Бедна басота

РАЗДЗЕЛ ПЕРШЫ

Стары занудлівы бабёр нейкім дзесятым чуццём абнюхаў гэтую цудоўную балацявіну сярод густога мяшанага лесу і ўвосень, яшчэ па чарнатропе, задоўга да першага снегу, прывёў сюды, у глухую нетру, маладую і надзіва бесталковую бабрыху. Немалы час, ці не з самага свайго нараджэння, хітры і асцярожны лавелас з ільсністай ад тлушчу і амаль чорнай поўсцю жыў за вёрст пяць адсюль - на зарослай вербалозам і алешнікам віхлястай рэчцы Кудаха і меў там у канцы шырокай затокі высокую, двухпавярховую хатку, трывала скіданую з тонкага ламачча і з усіх бакоў старанна абмазаную глінай і рачным глеем, каб узімку праз шчыліны не гулялі скразнякі. На бяду, апошняе лета выдалася сухім і спякотным, Кудаха абмялела так, што бабрынае жытло апынулася на сушы, далёка ад вады. Устрывожаны зацяжной гарачынёй, калі ў затоцы прапалі нават белыя гарлачыкі, працавіты бабёр перастаў падгрызаць дрэвы і, абапёршыся на пляскаты лускаваты хвост, падоўгу праседжваў у кустах, быццам маліў свайго звярынага бога, каб той паслаў хоць кропельку дажджу.

Маўклівая, самотная малітва, відаць, была пачута, бо пад восень сапраўды пайшлі частыя ліўні, якія паспелі да халадоў паправіць выгаралую траву на берагах лясной рэчкі. Сама Кудаха разлілася, як у веснавое разводдзе, высокая вада затапіла кармавыя норы, закрыла ўваходы ў хатку і зусім ужо нечакана ўшчэнт разбурыла трывалую запруду ў другім канцы затокі. У пабурэлым алешніку забулькаў акрыялы ў непагадзь ручай, які цёк ад вялікага і тлумнага людскога селішча, і вось якраз ён, гэты безназоўны ручай, дабавіў бабрынай пары і сямейных згрызот, і неспадзяваных клопатаў. Разам з тым, як у кустах пачуўся не па-асенняму вясёлы булькат, уся затока пакрылася каляровымі скалкамі, вада наскрозь прасмярдзела невядома якім паскудствам, а калі маладая і таму дужа гарэзлівая бабрыха неабачліва паплавала ўздоўж берага, то пушыстае, светла-бурае футра на ёй стала да непрыстойнасці злямчаным і брудным. Стары бабёр не разумеў, што ад вады ачмурэла патыхае бензінам і саляркай, але ён добра ведаў: смуроду на Кудаху прыгнала з блізкага селішча, і яшчэ бабру было дзіўна, навошта людзям спатрэбілася загнюшваць такі бруісты і заўсёды чысты ручай.

У затоцы пасля слотных дажджоў хапіла б корму на ўсю доўгую зіму: наўсцяж берагоў пахістваўся раскідзістымі мяцёлкамі пажаўцелы трыснёг, густа рассыпаліся па вадзе выгоністыя асака і чарот, ды бяда ў тым, што карэнішча раслін таксама моцна тхнула брыдкім, незнаёмым дасюль пахам, таму пра зімовыя запасы нельга было і думаць, а будаваць новую запруду зусім перахацелася. Апанаваны трывогай, гаспадар бядовай хаткі пачаў шукаць якой-небудзь рады ад неспадзяванага ліха, і нервы ў яго канчаткова не вытрымалі, калі непаседлівая бабрыха з падводнага плавання аднойчы вярнулася запэцканая ў мазут, смярдзючая, сама не свая ад таго, што далікатная поўсць на ёй дзе склычана, дзе збіта проста на лямец. Як толькі сцямнела, знерваваны і злосны, нібы д'ябал, стары бабёр павёў неразумную свавольніцу далей ад праклятай затокі, і, на здзіўленне, чуючы дзесьці за людскім селішчам чыстую ваду, пайшоў ён уздоўж гнілога ручая, уверх па цячэнні.

Не з бабрынымі кароткімі лапамі ды яшчэ ў суцэльнай цемры шлёпаць па гразі, пералазіць цераз купіны, тыцкацца мордамі ў калючыя стаўбуны ядлоўцу, аднак за ноч лясныя грызуны перайшлі балоцісты поплаў, ужо ў самім селішчы ўплаў адолелі вялікую сажалку і на досвітку апынуліся ў смолкім баравым лесе. Абапал ручая пацягнулася доўгая пясчаная града, спрэс увітая галінастым зялёным верасам з бледна-ліловымі кветкамі, а калі за кашлатымі хвоямі ў белым бярэзніку выратавальна заблішчала шырокая паласа вады, тут ужо, бадай, не толькі прадбачлівы бабёр парадаваўся б уласнай кемлівасці і сталаму вопыту.

На галевай балацявіне з высокімі купінамі, пажухлымі дзернавінамі асакі і невялікімі бярозавымі астраўкамі стомленым прыблудам спадабалася дрымотная лясная цішыня, мноства глыбокіх ям, залітых сцюдзёнай і, галоўнае, чыстай вадою. Пасля ўважлівых і прыдзірлівых агледзін Імшэчка бабры пачалі ладзіць сабе хоць якое жытло, бо зіма была на носе, а каб збудаваць прыстойную хатку, часу ўжо не ставала. Навасёлам яшчэ пашанцавала, што блізка да балацявіны падступіўся ў адным месцы пагорак з крутым абрывам. Зусім нізка над ямай, у якой калісьці бралі торф, звесіліся вузлаватыя, тоўстыя карані хвой, і вось тут, пад абрывам, закіпела начная работа. Для старога бабра будаваць жыллё заўсёды было самым прыемным заняткам, і, трэба сказаць, валодаючы несумненным божым дарам, тут ён ведаў толк. На здзіўленне, і ветраная бабрыха, баючыся не так строгага вокрыку, як блізкіх халадоў, падсабляла, колькі было сілы, і хутка ў пясчаным беразе, пад абвіслымі каранямі дрэў, працавітая сям'я мела ўтульнае і цёплае жытло, высланае сухой вішай.

Уздоўж усяго абрыву, але ўжо ніжэй узроўню вады, бабры выкапалі коблы - прасторныя норы і адноркі, дзе можна схавацца ад воўчых зубоў і скласці сякія-такія прыпасы на зіму. Трыснягу, асакі, рагозу на лясной балацявіне расло багата, можа, нават больш, чым на Кудасе, і, напакаваўшы коблы карэнішчамі ядомых раслін, навасёлы з лёгкай душой пачалі чакаць першага снегу, бо пасля такой цяжкай працы іх ужо не палохалі ні траскучыя маразы, ні лютыя завеі.

Кемлівы і не лянівы бабёр нездарма так спяшаўся хутчэй абжыць пясчаны абрыў: ледзь пад вадой былі пракапаны запасныя норы і выхады, як глыбокую яму з краю балотца закавала лёдам, а старыя хвоі на пагорку зрабіліся махнатымі ад пушыстага і сыпкага інею. Прыйшла суровая зіма, але цяпер, калі побыт збольшага быў уладкаваны, перасяленцаў не дужа турбаваў невядомы заўтрашні дзень. Грэючыся ў нары каля цёплага боку свайго гаспадара, вяртлявая бабрыха, можа, толькі і шкадавала, што з сухога вецця і стружак зрабіла яму не такую мяккую пасцель, якой ён быў варты.

На бераг, каб агледзець белае, заснежанае наваколле, звяркі выбіраліся рэдка. Апрануўшы ў прыстойныя футры, прырода чамусьці нічым не прыкрыла іх голыя насы, лапы і хвасты, таму на холадзе можна лёгка памарозіцца, ды зноў жа па ранішняй парошы стала небяспечна пакідаць свежыя сляды. Цнатлівая цішыня, якая заварожвала спачатку, з надыходам зімы была адразу парушана. Бабры, ідучы сюды з далёкай Кудахі, безумоўна, не ведалі, што вялікая балацявіна, напатканая ў мяшаным лесе, раскінулася акурат паміж суседнімі вёскамі - Кругавічамі і Малым Сялом. Першае селішча яны бачылі зблізку, калі ноччу брындаліся ўздоўж гнілога ручая, а пра другое, на бяду сабе, не мелі нават уяўлення.

Канцавымі хатамі, а то лепш сказаць - хутарамі, Малое Сяло між тым пачынаецца недалёка ад Імшэчка, за нешырокім бярозавым пералескам з добрым дамешкам маладога рабінніку і чаромхі сярод густой і рослай, чалавеку ў пояс, папараці. Стары лес па абодва бакі ад гэтай прыгожай мясціны паўкругам ахоплівае высокую гару, якую, мабыць, даўным-даўно ўздыбіў тут скандынаўскі ляднік, пакінуўшы на памяць аб сабе процьму вялікіх і малых камянёў. У цэнтры ўзвышша, на самай ягонай макаўцы, з незапомных часоў насыпаны крутыя надмагільныя курганы, і багата іх, мо дзесяткаў два, зарослых густым пасівелым ляшчыннікам. Кажуць, у курганах знайшлі супакой далёкія продкі тутэйшых палешукоў, паводле іншай показкі - тут нібыта пахаваны надта храбрыя шведскія салдаты. Сярод маласельцаў з пакалення ў пакаленне перадаецца легенда, што на Горскай, у гэтых старадаўніх Капцах, схаваны незлічоныя скарбы - золата, срэбра, дыяменты, і, чаго здзіўляцца, яшчэ і цяпер знаходзяцца людзі, якія вераць рознай лухце і небыліцам. Пракаветныя курганы і зверху, і з бакоў зеўраюць ужо задзірванелымі ямчынамі і свежымі раскопамі, але таямнічага лаза да падземных багаццяў ніхто так і не знайшоў, хоць тыя залатыя чырвонцы, далібог, нікому не былі б лішнімі на сённяшнюю пасляваенную беднасць і галечу.

Пакаты схіл узвышша, бліжэй да лесу, нягледзячы на суцэльную камяніцу, засялілі маласельскія беднякі, і іхнія хаты, у каго лепшая, у каго горшая, усё тым жа паўкругам цягнуцца да самай аселіцы з гнілой канавай пасярэдзіне. З другога боку Горскай схілы больш крутыя, і жылля тут няма - досыць вялікі палявы абшар, густа ўтыканы калючымі дзікімі грушамі і дзе-нідзе магутнымі векавымі дубамі. Адсюль, з Капцоў, добра бачны ў нізіне вясковыя хаты, хлявы, гумны - усё Малое Сяло ляжыць як на далоні. Самыя адметныя будынкі ў вёсцы - пачатковая школа і крама, самая някідкая збудова - маленькая, быццам сабачы заканурак, кузня-развалюха. Наводшыбе пачынаюцца сухадолы і паплавы ўперамежку з альховым кустоўем у лагчынах і бярэзнікавымі пералескамі на пагорках. З вёскі, дзелячы палявы абшар напалам, падымаецца на Горскую нешырокая дарожка, і яна, бадай што, ніколі не бывае пустой - ні летам, ні зімою. Бабры, якія асталяваліся ў Імшэчку, нічога не ведаюць пра Малое Сяло, не здагадваюцца пра існаванне гэтай дарожкі, але вось іменна адсюль узнікла немалая пагроза дабрабыту баброў, калі не сказаць болей - іхняму жыццю.

На замёрзлую балацявіну, не баючыся па пояс праваліцца ў твань сярод куп'я, ці не самы першы прыджгаў славуты маласельскі цясляр і зацяты паляўнічы Гаўрыла Трафімчык - чалавек паважны, высокі і худы, як цыбук. Хто ведае, чаго добрага нацяслярыў ён у ваколіцах вёскі, а вось у лесе, спрытна, па-езуіцку разблытваючы хітраспляценні заечых пагоняў, сваёй гадоўлі зверабой з ламанкі бабахнуў і раз, і другі, ажно над Імшэчкам пайшла яха, і зусім блізка на патрывожаным астраўку нема заверашчаў падстрэлены заяц, які, на мудрую думку бабра, абавязкова ацалеў бы, калі б увосень не паленаваўся выкапаць пад карэнішчамі дрэў глыбокую норку. Пасля бясспрэчнай паляўнічай удачы Гаўрыла Трафімчык на балацявіну чамусьці больш не заглядваў - альбо задаволіў сваю прыхамаць, альбо знайшоў іншую здабычлівую мясціну.

Аднак жыць навасельцам не паспакайнела, таму што ледзь не кожную ноч, звычайна на досвітку, то тут, то там сярод Імшэчка пачалі запальвацца трапяткія, зыркія агні, і з марозным паветрам у нару пад абрывам зацягвала казытлівы пах дыму, смаленага шчэцця і гарэлага мяса. На недалёкім астраўку чуліся ціхія галасы, шоргат, бразгат, рып снегу. Стары бабёр, выглядваючы з-пад каранёў, здагадваўся, што каля світальных вогнішчаў людзі спраўляюць нейкі свой тайны абрад, а для ахвярапрынашэння ім абавязкова патрэбны абсмалены і вымыты да белізны дамашні япрук, які перад гэтым вельмі доўга і моцна квічаў.

Свінячы квік на балотцы, праўда, неўзабаве перапыніўся, начныя зыркія агні патухлі, затое на суседні астравок, якраз насупраць пясчанага абрыву, з Малога Сяла панадзіліся два дужа вясёлыя дзядзькі, большы і меншы, але маліліся яны іншаму богу, і абрад у іх, адпаведна, быў іншы, хаця і з дымком, ды без апрыклага паху смажанага мяса і гарэлага шчэцця. З верхняга лаза свайго часовага жытла вушлы бабёр аднойчы асцярожна высунуў морду і адразу зразумеў, чаму двухногія стварэнні прысуседзіліся так блізка: ім трэба было багата вады, і ваду яны чэрпалі вядром з круглай пелькі на замёрзлай яміне. На астраўку квола пабліскваў агеньчык, маласельскія дзядзькі крукам віселі над цяпельцам, то штосьці ціха выспеўвалі, то нязлосна перакідваліся лаянкай. Гэтых двух несусветных балбатуноў бабры чамусьці не баяліся, прывыклі часта бачыць іх у негустым бярэзнічку і нават маглі без памылкі адрозніваць галасы большага і меншага прыхадня.

Большы. Пан Бронюсь, юж бэчка поўная!

Меншы. Ото ж і добра, пан Вінцусь! Далі во з гэтай пляшкі ды заткні коркам, каб не выдыхалася.

Большы. Пан Бронюсь, юж бэчкі няма!

Меншы. Пся крэў! Ды як жа ты, пан Вінцусь, глядзеў, што бэчку з-пад носа ўкралі?

Большы. Пан Бронюсь, не ўсё ўкралі! Во корак застаўся.

Прыкрыты ў сваім лазе каранямі хвоі, стары бывалы бабёр з бояззю прыслухоўваўся, як у бярэзніку сварацца маласельскія паны, ды ўжо зусім страшна яму стала, калі аднае раніцы блізка за пагоркам прагуў грузавік і спыніўся на саннай тупкай дарозе. Машына прывезла процьму людзей у чырвоных аколышках і даўгаполых шынялях, якія, грузнучы ў глыбокіх сумётах і пераскокваючы цераз купіны, як ганчакі, маланкава акружылі сварлівы бярозавы астравок. Сярод дрэў і высокіх стымбуроў ядлоўцу пачуўся вэрхал, гвалт, грукат жалеза, быццам там сапраўды ішла зацятая бойка з самою нячыстаю сілай. Маласельскіх рагатуноў усё ж з вялікаю славай адалелі чырвоныя аколышкі. Яны затапталі цяпельца, вылілі брагу, разбілі драўляную кадушку. Меднага змея, скручанага ў колцы, пагнулі, разламалі, рэшткі кінулі ў проламку на яміне, а пана Вінцуся і пана Бронюся павялі з сабою на нейкі відавочны здзек. Два сінія шынялі неўпрыкмет вылучыліся з натоўпу, схаваліся пад абрывам і нагбом прыклаліся ратамі да шкляной пасудзіны - у лаз тхнула чымсьці смярдзючым, аж стары бабёр заперхаў. Зверху, ужо з пагорка, у бабрыную нару даляцелі глухія, знерваваныя галасы:

- Пан Бронюсь, а ці выпусцяць нас з пастарунка?

