Бедна басота

РАЗДЗЕЛ ТРЭЦІ

На шчасце ці на бяду, рана, вельмі рана, яшчэ дзесьці ў сярэдзіне сакавіка прыляцелі шэрыя жураўлі. Сонечным надвячоркам, расколваючы доўгімі дзюбамі зажураны небасхіл, знясілены вырай павольна праплыў над Малым Сялом, нанач апусціўся на Імшэчак за Фядорынай хатай, а раніцай, перадыхнуўшы пад пільнай вартай старога жураўля-ахоўніка, ён стаў на крыло і з радасным курлыканнем памкнуўся на далёкія дзікія балоты, дзе багата раздолля, дзе ні звер, ні чалавек не парушаць спакою цыбатых птахаў. Калі крыклівы шнур прапаў у паднябессі, знік за смугою, за сінім лесам, ці ж адна пустая галава самотна і летуценна-шчасліва ўздыхнула: «Жураўлі прыляцелі - дзеўкі замуж захацелі». Уся віна жураўлёў была ў тым, што прыляцелі занадта рана, і Ядзюня, паглядзеўшы на іх суладны палёт, начыста забыла пра свае няпоўныя васемнаццаць гадоў, адкінула думкі пра неверагоднасці і згрызоты жыцця і, як галавою ў вір, без страху і асцярогі, кінулася па звілістых, крутых сцежках першага кахання.

Маладому вар'яцтву і шаленству спрыяла незвычайна дружная вясна з сонечнымі надвячоркамі, цёплымі вечарамі і шчасліва-трывожнымі начамі. І ніхто не папярэдзіў Ядзюню, што ўсё ж трэба асцерагацца гэтай цудоўнай вясны, што нельга залішне давярацца густой і падманлівай цемры і што, у рэшце рэшт, трэба баяцца грымотных начных навальніц, калі ад дажджу няма дзе схавацца, акрамя як пад страхою чужога хлява ці ацалелага цудам Гаўрылавага гумна. У імклівым мільганні часу адна ёсць загана: вечар пераходзіць у ноч, ноч непазбежна змяняецца раніцай, і, хочаш ці не хочаш, трэба хутчэй выбаўляцца з гарачых хлапечых абдымкаў і на скрут галавы ляцець дадому, не забываючы прычым адвечную дзявочую хітрасць: зайсці ў хату ціха, моцна не рыпнуць дзвярыма, каб не разбудзіць у пасцелі празмерна строгую і пільную маці.

- Дзе ты, цурка, зноў валачылася поначы?

- У Лёдзі, мамачка. У Лёдзі дапазна заседзеліся. І Манька там была.

Хопіць хлусіць, хопіць кідаць цень на ясны дзень: ці ж мала якой шалахвостцы за доўгія стагоддзі гэты нявінны веснавы падман вылез бокам, адазваўся пакутлівым болем, слязьмі і праклёнамі. Але, калі быць справядлівымі, Ядзюня зусім не па сваёй віне абдурвае маці, не па сваёй волі ашуквае найлепшых сябровак - проста прыйшла дзівосная вясна, прыляцелі шэрыя жураўлі і невядома чаму ў жылах разгарэлася маладая баламутная кроў. Ды вось дзіва: нявыспаная пасля начных блуканняў у ваколіцах вёскі, дзяўчына нехаця ўспорваецца з ложка, марудна валачэцца на ненавісную цагельню, а пад вечар, ледзь толькі дзесьці за канавай запілікае гармонік, яна адразу забывае пра натруджаныя рукі, пра пякучыя мазалі на далонях і апантана ляціць туды, дзе на траве-мураве пачынаюцца вясёлыя скокі з нястрымным тупатам дзесяткаў ног, з ашалелым дзявочым піскам і задаволеным хлапечым смехам. Пашарпаны, стары гармонік у руках нейкага задрыпанага музыкі творыць цуды: як рукой здыме стому, забярэ ў каго трэба пільнасць, адвядзе занадта зіркатыя вочы ад чужога нявіннага ашуканства.

На воўка памоўка, а Ядзюня цішком ды нішкам. Для прыліку згопае сандалетамі польку ці падыспань, знарок пакружыцца навідавоку ў Лёдзі і Манькі, потым, калі тыя ўжо ачмурэюць ад вар'яцкіх скокаў, неўпрыкмет выцерабіцца з шумлівага гурту, пусціцца ўздоўж ахутаных змрокам вулічных прысад і там, на поплаве, бяздумна кінецца ў абдымкі цёплай красавіцкай ночы. На небе хітра падміргваюць зеленаватыя зоркі, з блізкіх садоў наплывае гаркаваты пах маладога лісця, вішнёвай кары, і ў такую казачна прыгожую ноч, далібог, вельмі ж лёгка страціць цноту і самоту, забыць пра годнасць і гонар, нізка ўпасці перад чымсьці невядомым і таемным. Тое ж, невядомае і таемнае, трошкі нават калматае на расхлістанай грудзіне, будзе цягаць па цёмных завуголлях, па самых някідкіх і бязлюдных завулках, а калі на ўсходзе ўжо заружовіцца світанне, цераз масток на аселіцы павядзе Ядзюню ў Капцы, і там, сярод вільготных ад расы ляшчын, аддасць ёй, захмялелай ад шчасця, апошні пяшчотны пацалунак. І зноў цот у цот дома паўторыцца тое самае, што і ўчора, што і пазаўчора.

- Дзе ты была, цурка? Дзе швэндаешся? Ось як падымуся, як хаплю запрыту, так выхвашчу - ні сесці не сядзеш, ні легчы не ляжаш.

- Дзе, дзе? Нідзе я не была! А ты, мама, не абзывай мяне цуркай.

- Бачыш ты, загневалася. Гэта добрае слова, шляхецкае. Дачка, значыць, доня. Пан Абуховіч колісь сваю Малгоську так клікаў.

- Хіба што пан. А то цурка ды цурка, бытта я ў цябе нейкі пацурбалак драўляны.

Неспакойна, трывожна спіць апошнім часам Фядора Чыркун: гляньце вы на яе, рыжая котачка пачынае кіпцюрыкі выпускаць, зубкі паказваць. На бесталкоўшчыну, вядома, заўсёды знойдзецца ўправа - ці дубец, ці папруга, а яшчэ лепш, як тую ачумелую без яец квактуху, памачыць зялепуху галавою ў цэбры з вадой і на колькі дзён пасадзіць у камору пад замок. Але зноў прыходзіць вечар, Ядзюня, вярнуўшыся з цагельні, мыецца, шаруецца, чапурыцца перад люстэркам, а маці глядзіць збоку і нічога не кажа: што ж, старому старое, маладому маладое. Тут жа, быццам знарок, за агародам зацвіў садок - абліліся, як малаком, яблынькі і слівы, ружовым агнём ускінуліся вішні, і такі нясцерпны пах шыбае з садка, што і напраўду забудзеш пра ўсё, кінешся хоць на край свету, абы толькі не сумаваць адзінока ў знямелай, дарэшты абрыдлай хаце.

І гэта тут, наводшыбе Малога Сяла, а што робіцца там, у самой вёсцы, дзе сады цвітуць ледзь не ў кожным двары і стойкі, аскомісты водар нагрэтага ўдзень пладовага цвету ўчэпіста трымаецца над прыціхлай зямлёй, пакуль высока ў небе не заблішчаць першыя зоркі, пакуль дзесьці далёка густы змрок не пакрэсляць зіхоткія вячэрнія зарніцы. Перад дажджом, з маланкамі і громам, сады пахнуць асабліва доўга, устойліва, і Ядзюня ўжо і сама не разумее, як апынулася паміж небам і зямлёй, паміж ачмурэлым пахам яблыневых пялёсткаў і асляпляльнымі водбліскамі майскіх зарніц. І няма ўжо як апусціцца долу, і няма ўжо як вярнуцца назад, таму што ў наваколлі Малога Сяла - на шчасце ці на бяду - вельмі рана адгрымела першая веснавая навальніца, якая з усіх равесніц менавіта Ядзюню выбрала сваёй законнай і зусім невыпадковай ахвярай.

Гарачаму сардэчнаму пачуццю, як звычайна ў навічкоў, не хапала пільнасці і асцярожнасці, бракавала сталай развагі, і калі двое маладых людзей без усялякай асцярогі шасталі начамі паміж чужых хат і двароў, з зорнай вышыні іх убачыў сам бог кахання Амур і, мусіць, не ўсё ў іхніх паводзінах Амуру спадабалася. Ён з прыкрасцю сачыў, як няўмела цалуецца нейкая маласельская шантрапа, і там жа, на небе, адразу было вырашана: не, з гэтым пустым заняткам трэба канчаць, пакуль вясна поўная шалу, трэба даводзіць справу да канца. Ні Ядзюня, ні яе таямнічы кавалер нават і не заўважылі, як над імі закружыўся крылаты хлопчык з лукам у руках, і два сэрцы, не прыкрытыя ахоўным панцырам ці хоць бы якімі бляшанымі латамі, у адзін момант былі працяты вострымі Амуравымі стрэламі.

Пасланец неба вокамгненна знік, ледзь толькі з-за Горскай начную цемру прашылі сляпучыя пікі маланак і блізка ўжо, над самай аселіцай, гулка і працяжна азваўся першагром. Хмара, засланіўшы вышчарблены месяц і мігатлівыя зоркі, насоўвалася так імкліва, што ўцячы ад яе амаль не было шанцу, а каб папрасіцца да каго-небудзь у хату, пра гэта няма нават гаворкі. Закаханыя акурат мінулі Аліфераў садок, па чужых сотках выбіліся на Гаўрылава котлішча, і адзіным паратункам для іх магло стаць гумно, якое раз-пораз выхоплівалі з цемнаты вогненныя ўспышкі бліскавіц. Каля шурпатай сцяны, пад прыкрыццём саламяных прычолкаў, тут яшчэ было суха і зацішна, а навокал ужо ятрылася і шалела першая красавіцкая навальніца. Па старых разорах, абмінаючы гумно, на аселіцу з шумам памчалася дажджавая вада, і там, у алешніку, раптам узбурылася, глуха забурліла перапоўненая да краёў старая канава.

Вецер, здаецца, памяняў напрамак, хмару як быццам пачало заварочваць назад - дождж ужо засякае з бакоў, льецца цурком з прамоклай саламянай страхі. Пасоўваючыся ад слоты ўздоўж сцяны, начныя пустэльнікі апынуліся перад шырокімі, двухстворкавымі варотамі. Бразнула жалеза аб жалеза, дужка замка вылезла з прабоя, адна створка прыадчынілася, і гарачая дужая рука пацягнула Ядзюню ў цёмную прарэху. Яна лёгка паддалася сіле, пушынкай уляцела ў гумно - моц і прыцягальнасць гэтай заграбушчай рукі яна помніла яшчэ з зімы, калі на заснежанай лясной дарозе ўзмылены Вараны зачапіў вазком старога разяваку Сцяпана Аліфера.