- Пан Вінцусь, не турбуйся дужа. Выпішуць квіты на штраф і пагоняць прэч.

- Езус Марыя, стыдоба якая, га?

- Стыдоба стыдобай, а бэчкі дык няма. Ах, пан Вінцусь! І куды ты глядзеў?

Жахлівыя падзеі ў заснежаным бярэзніку адбываліся ўжо на згоне зімы, калі паслабелі маразы і не так часта над балацявінай скамечаным прасцірадлам калыхаліся белыя завірухі і мяцеліцы. Слабая завейка, што плыўкімі струменямі яшчэ сцякала з крутога абрыву, замяла сляды на астраўку, не пакінула і знаку ад нядаўняга разбою і гвалту. Здзіўленыя раптоўнай цішынёй, бабры ўздыхнулі вальней, пасмялелі і нават пачалі вылазіць з нары на бераг, каб пасмачыцца свежай карой маладых асінак і сакаўнымі парасткамі вербалозу, бо, па праўдзе кажучы, гаркаватае карэнішча раслін, назапашаных пад вадою ў коблах, ім даўно прыелася і абрыдзела.

Маркотнае, цяжкае сонца з кожным днём весялела, падымалася ўсё вышэй, на прыгрэвах снег асеў, стаў шэры і наздраваты. Імшэчак пасля першых сакавіцкіх адліг пачала заліваць талая вада, сярод купін і спрадвечнай некашы матавым серабром заблішчалі лужыны і цэлыя азерцы. За ноч, калі ціснуў добры мароз, вада замярзала, і гузаваты, з жоўтымі нарасцямі, лёд адкрываў доступ у самыя глухія закуткі балацявіны. Старому бабру, зразумела, зусім не выпадала без дай прычыны бадзяцца далёка ад нары, але з Малога Сяла, нейкім чынам уведаўшы, што тут можна хадзіць як па падлозе, прыперліся дзіўныя двухногія стварэнні - самыя мітуслівыя і балбатлівыя з тых, якіх лясным перасяленцам даводзілася калі-небудзь бачыць.

Прышлыя кабеты, апранутыя ў кароткія палапленыя кажушкі, заржавелымі ад лета сярпамі зжыналі на дзернавінах рудую, выпетраную асаку, абярэмкі сухой травы складвалі на посцілках, разасланых побач, а калі асакі набіралася па добрай кучы, звязвалі рагі посцілак і, падсабляючы адна адной, закідвалі бухматыя вузлы на плечы. Па зімовым часе дык надта дзіўныя жнеі, згінаючыся ад немалога цяжару, неслі свой набытак дахаты, і, пакуль жаночыя постаці мільгаліся ў чэзлым бярэзніку, стары бабёр праводзіў іх учэпістым позіркам і дужа турбаваўся, каб балбатлівыя стварэнні не ўздумалі прыблытацца на Імшэчак яшчэ раз. Аднак яны вярталіся і з той жа ўпартасцю, хукаючы на пакрэплыя пальцы, выжыналі між купін пабурэлыя грыўкі леташняй некашы. Выглядваючы з нары, вушлы бабёр мала што разумеў у чалавечых справах, тым больш нічога не мог растлумачыць сваёй не вельмі кемлівай бабрысе. Калматыя звяркі, занепакоеныя, што кабеты спляжаць балотца і на лета пакінуць іх без корму, з трывогай прыслухоўваліся да амаль бесперапыннай і, аказваецца, не такой ужо і вясёлай жаночай гамонкі.

- Чуеш, Фядора, а ці будуць нашы кароўкі есці гэны разак? Мая Зязюля дык, пэўне, мызу адверне.

- Канечне, адверне, калі даваць так, сухама. А ты, Тадорка, паранку зрабі: картопелькі ўкрышы, жменьку якіх высевак усып, то і будзе есці, нідзе не дзенецца твая Зязюля.

- Дужа зазімлівая яна ў мяне. Баюся, каб зноў на лейцах не падымалі. Выйдзе на пашу - адны хлябы нясе, аж глядзець страшна.

- Дажыліся, аднак жа! За парог сваёй хаткі не выйдзі, бо ўсё кругом не тваё. Сенажатка колісь была, дык і сена кароўцы хапала і яшчэ на подсціл аставалася.

- Тадорка, ты сенажатку мела, а ў нас жа, у Падгайскіх, актар зямлі быў. Ды якой зямлі! Усё гумно, бывала, снапамі завалена, а калі жытца хапала, то і ў хляве нешта стаяла. Ад таго багацтва і каліўца нямашака. Ці дзіва! Хамутовіч, змей падкалодны, зямельку ў калхоз загроб, а гумно Гаўрыла Трафімчык разабраў і перавёз на дзядзінец.

- Тэж адлёт добры! Нябось, свайго гумна не зачапіў - стаіць, як і стаяла.

- Хіба ж ты не ведаеш, Фядора? Гаўрыла радня Хамутовічу, хай сабе і далёкая, а радня. Дык як жа свой свайму не паспагадае?

- Ой, бабы! Кажуць, Стэфа, дачка Сцяпана Аліфера, знайшлася. Помніце, яшчэ за тымі Саветамі, перад самай вайною, яе ў Казахчыну выслалі разам з сям'ёй.

- І скуль яна апынулася?

- Бытта ліст з Польскае прыйшоў. Язэп Невяроўскі, Стэфін мужык, колісь у пана Абуховіча за аб'ездчыка служыў. З падранымі каленямі хадзіў, а ўсё адно раскулачылі.

- Хопіць, Луцэя, балбатаць! Завязвай дзяружку, ды хутчэй пайшлі адсюль. Бачыш, як вада прыбывае.

- Але, патрэсквае лёд. Каб жа, бабы, не праваліцца ды свае кутніцы не намачыць.

- Бяды таквеле! А заўтра, пэўне, на Імшэчак ужо і носа не паткнеш.

Апошнія дні маласельскія кабеты і праўда багата чым рызыкавалі, выхопліваючы з дзернавін сухую асаку, таму што густы туман, спусціўшыся цераз пагоркі ў нізіну, з'еў рэшту шэрага снегу, талая вада з краю ў край заліла Імшэчак і нават дзе-нідзе падтапіла прыціхлыя бярозавыя астраўкі. З веснавым разводдзем, паклікаўшы сваю дураслівую бабрыху, заклапочаны бабёр пакінуў абжыты пясчаны абрыў і яшчэ па намаразі перабраўся ў другі канец балацявіны, на плёс, зарослы алешнікам і лазоваю кудрай. Звяркі ўцяклі як мага далей ад шумлівых зімовых вогнішчаў, зашыліся ў самую глухамань, і там, пакуль лазняк абсыпаўся жоўтымі пушыстымі коцікамі, за некалькі начэй вырасла бухматая бабрыная хатка, балазе навокал удосталь хапала сухога ламачча, сукаватых ражноў і ўсялякага дробнага хлуду. Трошкі пазней, калі наўсцяж свежа зазелянелі белыя бярэзнікі, дайшла чарга і да запруды цераз глыбокую пратоку, што наўскос перасякала балацявіну. Па лясной канаве талая вада неўпрыкмет скацілася на далёкую Кудаху - сярод купін зазеўралі пясчаныя наспы і абмялелыя ператочыны, вышэй падняліся зялёныя астраўкі, і неспадзяваныя абставіны дужа затрывожылі старога бабра, які добра помніў нядаўняе засушлівае лета.

У той жа вечар, як толькі з-за цёмных хвояў на суседнія азярыны, шукаючы начлегу, шумна плюхнуліся чыркі-свістункі і качкі-крыжанкі, паблізу бабрынай хаткі па ўсіх правілах цяслярскага ўмельства пачалося будаўніцтва плаціны, каб затрымаць у Імшэчку лішнюю кроплю веснавой вады. Упоперак пратокі шчыльнымі радамі леглі падгрызеныя вольхі і бярозкі, сухое ламачча, дробнае галлё, прыціснутае камякамі зямлі, засыпанае пяском і глеем, а калі з берага алёсу трапляўся ніштаваты камень, то і для яго адшукоўвалася дзірка ў запрудзе. На грудку працавіты бабёр аблюбаваў статную маладую бярозу і падступіўся да яе са сваімі нястомнымі зубамі-рэзчыкамі. Дрэва, калі яго ўмела спусціць на пратоку, павінна важка прыціснуць плаціну зверху, і тады ўжо ніякая вада не размые чэпкую збудову. Ну, канечне, стары дрывасек радаваўся, што ў яго ёсць вострыя зубы, ёсць яшчэ трошкі сілы і, галоўнае, чатыры ночы запар ніхто яму не перашкаджае падгрызаць мяккацелую лясіну. Ды вось пачуўся сухі рып, затым - трэск, і, захістаўшыся, акальцаваная ў камлі бяроза з шумам ляснулася цераз пратоку.

Бабёр адскочыўся ўбок, гнуткая лясіна акурат легла паўзверх шыракаватай плаціны, і, задаволены сваім дакладным інжынерным разлікам, стомлены будаўнік палез у хатку адпачываць, бо ўжо была раніца, неба за Імшэчкам сакавіта ружавела, і ўсё гучней дзесьці над хвоямі пачыналі звінець лясныя жаваранкі.

Фядорына хата з падслепаватымі акенцамі і ўвагнутай, як сядло, саламянай страхой туліцца наводшыбе Малога Сяла, пры самым лесе. Нічога кідкага, за што хоць вомельгам зачапілася б прагнае зладзейскае вока, на падупалай сядзібе няма: плот вакол садка часткова згарэў у печы, часткова лёг прасламі на мяжу, а хлеў усімі чатырма вугламі паехаў у зямлю, і калі яшчэ не ўпаў, не рассыпаўся, то гэта вялікае дзіва. Гаспадыня, ідучы ў краму ці на калгаснае поле, хату не замыкае, бо ўсяго там і багацця - венік, вілкі ды качарга. Аднак мілавідная, хударлявая і даволі не старая Фядора, хаця ў слотныя дні абувае гумовыя боты звычайна набасанож, не хоча, каб яе называлі скончанай бяднячкай.

Якая тут галеча, скажыце на ласку, калі ў пахілым хляве шкробае рагамі аб вароты заўсёды галаднаватая карова, у катуху рохкае падгледжаны япручок, а каля парога хаты кожнае раніцы таўчэцца неспакойная курыная плойма. Трэба наогул багата і поту, і слёз, каб накарміць усю няўедную жыўнасць, ды ўжо ж, калі вельмі пуста станецца ў каровіных яслях, яшчэ і як выручае лясны Імшэчак, што пачынаецца паблізу сялібы, адразу за негустым бярозавым пералескам. На згоне зімы, у самую бяскорміцу, Фядора ходзіць сюды жаць па лёдзе рудую асаку, улетку дзярэ паміж купін сушэйшы мох на подсціл свінчаці. І ўсё было так добра, так звычайна, але гэты злыдзень Марцін Палазок, хай яму ціпун на язык, убачыўшы суседку з мокрым мяшком на плячах, замыляў губамі ад здзіўлення і на поўным сур'ёзе параіў:

- Мох, кабетка, не гадзіцца на подсціл. Не сушыць ён макрату, як бач зноў будзе калатуша. Няма саломы, дык лепей ужо свінню мурашнікам падаслаць.

- Як мурашнікам? - не зразумела Фядора. - Ці не збыткуеш ты з мяне? Авой жа, хлусіш, суседзе!

- Трэба мне хлусіць. Сам іншы раз, калі прыспічыць дужа, мурашнікі ў хлеў цягаю. Ігліца доўга трымае сухасць, добра ўбірае гразь.

Выпадковая сустрэча з зіркатым суседам прыгадалася якраз на пачатку вясны, калі нічога вакол ні ўзяць, ні ўцяць, а рабы лычаваты япрук і праўда па вушы брындаўся ў гразі. Удзячная Марціну Палазку за такую разумную параду, Фядора ў той жа дзень пабегла ў лес, на прыгрэве ў хвойніку знайшла высокі, як стажок, мурашнік, растрыбушыла і за дзве ходкі перанесла ў хлеў. З посцілкай пад пахай матлянулася на Імшэчак яшчэ раз, каб пазбіраць рэшту шыгалля і сухой пацярухі, а калі з немалой ношкай вярталася дахаты, то здалёк пачула на сваёй сялібе неверагодны шум, гвалт, вэрхал. Там нема вішчаў падсвінак - быццам яго рэзалі, там на ўвесь белы свет кудахталі куры - быццам ім скручвалі галовы.

З раптоўнага пераляку Фядора прыпусціла бягом, са страхам ускочыла ў хлеў і, зірнуўшы на свінячы закутак, аж войкнула ад уласнага глупства. Разам з ігліцай, сама таго не ведаючы, яна нацягала ў катух процьму лясных мурашак, якія ажылі ў цяпле і, раз'ятраныя, тут жа апанавалі рабога япручка, пазалазіўшы яму ў шчэць. Ці то ад укусаў, ці то ад козыту той, як ашалелы, кідаўся па загарадзі, проста лез на сцяну і, нарэшце, не вытрымаў мурашынага здзеку - разламаў кволыя жэрдкі і з крыўдлівым рохканнем выскачыў на двор. Распатланая, потная, зусім знерваваная Фядора шпурлянула посцілку з шыгаллём пад плот і пабегла да Марціна Палазка на справункі, бо гэтаму злыдню, мусіць, мала і язык вырваць за яго дурную балбатню.

- Марцін, каб на цябе пранцы! Ты здуру ці назнарок ашальмаваў старую бабу? Сам жа зірні! Мурашкі твае майго асенчука да крыві загрызлі.

Трэба было бачыць, як рагатаў звычайна маўклівы і спаважлівы Марцін Палазок - хапаўся за жывот, згінаўся ў каленях, ледзь што не клаўся покатам. І калі б хто старонні ў гэтую хвіліну быў побач з вясёлым рагатуном, то, напэўна, падумаў бы: клёку няма ў чалавека, звар'яцеў, зусім здзяцінеў. Нават Фядора, прыбегшы сюды з адным намерам - вырваць суседу яго нікчэмны язык, памякчэла, спалохана адступілася назад.

- Ты што, Марцін, блёкату аб'еўся?

- Ой, не магу! Ну і рассмяшыла! Дык я ж, Фядора, трыбушу мурашнікі зімою, калі мурашкі ў зямлю пахаваюцца.

- Скуль мне ведаць, што зімою? Нанасіла поўны катух паскудства кусачага, а зараз хоць плач.

- Не бядуй, кабета! У хлеў курэй загані, мурашак яны любяць. А заўтра, глядзіш, лішняе яйцо знясуць.

- Зноў смяешся, стары шэльма? Лепей пайдзі ды паладзь загарадку - рабы ўсё там разламаў.

Бадай, упершыню за сваё жыццё ўпарты маўчун і перасмешнік Марцін Палазок паслухаўся жанчыны: перастаў смяяцца з чалавечага глупства, узяў на дрывотні сякеру і абмежкам патэпаў на Фядорын панадворак, справядліва падумаўшы, што яго ўпраўная суседка нават бяду ўмее павярнуць сабе ж на карысць. За нейкі міг у хляве былі прыбіты адарваныя жэрдкі, рабога япручка гуртам загналі ў катух, ды і то пасля таго, як там, у гліцы з куслівымі мурашкамі, добра папасвіліся куры. На бядняцкай сялібе, такім чынам, усталяваліся лад і парадак, Палазкова сякера вярнулася на дрывотню, а гаспадыня, супакоіўшыся ад неспадзяванай калатнечы, з нецярпеннем пачала чакаць лішняга курынага яйца, пра якое дасведчана намякнуў сусед.

Не год і не два, а, напэўна, змала, як толькі ўзяла ў рукі серп, Фядора прагне разбагацець, і з гэтага яе дзіўнага жадання даўным-даўно людзі пасміхаюцца і ў Малым Сяле, і ў Кругавічах, і Бог ведае дзе яшчэ далёка. Калісьці, каб зарабіць колькі злотых, яна гнула спіну ў маёнтку пана Абуховіча, усю вайну была падзёншчыцай то ў аднаго, то ў другога заможніка, цяпер вось з дня ў дзень рачкуе на калгасным полі, ды заўсёды, калі ўвосень настае час падлічваць прыбыткі, нечакана высвятляецца, што да казачнага багацця жанчыне акурат не хапае аднаго-адзінага курынага яйца.

Не дужа вялікім маласельскім прарокам на гэты раз аказаўся і Марцін Палазок, таму што на другі дзень пасля нечуванай расправы над мурашкамі яек у гняздзе ляжала роўна столькі, колькі ў гаспадарцы было курэй. Фядора шпіёніла на сваім панадворку, апантана кідалася ў кусты, калі чула там курынае бязглуздае кудахтанне, але дарэмна - нічога лішняга нідзе не знаходзіла. Лянівыя куры не пакінулі гаспадыні нават шанцу разбагацець, затое іншая жыўнасць пацешыла самотную ўдовіну хату. З выгляду марная і худая кароўка да малака вельмі ўжо дойкая, удалая: хапае і Фядорынай сям'і, і ў Ганцавічы на базар можна калі-нікалі занесці нейкую паўкілёўку масла. Рабы япрук, дык той, забыўшы пра куслівых лясных мурашак, за лета выкідаўся на пустым зеллі, наеў тоўсты карак: як павернецца - ажно трашчыць цесная загарадка.

Да позняй восені кормнік жыў, не бедаваў, за два коўці апаражняў вядро з памыямі, і ён, прожар, вядома ж, нічога не ведаў, што на ўзроўні Масквы яго рабая шкура ацэнена вельмі высока. Белакаменная сталіца наогул не забараняла Фядоры закалоць і з'есці сваю кормную свінню, аднак распанелая паляшучка не павінна забываць пра інтарэсы дзяржавы, гэта значыць, забоіну трэба абавязкова аблупіць, а вопытныя шаўцы з рабой шкуры пашыюць выдатныя хромавыя боты калі не самому Сталіну, дык таксама дужа вялікаму начальніку. З такім нечуваным указаннем па Малым Сяле яшчэ з лета валачыўся сельсавецкі фінагент Лакідон, запэўніваючы сялян, што «на этапе аднаўлення разбуранай вайной народнай гаспадаркі ўсім варта падцяцца і спажываць сала выключна без шкуркі». Фядора ведала, якое яно, сала без добра запечанай шкуркі, і з немалой рызыкай для сябе абышлася простым выслухоўваннем суровага загаду, тым болей што іменна так зрабілі амаль ці не ўсе маласельцы.

Перад самымі Калядамі Марцін Палазок, вядомы перасмешнік, а чалавек наогул бывалы, сярод ночы спадцішка зачавіў суседчынага кормніка, абсмаліў на востраве ў Імшэчку, каб з-за лесу не было відаць зыркага бляску, а свежыну Фядора ўжо сама перавезла на саначках дахаты. Сала, пасоленага з тоўчаным часнаком і каляндрай, якраз хапіла ледзь не да новага забою, з мясам дык горш: выйшаў невысокі кубельчык, ды і той не ўкоптур. Фядора, здаецца, не часта і хадзіла ў камору, усё берагла надаўжэй кавалак паляндвіцы і падсушанага кумпяка, але дзе ты ўберажэш, калі адзіная дачка Ядзюня кожны раз падпільнуе скупаватую мацеру ў дзвярах каморы.

- Мама, хачу менца!

- Няма менца. Саланіны адшчыкну кусянятка.

- Не хачу саланіны! Менца дай!

- А мая ж ты Ядзюнька! Не хочаш саланіны, то з'еш гуўна.

- Тады ідзі на цагельню ды сама гліну цягай.

- Ну, так і быць. Дам табе менца. Але без попыту, дачушка, у камору не лезь, бо не будзе чаго ўкінуць у торбу касцам, калі паедуць на балота.

Шляхецкаю мовай, праўда, перакручанай на паляшуцкі лад і густ, Фядора збілася з тропу яшчэ за польскім часам, калі служыла ў абшарніка Абуховіча і пераняла чужаземную гаворку ад панскай чэлядзі. Уга, колькі вады сплыло ў Кудасе, колькі грозных і крывавых падзей адбылося на свеце, а тыя словы, пачутыя ў дзявоцтве, чамусьці не забываюцца. Фядора і цяпер, успамінаючы сваю службу ў багатым маёнтку, на сонца кажа «слонца», на мяса - «менца», а Ядзюню, калі бывае не ў гуморы, кліча і зусім кепска - «матолак». Добра, хоць дачка не крыўдзіцца, бо, мусіць, не разумее, што маці абзывае яе звычайнай дурніцай. Павага, калі не сказаць зайздрасць да шляхецкай мовы з гадамі не знікла, можа, таму, што ў свядомасці Фядоры гэтая незвычайная мова спалучылася з багатым, сытым жыццём. Дзве зімы бедная сялянская дзяўчына была ў Абуховіча пакаёўкай і ўдосталь нагледзелася, якіх аграмадзін кормнікаў валяць мардатыя кухцікі, як смачна ядуць, аж іх распірае, пан і пані, а гледзячы на бляск і ледзь не царскае ўбранства чужога маёнтка, ёй таксама захацелася жыць прыпяваючы, ну, не зусім каб шалець ад раскошы, але каб і самой, і дзецям не душыцца нішчымніцай.

Пан Абуховіч, сухарлявы і тонкі, як тычка, раз'язджаў па навакольных вёсках на рысорным драпчаку, гадзіў сялян да сябе ў маёнтак: кабет наймаў жаць жыта і капаць бульбу, а мужчыны ладзілі жытло, рэзалі дровы і будаўнічы лес на продаж за мяжу. І хаця абшарнік быў дужа строгім і сярдзітым, мог нават знячэўку сперазаць папліскай гультая і недалэнгу, мясцовы народ ішоў на падзённыя работы дужа ахвотна - Абуховіч быў не скупы і плаціў добра. Нельга параўнаць заробкі спрактыкаванай жняі і смаркатай пакаёўкі, але яшчэ і сёння, прыбіраючы ў хаце, Фядора наткнецца то на парваную сукню, то на скрыўленыя атопкі. Яна ўжо і сама забыла, што купляла за свае грошы, што ёй давала пані Тэрэза, што ўпотай дарыў пан Абуховіч. Калі Ядзюні няма дома, Фядора падоўгу разглядае старыя драндзі, і ёй, маўклівай і самотнай, бывае непрытворна сорамна, таму што пані Тэрэза наўрад ці была б такою лёгкай на падачкі, каб ведала пра заляцанні шчадралюбнага абшарніка да мілавіднай і шустрай пакаёўкі.

Бяздумную дурніцу пан Абуховіч так прывучыў да сябе, што яна і сама ўжо не магла дачакацца, калі пані Тэрэза паедзе куды-небудзь у госці ці на шпацыр, і бессаромна кідалася ў абдымкі свайго вяльможнага дабрадзея, а пасля гарачай, салодкай ночы цішком кралася праз лес у Малое Сяло, трымаючы пад пахай ці то белую кофтачку, ці то квяцісты сарафан. Дзявоцкіх убораў, назбіраных у асноўным за кошт неўтаймоўнай панскай ласкі, было нават замнога, каб з шыкам, на манер багатай князёўны, выйсці замуж за ціхмянага, нехлямяжага парабка Лявона Чыркуна, зноў жа ўсялякіх строяў, а справядлівей, абноскаў з пляча пані Тэрэзы, хапіла і на першыя кароткія гады ўвогуле бестурботнага замуства, і на беспрасветныя, доўгія гады ваеннага ліхалецця. Па нітачцы, па гузіку, па вялікай дзірцы, якую ўжо і зашыць было немагчыма, пагубляліся тыя шыкоўныя ўборы, і цяпер у Фядоры ад колішняга багацця нічога не засталося - адны шчымлівыя ўспаміны, журба ды вось гэтыя старыя транты, што іншы раз выграбуцца качаргой з цёмнага закутка. Даўно няма Абуховіча - яшчэ за першымі Саветамі ўсю панскую сям'ю вывезлі ў Казахстан, даўно няма рахманага і добрага Лявона - не вярнуўся з фронту; пустое сэрца, пустая хата, ды затое ёсць у кабеты літыя гумовыя боты-стаўбуны, якім, здаецца, век не будзе зносу і ў якіх аднолькава зручна шлёпаць і па асенняй слоце, і па зімовай сцюжы.

Фядорыным ботам, прыдатным на ўсе гадавыя сезоны і завэдзганым то ў гной, то ў гразь, у Малым Сяле, на жаль, ніхто не зайздросціць, бо цяпер і маладыя, і сталыя вяскоўцы ходзяць у абутку аднаго фасону - які завязуць у краму, але апрача гэтых вялізных ботаў-скараходаў ёсць у Фядоры надта каштоўная рэч: размаляваны чырвонымі кветкамі, акантаваны белай бляхай старасвецкі куфар. Стаіць ён у святліцы каля сцяны і няхай сабе стаіць, есці не просіць. Падыме гаспадыня пукатае века, моўчкі ўздыхне: на дне ляжаць два ці тры сувоі палатна, коўдра-перабіранка, а так прыгожы, як цацка, куфар пусты, нават павукі паспелі заткаць прыскрынак павуцінай. Размаляваная драўляная скрыня для шытага і тканага багацця перайшла Фядоры, мабыць, яшчэ ад бабулі, аднак Ядзюня, гэтае рыжаватае і вяснушкаватае стварэнне, дзярэ нос, пагардліва глядзіць на колішні матчын пасаг. Ёй, бачыце, падавай куплёную фанерную шафу на двое створак, дзе ёсць і палічкі, і вешакі для дзявочых убораў. Нічога дрэннага, вядома, у тым няма, што дачка любіць прыбірацца не горш за сябровак і хоча мець усё, чаго не маюць яны. Адна бяда: дзе набрацца тых грошай, калі за кожным рублём трэба ганяцца, не раўнуючы як кот у хляве ганяецца за паршыўцам вераб'ём.

Пераборлівай, капрызнай Ядзюні яшчэ пашанцавала, што пасля вайны, калі спатрэбілася багата цэглы, у Кругавічах невялікую панскую цагельню расшырылі, пабудавалі новыя печы, раскапалі гліняны кар'ер, і на гэтым саматужным заводзіку вясковыя дзяўчаты за лета могуць зарабіць колькі соцень сабе на абыходак. Маласельскія сезоншчыцы на цагельню бягуць яшчэ з першымі промнямі сонца, бягуць і гуртам, і ўроссып, хто па звілістай лясной дарозе, а хто, як Ядзюня, на працу дабіраецца нацянькі, паўз балоцісты, змрочны Імшэчак. Летнімі раніцамі ўсё наваколле скаланае зычны, басавіты гудок, устаноўлены дзесьці на верхатуры чырвонага коміна цагельні. Спачатку Фядора палохалася нечаканага гудка, потым прывыкла, перастала злавацца на заводскага крыкуна: будзіць заспаную Ядзюню, і тое добра. Не сказаць, каб дужа ахвотна, Ядзюня схопліваецца з ложка, мыецца, апранаецца, яшчэ хвіліну выдыгоўваецца перад люстэркам і ўжо на бягу хапае са шкапчыка клунак з ядой.

- Мама, а менца дала?

- Засталася пасля касцоў крыха, то і дала каліўца.

- А Манька Тадорчына яшчэ і яйцо бярэ на полудзень.

- Дзе ж я вазьму яйцо? У нядзельку прадала на базары два дзесяткі ды купіла табе сандалеты, - непрытворна ўздыхае Фядора і, каб перахітрыць Ядзюню, пераводзіць гаворку на другое: - Дачушка, ты б не хадзіла напрасткі цераз лес. Хадзі па дарозе, дзе людзей многа. Яшчэ ваўкі нападуць - развялося за вайну погані гэнай.

- Ваўкоў, мама, Гаўрыла Трафімчык даўно пастраляў. Лёдзя яго хвалілася, што бацька цяпер хоча бабра ўпаляваць - Лёдзі на каўнер у ясёнку.

- Іш ты! Колісь, помню, адна пані Тэрэза хадзіла ў бабрынай хвутры.

- І я хачу быць такой гжэчнай, як твая пані Тэрэза! - быццам наўмысна дражніцца ў парозе Ядзюня і бярэцца за клямку. - Ну, то да вечара.

- Ідзі ўжо, матолак, і не дуры мне глову.

Непрадказальныя паводзіны дачкі, яе дзіўныя звычкі і зусім не сялянскія, а, бадай што, панскія жаданні Фядору апошнім часам усё больш пачынаюць турбаваць. Ядзюня любіць паспаць, і разбудзіць яе здольны хіба што зычны гудок цагельні, Ядзюня есці абы-чаго не хоча - мяса ёй падавай, а няма, дык маці хоць самой кладзіся ў кубелец. Побач з гэтым відавочным панствам згадка пра бабрынае футра здаецца чыстым вымагальніцтвам, і тут ужо, калі размова ідзе пра такую дарагую рэч, нават і гадаць не трэба, чыя кроў цячэ ў жылах дачкі. Калі раней Фядора яшчэ сумнявалася і дакоры сумлення мучылі мала, то цяпер яна непадроблена чырванее перад партрэтам нябожчыка Лявона, ад якога калісьці вымушана была ўтаіць тайну нараджэння Ядзюні. Безумоўна, гэта недаравальны грэх, і, відаць, таму вялікую грэшніцу абмінула шчасце, а багацце як ветрам здзьмула. Паправіць жыццёвыя справы ёсць толькі адна рада: выгадна аддаць Ядзюню замуж. Думаць пра даччыно вяселле вымагае час, таму што тая з няўклюднага падлетка выпетрала ў добрую дзеўку і падбіраецца ўжо да таго небяспечнага ўзросту, у якім і сама Фядора безаглядна, бяздумна, страціўшы розум, кінулася ў гарачыя, трапяткія абдымкі пана Абуховіча.

Зусім непрыкметна для матчынага вока Ядзюня расквітнела, як майская вішня: пастрайнела, паружавела, наліліся сокам грудзі, і гэта яшчэ не ўсё, што ў ёй павінна расцвісці, дык вялікага клопату з жаніхамі, здаецца, не будзе. Нельга толькі схібіць, купіць, як той казаў, блудлівага ката ў мяшку, да таго ж гультая і дармаеда. З немалога гурту вясковых кавалераў трэба выбраць самага лепшага, каб і да гаспадаркі быў здатны, каб і Ядзюню на руках насіў, зразумела, каб і на цешчу не паглядаў скоса. Употай выбіраючы сабе зяця, Фядора не дае ганьбы хіба што Аляксею Хамутовічу, сыну колішняй сваёй хаўрусніцы Алены. Гадаваўся хлопец, лічы, навідавоку: і касы не цураўся, і з плугам завіхаўся спраўна, а з войска і наогул вярнуўся вялікім грамацеем, бо яго адразу ж і выбралі старшынёй маласельскага калгаса. Сам русявы, статны і з твару не брыдкі. Хамутовіч нічога кепскага людзям не чыніць, але і добрага таксама не робіць: ганяе на агульную працу, крычыць, калі што не так, аж да белай гарачкі, ды самая найгоршая загана ў маладога старшыні, што цэлымі днямі на вараным кані ён гарцуе па Малым Сяле як шалёны. Бяды ў гэтым, вядома, няма: з цягам часу Аляксей пасталее, пыхлівасць у яго пройдзе, а Вараны калі-небудзь здохне. Іншыя думкі турбуюць Фядору: замуж Ядзюні ўсё ж ранавата, дзеўка і на свае гульбішчы бегала мала, але чакаць, пакуль яна нагуляецца ўволю, таксама нельга, таму што такога віднага і выгоднага кавалера як бач перахопяць спрытнейшыя шалахвосткі.