- Ой, мне страшна! - закалацілася ад сырасці і ад хвалявання Ядзюня.

- Не бойся, калі я з табою! - мацней сціснуў яе за локаць Аляксей Хамутовіч.

Грувасткая створка дзвярэй, зачыніўшыся за імі, гулка бразнула аб падваротню, і адразу, як толькі знік светла-шэры прарэх, у гумне стала зусім цёмна, адначасова аддаліўся ляскат грому, паслабеў шум дажджу. Аднак па яркіх успышках маланкі, якія высвечваліся праз няшчыльныя пазы ў сценах, было відаць, што навальніца на дварэ па-ранейшаму ятрыцца і лютуе. Чужаземны Амур і наш паганскі Пярун, паразумеўшыся на нябёсах, мабыць, вырашылі канчаткова даканаць закаханую хрысціянскую пару. Хмара як быццам знарок завісла над гумном - і ні туды і ні сюды, глуха бубніць гром, раз-пораз мігцяць бліскавіцы, з саламяных прычолкаў вада льецца ўжо суцэльным патокам.

Дзесьці пад самай страхой, у развілках дубовых сохаў, пачуўшы людзей, неспакойна заварушыліся нейкія жывыя істоты. То маглі быць дзікія галубы, якія праз маленькае акенца ў задняй сцяне схаваліся ў гумне ад непагадзі, а хутчэй за ўсё там, угары, зачапіўшыся кіпцюрыкамі за латы, вісяць вушастыя начніцы - стварэнні ўвогуле пачварныя і агідныя. Ядзюня ўспомніла, як аднойчы на гарышчы сваёй хаты ўпоцьмах хапіла ў рукі соннага кажана і ад жаху тады проста амярцвела. Той, даўні, жах і цяпер завалодаў бы ёю, але нябачныя істоты варушыліся дзесьці высока, у кроквах, і, безумоўна, спалохацца іх магла б хіба што апошняя баязліўка. Праўда, нейкія міралюбівыя начніцы выглядалі зусім бяскрыўдна перад сапраўды ўжо жудаснай пошасцю, якая з піскам і гвалтам кінулася ў бакі з-пад самых ног. Ядзюня, зразумеўшы, адкуль гэты паскудны і мярзотны піск, ажно войкнула на ўсё гумно.

- Мне страшна, Ляксей! Ой, нешта быццам і лытку паказытала!

- Не пужайся. То жытнікі - палявыя мышы. Цяпер на полі гола, пуста, дык і шукаюць у чалавека спажывы.

Бачыць неба, войкнула Ядзюня і напраўду шчыра - без прытворства і падману. Іншым разам, калі б не шалёная красавіцкая навальніца, калі б не ўзаемнае каварства Амура і Перуна, дзікі страх перад рудымі палявымі мышамі ёй і самой здаўся б вялікім глупствам. І зноў жа Ядзюня тут ні пры чым. Хто ж ведаў, што начамі ў Гаўрылава гумно трэба браць з сабою сярдзітага і галоднага ката, які ў адзін момант пісклявых жытнікаў парваў бы на мэтлухі, пакаўтаў бы іх жыўцом. Ядзюня ажно дрыжала ад боязі і страху, бо яе паласаты і вусаты абаронца застаўся дома, і цяпер уся надзея была толькі на Аляксея Хамутовіча. У хвіліны смяротнай небяспекі часам нават і добра, што побач стаіць такі паглядны і плячысты хлопец з надта ўжо вытанчанымі і далікатнымі манерамі. Ён жа наогул і не стаіць на месцы, ён проста прыліп да свайго кахання, ён, быццам чыстую паперку, мне і камечыць маладое, пругкае цела, і ў гарачым, перарывістым дыханні адчуваецца вопыт сталага здабытчыка, які ведае, што трэба рабіць, каб рыжая баязліўка яшчэ больш дрыжала і калацілася.

Вядома, гэта бяда, калі ў чыімсьці гумне развядзецца процьма ненавісных мышэй, але для Ядзюні надоўга застанецца таямніцай, чаму ў імгненні яе найвышэйшай палахлівасці Аляксей Хамутовіч не выдыхнуў ёй проста ў твар: «Ах, мая красуня, каб ты толькі знала, які я блудлівы і памаўзлівы кот!» Спачатку Ядзюня нават не зразумела, па чыёй віне яе ногі раптам адарваліся ад тупкага глінянага тока і бездапаможна завіслі ў паветры, а калі зразумела і скурай адчула чужую вар'яцкую сілу, то, пераляцеўшы матыльком цераз высокую дашчаную перагародку, апынулася ўжо ў галевым застаронку, на кучы пахучага леташняга жыта. Ёй было брыдка і сорамна, але, няхай бачаць людзі, яна так напалохалася паскудных мышэй, што, бадай нічога не помнячы, цалкам, без аглядкі аддалася на разарванне дужым рукам свайго выратоўцы і свайго мучыцеля.

Жыта ў застаронку, не адзін раз прапушчанае цераз арфу, ачышчанае ад спарынні і галаўні, млосна, аж да кружэння ў вачах пахла маладой рошчынай, кіслым цестам, свежаспечаным хлебам. Кладаўшчык Мікалай Гіляр, відаць, рыхтаваўся да нейкіх чарговых збожжапаставак, таму што прадбачліва кінуў у засек з дзесятак пустых мяшкоў, і, ледзь дакрануўшыся да іх, Ядзюня спінай адчула, што гэта надта добрыя - чыстыя і мяккія - ільняныя мяшкі. Яна ўжо не слухала ляскання грому над гумном, не бачыла бляску маланак праз шчыліны ў сценах, у яе проста не было нават лішняй секунды на разважанні - ці супраціўляцца навале, ці скарыцца ёй, аддацца на волю лёсу. І ўжо зусім дзіўна: у гэты самы шчымлівы момант нечакана прашапталіся абрыўкі даўняй, калісьці пачутай ад маці дзявочай прысушкі: «Лягу я, раб божы, памаліўшыся, устану я, благаславіўшыся, пайду я, перахрысціўшыся, пайду з варот у вароты, выйду я ў чыстае поле, у зялёнае жыта. Як сонца краснае зазіяла, прыпякае чорныя гразі, імхі і балоты, так і ты, раб божы - Ляксей, прыбягай, прысыхай ка мне, рабе божай Ядзюні, вочы ў вочы, а сэрца ў сэрца. Вы ж, ангелы-архангелы, прыляціце, мой страх, мой боль і журбу забярыце».

Як ведаць, ці дасць хоць на кроплю якой карысці няхітрая, блытаная прысушка, але і на самай справе раба божая Ядзюня спачатку малілася, потым прасілася, потым падраненай птушкай затрапяталася ад пакуты і шчасця ды нарэшце змаглася, супакоілася, пакорліва зрадніўшыся з тым, што яшчэ хвіліну назад здавалася недасягальнай дзявочай марай і што цяпер было блізенька-блізка, чулася ў ёй самой, жыло нахабна і свавольна ў яе маладым і здаровым целе.

Ангелы-архангелы ўсё ж, мабыць, прыляталі - забралі ў Ядзюні яе страх, яе боль і журбу, панеслі кудысьці далёка, на глухія лясы, на гнілыя брады, на жураўліныя балоты. І адразу, нібы па боскім хаценні, не стала ні агіды, ні сораму, а яшчэ трошкі пазней, калі грэшнае, раздзеленае на дваіх каханне ўпівалася асалодай і было ўжо на сёмым небе ад шчасця, здарылася і зусім штосьці неверагоднае: раптам шырока расступіліся сцены гумна, сарвалася з сохаў і паплыла ўдалеч саламяная страха, і там, дзе толькі што шумеў праліўны дождж, позірку адкрылася бяскрайняе зялёнае поле. Аксамітавая рунь на ім буйнее, падрастае проста ўвачавідкі - то як схавацца вароне, то чалавеку да пояса, то і вершнік ужо з галавой патанае ў густой і высокай збажыне. Жыта тут жа закрасавала, цёплы, пяшчотны ветрык абтрос жоўты пылок, асцюкаватыя каласы імгненна схіліліся долу пад цяжарам даспелых зярнят. Сонца, лагода і - векавечны атрыбут жытнёвага поля: валошкі на мяжы, плач перапёлкі, сярэбраны званочак жаўрука. У чароўным маласельскім пейзажы ёсць, аднак, і характэрны штрых сучасных дзён - чарнагрывы Вараны і на ім малады калгасны старшыня Аляксей Хамутовіч.

Ранняю зарой не сурочыць бы гаспадара зямлі, добраю парой уберагчы б малойцу ад нагавору і злога прыстрэку - ён працуе, ён шчыруе, ён да бяспамяцтва, да самазабыцця клапоціцца, каб з тугіх каласоў дачасна не абсыпалася ядранае зерне, каб пасля першага снапа былі і вясёлыя, шчаслівыя дажынкі. Бяскрайняя ніва, сіняя смуга на даляглядзе, укормлены жарабец пасярод жыта - усё гэта было падобна на казку, але нават самая цудоўная казка калі-небудзь канчаецца. Дзіўнае, салодкае мроіва пачало знікаць у дрыготкай цемры, жыццё набыло рэальныя абрысы, на сваё месца вярнуліся дзіравыя сцены гумна, следам, плаўна лёгшы на дубовыя сохі, апусцілася з неба саламяная страха. Ціха, ні шолаху, ні гуку. Уверсе не шастаюць крыламі дзікія галубы і пачварныя начніцы, унізе не пішчаць па закутках агідныя палявыя мышы.

- Ой, Ляксей! Што мне мама скажа? Скалечыць, валасы павыдзірае, - супакойваючыся пасля перажытага, захліпала носам Ядзюня.

- Дурніца! Не прызнаешся, дык скуль яна будзе ведаць?

- Дазнаецца! Заб'е! Абязвечыць!

- Не раві! Лепей пра калгаснае думай. Як, скажам, яравыя пасеяць, - лежачы на льняных мяшках, зусім сур'ёзна параіў Аляксей Хамутовіч.

- Я ж і думаю. Трактарысткаю хачу стаць. Як Ніна і Яня.

- Ніна і Яня! Ад іх жа за вярсту саляркай патыхае.

- Ляксей, ты мяне не кінеш? Не ўцячэш да сваёй Агаты? - павесялела трошкі Ядзюня, вызваляючы босыя ногі з пахучага сыпкага жыта.