Завабіць у сямейныя цянёты прыстойнага жаніха можна рознымі чарамі і нагавораным зеллем, але самы надзейны спосаб - гэта той, калі боўдзіла зяць сядзіць на покуці і, смакуючы то вяндліну, то паляндвіцу, праставата дзівіцца з незвычайнай руплівасці і гасціннасці сваёй будучай цешчы. Менавіта вось такім сродкам Фядора спадзяецца калі не цяпер, то на другое лета залучыць у хату Аляксея Хамутовіча і з некаторага часу трымае ў цесным катушку не аднаго, а двух парсюкоў. Вечна галодныя лычы за вярсту чуюць гаспадыню і вішчаць так, што ажно трашчыць хлеў. Натупаўшыся на калгаснай рабоце, Фядора без злосці корміць пражэрлівых звяроў, ірве ім лебяду альбо свірэпку, а калі ў свінства мокра, стомлена бяжыць з мяшком на балотца драць сухі мох. Вяртаецца назад з перасцярогай, стараецца кустамі абысці суседаву сялібу, каб выпадкова не напаткаць уедлівага Марціна Палазка. Той сівагаловы ўдавец абавязкова папытае, што суседка нясе, і будзе доўга рагатаць, успомніўшы, як аднойчы яна падаслала япрука ігліцай з жывымі мурашкамі.

На сваёй дрывотні Марцін Палазок хавае парнічок і медны змеявік, гэтае дужа хадавое начынне ў яго калі-небудзь трэба будзе прасіць, вось чаму хітрая бядота маўчыць, ні слова не кажа пра дурную насмешку. Захацеўшы раю, Фядора тым не менш ведае, што ў рай не ходзяць у лапцях, і яшчэ, яна проста нутром чуе, што пляшка моцнай, пякучай, як перац, самагонкі будучаму зяцю спадабаецца лепей, чым дасціпныя чары і нагаворанае зелле.

Наводдаль ад сялібы Гаўрылы Трафімчыка, акурат пасярэдзіне сотак, узвышаецца гумно - з утравянелым прыгуменнем і шырокімі, як машыне праехаць, варотамі, з вераб'іным ачмурэлым вэрхалам і ціхім папіскваннем мітуслівых ластавак. Страха, накрытая кулявой саломай-праміцай, трымаецца на дубовых сохах, сцены, кожная на два шулы, складзены з яловых смалістых круглякоў, прастаяць век і не спарахнеюць. Нікчэмнае гуменца, прысадзістае, скрыўленае па вуглах, як у Луцэі Падгайскай, мець Гаўрылу Трафімчыку было б дужа ганебна: ён жа сам адмысловы майстар па дрэве - і сталяр, і цясляр, не кажучы ўжо пра такі красамоўны факт, што і сякера ў яго заўсёды вострая, як брытва.

Старонні чалавек адно зірне на шыкоўную будыніну, дык і падумае: «Ого, аказваецца, у Малым Сяле таксама трапляюцца багатыры і заможнікі, а не толькі прыкрая галота і басота». Вандроўны багамолец між тым яшчэ і як памыляецца. Маючы нейкія пяць дзесяцін зямлі, Гаўрыла Трафімчык усю польскую паншчыну прахадзіў у заечай кучомцы і палапленай світцы, ашчаджаў кожны злот з хітрым разлікам пабагацець хоць у старасці і памяняць лазовыя лапці на прыстойныя ялавыя боты, для мацунку і пыхі паквэцаныя чорнай каланіцай ці смярдзючым дзёгцем.

Вялікае гумно, разлічанае якраз на будучае багацце, ставілася не адно лета, збіралася па каліўцу, па бярвенцу, і няхай ужо выбачыць пан Абуховіч, аднак з ягонага лесу шмат выдатных сухастоін начамі перабралася ў Малое Сяло, а два развілістыя дубкі на сохі за бабрыную шкуру і добры барыш дазволіў употай спілаваць панскі аб'ездчык Язэп Невяроўскі. Лазовыя лапці Гаўрыла Трафімчык сапраўды памяняў на салдацкія кірзачы, але, як ні хітрыў, узнікла небяспека развітацца і з гумном, якое ў розныя гады то пуставала ад недароду, то, на радасць гаспадару, ажно трашчала ад жытнёвых снапоў.

Неўзабаве пасля вайны ў Малым Сяле пайшлі ўпартыя чуткі пра калгасы, і, у рэшце рэшт, людзі зразумелі, што гэта не пустыя размовы, калі з Ганцавіч, бруднага палескага мястэчка, у вёску прыблыталася гайня балбатлівых чырвоных агітатараў. Вострыя, дасціпныя языкі надзіва лёгка ўгаварылі сялян, і тыя, жадаючы хутчэй убачыць наабяцаныя залатыя горы, з адвечнай беларускай пакорлівасцю, без асаблівых душэўных пакут развіталіся з уласнымі надзеламі, а коней, хто іх меў, завялі ў даўжэзную, як абора, стайню, на скорую руку скіданую наводшыбе вёскі. З дня на дзень павінны былі арыштаваць хіба што аднаго Сцяпана Аліфера, бо гэты вупар наадрэз адмовіўся пісацца ў калгас ды, мала таго, навідавоку ў прыезджага начальства пачаў калупацца з плугам на сваім, не такім ужо і марным, засеўку. І яны прыйшлі, бяззбройныя, добрыя, лагодныя, забралі наравістага пустэльніка з поля, ледзь не пад белы ручкі павялі ў хату. Аб чым яны там размаўлялі - ніхто толкам не ведаў, але ўжо на другі дзень спахмурнелы Сцяпан Аліфер выкаціў з гумна калёсы, зашчаміў у аглоблі рухавага коніка, кінуў у драбіны плуг, радоўку, барану і марудна паклыгаў на калгасны двор. Дахаты пакрыўджаны, нарваны селянін прынёс толькі кавеньку і пракураную арэхавую люльку, ды і тую без тытуню.

У першую ж калектыўную восень маласельцы з жахам уцямілі, што чырвоныя агітатары іх проста ашукалі, бо калгаснага жыта не хапіла нават, каб выдаць што-кольвечы на працадні. Без зямлі непатрэбнымі сталі асірацелыя сялянскія гумны, і гэты непарадак адразу заўважыў нейкі дужа зоркі начальнік. Гумны пачалі разбураць і звозіць на агульны двор, дзе з іх змудравалі прыземістыя кароўнікі і цялятнікі, ды горш за ўсё, што рушыць людское дабро ледзь не гвалтам прымусілі Гаўрылу Трафімчыка, маючы на ўвазе яго заслужаныя поспехі ў цяслярскай справе. Усяго за адно лета будаўнічая брыгада растрыбушыла пустыя гумны, пуні, ёўні, і тварыўся гэты разбой пад маўклівымі позіркамі гаспадароў ці, наадварот, пад нястрыманай лаянкай заплаканых гаспадынь.

Сам Гаўрыла Трафімчык, ідучы па вуліцы, баязліва ўцінае галаву ў плечы, каб не бачыць страхотна апусцелых прыгуменняў, ды чамусьці найбольш яму не хочацца сустрэць басаногую, няўклюдна апранутую Луцэю Падгайскую. З языком, доўгім, як памяло, гэтая куслівая, помслівая кабетка, мусіць, ужо да самага скону не забудзе, хто першы ўскочыў на яе пахілае, скасабочанае гуменца. Там жа, на вільчаку збуцвелай страхі, якраз сядзеў Гаўрыла Трафімчык, кідаў зверху бярозавыя апоўзіны, што змацоўвалі гнілую салому, а ўнізе, наўкруг чатырох вуглоў, галопам бегала раз'ятраная Луцэя, папускалася грудамі зямлі і, як толькі ўмела, кляла пустагаловую дзяржаву, дурных туташніх начальнікаў, усіх сваіх былых і сённяшніх ворагаў.

- Смык сухарэбры! Злазь з майго хаджайства! Каб ты ўпаў, дай Божа, ды макатра свайго раскалоў. Каб ты з торбай па свеце цягаўся. Скажы, Гаўрыла, ці ж я прасіла, каб ты маё багацтва нішчыў? Хіба ж я цябе на вугал падсаджвала? О, ты, знічтожнік, гуменца і пальцам не чапіў бы, калі б жыў мой Падгайскі. Ён табе як бач мазгі ўправіў бы, ён цябе адным махенцам гарбатага зрабіў бы.

- Ахалонься, Луцэя, астынь трошкі, - зрэдку азываўся зверху прысаромлены Гаўрыла Трафімчык, асцярожна ступаючы па голых ужо латах. - Цябе ж не рэжуць, не колюць, што расквічалася на ўвесь павет.

- Сам ты кныр пакладаны! Вельмі ўжо маё гумно табе вочы застраміла, каб і пастаяла даўжэй. Мо яшчэ зямельку вернуць, тады і коніка як-небудзь агораю.

- Памаўчала б, кабетка, з гумном сваім. Нагою таўхані, дык рассыплецца - трухня адна.

- Пагляджу, як ты сваю стадолу кінешся бурыць. Рукі будуць калаціцца. Дальбог, праўда!

- Дойдзе чарга і да мяне. Старшына наказаў з гэтага канца пачынаць, а я вунь дзе жыву - каля Сцяпана Аліфера.

- Не плявузгай, Гаўрыла! Знарок ты з майго боку зайшоў. Каб сабе не нашкодзіць.

- Я ёй - стрыжана, яна мне - голена. От бо Луцэя!

Сваю цяжкую і не зусім пашаноўную справу калгасныя будаўнікі рабілі моўчкі, зацята, ажно пыл курэўся над прыгуменнямі, і было нават дзіўна, што майстроў да гэтага часу не апанавала кароста і ў кожнага на самых нікчэмных частках цела не вылезла па сорак скул, аб чым гучна, на ўсю вёску, і не горш за Луцэю Падгайскую, клапаціліся разлютаваныя гаспадыні. Пазней, калі цераз сялянскія панадворкі з грукатам і лямантам прайшліся вострыя цяслярскія сякеры, стала ўвачавідкі бачна, як агалілася Малое Сяло, як яно раптам збяднела, дайшло да ўбогасці, застаўшыся без гумнаў, пуняў і ёўняў - найпершай прыкметы хоць нейкай прыблізнай заможнасці. На свежую памяць яшчэ лёгка ўявіць нядаўні знешні выгляд даволі вялікай вёскі. Гумны, у каго з зялёнай ад даўнасці страхой, у каго толькі што перакрытае наноў, стаялі напрыканцы сотак, быццам знарок, выстраіўшыся ў адзін шнур, і чамусьці кожная восець альбо тым, альбо другім назовам была падобная цот у цот на сваіх уласнікаў.

Скасабочанае, з задзёртай угару страхою гуменца мела Луцэя Падгайская, і вось дзіва: рыхтык гэтак жа, рогам уперад, носіць хустку і сама гаспадыня. Яе блізкая суседка, хутканогая Тадорка Дрозд па вёсцы бегае вечна расхрыстаная, у незашпіленым кажушку, дык і пуня кабеціная зімою і летам стаяла расхлябешчаная насцеж. Гумно, з аднаго боку падпёртае тоўстым бервяном, трымаў Якаў Пеўнік, але і сам ён моцна кульгае, апіраецца на сукаватую кульбаку. У абрысах квадратнага, трошкі падпсаванага дзесяцігоддзямі гумна без цяжкасці ўгадваліся і прыгорбленая постаць, і неўтаймоўны нораў гаспадара - Сцяпана Аліфера, каржакаватага, учэпістага, як смаляны корч, гарачага, як кіпецень. Сцяпан Аліфер таксама ходзіць з кавенькай, аднак не кульгае, і гумно ён збярог прыстойнае на выгляд. Маючы багаты вопыт, будаўнікі да сярдзітай гаспадыні падбіраліся з вялікай асцярогай. На здзіўленне, паважаны Трафімчыкаў сусед прыблудных цесляроў спаткаў зусім спакойна: забраў з гумна рэзгіны і цапы, аскабалкі ад растрыбушанай збудовы перанёс на дрывотню, а сівенькая Марка, Сцяпанава жонка, згрэбла на гумнішчы рэшткі гнілой саломы разам з зялёным мохам, і нічога больш - ні кашуль у сем столак, ні сарака скул, ні іншых страшэнных кленічаў.

- Калі разабрацца, на які ляд жабраку гумно? Замінала толькі. Раскідаў Гаўрыла, і бачыш, колькі прастору! Уся вёска перад вачыма, - надта бадзёра, але з журбой у голасе пажартаваў Сцяпан Аліфер, хаваючы за ўсмешкай сваю нязвыклую ціхмянасць і пакору. - Сам ужо хацеў гумно спаліць, ды рука не паднялася. А цяперачы што? Няма зямлі, то і асець не трэба. Што ў ёй хаваць? Наймуся ў трахтарыстаў сторажам - вось і будзе капейчына. - Ён паправіў жоўтыя ад курэння вусы, закончыў невясёлую споведзь любімай прымаўкай, якую, мусіць, сам і прыдумаў: - Цьфу ты! Хай Бог панам барануе!

- Не гнявіў бы Ўсявышняга, патарчака лысы! Чым табе гумно не дагадзіла, што спаліць хацеў? Зараз усё як у прорву - і зямля, і конік, і калёсы, - з ношкай саломы прыпынілася побач утрапёная, трошкі раззлаваная Марка. - То ж дурань дурнем! Пастаяў бы на сваім даўжэй, дык і воза не здаў бы, і каня не завёў бы на вобчы двор.

- Знайшлася вумніца! З курыным розумам адно каля печы тупаць ды гаршкамі бразгаць.

- І тупаю, і цябе кармлю, няўеднага. Ясі, ажно за вушамі трашчыць, хоць свінога ўваллі, хоць якога.

- Не сварыцеся, людцы добрыя, - міратворна, чуючы нейкую сваю віну, сказаў Гаўрыла Трафімчык. - Сёння ваша гумно растрыбушылі, заўтра - маё. І нічога не зробіш. Парадкі дужа строгія, нават не сыкнеш, як гусак.

Вострыя разбойніцкія сякеры, аднак, перад Гаўрылавым гумном, быццам па чыёй камандзе, раптам павярнулі назад, разбегліся па навакольных хутарах і засценках, дзе таксама нарабілі багата глуму, бо і з аднаго, і з другога канца вёскі на агульны дзядзінец цугам пацягнуліся фурманкі і крывулі, нагружаныя старым бярвеннем. Яшчэ ў той дзень, калі вярхом сядзеў на каньку Луцэінай пунькі і здзіраў страху, Гаўрыла Трафімчык думаў, што вельмі лёгка парушыць і сваё кроўнае дабро. Але, маючы бясспрэчную ўладу над вясковымі будаўнікамі, ён усё адцягваў гэты шчымлівы момант, і вось сталася так, што на ўсё Малое Сяло ацалела адно-адзінае гумно, ды і тое - брыгадзірава.

Ужо і суседзі касавурацца, ужо не толькі Луцэя Падгайская даймае пякучымі папрокамі, а рашучасці не хапае, каб раскідаць будыніну, якая мноства гадоў была наймілейшай акрасай Гаўрылавай сялібы. Ён не ведаў, як апраўдацца перад вяскоўцамі за сваю нерашучасць, гумно пачало яму сніцца, у трывожных і забыўлівых снах яно гарэла надзвычай праўдападобна, і раніцай потны, расхваляваны гаспадар выбягаў з хаты на ўласныя вочы ўпэўніцца, што сярод прыгумення не тлеюць галавешкі і не курыцца дым. Потым ён прыдумваў сабе нейкі клопат, адчыняў гумно і тут нанова перажываў жахі кашмарнай ночы.

Шкадаваць і праўда было што: моцныя дубовыя сохі, вакол якіх можна праехаць возам, здаровыя сцены, акутыя жалезам вароты, ды нават калі адкінуць гэтыя несумненныя вартасці, адзін гліняны ток чаго каштуе - утрамбаваны драўлянай шлягай, адпаліраваны да бляску збажыной і важкімі цапамі. Помніцца, Гаўрыла Трафімчык абышоў усе глінішчы вакол Малога Сяла, пакуль не надыбаў на адклад з шэра-зеленаватай, вельмі глёўкай і трывалай глінай. Ток у гумне не вышчарбіўся з гадамі, не павытыркваўся гузамі, хоць гаспадар, маючы добрую сілу, перыў цэпам так, што зярняты пырскалі ў бакі, як спорны, густы дождж. Быў бы на месцы Гаўрылы нехта другі, і яму таксама не хацелася б руйнаваць выдатны цуд вясковага дойлідства, які па бярвенцу ляжа ў сцены нікчэмнага цялятніка або смуроднага свінарніка.

І, напэўна, яшчэ не адзін дзень слынны цясляр змрочна тупаў бы вакол гумна, не ведаючы, што рабіць, калі б на гэтую бяду не налучыўся Аляксей Хамутовіч. Старшыню на чужы пакутніцкі двор паслала, мусіць, сама наканаванасць, сам лёс. Аляксей Хамутовіч якраз скакаў па пыльнай маласельскай вуліцы, убачыў здалёк маўклівую, сутулую постаць і тузануў Варанога на дарожку, што ўздоўж сотак вяла на прыгуменне.

- Па сваім гумне плачаш, дзядзька Гаўрыла? І не таіся - бачу, бачу! Аднак гумно разбірай без супраціву ўласці, бо ўжо не будзе вазвяртання да старых межаў і шнуроў. Запомні - не будзе!

- Ды які супраціў? Ты ж, Ляксей Сымонавіч, першы мне кіцу загнеш, калі што не так.

- І загну - хай адно хітраваць пачнеш.

Пры сабе, ці конны, ці спешаны, Аляксей Хамутовіч заўсёды мае плецены сырамятны бізун на цаўі з тонкай казінай ножкі, і, як толькі саскочыў з Варанога, малады калгасны старшыня для чагосьці абстукаў цаўём пярэднюю сцяну, прытупнуў на гулкім глінабітным таку і, прысланіўшыся плячом да сахі, загледзеўся ўгору. «Ух ты! Высока, як у соснах», - нечакана выдыхнуў ён, і ў гэтым пустым захапленні з'явілася першая нітачка, спрытна хапіўшыся за якую яшчэ можна было ўратаваць гумно. Дзесьці ў кроквах, асветленых праз шчыліны сонечнымі промнямі, бязладна чырыкалі вераб'і, у расчыненыя вароты пошвыркам сюды-туды кідаліся ластаўкі-бялянкі, але, не зважаючы ні на што, Гаўрыла Трафімчык ужо трымаў у руцэ тую нітачку надзеі і без усялякага сораму тузаў яе да сябе.

- Сымонавіч, мо ў хату зойдзеш? Радня як-ніяк. Помніш, твая і мая бабка былі аднае маці, а мы з табою ўжо, выходзіць, браты ў чацвёртай стрэчы.

- Радня, кажаш? Адзін пень гарэў - другі бокі грэў. Ха-ха-ха! Аднак не хвалюйся, брат мой Гаўрыла. Ацалее тваё гумно. Слухай, што я надумаў. Пачнецца жніво, то не будзе куды збожжа сыпаць - свіран жа недабудаваны. Трэба тут, у гумне, наслаць падлогу, зрабіць засекі - вось і мецьмем хоць часовы спрат для жыта. Дошак адно б дзе прыстарацца.

- От галава! От галава! Мінісцерская ў цябе галава, Сымонавіч. Усё будзе, як ты хочаш. І дошкі знойдуцца. Паедзем у лес, спусцім колькі хваін - вось табе і цалёўкі. Дык не стой, чалавеча, пайшлі ў хату. Яшчэ ж не выгалела ў каморы - ёсцека і паляндвіца, і лычык вэнджанай кілбасы.

Дапытлівыя суседзі, вызіраючы з-за платоў, выказвалі самыя неверагодныя здагадкі, чаго так доўга старшынёўскі Вараны пасвіўся на пустым прыгуменні і чаму, калі Аляксей Хамутовіч выкуліўся з хаты, плецены бізун у яго абвіслай руцэ цягнуўся канцом па зямлі. І гэта яшчэ не ўвесь здзіў. У людзей і дух заняло, калі наўзбоч Гаўрылавага прыгумення неўзабаве вырас, падсыхаючы на сонцы, ярус пахучых і белых, як сыр, дошак, а ў самім гумне, распалохаўшы вераб'ёў і ластавак, весела зацюкалі сякеры, звонка азвалася піла. Нават няхітраму воку было відаць, што Гаўрыла Трафімчык перарабляе гумно на свіронак, і тут ужо не месца дакорам: жніво на носе, а спрату для збожжа ў калгасе напраўду няма.

Бліжэйшыя суседзі іншы раз сунуліся на грукат сякеры, моўчкі тапталіся на струганых дошках, якімі загрувасцілі гліняны ток, і гэтак жа ціха разыходзіліся. З імі, суседзямі, наогул не было марокі, але да спацелых, змораных цесляроў панадзіліся штодня два няўдалыя самагоншчыкі, два вясёлыя балбатуны пан Вінцусь і пан Бронюсь. Яны, як тыя вандроўнікі, аднойчы смела зайшлі ў гумно, селі на чым каму прыймелася і пачалі мудрыя, дасведчаныя размовы пра калгас і ўраджай, пра ўсё, што само лезла на язык, і з іхняга пустога плявузгання Гаўрыла Трафімчык ясна ўцяміў: гэтыя немаладыя, бязродныя шляхціцы знарок гавораць бязглуздзіцу, каб пайграць на нервах і добра пазлаваць удачлівага брыгадзіра калгасных будаўнікоў.

- Хвацка ў цябе, Гаўрыла, выйшла, ой, хвацка! - хітра, здалёк павёў рэй большы ростам пан Вінцусь. - Як той казаў, і козы сытыя, і сена цэлае.

- Але, добры купец, добры! - падхапіў меншы ростам пан Бронюсь. - Трэба мець спраўную глову, каб такую хароміну выклянчыць за кварту самагонкі.

- Хто вас сюды клікаў? Сноўдаюцца па вёсцы, як віжы, усё штосьці вынюхваюць, - узбурыўся чырвоны ад злосці Гаўрыла Трафімчык. - А калі пра самагонку, то не мяне ж хапілі на Імшэчку і за каршэнь паперлі ў Ганцавічы.

Ціснуць употай сівуху і плаціць штрафы за грэшны промысел у Малым Сяле не лічыцца ганьбай, таму прышлыя балбатуны асабліва не збянтэжыліся, калі іх справядліва ўпікнуў Гаўрыла. Няздатныя гандляры самаробным трункам наогул удала выблыталіся з таго вялікага пераляку: да мястэчка трэсліся ў кузаве паўтаратонкі, назад вярталіся пяшком, усю ноч цялепкаючы па глыбокім снезе. Вядома, што іх самагонны апарат ушчэнт разбілі міліцыянты, а вось ці плацілі штраф - пра гэта бесклапотныя шляхціцы сціпла маўчаць. Ды хіба ж бываюць у Малым Сяле нейкія тайны?

Вяскоўцы заўважылі, што пасля міліцыі пан Вінцусь і пан Бронюсь пачалі балбатаць яшчэ больш і, на здзіўленне, не прамінулі ніводнай вясковай зборні. У школе, куды прыезджыя агітатары вечарамі склікаюць народ, яны займаюць пярэднія лаўкі, першымі цягнуць угору рукі, даўжэй за ўсіх ляпаюць у далоні і мацней за ўсіх крычаць, стараючыся скіраваць на сябе позіркі высокага начальства. Гаўрыла Трафімчык, калі назваў іх віжамі, якраз нічога не меў на ўвазе, але чамусьці, пасядзеўшы яшчэ хвіліну дзеля прыліку, нязваныя госці борздзенька вымеліся з гумна, а назаўтра зноў заявіліся тут, як і не лысыя. Селі на памосце, агледзеліся і давай павучаць бывалых майстроў, хоць самі ні на грам не талопяць у цяслярскай справе. У рэшце рэшт кончылася гэта тым, што разлютаваны, быццам звер, Гаўрыла проста сілком выпхнуў абодвух балбатуноў за вароты.

- Не людзі, а птахі пеўчыя. Іш ты! Памагу і я табе - паспяваю аб сяўбе.

- Пайшлі, пан Бронюсь, - мовіў большы шляхціц. - Штосьці не падабаецца мне гэнае гумно.

- І мне тэж не падабаецца, - азваўся меншы шляхціц. - Глядзі, Гаўрыла, каб з твайго гумна калі-небудзь канюшню не зрабілі.

Для сваіх пустых забаў старыя штукары, відаць, знайшлі іншае месца, але без іх у Гаўрылавым гумне стала нязвыкла сумна: здаецца, цішэй грукалі сякеры, не так весела шоргала піла, са злосцю палавінячы апошнія дошкі. Надзённы клопат цесляры збылі акурат у належны час, калі на Кругляку, суседнім полі, шумным рокатам азваўся эмтээсаўскі камбайн, а на меншых і камяністых палявых акраўках і тут, і там сляпуча бліснулі вострыя, займістыя сярпы. Да гарэнкага водару смалы ў свіронку дамяшаўся саладжавы дух жыта, гара новага збожжа ў засеках усё расла, падводы з тугімі мяшкамі ўсё пад'язджалі і пад'язджалі. Кладаўшчык Мікалай Гіляр збіўся з ног, прымаючы надзіва багаты ўраджай: сушыў, веяў, прапускаў праз арфу і на тых жа фурманках адпраўляў у Ганцавічы дзяржаўным збожжанарыхтоўшчыкам.

Познімі вечарамі, калі Малое Сяло клалася спаць і рэдка ў чыіх вокнах свяціліся лямпы, вакол свайго і цяпер ужо чужога гумна тупаў расхваляваны Гаўрыла Трафімчык. Ён чапаў рукамі пудовы замок на варотах, удыхаў густы пах збожжа, які віўся аднекуль зверху, з-пад саламяных прычолкаў, і, безумоўна, радаваўся, што ўдалося хоць хітрыкамі, хоць гвалтам адстаяць кроўную маёмасць. Усё можа быць: вернуць улады адабраную зямлю, дык тады не прыспічыць па бярвенцу збіраць парушаную гаспадарку. І ўсё ж нядобра, непамысна былому ўласніку пяці дзесяцін: за гэтае гумно яму доўга трэба будзе апраўдвацца перад людзьмі - перад Сцяпанам Аліферам і Якавам Пеўнікам, перад Луцэяй Падгайскай і Тадоркай Дрозд, бо вельмі ж прыкра і сорамна кожны раз лавіць на сабе іхнія ненавісныя, дакорлівыя позіркі.

Пасварыцца з Тафіляй, вядома, не штука, і для такой душэўнай патрэбы Сцяпан Аліфер мае вельмі прыдатнае месца: каля старога калодзежа, пад задумным кучаравістым вязам. Тут, у закутку паміж дашчаным тынам і збуцвелым плотам, сярод муравы з бела-жоўтымі рамонкамі ляжыць пры самай вуліцы аброслы мохам гарбаты камень. У шэры граніт украплены бліскучыя пласцінкі слюды, серабрыстыя зярняты кварцу, і таму валун ззяе на сонцы, як царскі трон. І гэта найвялікшая несправядлівасць, бо толькі Тафіля - мажная паставай, з крутымі бёдрамі і траскучым, быццам у сарокі, голасам - магла кінуць вока на такое шыкоўнае месца. Але ў суседкі ёсць свой валун - акурат цераз вуліцу, насупраць прыземістай хаты з аблупленымі, падслепаватымі акенцамі. Пляскаты, шэры, без зіхоткіх украпін слюды і кварцу. Адзін смех, а не камень, на ім і сядзець брыдка, ды чамусьці Тафіля ні разу не пазайздросціла наравістаму Сцяпану Аліферу: што Бог паслаў, тое і добра.

Сівыя, замшэлыя валуны рэдка калі пустуюць - летам у дождж і слоту, зімой у маразы і сцюжы. Цёплымі надвячоркамі, як толькі растане снег і падсохне вулічная куламеса, на сваім валуне любіць пасядзець з люлькай у зубах самавіты, бывае, жартаўлівы, а найчасцей засердаваны гаспадар старога калодзежа. З нагамі залазіць на «царскі» трон, сядзіць, штосьці думае і раз-пораз паглядае на Тафілін двор. Тая ж у гэты час сама што завіхаецца па гаспадарцы - бразгае вёдрамі, рыпіць варотамі хляўца, кормячы жыўнасць. І тады, калі пад кучаравістым вязам дым ужо вісіць каромыслам, Тафіля не вытрымлівае, стрымгалоў бяжыць на вуліцу, гатовая адначасова і да лютай сваркі, і да вечнага міру.

- Добры дзень, Сцяпанка!

- Добры дзень, Тафілька! Як жывеш? Як здароўе?

- Анічога жыву. Дзякуй на добрым слове. А ты як?

- Ды так сабе. Было прыхварэў, то яшчэ і сёння хрып у грудзях.

- Прастудзіўся, мабыць. Трэба чай ліповы піць, а яшчэ лепей: няхай Марка вечарам банькі паставіць.

- Каму, мне банькі? Дык ты, языкатая, забыла пра гліняны гаршчок?!

Падобна на тое, што, нягледзячы на такі лагодны, сонечны надвячорак, вечнага міру не будзе, але і да лютай сваркі яшчэ не дайшло. З пляскатага, нікчэмнага валуна Тафіля ўсё ж неспакойна азірнулася на пахілую брамку: уцякаць адразу ці трохі пачакаць? О, яна добра помніць, як аднаго года Сцяпан Аліфер ці то хапіў на зуб нешта псаванае, ці то проста аб'еўся і цэлы дзень кволіўся жыватом, ад болю не знаходзіў месца. Тафіля, шкадуючы бедака, параіла Марцы паставіць яму каля пупа гарачы гліняны гаршчок. Знямоглы, нядошлы чалавек спачатку ляжаў ціха, потым заенчыў, пасля, як мядзведзь у бураломе, зароў на ўсю хату. Хворыя кішкі разам з нявінным пупам засмактала ўсярэдзіну пукатага, ёмістага гаршка, і скончылася лячэнне тым, што гліняныя чарапкі разляцеліся ўпопырскі, пакутнік ашалела падхапіўся з ложка, Марка без памяці рынулася ў дзверы. Сваіх выратавальніц, Тафілю і Марку, якія дзесьці пахаваліся ў цёмных закутках, на шчасце, ён не знайшоў, а, пакуль смыкаўся па дварышчы, жывот перастаў балець сам па сабе. Няхай гэта і подаўна было, але, убачыўшы, як у Сцяпана Аліфера пры напамінку пра банькі гнеўна затрэсліся вусы, Тафіля вельмі дарэчы згадала, колькі ў яе дома непаробленых спраў, і хутчэй шмыгнула з пляскатага каменя ў хату.