- Што яшчэ за Агата?

- Тая самая, ад якой ты скакаў на выязным, калі на Абуховічавай сажалцы затоўк бабра.

- Патрэбна мне старая тоўстая качулка! - буркнуў незадаволена Аляксей Хамутовіч, мацаючы вакол сябе, каб падняцца.

- Не кінеш? Ты мне праўду скажы.

- Не кіну, не кіну! Уставай, аднак. Час ужо і гонар мець.

Усё ж маркотна і сумна, калі дзівосная казка мае такі невясёлы канец. Трэба падымацца і шукаць упоцемках туфлі, якія ў час Ядзюнінага палёту цераз дашчаную перагародку зваліліся з ног і ўпалі невядома дзе. Вопытны спакуснік і на гэты раз далікатна падставіў хамаватыя рукі, а недарагія сельпоўскія туфлі, прысыпаныя збожжам, ляжалі ў куце застаронка. Зноў рыпнула створка варот, замок уладна перахліснуў дужкай жалезны прабой, нервова скрыгатнуў ключ.

Дажджавая хмара ўжо не вісіць над гумном, неба прачысцілася, агаліўшы буйныя малінавыя зоркі, і толькі за цёмным лесам гарызонт час ад часу яшчэ ўспорваюць апошнія палахлівыя зарніцы. Вераб'іная ноч бязлітасна адступае, за Горскай палоска зары густа і сакавіта акроплена чырвонай расой. Амур і Пярун, зрабіўшы сваю звыклую справу, дзесьці ў крыштальных палатах спяць сном праведнікаў, а тут на грэшнай і сырой зямлі ўпобачкі кладуцца дзве пары слядоў: ад Гаўрылавага гумна да мастка, ад мастка ў Капцы, і там, у мокрым ляшчынніку, разбягаюцца - і аднаму, і другому перад тым, як заняцца будзённымі чалавечымі клопатамі, трэба хоць на момант змружыць стомленыя, здзічэлыя вочы.

- Бывай, Ляксей!

- Бывай, рыжая!

У навальнічную ноч нічога трагічнага і страшнага, вядома, не адбылося: проста хлопец пакахаў дзяўчыну, проста на раскіслай зямлі засталіся адбіткі іхніх слядоў. Але менавіта пасля гэтай ночы ці адзін дапытлівы чалавек у Малым Сяле сур'ёзна задумаўся над яшчэ адной, здавалася б, невырашальнай таямніцай. Ледзь толькі сонца выкацілася з-за лесу, на прыгуменне, робячы ранішні шпацыр па сваіх уладаннях, прытупаў Гаўрыла Трафімчык. Каля падваротні ён убачыў свежыя сляды і адразу скеміў: побач ішлі сталы бугай у вялізных ботах і маладая козачка ў лёгкіх туфліках. Стары віж пастаяў яшчэ, пачухаў пераноссе і зрабіў нечакана практычную выснову: «Ат, знайшлі дзе хавацца. Гумно спаляць, халернікі!» Потым, трошкі счакаўшы, па зернефураж для свінафермы на фурманцы пад'ехаў разважлівы і паважны кладаўшчык Мікалай Гіляр. Гэты таксама ззорыў непарадак: тыя ж самыя сляды, павернуты бокам замок, разбэрсаныя ў застаронку мяшкі, і хоць ён ведаў, што запасны ключ ад гумна ёсць у старшыні калгаса, відавочнае чужое ўмяшанне ў яго гаспадарскія справы асэнсаваць так і не змог. Нахмурыўшыся, Мікалай Гіляр моўчкі адмераў колькі трэба фуражнага збожжа, ускінуў мяшкі на воз і паехаў, глыбока задуманы і растрывожаны.

Але, бадай што, самая вялікая загадка вераб'інай ночы выпала на долю Фядоры Чыркун. Раніцай, збіраючыся на працу, дачка выставіла на ганак свае адсырэлыя туфлі, каб да вечара іх добра прасушылі сонца і вецер. Бясконца маўклівая і зажураная, Ядзюня нават не заўважыла, што з дапамогай Аляксея Хамутовіча бессаромна абакрала маласельскі калгас: да мокрых вусцілак прыліпла немалая жменька арцельнага жыта, і, калі маладая гаспадыня сышла з двара, далікатэсную спажыву нейкім чынам абнюхала вечна галодная курыная плойма. Ускочыўшы на ганак, чубаткі пачалі біцца за кожнае з'едзенае зярнятка, і іхняя залішняя прагнасць не спадабалася байцоўскаму пеўню: магутнымі выспяткамі цыбатых ног дваравы валацуга разагнаў свой пражэрлівы гарэм і сам да апошняга каліўца здзёўб дармавое збожжа. Гледзячы збоку на курыны вэрхал, Фядора Чыркун міжволі задумалася: яшчэ не сеялі, не жалі, адкуль жа ў туфлі насыпалася столькі жыта? Вечарам пра гэтую таямніцу яна збіралася папытаць у Ядзюні, але дзень пасля начной непагадзі выдаўся цёплы і сонечны - самы час заняцца агародніцтвам. Перад вокнамі хаты, на прыгрэве, Фядора ўскапала дзве грады, пасадзіла цыбулю, пасеяла раннюю салату і радыску, а калі надвячоркам з цагельні вярнулася Ядзюня, то, стомленая ад рыдлёўкі, ужо і забыла, што хацела даведацца ў дачкі. Ядзюня, як заўсёды, прычапурылася перад люстэркам, нешта ўхапіла на зуб і, гнаная маладым інтарэсам, дала драла з хаты.

- Ты ж, цурка, не баўся доўга!

- Добра, мамачка, не буду!

Так ужо здарылася, так ужо захацелася небу, што раба божая Ядзюня з-за свайго баламуцтва і залішняй улюблівасці стала ахвярай першай веснавой навальніцы: і лягла яна, памаліўшыся, і пабегла ў чыстае поле, благаславіўшыся. Там зара-зараніца - дзявочаму шчасцю памачніца. Свяці, месячык, давідна, будзь у Ляксея жонка адна! Чары чарамі, прысушкі прысушкамі, а такое не прысніцца: сляпучы бляск маланак, бурклівыя пераборы грому, злавесны мышыны піск у зацішным Гаўрылавым гумне. Няхай сабе пазней былі іншыя, майскія, навальніцы, яшчэ больш грымлівыя, яшчэ больш лютыя, але ж хіба забудзецца тая першая, красавіцкая? Плакаць захочацца, а слёз няма, журыцца захочацца, а журбы няма. Ды якія тут слёзы, ды якая тут журба, калі наўсцяж, ад краю да краю, шуміць, гамоніць зялёная вясна.

Зацвілі і адцвілі сады. Яблыні, слівы, вішні пусцілі маладую завязь, і не паспелі яшчэ апасці пялёсткі, як новы цуд - у дварах фіялетава шугануў бэз, з цёмнай нетры на сонечныя ўзлескі выбегла беласнежная чаромха. І такія гожыя, пяшчотныя, лагодныя вечары - з гудзеннем хрушчоў, з піліканнем гармоніка, з неўтаймоўным дзявочым піскам, з хлапцоўскімі да пакоту смешнымі досціпамі. І зноў уцёкі - у ноч, у цішыню, пад зорнае малінавае неба. Там, у самых нечаканых мясцінах - то ў Капцах сярод ляшчын, то на поплаве сярод алешніку, то на маўклівым прылессі, - ужо не адзін раз паўтаралася дзіўнае, неверагоднае відовішча: палавея жыта за вёскай, васількі і перапёлкі ў жыце, чарнагрывы Вараны на абмежку.

Стомленая ад дзённай працы старая Фядора Чыркун глядзіць, як Ядзюня рымсціцца на свае вечаровыя гулі, і нічога не разумее ў паводзінах дачкі: што «цурцы» трэба, чаму ёй не сядзіцца дома? Ах, помніла б старасць, чаго шукае маладосць! Але Ядзюня тут не вінавата - гэта ж, заблудзіўшыся на звілістых веснавых сцежках, у падслепаватыя акенцы пахілай хаты наводшыбе Малога Сяла пастукалася само каханне, гэта ж на дзікія балоты і глухія імшары рана, вельмі рана прыляцелі шэрыя жураўлі.

Бацька Ванькі Зайца калісьці славіўся вялікім дзіваком: нап'ецца ці прыкінецца, што п'яны да покату, і крычыць: «Зося, хавайся! Бальшавікі з Саветамі б'юцца». У памяці людзей яшчэ свежым быў сталінскі паход на Заходнюю Беларусь, і багата хто доўга не мог зразумець, чаму замест адной улады пры паляках стала цяпер ажно дзве: нейкія бальшавікі і нейкія Саветы. Якая паміж імі розніца і як яны дзеляць свой начальніцкі хлеб, маласельцы, знясіленыя вечнай нястачай і непамернымі падаткамі, нават не задумваліся, і толькі адзін балбатлівы Пятрук Заяц не пераставаў плявузгаць абы-што на сваю ж галаву. Напалоханая вар'яцкімі, бязглуздымі жартамі гаспадара, Паляжанка дзе ні хавалася: і ў каморы, і ў варыўні, і ў густым малінніку за хлявом, але аднойчы «бальшавікі з Саветамі» прыехалі ў Малое Сяло на чорным «варанку», жартаўніка забралі ў Ганцавічы, а потым не вельмі далікатна пераправілі ў далёкую і марозную Сібір.

Справа была перад вайной, стары Заяц паспеў азвацца кароткай вестачкай - дзе жыве, што робіць - і змоўк, мабыць, назаўсёды: ці то памёр у лагеры на Калыме, ці то загінуў на фронце ў штрафным батальёне. Свайго бацьку Ванька ўвогуле памятае добра, хоць сумаваць па ім асабліва не сумуе, а маці дык і зусім здзівіла суседзяў: прылюдна пусціла слязу, дзеля прыліку пабожкала, павохкала і тут жа забыла, што ў яе быў калісьці нікчэмны і балбатлівы Пятрук, - кабета з доўгім, як памяло, языком бегае ад двара да двара, ад сялібы да сялібы, і гора ёй мала. Згрызоты сумлення Паляжанку не мучылі і апраўданнем зводніцы, пэўна ж, служыць той відавочны факт, што і манерамі, і звычкамі, нават шырокім, да вушэй, жабіным ротам Ванька ўдаўся ў бацьку, пабраў у яго ўсе кропелькі, і зараз гэта было б аж занадта - у адной хаце, пад адной страхой кожны дзень бачыць і трываць выбрыкі двух абсалютна аднолькавых шалапутаў, двух непапраўных шахраяў і балабонаў.

- Ванька, ты свайго бацьку шкадуеш?