Назаўтра, і цераз дзень, і на трэці дзень, калі пастаіць цёплае надвор'е, задзірастыя, непрымірымыя суседзі зноў будуць сумаваць адно без аднаго, неўпрыкмет цікуючы праз вокны, хто ж сёння першы выбежыць на вуліцу? Навучаная горкім вопытам, Тафіля, здаецца, перасцераглася: сядзіць на валуне строгая, непадкупная, аднак і каварства Сцяпана Аліфера не мае мяжы. Трэба надта чуйныя вушы, каб у яго спакойным голасе ўлавіць насмешку і падвох. То быў злосны і сярдзіты, як сыч, то, на здзіўленне, такі ўжо лагодны і добры - падзеліцца апошнім багаццем.

- Давай, Тафілька, мяняцца камянямі. Забірай сабе мой, бліскучы, а мне будзе твой, пляскаты.

- Давай, Сцяпанка. Але скажы, як такія аграмадзіны выкалупаць з зямлі?

- Рыдлёўкай. А цераз вуліцу вяроўкамі перацягнем.

- Ой, мусіць, жартуеш? Ой, і хлусіш, злыдух!

Знакамітыя валуны тут, зразумела, ні пры чым: маўкліва ляжаць навідавоку не адно стагоддзе і, мабыць, яшчэ ляжалі б, нікому не патрэбныя, калі б непрымірымыя ворагі аднойчы не заўважылі, што, седзячы на камянях, вельмі зручна пляткарыць, лаяцца, згадваць даўнія і свежыя крыўды. Сваркі, якія да покату смяшылі Малое Сяло і на доўгія гады сталі туташняй славутасцю, зазвычай пачынаюцца вясной, з перапынкамі доўжацца ўсё лета і сціхаюць толькі з надыходам асенніх халадоў. На пустэчы за Тафілінай хатай расце крывабокая, камлюкаватая бяроза, і вось з-за яе, нявіннай дрэвіны, паміж суседзямі ідзе зацяжная варожасць. Сцяпан Аліфер справядліва лічыць, што бяроза належыць яму, бо стаіць якраз насупраць калодзежа, Тафіля правільна мяркуе, што бяроза стала яе ўласнасцю, бо скрыўленай вяршалінай дрэва пахілілася акурат на Тафіліну хату. Яшчэ ў нізінах булькаюць вясёлыя ручаі, яшчэ і гракі не прыляцяць з поўдня, а непрымірымыя, упартыя суседзі да хрыпаты ў голасе высвятляюць, каму сяголета выпала спускаць салодкі і празрысты, як сляза, бярозавік.

З першым сталым цяплом валуны цераз вуліцу добра награюцца, і на іх любата пасядзець і без сваркі, аднак заканчваецца гэтая прыхамаць звычайна тым, што Сцяпан Аліфер, незалюбіўшы бязглуздых дамаганняў Тафілі, усхопліваецца з любімага каменя і, на міг крутнуўшыся ў хаце, шыбуе да беднай бярозы з сякерай, свёрдзелам і загадзя выдзеўбаным асінавым карытцам. Ён, злосны і рашучы, прасвідруе ў камлі свежую дзірку, уставіць драўляны латак і потым усю ноч не будзе спаць, выглядаючы праз вокны, каб вераломная Тафіля не начэрпала з карытца соку альбо не ўчвэрыла яшчэ горшага паскудства.

Хто сярод лета хоць разок піў кіслы бярозавы квас, у якім зверху зыбаецца падсмажаны ячмень, той зразумее, што Сцяпан Аліфер нездарма турбуецца і сварыцца за бярозу. Халодны бярозавік з цёмнага пограба добра спаталяе смагу, прыбаўляе імпэту, і калі часта не боўтацца ў бочачцы, то квас не адскочыць, прастаіць, пахучы і рэзкі, да самага жніва. Боскім пітвом тады не грэбуе нават пераборлівая Тафіля: стоміцца з сярпом на сваёй ніўцы, возьме ў Сцяпанавай Маркі паліваны гарлач і п'е, задыхаючыся, нагбом, пакуль ад таго квасу не застанецца на дне дробная кропля.

- Да вечара яшчэ далёка, а ты, повідзь, увесь квас выжлукціла! - зазлаваў аднойчы Сцяпан Аліфер. - Мне хіба не горача? - Ледзь не сілком ён вырваў з чужых рук паліваны гарлач, выкаўтаў рэшту сам і напрасткі цераз пожню падаўся на свой панадворак. - Пайду ў пограб, начэрпаю яшчэ квасу, бо ентая жлукта нават і на посмак не пакінула.

- Укалечыла я цябе, калі і хлёбнула каліва, - пакрыўдзілася Тафіля і зусім слушна зазначыла: - А бяроза, Сцяпанка, не твая, бо каля маёй хаты расце. От захачу, дык і спілую ўзімку на дровы.

- Я табе захачу! Я табе спілую! Я табе дам дровы!

- Далібог, будзеш па сок у лес бегаць, - Тафіля вомельгам апынулася на сваім шнуры і задзіралася ўжо адтуль: - Адзін пянёк астанецца за хатаю.

- Людзей хоць бы не смяшылі! - з дакорам супыніла ненавіснікаў Марка, чырвоная ад сонца, потная ад сярпа. - То ж як сыдуцца разам - аж зямля калоціцца.

Велічны і несупынны гэты дзіўны кругаварот: калі-небудзь у Сцяпана Аліфера скончыцца запас бярозавага квасу, апусцее жытнёвае поле, прыйдзе журботная восень, а потым з маразамі і завеямі нахопіцца зіма, і, хоць у Тафілі дроў, як заўсёды, будзе нестач, спілаваць бярозу яна не адважыцца. Сусед не дараваў бы такога глупства, ды нягеглае дрэва, здаецца, патрэбнае і самой Тафілі. Доўгімі зімовымі начамі, калі ў хаце стаіць нудная, вусцішная цішыня, бяроза за сцяной шуміць пяшчотна і супакойліва, а напрадвесні, чуючы блізкае цяпло, бярозу аблепліваюць чароды крыклівых варон, і гэта таксама немалое суцяшэнне адзінокай душы.

Тафіля нездарма трывожыцца, каб і сяголетняй вясной усё было так, як і ў мінулыя вёсны. Вось ужо і зямля выслабанілася з-пад снегу, вось ужо і валуны абапал вуліцы аблашчаны цёплым сонцам, але Сцяпан Аліфер чамусьці не рупіцца заявіць сваё права на крывабокую бярозу. Апошнім часам Тафіля кволілася, кепска сябе пачувала, нават паляжала ў ложку і таму позна даведалася, што знайшлася малодшая Аліферава дачка Стэфа, якую яшчэ за першымі Саветамі вывезлі ў Казахшчыну, да людзей з раскосымі вачыма. З вялікай радасці сусед, кажуць, напіўся, пабіў у Маркі гаршкі, і зразумела, як пры такім узрушэннні чалавеку думаць пра нейкі бярозавы сок, калі праз дзесяць гадоў маўчання родная дачка азвалася весткай з суседняй Польшчы.

Першы ліст, самы радасны і самы неспадзяваны, прыйшоў ад Стэфы на згоне зімы, калі адшумелі белыя завеі і ў ваколіцах вёскі ачмурэла запахлі маладыя вербы, а ў хлявах вечных гаротніц Фядоры Чыркун, Тадоркі Дрозд і Луцэі Падгайскай ад нястачы харчу нема зараўлі галодныя каровы. Несусветна прыгожы замежны канверт, з усіх бакоў залеплены квяцістымі маркамі, Сцяпану Аліферу прынесла Альжбета, яго старэйшая дачка, бо яна робіць паштальёнкай і кожны дзень звідна бегае ў Кругавічы на пошту. Пісьмо, яшчэ не ведаючы, што ў ім, беражна разарвалі, прачыталі сямейным гуртам, і тады расчулены да слёз гаспадар хаты патупаў у камору шукаць аплеценую вербалозам шкляную бутлю. Пакуль ён утаймоўваў сваю шалёную радасць, Марка паспела аббегчы блізкіх і далёкіх суседзяў з нечуванай і дужа ўражлівай навіной.

Малое Сяло колькі дзён было ўзрушана да крайнасці: не можа адшукацца чалавек, якога няма, якога даўно пахавалі і пачалі нават забываць. Але Стэфа Невяроўская сапраўды не прапала, азвалася з невядомай далечы, і аб гэтым шчаслівым уваскрэсенні пераканаўча сведчыў ліст, напісаны яе рукой. Замежны канверт, схаваны на самым пашаноўным у хаце месцы - за абразом святой Багамаці, здаецца, выпраменьваў такое цяпло, што Марка, адразу памаладзелая, можа, на сто гадоў, даравала свайму старому яго буйны хмель, чысценька падмяла аскалёпкі разбітага гаршка і пачала цярпліва чакаць новай аказіі з далёкай Польшчы.

У той самы час, калі адбываліся неверагодныя падзеі, Тафіля з кашлем і потам кволілася ў ложку, вестка пра Стэфу Невяроўскую яе зусім не расхвалявала, і таму, як толькі крыху ачуняла, кабета высунулася на цёплы панадворак, збянтэжаная зацяжным маўчаннем ненавіснага і сварлівага, як баба, Сцяпана Аліфера. Увачавідкі зблажэлая пасля хваробы, яна ўбачыла за сцяной хаты распушаную бярозу, гатовую вось-вось аддаць салодкі сок каму папала, потым зірнула на пусты зіхоткі валун каля старога калодзежа і з вялікім жалем зразумела, што ў наравістага суседа знайшлася, мусіць, важкая прычына не лезці ў спрэчку за нікчэмнае крывабокае дрэва. Ды вунь жа ён і сам, насуплены, грозны: выйшаў з хаты, пыхнуў дымком з люлькі і, бразгаючы вядром, прыпусціў да калодзежа па ваду.

- Сцяпанка, стой, пачакай! Хіба ты сяголета не будзеш спускаць соку з бярэзіны? Самы час: і зямля пучыцца, і цяплынь, як на Юр'я.

- На Юр'я хапае дур'я! Адчапіся ты, кабетка, са сваім сокам. Мая Стэфка знайшлася - мо чула?

- Чула! Чула! Ажно дзіўна, як яна з дзецьмі ацалела ў той калатнечы?

- Жабракавала, лупайкі картапляныя варыла. Людзі ў Казахшчыне, куды Стэфку саслалі, дарма што чорныя і скуластыя, але абыходлівыя, памяркоўныя - не далі прапасці.

- Радасць табе, Сцяпанка, вялікая. Канечне! Тут ужо, як той казаў, не грэх і напіцца ды Марчыны гарнушкі патаўчы.

- Якія гарнушкі! Аднаго і зачапіў нячайна. Гэта ў цябе, галетніца, пахвастаць нямашка чаго, бо нішчымную вару і тую з чарапкоў ясі.

- Ты ў мяне быў? Ты бачыў, што я з гліняных чарапкоў ем? Ды ў мяне ж усяго-ўсягенькага хапае, ажно кублы трашчаць. Як на тое пайшло, дык і бяроза каля хаты не твая, а мая.

- Ой, баба! Ой, злыдня! Не брашы пры дарозе ды мне сонца не застуй.

- Сцяпанка, а ўсё ж, можа, спусціш соку? - з надзеяй, ужо на хаду, азірнулася Тафіля. - Нясі сваё карытца, я і слова не скажу. На жніво квас як знойдзеш.

- Няма чаго жаць, дык і не патрэбна мне бяроза! Забяры сабе - хоць павалі, хоць так спалі. О людцы! Хай Бог панам барануе!

Трэба быць набітым дурнем, каб неабдумана, самахоць адмовіцца прыняць раскошны дарунак, бо і аддавала яго суседка, лічы, за бесцань - хацела ўсяго толькі цёплага слова, прыязнага позірку. Але Сцяпан Аліфер занатурыўся, не стаў раскідвацца такой драбязой, і беластволая бяроза да наступнай вясны цалкам, ад каранёў да макаўкі, засталася ў бязмежным карыстанні Тафілі. Крывабокае дрэва яна, безумоўна, не паваліла і не пусціла на дровы, ды, больш таго, нават карэц салодкага соку здабыць ёй не ўдалося. На злосць суседу, Тафіля знарок доўга валтузілася ля камля з долатцам і сякерай, прыладзіць драўляны латак не здолела, плюнула з прыкрасцю, пайшла, а свежыя раны і драпіны на кары зацягнуліся вільгаццю, пырснулі жывымі кроплямі, і цененькі бліскучы струмок па лахматай бяросце пасачыўся ўніз да зямлі, разліўшыся маленькай лужынай, тут жа прывабіў да сябе мноства ўсялякіх ласуноў - жучкоў, казюрак, чорных палявых мурашак.

Камель з сонечнага боку пакрыўся ружовым шумавіннем, і яшчэ не скончыўся рух соку, як сама бяроза светла зазелянела, сярод зубчастых маладых лісцікаў на абвіслым вецці выкінуліся шурпатыя каташкі. Тафіліна крывабокая радасць і суцеха налучыла момант пышна расцвісці акурат на Юр'я, калі вясковыя кабеты збіралі статак на затравянелым выгане, а Тафілі, якая каровы, мусіць, зроду не мела, нічога іншага не заставалася, як, стаіўшыся за плотам, сам-насам любавацца бярозай і раўніва прыслухоўвацца, што, у рэшце рэшт, кажуць пра яе прыгажуню языкатыя суседкі?

Тыя ж моўчкі і абыякава праходзілі міма, але ў адрозненне ад людзей немалы інтарэс да расквітнелага дрэва выяўлялі худыя пасля зімы, неспакойныя каровы: чухаліся аб маршчыністы камель, бучыліся, стараліся ўбароць бярозу вострымі рагамі. Вядома, то не быдла, якое на запасванне вернецца ў хлявы без свежых байцоўскіх ран і крывавых пісягоў, ды ўсё ж можна было зразумець і заклапочанасць гаспадынь, якія перліся на выган толькі дзеля таго, каб, збоку пастаяўшы колькі трэба, не даць дужа разгуляцца сваім ашалелым ад шчасця рагулям. Сярод альховых кустоў, уздоўж звілістай канавы, рассыпаліся па зелянейшых лагчынах яшчэ насцярожаныя гурты, паблізу ад іх тоўпіліся расхваляваныя жанчыны, навідавоку трымаючы ахвярныя дары лагоднаму маю і святому Юр'ю.

На запасванне Фядора Чыркун узяла чырвонае велікоднае яйцо, Тадорка Дрозд прынесла пасвенчаны ў царкве вярбовы дубчык, хітрэйшая Луцэя Падгайская прыхапіла тое і другое, ды, апроч гэтага, яшчэ ў сваім двары кожная сказала пацеры і замовы, употай зрабіла чары ад суроку, ад хіжай зайздрасці, ад усялякай напасці. Стаялі кабеты з краю выгана, абвеяныя цёплым і сухім ветрыкам, замілавана сачылі, як згаладалыя кароўкі папоўніцы хапаюць ядкую маладую травіцу, потым у жаночым натоўпе ўсчалася спрэчка: калі сёлета загрымела - на Вялікдзень ці пасля, на голы лес ці на зялёны? Супяцца бровы, моршчацца ў натузе лбы, і тугадумства цяпер якраз не ў пашане, бо ў такі шчымлівы момант вельмі важна прыгадаць, што першагром сапраўды прыйшоўся не на пустое голле, - быць, значыць, ураджаю і не трэба баяцца галадоўкі і мору.

- Я ж каля лесу жыву, дык добра ведаю, што грымела на зялёны лес, - прывяла важкі доказ засердаваная Фядора.

- Няпэўна ты мовіш! Перад Вялікдзенем, помню, накапала я хрэню, сцерла на тарцы, а ён слабы, нават у нос не дыхціць. Хрэнь заўсёды пасля грому траціць моцу, - запярэчыла ўпартая Тадорка.

- Ой, бабы! Вунь чагосьці сюды бегма шыбуе Папіха, - азірнуўшыся, сказала спалоханая Луцэя.

Да месца тут будзе зазначыць, што гэтае зусім не абразлівае мяно ў Малым Сяле носіць чырванашчокая грудастая паштальёнка Альжбета, і ёй няма чаго наракаць на чужыя языкі, калі нават родны бацька Сцяпан Аліфер, будучы не ў гуморы, за вочы і ў вочы называе дачку Папіхай. Сяды-тады яна, безумоўна, малілася ў Кругавіцкай царкве, але ні прамых, ні ўскосных стасункаў да мясцовага святара не мела. Альжбецін гаспадар Павел Худніцкі калісьці не любіў стрыгчыся - хадзіў доўгавалосы і тоўсценькі, як бочачка, за што дасціпныя маласельцы і ўважылі яго заслужаным празваннем - Попік. З вайны ён вярнуўся пакалечаны, хутка памёр, а гаспадарова папоўскае мяно перайшло цалкам да Альжбеты, хоць, на здзіўленне, не выклікала ў яе ні пярэчання, ні абурэння.

Пасля сябе Попік пакінуў кучу мурзатых дзяцей, і іхняя яшчэ не старая маці проста выпручвалася з апошніх высілкаў, каб пракарміць бедных сірот. Кожны дзень на нагах: бягом у Кругавічы і назад, бягом ад хаты і да хаты, і, урэшце, не яе віна, што ў адначассе, на святога Юр'я, у Малым Сяле пышна расквітнела Тафіліна бяроза, сакавіта ў ваколіцах зазелянела паша, а ў Папішынай брызентавай сумцы апынуўся знаёмы замежны канверт, абклеены квяцістымі маркамі. Яшчэ на пошце яна пазнала крамзолі, надрапаныя рукой сястры Стэфы, у лесе цішком прачытала ліст і спорна прыпусціла па дарозе, каб хутчэй расказаць людзям нечаканую навіну. Сваім звыклым шляхам, займаючы хаты ад самага канца, ткнулася ў адзін і другі двор, падзівілася, чаму раптам абязлюдзела вёска, ужо каля Тафілінай бярозы выпадкам убачыла процьму кароў у рудым алешніку пры балацявіне і, расчырванелая, потная, цярэспаля, чапляючы ботамі леташні картаплянік, папраставала на гэты рагаты, бадлівы і незвычайна гаманкі выган.

- Бабы, вы чулі, што наша Стэфа піша? - падбягаючы, выгукнула Папіха і ўзмахнула рукою так, быццам сыпанула жыта курам. - Але ж праўда! Піша сястра, што ў Польскай пан Абуховіч знайшоўся. Жывець ён цяперака блізка каля Стэфы і носіць да яе мыць свае порткі і кашулі.

- Скуль нам было чуваць? - першаю азвалася сапраўды ўражаная Тадорка Дрозд. - А як жа пані Тэрэза? Стэфа хіба нічога не піша?

- Прапала пані Тэрэза. Яшчэ ў Казахшчыне ад голаду памерла.

- Дзіва што! Далікатная вельмі была, жыла на выгодках, а чалавеку, прывучанаму да сытасці, як піць даць скарчанець ад бясхлебіцы, - сказала абыякава Фядора Чыркун, бо сумная вестка яе мала кранула. - Але ж і пан добранькі, калі пані не ўбярог.

- Добранькі ці не - табе лепей ведаць.

- Ты што плявузгаеш, зводніца брахлівая? Ты на што ківаеш? Ну, служыла я ў маёнтку пакаёўкай, але ж ты, цытра балотная, не бачыла, што я з панам любошчы круціла і сукні ад яго брала.

- Тут і бачыць не трэба. Абуховіч гарэў, як сланечнік, дык і Ядзюня твая ўся рыжоццем абсыпана, - ужо бурачковая ад злосці выдыхнула Папіха. - Падмані, распусніца, вала, ды толькі не мяне.

- Паціхніце, сараматніцы, бо так зараз і да космаў дойдзе, - умяшалася ў гарачую сварку Луцэя Падгайская і няўзнак стала паміж Фядорай і Папіхай. - Аднака ж час і дахаты блытацца, бо ажно адсюль чуваць, як свінні ў загарадзі вішчаць.

Дарэмна глівець на выгане і праўда ўжо не было прычыны: каровы ў чарадзе асвойталіся, палізалі адна адну і пры выглядзе сакавітай зеляніны зусім забылі пра свае вострыя рогі і дурныя звычкі. Без настрою разышліся хто ў які бок, а знерваваная Папіха ўскінула на плечы брызентавую сумку і паджгала назад цераз пустыя соткі. У сябе на агародзе поркалася з рыдлёўкай змрочная Тафіля, але навіну з замежнага канверта яна ўспрыняла ні горача ні холадна, таму што лёс пана Абуховіча і пані Тэрэзы яе цікавіў менш, чым лёс белакорай шумлівай бярозы за хатай. Тафіля, асаромленая няўдалым спусканнем соку, падазравала, што Сцяпан Аліфер сваё права на бярозу ўступіў з нейкім благім намерам, і гэтая ўчэпістая, нядобрая думка доўга не давала ёй супакаення ні ўдзень, ні ўночы.

Разам з гаспадыняй, чым далей у лета, тым усё больш, паглядаючы на кучаравісты вяз ля калодзежа, сумавала і журылася бяроза, пакуль на Пятра і Паўла не выплакалася першымі жоўтымі лісцікамі. Пасля веснавой сутычкі непрымірымыя суседзі варагавалі не адзін раз, і не адзін раз Малое Сяло сур'ёзна турбавалася, чаму столькі часу пустуюць два вялікія камяні абапал вуліцы. Аднак замаркочаная ў адзіноце Тафіля і шалапутны Сцяпан Аліфер пачыналі шукаць якой-небудзь злагады. Яны зноў мірыліся, зноў сядзелі на сваіх знакамітых валунах, паціху перамаўляліся, і тут барані бог, каб ад нейкага пустога, неразумнага слова ў Аліферавых вачах заскакалі дураслівыя, злыя чорцікі, - тады ўжо сцеражыся, Тафіля!

У пагодлівыя дні Кругавіцкая цагельня абзываецца ў ваколіцах басавіта і працяжна, і тады, чуючы шалёны, завіслы ў паветры гук, старая дзеўка-векавуха Агата Валасюк пачынае таропка будзіць Аляксея Хамутовіча, а гэта зусім не тое, што будзіць залётніка ў слотнае, сырое надвор'е. Калі на вуліцы бесперастанку лупіць густы і спорны лівень, сцелючыся па зямлі белым попырскам, ніхто з суседзяў, бадай, і не заўважыць, як з чужога двара, тулячы галаву, каб не пазналі, выскачыць малады вершнік на вараным кані і, крутануўшы за рог хаты, у адзін момант схаваецца пад навіссю рудога мокрага алешніку пры балацявіне. Сухімі, пагодлівымі ранкамі з начной пагулянкі трэба ўцякаць, калі яшчэ нават сонца не ўзыдзе, і то мала надзеі, што нейкая аблезлая карабуха не ўліпла ў шыбіну акна і не лічыць капыты імкліваму каню.

На світанні спаць хочацца, аж вочы зліпаюцца, але зычны, басавіты гудок падыме з пасцелі хоць мёртвага, хоць жывога, бо і цагельня са сваім грымлівым комінам, на шчасце ці на бяду, стаіць блізка ад хаты - на пагорку цераз голы і гразкі поплаў. Агата Валасюк усхопліваецца з ложка сама, колькі часу любуецца яшчэ хлапечым, іканапісным тварам Аляксея Хамутовіча і, шкадуючы, катурхае прыблудніка за плячо, потым, выбегшы на двор, выводзіць з хлява чарнагрывага Варанога, які застаяўся ў закутку і ад чакання дарогі нецярпліва перабірае нагамі. Сыты, гарачы жарабец з шырокімі персямі і белымі шкарпэткамі Агаце, далібог, падабаецца больш, чым сам змучаны, заспаны вершнік, аднак мажная, шчакастая Агата, ведаючы высокую цану залётніку і яго каню, правільна лічыць, што ў сваім двары лепей было б іх бачыць разам, а не паасобку.

- Ляксей! Калі ж ты зноў да мяне завітаеш?

- От будзе час, то і завітаю.

- Ляксей! Я ж без цябе памру, высахну на трэску. І хата мая згарыць, і неба на зямлю абрынецца.

- Не бядуй, Агата! Соль святой Агаты ад агню бароніць хаты.

- Ляксей! Чакаць буду.

Кожную раніцу, калі няма дажджу, зычны гудок цагельні разбудзіць апантаных залётнікаў у сябе пад бокам, потым, перакаціўшыся цераз стромы лясок, на пагорках і ў лагчынах пачынае будзіць маласельскіх сезоншчыц, а заадно і ўсё жывое на многа вёрст вакол. Пакуль у хвоях, аціхаючы, яшчэ галёкае рэха, Фядора Чыркун паспее залучыць карову ў гурт, басанож па сцюдзёнай расе вернецца ў хату, трошкі сагрэе пакрэплыя ступакі, і толькі тады ў сваім ложку нехаця заварушыцца Ядзюня. Цагельню з яе настырным і непадкупным гудком вясковыя дзяўчаты лаюць і бэсцяць на чым свет стаіць, але ўжо, мусіць, да позняй восені не выспацца ім, бедным, не прысніць на досвітку міленькіх ды суджаных.

Раскудлачаная, заспаная Ядзюня бразгаецца ў мыцельніку, бегма лётае па хаце, і яе, такую нервовую, цяпер лепей не чапаць. Фядора шкадуе дачку, дачка не хоча матчынай шкадобы і ласкі. Адна, з вілкамі ў руках, пастараніцца каля печы, другая, з клуначкам пад пахай, моўчкі прашмыгне міма і, не азіраючыся, пашыбуе ў пажаўцелы ўжо бярэзнік перад Імшэчкам. Ядзюня спяшаецца на сваю апрыклую цагельню і, безумоўна, справядліва думае, што яна маладая, цікавая, лагодная і не след ёй станавіцца ў рожкі з прабеглымі, старымі людзьмі. Маці і ёсць маці: ці дубцом, ці языком, але больш за ўсё Ядзюні не хочацца бачыць уедлівага суседа Марціна Палазка. Сутулы чорт кожны раз, быццам наўмысна, высунецца з хаты, зойме ўпапярок сцежку і давай плесці розную лухту, абы толькі падражніцца з Фядорыным рыжым і сярдзітым шчасцем.

- Ядзюня, ты не ведаеш, хто гэта ўчора вечарам на маёй лаўцы сядзеў ды і лаўку паламаў?

- Каму трэба, той і паламаў. Хіба ж я вашу лаўку пільную?

- Ой, глядзі, дзеўка, каб глуму не нарабіў трахтарыст мурзаты Ванька Заяц. Добра ж я выглядзеў яго праз вакно.

- Дык пры чым жа тут я, дзядзька Марцін?

- А пры тым, што лаўку ўдваіх будзеце чыніць.

- Хай Ванька Заяц і прыбівае дошку, калі адарваў.

Не сказаць, што Марцін Палазок жартуе альбо вярзе нейкую лухту. Ён стаіць пры сцежцы ў мокрай дзяцеліне, гнеўна супіць выцвілыя бровы: от бо жаніхі пайшлі! Гэты ж Ванька Заяц калі не павалачэ з сабою, дык хоць паламае - ці плот, ці весніцы, ці дашчаную лаўку. Дапытлівы адура галавы глядзіць у вочы Ядзюні, і яму вельмі важна высветліць, як, пры якіх абставінах было зроблена начное шкодніцтва, але і Ядзюню не купіш за грош: пастаранілася, абмінула ўедлівага суседа і - толькі пяткі замільгалі па роснай траве. Убегла ў бярэзнік, адсаплася і далей пайшла вольна, забыўшы адразу і пра Марціна Палазка, і пра дарэшты збутлелую лаўку. Сонца падымаецца паўзверх дрэў, над Імшэчкам на шматкі рвецца кудзелісты туман, увачавідкі святлеюць балотныя верасовыя астраўкі і прыбярэжныя алёсы, зарослыя трысцём, асакой, рагозам. За балацявінай уздоўж дарожкі, падступаючы да самай канавы, пацягнуліся маладыя хвойныя пасадкі з добра заўважнымі слядамі пажару. Летась тут увесну ўзялося гарэць па выпетраным шчытніку і сухой ігліцы, і калі б не набеглі людзі, агонь тады выкаціў бы не адзін гектар вясёлай баравіны.

Старонні чалавек цяпер, напэўна, не прыкмеціў бы слядоў колішняга пажару, прайшоў бы міма, але Ядзюню зацікавіла, што баравы лясок вельмі ж хутка паправіўся і акрыяў пасля вогненнай пракуды. Хвоі, пачарнелыя ля камлёў, пасвяжэлі, скінулі пажоўклую ігліцу, старое шыгаллё густа заслала абпаленую зямлю, у барознах паміж радамі дрэў прабіліся сівец, шчытнік, малады верас. Спатыкнуўшыся на роўным месцы, Ядзюня мелькам глянула сабе пад ногі, затым слізганула позіркам уздоўж канавы і траха не войкнула ад страху: па канаве толькі што прайшоў нейкі няўклюдны і, як відаць па слядах, немалы звер. Спускаўся звер уніз па цячэнні, на ператочынах раскоўзаў глей, а там, дзе вылазіў на сухое, з дзеразы і ляснога мятліку абабіта раса, на траве засталася шырокая цёмная паласа, быццам невядомы звер прабіраўся тут паўзком. Хто б то ні быў: воўк, барсук, ліса, з гэтага падазронага месца трэба як мага хутчэй уцякаць, і Ядзюня, не азіраючыся, з усіх ног прыпусціла па бязлюднай баравой дарожцы.

Яшчэ да першага гудка цагельні, ледзь толькі на Імшэчку зашарэла ў кустах, стары бабёр прачнуўся, разгублена выперся з хаткі, чуйна прыслухоўваючыся да наваколля. Вось і гэтую ноч ён каратаў адзін, таму што маладая бабрыха кудысьці сышла і не дае аб сабе знаку. Ведаючы, як яе строгі гаспадар не любіць дармаедства, апошнім часам яна круцілася каля плаціны: ірвала пучкі вішы, затыкала і замазвала глеем дзіркі, каб не прасочвалася вада. Але гэта было, мабыць, заўчора надвячоркам, а сёння ўжо другая раніца, як бабрыхі нідзе няма - ні ў хатцы, ні ў кустах каля пратокі. З усё большай трывогай бабёр кінуўся на пустыя астраўкі, прыдзірліва агледзеў ціхія азярыны - не відаць нават слядку.

Шкадаваць гуляку, зразумела, не было за што: маленькіх бабранят-жэўжыкаў мінулым летам яна так і не прывяла, аднак злавіць свавольніцу варта ўжо дзеля таго, каб даць ёй добрага прачуханца. Вопытны, мудры, ён ведаў, чым звычайна канчаюцца такія гулі, і на скрут галавы кружыўся па Імшэчку, пакуль не выбіўся на стругу - пераходную паласу між грудам і балотцам, парослую галінастым багуном і густым, як прашыцца, лахачоўнікам. Цераз стругу, па лагчыне сярод пясчаных пагоркаў, булькаў знаёмы ручай, і бабёр няўцямна, у вялікай роспачы паклыпаў уніз па цячэнні. Дзесьці там, за мяшаным лесам і селішчам, цячэ пакручастая, балоцістая Кудаха, і, мабыць, гэта туды, на далёкую рэчку, сышла ў прочкі капрызная бабрыха.