- Чаму ж не - шкадую. Добры быў, кажуць, чалавек.

- Але, добры. Царства яму нябеснае.

Старая Паляжанка з вялікай трывогай і страхам думала, што баламутны сын пойдзе рыхтык бацькавым шляхам, але сталася намнога горш: такіх пракудаў і жартаўнікоў, як яе Ванька, яшчэ і свет не бачыў, і людзі не чулі. Петрука Зайца пры ўсіх яго дзівацтвах не трэба, аднак, дужа ганіць і бэсціць: балбатун, трапло, ды не гультай, весялун, штукар, ды не цюхцяй бязрукі. Жылісты і майстравіты, ён добра зарабляў у панскім маёнтку, а сваім цяслярскім умельствам так спадабаўся абшарніку, што аднойчы той зусім танна прадаў яму выдатнага будаўнічага лесу на хату. Так Паляжанка стала блізкай суседкай Тафілі і Сцяпана Аліфера, а яе прасторная, з сенцамі, кухняй і святліцай хата адразу пасля вайны нямала паслужыла для шумных зборышчаў маласельскай шантрапы. Час ад часу, як толькі паспакайнела на свеце, у Паляжанчыным двары весела стракатаў рухавічок кінаперасоўкі, а яшчэ часцей, звычайна ў нядзелю і на прастольныя святы, калі гнюсіў дождж ці прыціскаў мароз, у яе хаце ледзь не да раніцы скавытаў, захліпаючыся, гармонік і гулка барабаніў бубен. У такія дні блазнюк Ванька хадзіў перад сябрукамі гогалем, ды і матку яго аж распірала ад пыхі і гонару, бо ў каго, скажыце, у Малым Сяле ёсць яшчэ такая вялікая і шумлівая хата!

Ванькавы штукарствы, мабыць, і пачаліся з таго, што пад час вячэрніх кінасеансаў ён цішком адчыняў акно ў меншай палавіне хаты і цераз запечак перапраўляў у святліцу сваіх небагатых хаўруснікаў. Кіншчык, не здагадваючыся пра падман, толькі дзівіўся, чаму гледачоў кожны раз намнога больш, чым прададзеных білетаў, але пра патайны лаз, вядома, не падумаў. Ванька Заяц апантана любіў родную хату, калі на белым экране, пачэпленым у прамежку паміж вокнамі, гарцавалі нейкія разадзетыя і ўкормленыя чэрці, да ачмурэння любіў ён сваё жытло і тады, калі на покуці бясконца рыпаў гармонік і звонка бразгалі медныя талеркі бубна, а размораныя духатой хлопцы і дзяўчаты тупацелі так, што трэсліся кроквы і сцены хадзілі хадуном. Калі гулякаў у хаце набівалася вялікая процьма, смаркаты гаспадар ціскаўся сярод узмакрэлых стварэнняў у спадніцах і ўпотай то адной, то другой сыпаў за каўняры сукняў, жакетаў, сачыкаў варсістыя зярняткі шыпшыны. Потым, седзячы на лаўцы каля печы, яму надта цікава было назіраць за паводзінамі сваіх ахвяр.

Вясёлыя паскакухі, адчуўшы на спіне нечуваны сверб і козыт, вопрамеццю вырываліся з круга танцораў, шыліся ў цішэйшыя куткі, але і там, у паўзмроку, не тое што пачухацца - баяліся нават варухнуцца: яшчэ, крый Божа, падумаюць, што іх, так хораша прыбраных і чысценька памытых, шатруюць вошы. Да раніцы, калі скончацца скокі, было яшчэ далёка, сверб тым часам рабіўся невыносным, і бедныя маласельскія панны цішком ды трушком вымяталіся з хаты, каб дзесьці ў завуголлі вытрусіць з вопраткі пякучае насенне і потым, як бы нічога і не здарылася, вярнуцца пад усёмагутную ўладу ахрыплага гармоніка і раскаціста-грымотнага бубна.

Кідаць свой цікавы і дужа захапляючы занятак баламут Ванька не збіраўся, тым болей што ў ваколіцах Малога Сяла шыпшына расце суцэльнымі параснікамі, і, на бяду дзяўчатам, плады з гэтага калючага і куслівага хмызу не асыпаюцца нават лютай зімою, ярка, сакавіта рдзеючы на фоне снежнай белізны. Аднак гульня з дзявочымі каўнярамі любому падалася б пустой дзіцячай забавай у параўнанні з тым, што адбылося пазней. Чарнявы прыгажун Барыс, ён жа гарманіст, ён жа сын Марціна Палазка, са свайго кутка, дзе выцінаў жаласлівыя «Саратаўскія прыпеўкі», аднойчы згледзеў, як Ванька «паказытаў» яго залётніцу Анюту Сэлькаву, і, калі тая борздзенька шмыгнула на двор, слушна падумаў: яму, ці не першаму вясковаму дэбашыру, выгадавалася вартая замена. Барыс, трохі счакаўшы, вывеў ахламона ў сенцы, і гарэць бы хлапечым вушам ружовым шыпшынавым цветам, калі б у кішэні гарманіста не зашамацеў папяровы кулёк з тоўчаным чырвоным перцам. Стары дэбашыр дараваў малалетняму шэльме за Анюту, але загадаў зараз жа, неадкладна вярнуцца ў хату і тайком, каб ніхто не бачыў, рассыпаць перац па падлозе. Зусім не цямячы, навошта псаваць надта смакотную прыправу да варанай капусты, буракоў, а іншы раз і да мяса, Ванька ўсё зрабіў так, як яму было і загадана, сам жа з асцярогай, хаця б чаго не выйшла, збоку пачаў назіраць, што будзе далей: спадабаецца танцорам вострая «прыправа» да музыкі ці не спадабаецца?

У хаце амаль без пярэдыху захліпаўся гармонік, лупіў бубен, звінелі медныя талеркі, а шыракароты бэйбус з жахам і здзіўленнем талопіўся на хлопцаў і дзяўчат, якія вар'яцелі проста ўвачавідкі. Танец за танцам: полька, кадрыля, кракавяк, падыспань, тэмп скокаў усё жвавейшы, усё рухавейшы. Вось ужо і пыл з-пад дзесяткаў ног падняўся да столі - пыл каромыслам, пыл слупом, мацней затрэсліся сцены, званчэй забрынчалі шыбы. Ад пылу ўжо зусім не прадыхнуць: ён залазіў у кожную складку цела, казытаў у ноздрах, нават Ванька чхнуў і раз, і два, і тры. Ён, зусім не наіўны падлетак, канечне, здагадаўся, што гэтае вар'яцтва ад чырвонага перцу, і таму разгублена лыпаў вачыма на Барыса Палазка, які ў сваім куце, быццам і не лысы, шалёна перабіраў лады і басы старэнькага гармоніка.

О Божа, як жа спадабалася маладзіцам скакаць у суцэльным бедламе, пыле і дыме ад хлапцоўскіх цыгарак! З тлумнага круга хоць бы на які міг не выбеглі славутыя трактарысткі Яня і Ніна. Адна расчырванелая, як памідорына, віхляючы таўсматым азадкам і трасучы рукамі, пачала на пятках вырабляць такія цікавыя выкрутасы, што хлопцы ажно ахнулі ад захаплення. Другая, трошкі танчэйшая станам, умольна круцячы млявымі, бессаромнымі вачыма, ашчаперыла кавалера за шыю, проста павісла на ім - ці то ад шчасця, ці то сапраўды абамлела. Нават ціхая, спакойная, заўсёды ўраўнаважаная Анюта Сэлькава скоса зыркнула на свайго чорнавалосага гарманіста, нервова ўзмахнула касынкай і пайшла, і пайшла па крузе то з падскокам, то з прытопам, ды з частушачкай, ды з прыпевачкай:

На дзікі піск і жарабцоўскі рогат з вялізнай, як дот, печы, дзе кожны раз хавалася ад надта шумлівай зборні, спусцілася, шырока пазяхаючы, спалоханая і здзіўленая Паляжанка. Яна не ведала, што прычынай гэтай весялосці і незвычайнага паразумення любоўных пачуццяў сталі штукарствы яе сына, і таму сур'ёзна занепакоілася: які яшчэ скрут сышоў на маласельскую зялепуху? З такім імпэтам, з такім запалам, трэба чакаць, вар'яцкія скокі не скончацца і на ўзыходзе сонца. Але ў сваіх разліках устрывожаная Паляжанка неспадзявана памылілася. Першымі з хаты вымеліся змардаваныя ўшчэнт Яня і Ніна - на пару з кавалерамі. Пасля іх дзверы ўжо не зачыняліся: хлопцы пабеглі за дзяўчатамі, дзяўчаты пабеглі за хлопцамі. У вокнах было яшчэ цёмна, у хляве ні разу яшчэ не кукарэкнуў певень, як хата, на здзіўленне гаспадыні, апусцела. Пакрысе асядаў пыл, жытлом авалодвала нязвыклая начная цішыня. Паляжанка, уздыхнуўшы, пакарабулілася на свой дот, Ванька патушыў лямпу і, ужо лежачы ў ложку, глыбока задумаўся: чаму гэтым паскакухам шыпшына не падабаецца, а чырвоны перац спадабаўся, ды яшчэ як спадабаўся? Ён успомніў, з якім замілаваннем Анюта Сэлькава на выхадзе з хаты сунула руку Барысу ў кішэню галіфэ, і раптам зразумеў усё - зарагатаў так, што рот разявіўся да вушэй.

Назаўтра ж пра вар'яцкія скокі зялёнай шантрапы дзе адно не гаманілі ў Малым Сяле. У гэтую ноч, аказваецца, то тут, то там трашчалі кусты, шамацела трава, пад вербамі, пад бярозамі чуліся спакуслівыя шэпты-перашэпты, ласкавыя словы, пяшчотныя ўздыхі, а ў кожнай вёсцы багата надта цікаўных і дапытлівых вачэй. Ды каб толькі вачэй - языкоў таксама. Не хто іншы, як сам злыдзень Барыс Палазок дзесьці разбалабоніў, якое паскудства ўтварыў Паляжанчын Ванька, і страхі вакол чырвонага перцу, абгаворы і плёткі разгарэліся з новай сілай - хто шчыра абураўся, хто зласліва цешыўся:

- Глядзі, што прыдумаў ашаломак - перцу падсыпаў!

- Ай, ды Ванька, ай, ды маладзец!