Раптоўны гудок цагельні заспеў раззлаванага вандроўніка ўжо на выхадзе з лесу, калі гасцінны і ўтульны Імшэчак застаўся позаду, а ў прасветлінах паміж хвоямі залаціста пырснулі першыя промні. Лес неўзабаве расступіўся, і па альховых кустах бурклівы ручай прывёў на бераг прадаўгаватай глыбокай сажалкі. Ляніва плёскаліся хвалі, наводдаль з-за кустоў вытыркваўся ржавы купал царквы з высокім крыжам. Збянтэжаны бабёр апынуўся на былой сядзібе пана Абуховіча, з краю селішча. За нядаўнім часам у маёнтку асталявалася машынна-трактарная станцыя, і сажалка, у якой абшарнік калісьці гадаваў серабрыстых карасёў, як не трэба лепш прыдалася для мыцця брудных машын і трактароў.

Толькі зараз, улавіўшы ў свежым паветры смуродлівы пах саляркі і бензіну, стары пустэльнік ачомаўся, зразумеў, што зайшоў надта далёка і з-за сваёй неасцярожнасці нібы трапіў у нерат - ні ўзад ні ўперад. Пры дзённым святле пераплываць сажалку, каб працягваць шлях на Кудаху, вельмі небяспечна, вяртацца ў лес, на Імшэчак, таксама рызыкоўна, бо з прыходам раніцы і там, у вёсцы, і тут, на сядзібе МТС, пачалі ўжо сноўдацца людзі. І бабёр, не маючы іншага выйсця, з адчаем пашыўся пад кудлатую ялінку, якая адна толькі і вырасла паблізу ручая ў нягеглым рудым алешніку.

Хавацца побач з людным і шумным селішчам усё ж было страшнавата, і, нязручна мосцячыся пад кашлатым дрэўцам, лясны валацуга баяўся нават паварушыцца, каб не выдаць сябе. Калі б у гэты момант на вочы яму патрапілася неразумная бабрыха, то, мусіць, свавольніцы мала ўжо не дасталося б. Змучаны бабёр, пакутліва чакаючы вечара, сядзеў над бурклівым ручаём, чуйна прыслухоўваўся да грукату жалеза ў маёнтку, і калі паблізу ў кустах зашоргала мокрая трава, ён наструніўся ўвесь, сцяўся ад жаху. Але баяцца не было каго: з пясчанай дарожкі паўз бераг сажалкі ў алешнік збочыла стройная, рыжавалосая і надзіва прыгожая дзяўчына.

Бабёр, зразумела, не ведаў, што дзяўчыну завуць Ядзюняй і што яна спяшаецца на цагельню валачыць з глінянага кар'ера цяжкую драўляную тачку. Ядзюня змалку любіла кветкі, і наіўна было б думаць, што, убачыўшы над ручаём цэлую курцінку фіялетава-сініх братак, яна абыякава прабяжыць міма. Росныя, духмяныя браткі звядуць каго хочаш з розуму, рыжая дзяўчына, зусім ашалелая ад іх, выбірала лепшыя краскі, складвала ў букецік, а цельпукаваты бабёр, затоена гледзячы на яе, у гэты самы міг неасцярожна павярнуўся пад ялінкай, зашамацеў сухою ігліцай. Толькі на адну секунду ўздрыгнула дрэўца, але быстравокая Ядзюня ўбачыла перад сабой чорнае бліскучае футра, рэзка адхіснулася, букецік выпаў з яе рукі, і немы, нечалавечы крык разарваў паветра:

- Мамачка, воўк! Мамачка, ратуй!

З акравачкам пад пахай, у які была загорнута сірочая луста, спалоханая ўшчэнт, скамянелая Ядзюня так і засталася стаяць каля ялінкі, бо ногі не рухаліся, быццам прыраслі да зямлі, а з-пад калючых лапак на дзяўчыну глядзелі тужлівыя, невінаватыя вочы звера. Сядзеў бы там і праўда воўк альбо нават мядзведзь, Ядзюня цяпер лёгка, без трапятання аддала б сябе на расправу, але, дзякуй Богу, яе выратаванне было ўжо блізка. Ад Кругавіцкай царквы па гразкім завулку на падмогу скакаў імклівы конь з развеянай чорнай грывай, з шырокімі персямі і белымі шкарпэткамі на нагах. Бабёр выглянуў з-пад ялінкі, зразумеў, што гэта скача яго смерць, і чамусьці не захацеў уцякаць у лес, хоць, напэўна, і не паспеў бы ўцячы. Яшчэ з першымі промнямі сонца Аляксей Хамутовіч пакінуў Агацін двор, марнуючы час, доўга кружыўся ў хмызняках за поплавам і потым ужо смела, не баючыся плётак, пусціў Варанога на вясковую вуліцу. Тут, каля царкоўнай агароджы, яго і застаў немы, роспачны крык на Абуховічавай сажалцы.

Вараны, балюча зашчэмлены цуглямі, проста ўзвіўся на дыбкі, распластаўся ў завулку чорным птахам, таму што там, у алешніку, мабыць, справы зусім дрэнныя, калі на дапамогу клічуць маму. Выкінуты невядома якой сілай з-пад ялінкі, стары бабёр у адзін момант змірыўся з суровай непазбежнасцю, заплюшчыў тужлівыя вочы, застагнаў апошні раз і ўжо не чуў, як сукаваты кол адчайна б'е і нявечыць яго нерухомае цела. У мокрай траве растаптаныя хромавымі ботамі валяліся фіялетава-сінія браткі, у жоўты сыры жвір ткнуўся пысай нежывы звярок, і багата хто быў вінаваты ў гэтай трагедыі, што адбылася на беразе сажалкі, каля бурклівага ляснога ручая.

- Бабёр? - здзівіўся Аляксей Хамутовіч.

- Бабёр! - выдыхнула Ядзюня.

Жорсткі і несправядлівы белы свет: каб выпадкова сустрэліся і вінавата ўсміхнуліся адно аднаму гэтыя двое, павінен быў загінуць нехта трэці. Стары бабёр яшчэ хвіліну назад хацеў патрапіць на балоцістую Кудаху і даць там добрага пытлю сваёй дураслівай бабрысе, але цяпер нічога на зямлі для яго ўжо не мела значэння. Нават мёртвы, ён быў прыгожы, мудры і бядовы звер: ляжаў на беразе ручая няўклюдны, ціхамірны, выклікаўшы ў маладых забойцаў запознены жаль і шкадаванне. Гледзячы на брудную справу сваіх жа рук, збянтэжыўся Аляксей Хамутовіч, не зводзячы вачэй з чорнага футра, зацярушанага ігліцай і сухімі травінкамі, заружавелася, пачала выходзіць з утрапення Ядзюня. Яе адчайны і храбры выратоўца з прыкрасцю закінуў у кусты сукаваты ражон, можа, упершыню так блізка зірнуў на перапалоханае да слёз, рыжавалосае дзяўчо, і неймаверная, шалёная злосць закіпела ў ім.

- Ты чаго раскрычалася на ўсе Кругавічы? З панталыку я і не разабраўся, хто там сядзіць пад ялінкай.

- Раскрычалася, бо думала, што воўк. Чорны, і вочы агнём гараць.

- Не хадзі абы-кудэмі. Ты па дарозе хадзі, дзе людзі ходзяць.

- Не вучы! Напрасткі цераз лес мне на цагельную зусім блізенька.

- Глядзі, яшчэ не так напалохаешся.

- Будзеш ад сваёй Агаты ўцякаць, дык зноўку заступішся.

Усе тайны на зямлі, відаць, і існуюць дзеля таго, каб іх бераглі, і Аляксей Хамутовіч таксама таіўся, думаў, што ніхто нічога не ведае, а яна, яго сардэчная тайна, вось дзе - у Ядзюні на языку! З таго часу, як упершыню трапіў у гарачыя абдоймы дзеўкі-векавухі, ён яшчэ ні разу з такой лютай нянавісцю, як цяпер, не глядзеў на людзей. Ды і людзьмі, прабачце, нельга было назваць гэтае пудлівае вяснушкаватае стварэнне, што ў квяцістай сукенцы, крамным сачыку і ў сандаліках на босую нагу стаяла перад ім. Векавуха Агата Валасюк, безумоўна, мела свае перавагі і вартасці: лішне не балбоча, па-гарадскому, з засмокам, цалуецца, да таго ж і мяккая, як пампушка, але ў яе няма такога д'ябальскага, спакушальнага агню, які гарэў у вялікіх карых вачах Ядзюні. Ненавідзячы яе, Аляксей Хамутовіч адначасова з прыемнасцю лавіў на сабе гэты знішчальны агонь, бянтэжыўся ўсё болей і на момант нават забыў, хто ён і чаго апынуўся ў кустах каля Абуховічавай сажалкі.

Ён, канечне, помніў, што на панадворку ў Фядоры Чыркун іншы раз бегае нешта вогненнае і сварлівае, аднак, па-начальніцку трымаючыся наводдаль, не падазраваў, што тое дзяўчо ўжо добра падрасло і здольнае ні за панюх табакі збаламуціць чужы розум. Ачомаўшыся пасля пярэпалаху, Ядзюня са смехам бачыла, як саромеецца чагосьці і няёмка курчыцца ваўкаваты сталы хлопец, і ёй, чартоўцы, дужа падабалася сваім д'ябальскім позіркам яшчэ больш мінтрэжыць яго, спакушаць, скручваць у бараноў рог. Далібог, перад прастадушнай Агатай ніколі так бездапаможна не абвісалі рукі і язык не пруцянеў, як цяпер, і, дзівячыся раптоўнаму замарачэнню ў галаве, Аляксей Хамутовіч мыском хромавага бота злосна таўхануў мёртвага бабра ў пахвіну.

- З Кудахі, мабыць, прывалокся, - сказаў нешта адвольнае, неабавязковае, абы толькі не маўчаць. - Калісьці баброў на рэчцы было да гібелі. Шкуры пан Абуховіч мяшкамі вазіў у Варшаву.

- З якой Кудахі! Бабры ў нас на Імшэчку вяліся. Там, у завоіне, і хатка іхняя стаіць, - дасведчана запярэчыла Ядзюня. - Я тудэмі на цагельню хаджу, дык на свае вочы бачыла.

- Дзіўна! Чаму ж я нічога не чуў?

- Але, двое баброў было. Праўда, учора Гаўрылава Лёдзя хвалілася, што яе бацька аднаго ці застрэліў, ці ў пастку злавіў. - Ядзюня раптам спахмурнела, горычна ўздыхнула: - Лёдзя насатая, брыдкая, навошта ёй бабрынае хвутра?

Трэба ўвогуле быць круглым ідыётам, каб не здагадацца, куды хіліць і якую карысць з нядаўняга свайго страху захацела паймець упраўная і не дурная Ядзюня. Уражаны незвычайным нахабствам і вымагальніцтвам рыжай хітрухі, Аляксей Хамутовіч сур'ёзна задумаўся. Тое, што ён па справядлівасці стаў адзінапраўным уладальнікам цудоўнага бабрынага футра, у яго не выклікала сумнення, але, з другога боку, шкура яшчэ нават не аблуплена, і, значыць, дарыць смаркатай паненцы проста няма чаго. І ўжо зусім Хамутовіча абурыла, што бессаромная Ядзюня наважылася разбагацець за чужы кошт, бо сама да гібелі пушыстага звярка мела ўскоснае дачыненне: напалохалася, закрычала, ды толькі і ўсяго. Калі ж глядзець на рэчы практычней, за такі шыкоўны падарунак шчадралюбная Агата і зацалуе горача, і пасцеле мякчэй, і карміць будзе як на забой. Што праўда, то не грэх. Кругавіцкай каралеўнай, маючы нават багаты каўнер, усё адно каханка не стане, таму што любое параўнанне з Ядзюняй тут не на карысць Агаце, і, зразумеўшы гэта, Аляксей Хамутовіч злітаваўся, цвыркнуў праз зубы:

- Не плач, Ядзюня! Будзе і ў цябе цудоўная хвутра.

- Няўжо аддасі? Ды я ж тады апрануся багацей за пані Тэрэзу!

- А то ж не аддам! Папрашу Гаўрылу Трафімчыка, каб злупіў і вырабіў шкуру. Забірай ад яго і шый сабе паліто.

- Так і забіраць, нават без рубля? - затурбавалася Ядзюня. - Вельмі танна абыдзецца.

- Танна ці не, а ўжо ж у кустах калі-небудзь прыцісну, - засмяяўся паблажліва і трошкі здзекліва велікадушны Аляксей Хамутовіч. - Адно падрастай хутчэй.

На добры лад, дык і смяяцца на тым месцы, дзе толькі адбылася трагедыя, было немалым блюзнерствам, і дзіўна, што лепш за людзей простую ісціну разумеў чорны даўгагрывы конь. Зачапіўшыся повадам за алешыну, Вараны стаяў збоку, дратаваў капытамі сырую зямлю і вельмі крыўдзіўся на гаспадара за няўвагу да сябе. Нервовы конь хацеў напіцца з ручая, але вада смярдзела саляркай, хацеў памыць у расе заляпаныя гразёй белыя шкарпэткі, але раса на траве пачала высыхаць. І наогул час быў не ранні: гулам і грукатам жалеза напоўнілася эмтээсаўская сядзіба, у завулку каля царквы паказаліся вяскоўцы. Вараны бачыў, што ў алешніку над ручаём завязалася знаёмая любоўная гульня, і па вопыце стары хітрун ведаў, што звычайна такія гульні дабром не канчаюцца. На злосць палюбоўнікам, ён растаптаў курцінку з фіялетава-сінімі браткамі, тузануў повад, гнеўна фыркнуў. Агату Валасюк, якая начамі трымае яго ў цёмным хляве, уражлівы конь ненавідзеў, а вось на Ядзюню паглядзеў з пяшчотай і даверліва пацягнуўся да яе пляча.

- Ой, укусіць, зараза! - спалохалася Ядзюня і адскочыла ўбок.

- Не бойся, ён рахманы, - супакоіў Аляксей Хамутовіч і ўзяў у руку сырамятны повад. - Аднак час ехаць!

Уздоўж сажалкі віхурай матлянулася квяцістая сукенка, Вараны загарцаваў пад седаком, выгнуў шыю і наўскапыта паскакаў у Малое Сяло, дзе яго чакалі гарнец добрага аўса і рэзгіны свежаскошанай канюшыны. На беразе ручая, запхнуты пад ялінку, застаўся ляжаць нежывы бабёр. Старога дурня, які так неабачліва папёрся на Кудаху, не збудзіць ужо ні плёскат вады, ні зычны, басавіты гудок Кругавіцкай цагельні, і бядак ужо ніколі не ўведае, чым ён быў вінаваты перад людзьмі і за што яго, у рэшце рэшт, так бяздушна забілі. Ён ляжаў пад ялінкай прыгожы, варты жалю, але няма каму аплакваць смерць нават самых прыгожых звяроў.

З Малога Сяла, як толькі туды даскача Вараны, на Абуховічаву сажалку неўзабаве прыджгае Гаўрыла Трафімчык, вострым паляўнічым нажом зробіць з бабром тое ж самае, што надоечы зрабіў з яго сяброўкай, і без усялякіх згрызот сумлення пойдзе назад паўз балоцісты Імшэчак, паўз асірацелую бабрыную хатку з берага гнілога алёсу.