Даўся ж у знакі маласельцам гэты чырвоны перац! Назаўтра мацяркі так лупцавалі сваіх шчадралюбных паненак, што і дубцоў было мала - якую справядліва, па заслугах, якую - дзеля навукі, за будучы грэх. Ды дзіва дзіўнае: пасля масавага збівання дзяўчаты пачалі адна за адной выскокваць замуж, і бацькі, рыхтуючы вясельныя сталы, вельмі ж паспешліва ціснулі самагонку, калолі вепручкоў, рэзалі цялят, а, глядзіш, праз нейкі час то ў першай, то ў другой хаце ўжо кугакала малое. Вядомая рэч, на скруху дзявочаму падросту, са сваёй Анютай ажаніўся і вясёлы гарманіст Барыс Палазок, вясковы задзіра, верхавод, і, пакуль у Ванькі Зайца прабіліся першыя вусікі, ён паспеў ужо зрубіць сабе хату на ўскрайку Малога Сяла, абжыўся, завёў дзяцей.

З таго гурту, які сярод ночы вар'яцеў у Паляжанкі, здаецца, без пары, сталымі дзеўкамі засталіся хіба што Яня і Ніна. Памеркаваў Ванька, чым жа яны грэшныя перад Богам, і зрабіў выснову: гэтыя эмтээсаўскія ўдарніцы залішне чахнуць на працы і за вярсту ад іх дыхціць саляркай. Ён цяпер і сам не лепшы за славутых трактарыстак: ходзіць у прамасленым камбінезоне, у цяжкіх кірзавых ботах, а рукі аздоблены закарэлымі, нязмыўнымі мазутнымі плямамі. Марочыць, тлуміць галаву над кнігамі баламут не хацеў, яшчэ ў пятым класе закінуў падручнікі на гарышча: узімку валачыўся па вёсцы без справы, улетку пасвіў быдла, а калі падрос, вывучыўся на трактарыста, хоць сваю заганную звычку - адчыбучыць што-небудзь вясёлае, смешнае - так і на забыў.

- Вырас пад неба, а дурань як трэба, - гледзячы на сынавы штукарствы, уздыхае цішком Паляжанка. - Ну, рыхтык бацька, скулу яму ў бок!

Як на добры лад, то сёння Ванька Заяц павінен служыць у войску. Нічога кепскага з ім у тым чырвоным войску, напэўна, не здарылася б, ну, папагнуўся б крукам у цесным танку, ну, адсядзеў бы лішні разок на гаўптвахце, але ў справы міністэрства абароны нечакана ўмяшалася маці. Паляжанка аббегла ваенкамат і сабес, абіла парогі ганцавіцкіх дактароў і ўсё ж выпатрабавала аблуднаму сыну адтэрміноўку на два гады - яна і нямоглая, і адзінокая, і такая жабрачка, хоць ляж ды памірай. Сябры-равеснікі з мінулай восені сядзяць на салдацкіх харчах, а Ванька, калі надарыцца боская нядзелька ці нейкі прысвятак, сноўдаецца па вёсцы, як непрыкаяны, і вадзіць хаўрус яму застаецца хіба што з гэтым зялёным ахламонам Збышакам, якога толькі вясной з прычэпшчыкаў пасадзілі на трактар - напарнікам да Ванькі. Паколькі на бязрыб'і і рак рыба, то Збышак дужа паважаў свайго старэйшага таварыша і служыў яму аддана, як плюгавы дварняк плюгаваму гаспадару. Яшчэ з тае позняй восені, калі на палетку ля хаты Фядоры Чыркун яны паламалі трактарныя плугі, ён ведаў, што для Ванькі значыць рыжавалосая Ядзюня, і самахоць, па добрай волі віжаваў за ёю, сачыў за кожным яе крокам, дакладваючы куміру пра ўсе грэшныя і не вельмі грэшныя ўчынкі Фядорынай паненкі.

Можа, іменна па гэтай прычыне Ванька Заяц не адганяў, не адпрэчваў відавочнага падхаліма ад сябе: разам хлопцы блыталіся па вёсцы, разам і ў кіно, і на дзявочыя пагулянкі, а часцяком - чаго ўжо таіцца - бралі нават і па чарцы. На двух такіх здаровых вісусаў адной пляшкі гарэлкі звычайна не хапала, да таго ж лішняга рубля ў кішэнях ніколі не заводзілася, і тады здатны на выдумкі Ванька, як той старажытны алхімік, навучыўся рабіць хмельную цуру. У міску ён крышыў хлебны мякіш, заліваў самагонкай, размешваў, і, седзячы абапал стала, два ашаломкі лыжкамі хлябталі праціўную, смярдзючую брыдоту - і ні пітво, і ні ежыва, а Паляжанка, нічога не ведаючы, кожны раз дзівілася, чаму алюмініевая міска тхае жывою сівухай. Насёрбаўшыся чартоўскага паскудства, хлопцы хутка п'янелі, хмель па гэтай Ванькавай рэцэптуры трымаўся доўга і ўчэпіста. Першым здаваўся Збышак, - вядома ж, смаркач, блазнюк яшчэ, - то бялеў, то чырванеў ад праглынутай брыдоты, з кожнай хвілінай робячыся ўсё больш і больш балбатлівым.

- Ванька, чуеш? Учора я тваю рыжую бачыў у Капцах.

- Дык што?

- Стаяла ў арэшніку і цалавалася з Хамутовічам.

- Што яшчэ?

- Аднаго дня Хамутовічаў выязны быў прывязаны на панадворку ў Чыркуніхі.

- Не хлусіш?

- От табе крыж на пуза! - хрысціўся захмялелы Бронік.

- Ну, гадаўка, я ж табе пакажу! - гразіўся п'янаваты Ванька.

Шэрыя жураўлі, якія гэтай вясной на палескія балоты прыляцелі вельмі рана - яшчэ ў сярэдзіне сакавіка, прыбавілі нечуваных турбот і хваляванняў не толькі маласельскім нявестам. Сваёй увагай Амур не абмінуў і Паляжанчыну хату: яго крылатыя пасланцы з лукамі пакружыліся, пакружыліся, ды і працялі вострымі стрэламі Ванькава сэрца, слаба ахаванае старым прамазучаным камбінезонам. І які тут грэх, якая размова, калі хлопцу самы час узяцца за розум, кінуць усе свае дурыкі, у чым зацікаўлена не толькі Паляжанка, але, як бачна, і ўсюдыісны Амур. Гэта ж праўда - Ванька ў мінулыя гады ўжо не адзін раз праводзіў Ядзюню дахаты, нават цалаваўся з ёю ў Капцах, і пра лаўку Марцін Палазок нічога не выдумаў: сапраўды паламалі - гнілая была, трухлявая. Яшчэ і гэтай зімою Ядзюня час ад часу дазваляла ўзяць сябе пад ручку, але пасля першых веснавых навальніц штосьці разладзілася ў іх каханні. Ядзюня чамусьці староніцца Ванькі, уцякае, а сустрэнецца на вуліцы - вочы адверне.

Закаханы трактарыст, як той індык, што сядзеў на калодзежы, думаў і так, і гэтак, а да толку не прыходзіў, плёткам ён не верыў, нават матку не слухаўся, а яму, Збышаку, паверыў: вось адкуль тое ліха - ад самавітага саперніка, ад Аляксея Хамутовіча. Можа, таму і не спіцца начамі Ваньку Зайцу, можа, часцей, чым трэба, заглядвае ён у міску з хмельнай цурой. Сам разумее, што гэта дрэнна, а саўладаць з сабою не пад сілу: баліць душа, сэрца, прабітае Амуравымі стрэламі, паліць рэўнасць. Добра хоць, што ёсць побач Збышак - і суцешыць, і паспагадае, і пры вострай патрэбе рублём ахвяруе. На панадворак з Ванькавай хаты яны вывальваюцца расчырванелыя, брыдуць па вуліцы ледзь што не ўлукаткі, а ўжо бярэцца на вечар: неба на захадзе чырвонае, сонца завісла над самым гарызонтам, і, здаецца, яно не стаіць на месцы - чэкаецца то ўправа, то ўлева, то ўверх, то ўніз, нібы і сапраўды боўтаецца ў празрыстай нябеснай купелі.

- Глядзі ты - сонца купаецца, - спыніўся ўражаны Ванька Заяц.

- Не, хутчэй гэта ў вачах дваіцца, - запярэчыў разважліва Збышак.

Яны, два дурні, налізаўшыся хмельнай цуры, зусім забылі, што заўтра Ян Купала - старажытнае свята земляробаў, час разгаўлення і росквіту прыроды. Напярэдадні вечарам і раніцай, як вераць у народзе, сонца іграе, быццам купаецца, на небе, хоць мае рацыю і Збышак: ад такога маладзецкага трунку, якім яны сябе пачаставалі, у вачах сапраўды чорцікі заскачуць. Цяпер жа паперадзе Збышака брыдуць, спатыкаючыся, два Ванькі, і гэта надта добра, што ў яго ёсць два такія надзейныя сябры, ды вось няшчасце: як іх, двух нягоднікаў, упаіць, калі і на аднаго пляшкі сівухі звычайна малавата?

Рэчкай, каб сплаўляць па вадзе купальскія вянкі, Малое Сяло Ўсявышні абдзяліў, і Ян маласельцы штогод спраўляюць на пакатым беразе пракаветнай сажалкі, зарослай шаблістым аерам, калючым разаком і рыжымі кіяхамі. Сюды захмялелыя дзецюкі патрапілі ў самы час: на беразе сажалкі ўжо тоўпіліся купкамі хлопцы і дзяўчаты, высока, ледзь не да воблакаў, шугала вогнішча, у якое малалетнія падшыванцы насцягалі ўсялякага хлуду, рыззя, ламачча, пажоўклых бярозак, што засталіся ў дварах ад Сёмухі.

Добрае надвор'е, калі з неба не льецца за каўнер, у такі цудоўны казачны вечар цэніцца моладдзю вышэй за ўсё на свеце. Можна да раніцы вадзіць карагоды, варажыць, скакаць цераз агонь, хоць для Ванькі Зайца ў гэтым старадаўнім абрадзе сёння ёсць вялікая рызыка: вельмі ж лёгка ўпасці ў вогнішча і сасмажыцца, як той баран на пожагу. Прынесці ў ахвяру нейкаму святому Яну сваё маладое цела хлопцу не дужа падабаецца, і ён, незаўважна пахістваючыся, стаіць наводдаль ад трапяткога полымя, тым болей што ў такім разбэшчаным выглядзе зусім непрыстойна паказацца на вочы Ядзюні. Збышаку, дык таму і мора па калена: піжон пакруціўся каля Манькі Тадорчынай, шчыпануў за бачок Лёдзю Гаўрылаву, а то падлабуньваецца ўжо і да Ядзюні. Скончылася гэтае яго піжонства тым, што разлютаваная Ядзюня на стрыжаны пад нулёўку дурнаваты макацёр з размаху насадзіла прыгожы вянок з лугавых і палявых красак.

Смех, жарты, рогат. Моладзі хочацца скакаць, весяліцца, моладзі хочацца шалець, драць песнямі горла, але вокамгненная да засмучэння, кароткая, як заечы хвосцік, купальская ночка: вось неўзабаве малінавым сокам акропіцца ўсход, паблякнуць зоркі, над сажалкай паплыве туман, закрумкаюць у аеры жабы. Апала зіхоткае полымя вогнішча, толькі пасярэдзіне датляваюць рэшткі хлуду, вуголле ўвачавідкі зацягваецца шэрай попельнай плёнкай. Хлопцы і дзяўчаты нехаця разбрыдаюцца па дамах, нехта тэпае ў гордай адзіноце, некага вядуць пад ручку, а часцей - гуртам, купкамі, з рогатам і песнямі. Схамянуўшыся, яшчэ не працверазелы як след, Ванька Заяц дагнаў Ядзюню ўжо на мосціку цераз гнілую канаву - рыжоцце пачула ззаду тупат хромавых ботаў, павярнула на шум галаву.

- Не хадзі, Ванька, за мной! Ты п'яны як гразь.

- Ахалонься, Ядзюня! Усяго ж лыжак дзесяць і сербануў.

- Што, што? Дзесяць лыжак?

- Але, дзесяць.

- Ну і дурань! Хто ж гарэлку лыжкай сёрбае?

Стоп, Ванька, - дагаварыўся! Ледзь не выбалбатаў Фядорынаму рыжаму шчасцю вялікі сакрэт, ледзь не ляпнуў ёй пра міску з хмельнай цурой - вось дурань, дык дурань. Яны ўжо моўчкі падымаліся на Горскую, а наўсцяж палявога прасёлка востра, да ачмурэння, пахла маладым лубінам. У перадсвітальным мроіве расліны яшчэ добра не відаць, але Ванька ведаў, што гэта пахне менавіта жоўты лубін - сам жа сеяў увесну. Прасёлак, як толькі скончыўся калгасны засевак, раздзяліўся на некалькі атожылкаў, і адзін з іх, агінаючы Капцы, павярнуў да Ядзюнінай хаты. Паўз мокры ад расы ляшчыннік ганарліўка ідзе высока задзёршы галаву, на нехлямяжага кавалера нават не гляне, слоўца не мовіць.

І тут п'янаватага Ваньку, як іголка, працяла, сцехануўшы, крамольная думка: «Куй, хлопец, жалеза, пакуль гарачае». Пэўна ж, кожная ляшчына ў Капцах прыме іх, маладых і неаблётаных, прытуліць, павартуе іх млосць і бяспамяцтва, а для гэтага нейкім чынам у кусты трэба завабіць Фядорына ганарлівае стварэнне. Да нечуванага нахабства, здаецца, схіляе і сама прырода: цішыня, лагода, у ляшчынніку пачынаюць цёхкаць салаўі. Ядзюня, мусіць, нутром адчула нешта нядобрае - прыбавіла кроку, потым пабегла, потым паджгала так, што патэнцыяльны гвалтаўнік застаўся далёка позаду.

Ён усё ж паспеў уляцець на Фядорын панадворак, але перад самым носам бразнула клямка, стукнула зашчапка, і ўжо адтуль, з сянец, пачулася сярдзітая дзявочая водпаведзь:

- П'яніца, латруга! Чаго прыпёрся? Хвігу табе з макам, а не Ядзюню!

- Я так і думаў. Хахаль Ляксей Хамутовіч, відаць, даражэйшы.

- Даражэйшы ці не, але не табе раўня.

- Глядзі, каб не плакала як бабрыха.

- Не пужай, бо пужаная!

Чырвоны пасля перапою, а яшчэ больш ад знявагі і сораму, Ванька паплёўся з Ядзюнінага двара. Потым ён аніяк не мог успомніць, як апынуўся каля Імшэчка, у высокім, да пояса, папаратніку. Блытаючыся ў жоўтым арляку і зеленаватым вужоўніку, якімі густа зарос узлесак, бедачына раптам спатыкнуўся, упаў у расу, а калі падняўся, то ўбачыў каля ног скрутак тонкага драцянога троса. Гэты трос мог згубіць ён сам, калі дзесьці паблізу вясною рабіў тэхдогляд свайму «націку», а мог згубіць і любы іншы, не дужа акуратны трактарыст. Іржавы скрутак дроту цяпер Ванька трымаў у руцэ, і не быў бы ён аблудным сынам аблуднага бацькі, калі б у галаве вокамгненна не з'явіўся д'ябальскі, чыста ідыёцкі план. Ён ужо ведаў, як распарадзіцца, як найлепшым чынам спатрэбіць нечаканую знаходку.

- Паплачаш, рыжоцце, па сваім хахалі!

Для Ванькі, зрэшты, як і для многіх маласельцаў, даўно ўжо не было сакрэтам, што на прастольныя святы ахвотнік папіць і смачна паесці Аляксей Хамутовіч бавіць ночы ў пухнатай Агаты Валасюк, і вось зараз, пакуль яшчэ трымаецца прыцемак, Вараны з чыноўным залётнікам у сядле вакольным шляхам, каб не ўбачылі чужыя вочы, зрабіўшы ад Кудахі добрага кругаля, павінен прамчацца паўз Імшэчак. Па ранейшых конскіх слядах з другога боку ляснога балотца мсцівец лёгка вызначыў, кудой будзе скакаць Вараны, і невысока - каню да калена - перагарадзіў вузкую дарожку сталёвым тросам, туга завязаўшы канцы на камлях маладых хваінак. Ванька Заяц зрабіў сваю чорную справу і, пацепваючыся ад стылага паветра, рушыў прэч. Услед яму ці то гнеўна, ці то спачувальна штосьці прашапталі старыя хвоі: на Купалле, калі верыць легендам, і звер, і птушка, і кожнае дрэва набываюць дар мовы.

А казачная ноч - ноч неверагодных дзівосаў і цудаў - канчалася. У лесе стала зусім светла, над Імшэчкам, па нізках і лагчынах, расплыўся густы малочны туман. Узыходзіла сонца, але з-за высокіх лясін нельга было ўбачыць, як яно купаецца сёння.

З трапятаннем вечаровых зарніц на даляглядзе, з ледзь чутным буркатаннем грому дзесьці за лясамі, за даламі прыходзяць на Палессе прыгожыя летнія ночы. У сінім небе запальваюцца яркія малінавыя зоркі, змаўкае ў бярозавых пералесках пеўчае птаства, вераб'і-забіякі шыюцца ў цёплыя закуткі, і толькі адны вушастыя начніцы, кажаны, нетапыры ў імклівым палёце нястомна свідруюць паветра, настоенае на гаркавым водары чабору і верасу, багуну і ядлоўцу. І тады, у той самы час, калі ў суседнім лесе і на палявых разлогах за Горскай усталюецца чуйная, дрымотная начная цішыня, Ядзюня, якая пасля цяжкай працы на цагельні спіць па-маладому моцна і бесклапотна, апынаецца ў фантастычным тэатры бледных ценяў, бляклых вобразаў, бесцялесных зданяў і прывідаў. Яна то скача вярхом на белым кані, то гордай бусліхай лунае высока ў паднябессі, то ловіць жывую рыбу ў чыстай, а іншы раз і ў каламутнай вадзе.

На сцэне гэтага фантасмагарычнага тэатра дзейнымі асобамі бываюць і людзі, і жывёлы, і агідныя насякомыя, а дэкарацыі самыя неверагодныя і супярэчлівыя: царскія палацы і сялянскія развалюхі, лясная неруш і палавея жыта за вёскай, гіблае балота і мядункавая аселіца наўсцяж маласельскай канавы. У снах дзівосна спалучаюцца свет рэальны і казачны, дзень учарашні і заўтрашні, сны часам паўтараюцца па некалькі разоў за ноч, адны помняцца доўга, іншыя адразу ж забываюцца, як толькі Ядзюня прачнецца. Пасля чараўніча-загадкавых спектакляў, што мроіліся ў галаве аж давідна, яна сядзіць на пасцелі, разгубленая, пакорлівая лёсу, спрасонку ніяк не могучы ўцяміць, што ж з ёю адбывалася на самай справе ў гэтую цёплую летнюю ноч.

- Мама, чуеш, мама, ты дома? - залазячы ў сукенку, кліча Ядзюня. - Ведаеш, што я сёння прысніла?

- Скуль мне ведаць? - высоўвае з дзвярэй кухні распатланую галаву Фядора Чыркун. - Сама прысніла, сама і разгадвай.

- Паслухай, мама. Быццам лячу я над полем, лячу і лячу, а поле шырокае, бяскрайняе.

- Поле - доля, лятаць - у дарогу збіраць, поле шырокае - дарога далёкая. Чакай, чакай, дачушка, а ў якую ж такую дарогу ты збіраешся?

- Ды нікуды я не збіраюся. Проста гэта сон.

- Цьфу ты! І праўда сон, - бянтэжыцца маці і на поўным сур'ёзе пытаецца: - А вада табе, цурка, часам не прыснілася?

- Не-а, не прыснілася.

- Ну і добра, што не прыснілася. Вада - гэта бяда.

Тлумач даччыных сноў з Фядоры Чыркун увогуле нікудышны, усе яе разгадкі часцей недакладныя і малапраўдзівыя, бо далей рыфмавання паасобных слоў яна не ідзе: вада - бяда, лён - праклён, ручай - адчай, палатно - малатно, калі ж трапіцца сон, які ніяк не лезе ў мілагучны, пявучы склад, тут бедная прадказальніца губляе дар мовы, робіцца зусім бездапаможнай. Але, на шчасце, дзявочыя мроі і летуценні, нават самыя неверагодныя і фантастычныя, не застаюцца без разгадкі, без больш-менш праўдападобнага тлумачэння, пасля якога ў Ядзюні прападаюць усе прычыны засмучацца і бедаваць. У Кругавічах, акурат у трохкутніку паміж МТС, царквою і цагельняй, на ўзбярэжку абрывістага і забалочанага поплаву, што цягнецца аж да Кудахі, пад высокай бярозай жыве ўсім знаёмая вяшчунка, па-сапраўднаму таленавітая прадказальніца сноў цётка Прузына, а па-вулічнаму дык яшчэ цікавей - партызанка Зазуля. Невядома, што яна рабіла там, у атрадзе, але з лесу Зазуля вярнулася трошкі як бы ашаломленая, з недарэчнымі, а часам і незразумелымі паводзінамі: пэцкае, як сямнастка, губы і шчокі бурачным сокам, бровы мажа чымсьці чорным, напэўна, сажай, і кожны дзень бегае на пошту па сваю жабрацкую партызанскую пенсію, бо іншага даходу на пражытак не мае.

Нічога кепскага, зрэшты, людзям яна не робіць, хаця іншы раз галёкае і брыдка лаецца на ўсю вёску. Занядбаная і забытая ўладамі і былымі саслужыўцамі прафесіянальная прадказальніца сноў жыве ў маленькай, цеснай хатцы, падпёртай з трох бакоў бярвеннямі, каб у буру не кульнулася з абрыву, і калі ў гэтай струхлелай ведзьмінай хатцы чаго і не хапае, дык іменна курыных ножак. Беднасць, галеча, запусценне звонку, ды і ўсярэдзіне не лепш: клышаногі стол, два раскірэчаныя зэдлікі, драўляны ложак з дзіравым радном і мноствам клапіных кропак на білах. Ядзюня гэта ведае, пэўна, таму што, як толькі прысніцца нешта пікантнае, таямнічае альбо дужа трывожнае, яна, бегучы раніцай на цагельню, неўпрыкмет вылучыцца з дзявочай грамады і без стуку ўляціць у заўсёды незачыненую хату знакамітай вяшчункі.

- Гэта ты, Ядзюнька? - вылазіць з берлагу, адкінуўшы радно, заспаная, расхрыстаная Зазуля. - Ну, заходзь, заходзь. Во табе зэдлік. Сядай, дзеўка, і расказвай, што ж табе сёння прыснілася?

- Цётка Прузына, мусіць, нічога цікавага ў тым сне няма, - хвалюецца Ядзюня, цярэбячы пальцамі ражкі хустачкі, у якую завязаны полудзень. - Жыта я жала. Серп востры-востры, а жыта густое, рослае, як чарот.

- Як жа нічога цікавага? Радуйся, дзеўка. Закахалася ты па самыя вушы. Густое, рослае жыта - гэта любоў, каханне, а востры серп кажа, што каханне гарачае, вялікае.

- Ой, выдумаеце, цётка! Ды нікога я не кахаю. Проста сон дурны, і ўсё.

- Эге ж, каб дурны! Па вачах відаць, што некага любіш. І не чырваней, мілая, які ж тут сорам? - суцяшае сваю пастаянную кліентку Зазуля, і галодны яе позірк затрымліваецца на Ядзюніным хатульку з харчам: - А яечка ты прынесла?

- Ой, цётка Прузына! Даруйце, ледзь не забыла, - бянтэжыцца Ядзюня. - Во прынесла - і яечка, і сала скрылік.

- Будзе што такое, дык і заўтра, дзеўка, да мяне забягай.

- Дзякуй, цётачка!

Сны, якія трэба абавязкова разгадаць, сняцца не кожную ноч. І тады, калі начныя відовішчы не дужа ўражлівыя і не трывожаць Ядзюню, старая прадказальніца, зразумела, застаецца без свайго законнага яечка і скрыліка сала. Напэўна ж, сама яна і вінаватая. Часцяком забягаючы да Зазулі, рыжая шалахвостка багата што пераняла з яе вопыту і больш-менш удала сама можа спасцігнуць патайны сэнс начных ці страхаў, ці казачных летуценняў. Ядзюня ўжо дакладна ведае, што сны бываюць добрыя і дрэнныя, пустыя і прарочыя, якім з іх можна давяраць, а якіх трэба баяцца. Сны збываюцца і не збываюцца. Сцеражыся, шаляніца, сноў, што паўтараюцца па некалькі разоў за ноч, бойся, дзяўчынка, сноў, якія сняцца пад раніцу і пасля якіх адразу прачынаешся. Старая Зазуля заўсёды пытаецца, пад які дзень тыдня бачыўся сон, і з гэтага робіць адназначную выснову: з чацвярга на пятніцу сны прарочыя, з пятніцы на суботу вельмі сур'ёзныя, і іх трэба адвесці, каб не прычынілася бяда ці ліха.

Прадказальніца, маючы на ўвазе Ядзюнін хатулёк, і шчыра памоліцца за яе перад абразом святой Багародзіцы, і пашэпча на ваду, і зробіць яшчэ нейкія чары, але неверагодныя, часам недарэчныя, часам зусім бязглуздыя спектаклі ў беднай дзявочай галаве не перапыняюцца, бывае, да самай раніцы. Сны праследуюць летуценніцу, засмучаюць, проста замучваюць, і яна пачала ўжо ненавідзець прыгожыя летнія ночы, пазней чым звычайна бавячыся на вячэрніх пагулянках сярод адданых сябровак, якім таксама бачацца маладыя - і чорна-белыя, і каляровыя - сны, ды ўсё ж не такія фантасмагарычныя, як Ядзюні.

На даляглядзе за вёскай, ледзь толькі нахопіцца змрок, сляпуча пабліскваюць зарніцы, дзесьці за лесам, перакочваючыся з хмары на хмару, ціха вуркочуць начныя грамы, аднак ніхто пэўна не ведае, чаму ў зорны і спакойны час да маласельскіх красунь у сны прыходзяць вобразы навакольнай прыроды, цені жывых істот, здані і прывіды чужога, нерэальнага і незямнога жыцця. Партызанка Зазуля вельмі даходліва растлумачыла, што гэта могуць быць адгалоскі матчыных казак і былін, біблейскіх легендаў і казанняў, ды часцей за ўсё гэта звычайны водгук на самой жа прыдуманы свет, на свае ж уласныя пакуты, хваляванні, трывогі. Апошнія ночы, такія ж цёплыя і грымлівыя, Ядзюні ўжо не адзін раз сніліся коні - скакуны, рысакі, сіўкі ўсіх парод і масцей. Грывасты табун разам з жарабятамі то пасецца на аселіцы каля альховай канавы, то ляціць наўзгалоп па вясковых вуліцах і прасёлках. І вось да ашалелага табуна аднойчы далучыўся, быццам упаў з-за хмар, яшчэ адзін конь - конь вараны. Зноў жа ў сне адбылося ўсё самым дзівосным і фантастычным чынам. Дзесьці там, на нябёсах, Агнец, які ўдастоіўся Божай ласкі, з мудрай і свяшчэннай кнігі зрываў сем пячатак, і калі ён сарваў трэцюю пячатку, Ядзюня быццам пачула голас: «Ідзі, дзяўчынка, і глядзі». Яна пайшла і паглядзела, і з'явіўся перад ёю конь вараны і на ім вершнік, які трымаў поўную хлебную меру ў руцэ. Ад старой Зазулі Ядзюня ведала, што конь у сне прыносіць увогуле надзею і спадзяванне, а яшчэ лепш прысніць белага каня. Паводле той жа славутай прадказальніцы, белы конь - гэта поспех, ехаць на ім вярхом - сямейнае шчасце. У тым грывастым табуне, які ўжо неаднойчы сніўся дзяўчыне, белых коней, здаецца, не было, ды вось на табе - конь вараны! Гарачы, як агонь, імклівы, як вецер, што ён прарочыць - радасць ці засмучэнне? Начны спалох, ранішнюю трывогу і адчай трэба было высветліць тут жа, неадкладна, і, пакуль суд ды справа, пакуль да кругавіцкай вяшчункі далёка дыбаць, Ядзюня, як толькі прахапілася ад мройнага кашмару, адразу пабегла на кухню да маці. Хаця тлумач сноў з яе і нічога не варты, ды важны спогад, суцяшэнне, вымаўленыя ў патрэбны час.

- Мамачка, ты не ведаеш, што значыць - прысніць варанога каня? Белага - я ведаю, а варанога? Але ж, вараны сніўся. І ўсю ноч на ім гарцаваў кавалерыст у латах, адно што замест шаблі залезнай у руцэ ён трымаў саламяную сявеньку. Не помню добра, ці то з пшаніцай, ці то з ячменем.

- Ой, дачушка! Казаць табе ці не казаць? Спраўдзіўся твой сон, дальбог, як у руку даў.

- Што ты, мамачка! - спалохалася Ядзюня, адступаючы ў дзверы святліцы. - Бяда якая?

- Бяда не бяда, але не чуваць і дабра, - расчырванелая ад гарачай печы, уздыхнула горасна Фядора Чыркун. - Нядаўна паўз нашу хату прабягала Папіха-паштальёнка, дык яна і казала, што ў лесе, за Імшэчкам, бытта старшыну калгаснага, Ляксея Хамутовіча, знайшлі зусім абязвечанага.

- Дзіўна ты мовіш, мама. Як абязвечанага?

- Як, як - аніяк! У Ганцавічы на эмтэесаўскай машыне Ляксея памчалі. Нагу зламаў, руку скалечыў, чэрап у кроў расквасіў. То ж нейкі дурань дарожку ў лесе тонкім дротам перацяў, а старшына наш скакаў, а конь не ўгледзеў гэнага дроту. Спатыкнуўся і - абое вобзем, потырч. Ляксея без памяці да духтароў памчалі.

- А Вараны? А выязны Ляксееў? - вырвалася нечакана ў Ядзюні.

- Халера яго не возьме, твайго Варанога! Вывіхнуў пярэднюю нагу, храпу скрывяніў, але жыць будзе.

- Шкада ж іх - і Ляксея, і Варанога шкада.

- Шкада! Шкода! - зазлавала чамусьці Фядора Чыркун. - Не так шкода, як невыгода. - Яна нервова разбіла галавешкі ў печы, паставіла качаргу ў кут і стомлена прысела на табурэтку каля пасуднага шкапчыка. - Дальбог жа, праўду кажу. Вось ажаніўся б з табою Ляксей - добра было б. Зрубілі б вы сабе дом дзе-небудзь побач - добра было б. Нарадзіліся б у вас дзеткі малыя - добра было б. А што цяпер? Невядома яшчэ, ці паправіцца Ляксей, ці вычухаецца, бедачына. А можа, калекаю застанецца? Які тады з яго гаспадар? Уга, як з нядошлым жыць!

- Скажаш, мама! - заружавелася макавым цветам Ядзюня, уцякаючы з кухні ў святліцу. - Замуж я не збіраюся - ні за Ляксея, ні за Ваньку.

- Збярэшся, цурка! Збярэшся, калі свая вош укусіць.

Снедала Ядзюня, як заўсёды, похапкам, на хаду, робячы выгляд, што начное здарэнне яе зусім не тычыцца і не цікавіць. І па дарозе на цагельню, неўпрыкмет далучыўшыся да купкі дзяўчат, яна была занадта вясёлай і смяшлівай, як бы нічога і не адбылося, у самой жа на душы кошкі скрэблі, а перад вачыма неадступна стаяў дурны прарочы сон - грывасты табун, вараны конь збоку і на ім грозны, закаваны ў латы, вершнік. Да партызанкі Зазулі Ядзюня не забягала, бо адпала патрэба: і так жа ўсё ясна як белы дзень. Жахлівая вестка даляцела ў Кругавічы, і нават на цагельні колькі часу толькі і размоў было што пра Аляксея Хамутовіча і яго пакалечанага выязнога.

Беспрытомнага калгаснага старшыню ў акрываўленым верасе раніцай падабралі маласельскія трактарысты, якія, познячыся, нацянькі цераз лес спяшаліся да сваіх «націкаў» і «універсалаў». Папаўдні ў Малое Сяло наляцелі міліцыянты з вучаным сабакам, валачыліся па хатах, распытвалі, мо хто нешта бачыў, мо хто штосьці чуў. Выжал след зламысніка не ўзяў - раніца была дужа роснай, усе пахі да абеду выветрыліся, а людзі, аказваецца, нічога не бачылі, нічога не чулі. Міліцыянты і вучаны сабака паехалі ў Ганцавічы ні з чым, бо дарожку перагарадзіць тросікам маглі і дураслівыя дзеці, што было надта падобна на праўду.

У Ядзюні, калі маці ўвечары расказала пра міліцыянтаў, ёкнула сэрца - то ж гэта ён, злыдзень Ванька Заяц! Бесталач, п'яніца, ашаломак, ён даўно ўжо ведае пра яе з Хамутовічам шашні і во, бач, як адпомсціў саперніку. Баючыся плётак, разумная Ядзюня нікому - ні маці, ні хаўрусніцам - не прызналася, што на Яна дахаты яе праводзіў Паляжанчын Ванька, аднак усе апошнія дні пачувалася блага, непрыкаяна смыкалася па хаце з кута ў кут. На цагельні, возячы цяжкую тачку з глінай, болей маўчала, і на зажураную сяброўку ўсё часцей пачалі кідаць спагадлівыя, шкадобныя позіркі Лёдзя і Манька. Яны, дасціпныя хітрухі, разумелі, якая згрызота мучыць сэрца Ядзюні, гэтак жа і кароткая летняя ночка разумела, чаму ў цеснай хатцы каля лесу варочаецца з боку на бок, не змружвае вачэй да світанку нейкае ўскудлачанае рыжае стварэнне. Тут жа, як на бяду, забалеў дуплаваты зуб - хоць ваўчынай вый, хоць на сценку лезь. Спачатку зуб зусім і не балеў, але Ядзюні вельмі хацелася, каб у яе забалеў зуб, і ён - незразумела нават які - сярод ночы заныў, зашчымеў па-сапраўднаму. Калі б хто спытаў у пакутніцы, то яна і сама здзівілася б незвычайнаму супадзенню: там, у раённай бальніцы, ляжыць перабінтаваны Аляксей Хамутовіч і там жа, у ганцавіцкіх акаянных дактароў, трэба рваць свой хворы зуб.

- Баліць, ой, баліць! - трымаючыся за шчаку, ашаломлена падхапілася з ложка Ядзюня. - Мамачка, дай ты рады.

- Што ж я, донечка, зраблю? Содай прапалашчы, сала несалёнага прыкладзі да зуба.

- Паласкала, прыкладала. Не памагае. Там жа дупло вывалілася - сава схаваецца.

- Цярпі, мо сам па сабе перастане.

- Не, мамачка. Памчуся, мусіць, у Ганцавічы. Вырвуць халерніка, дык і балець не будзе.

- Як сабе хочаш. Злётай сабе і ў Ганцавічы, - здагадваючыся, што да чаго, сказала хітрая, як лісіца, Фядора Чыркун. - Ты збірайся, а я тым часам у камору гляну - чаго-небудзь адшчыкну на дарогу.

Невядома, дзе, у якіх патайных закутках і прымудах ашчадная гаспадыня ад самай зімы хавала гэтыя неверагодна апетытныя прысмакі - паўлычыка сухой кілбасы, шматок паляндвіцы, добрае кусяня вянгліны. Хатулёк з далікатэсным спажыткам важка адчуўся ў Ядзюнінай руцэ, і тады ўжо, калі позаду засталіся канцавыя хаты Малога Сяла, рыжавалосая пакутніца схамянулася: ды вунь яно што! Хацела, дурніца, абхітрыць маці, а на самай справе маці, не міргнуўшы вокам, абвяла вакол пальца дачку: так спрытна падсунула перадачу Аляксею Хамутовічу, што Ядзюня нічога і не западозрыла.

За вёскай, ледзь толькі пачаліся сухадолы ўперамежку з балоцістымі лагчынамі, перастаў балець і зуб - не ные, не шчыміць. Да Ганцавіч, калі бегчы нацянькі, і праўда вёрст пятнаццаць ці набярэцца. Тупкая сцежка тчэцца ў алешніку, стрэміцца паўз адзінокія хутары, за вялікім Агарэвіцкім балотам выбягае на ўезджаны гасцінец, а там, за пакручастай рэчкай Цной, ужо недалёка і раённая бальніца. Аднапавярховыя бальнічныя будынкі занялі на ўскрайку мястэчка малады бярозавы гай, і Ядзюня нямала паблукала сярод белакорых дрэў, пакуль знайшла хірургічнае аддзяленне. Будынак, у якім павінен ляжаць Аляксей Хамутовіч, яна лёгка ўгадала, таму што з высокага ганка на дарожку, пасыпаную жоўтым гравіем, нечакана спусцілася мажная і тоўстая, як качулка, Агата Валасюк. Яна пазнала зямлячку, акінула зняважліва з галавы да ног і не стрымалася, каб не сыкнуць па-гусінаму:

- І ты тут, рыжая с-смаркачка? Не думай нават - не возьме цябе Ляксей.

- Нічога я не думаю, - збянтэжылася Ядзюня. - Зуб у мяне баліць.

- Зуб зубам, а прыпас у торбе дзеля чаго?

- То мама на дарогу дала.

- Ого! Добраму касцу на тыдзень, - усміхнулася зласліва Агата і паказала кудысьці за бярозы. - А зубы не тут, а там, у амбулаторыі, лечаць.

Ад сораму можна было згарэць, ад ганьбы можна было праваліцца хоць у прорву, але дзякуй беламу бярэзніку: ён пашкадаваў, ён уратаваў бедную Ядзюню - прыняў у свае абдымкі Агату Валасюк, павёў яе па жоўтай дарожцы, схаваў раўнівую пярэстарку ў густой зеляніне дрэў. Ядзюня засумнявалася: ці ісці ў палату да Аляксея, ці вяртацца дамоў. Тут жа зноў даў знаць аб сабе хворы зуб - пачаў тузаць, паколваць у дзясну. Забалеў па-сапраўднаму альбо падалося? Не ведаючы, што рабіць, яна разгублена тупала па драўляным ганку і ўсё ж рашылася - адважна рванула на сябе дзверы хірургічнага аддзялення. Пры ўваходзе на калідоры за маленькім столікам сядзела і нешта страчыла пяром дзяжурная медсястра. У вочы адразу кінулася: якая яна прыгожая, гэтая маладзенькая дзяўчына ў белым, быццам снег, халаціку. Зграбны, акуратны носік, губы, што вішанькі, вочы вялікія, карыя, бровы чорныя і такія ж чорныя, як смоль, валасы на галаве. Ядзюня, уражаная, аж уздыхнула: яе рыжая краса перад гэтай чарнявай красой нічога не вартая, і калі б яна, Ядзюня, была хлопцам, дык зразумела, каму аддала б перавагу. Карыя вочы на момант адарваліся ад папер, прафесійна, па-медыцынску ацанілі нясмелую наведніцу.

- Ты да каго?

- Да Ляксея Хамутовіча. Ён з каня ўпаў.

- Колькі ж вас? - чамусьці зазлавала чарнявая прыгажуня. - То адна, то другая, то трэцяя.

- Брат ён мне, - схлусіла Ядзюня і сама здзівілася свайму нахабству. - Ага, брат стрыечны.

- Дзіўна. Ён светлы, ты - рыжая. Але не стой - ідзі. У сёмай палаце твой брат стрыечны. Па калідоры налева.

Парог сёмай палаты, цеснай, як каморка, дзе сам-насам з белымі сценамі ляжаў пакалечаны Аляксей Хамутовіч, Ядзюня пераступіла з нейкай унутранай баязлівасцю і трывогай: хаця б не падумаў, што яна стала залішне настырнай, хаця б ён не палічыў яе вялікай нахабніцай і сараматніцай. Маласельскі старшыня ўвесь закручаны ў бінты - і левая рука, і галава, а правая нага, ад гіпсу прамая, як стрэльба, з дапамогай металічных грузілаў падвешана да столі. На тумбачцы каля акна бялеюць нейкія пакункі, мабыць, Агаціны дары. Дзе-нідзе абгортка парвалася і з прарэхаў паказалася сушаная шынка, ружовае, з перасцёлам, сала. Ядзюня зірнула і з прыемнасцю зазначыла, што і яе гасцінец будзе выглядаць нягорш. У пакутніцкай сёмай палаце такую шаноўную госцю Аляксей Хамутовіч, мусіць, не чакаў - відавочна захваляваўся, нервова тузануўся, каб сесці, але ўспомніў, у якім ён бядовым становішчы, і прыняў яе па-свойму проста і сціпла.

- Праходзь, Ядзюнька, праходзь. Во на гэты табурэтак сядай.

- Як жа маешся, Ляксей? Ну і зблажэў! Адны вочы блішчаць.

- Так і маюся, - вінавата ўсміхнуўся Хамутовіч. - Пакалечыўся трохі. Правая хадуля ў трох мяйсцох трэснула.

- Ці ж не будзеш кульгаць, Ляксейка? - помнячы матчыну трывогу, наіўна спытала Ядзюня і сама ж зразумела, што зрабіла кепска. - Ой, даруй маю дурноту. Не трэба было мне пра гэта пытаць. - Вінавата падышла да ложка, прытулілася да грудзей, потым цмокнула Аляксея ў пухнатыя цёплыя губы. - Даруй, міленькі.

- Папраўлюся, не бядуй. Галава ўжо амаль не баліць, рука зажыве, ну і хадуля не павінна ў прыкараць пайсці. Адно, халера, ляжаць доўга.

- Еш добра, дык выздаравееш хутчэй, - цёпла, па-мацярынску параіла Ядзюня, развязваючы хатуль. - Вазьмі от мяснога на поспыт. - І раўніва кіўнула на тумбачку з папяровымі скруткамі: - Ты, бачу, тут не сумуеш на адзіноце.

- Матка сёння прыходзіла, - буркнуў нехаця Аляксей Хамутовіч і спрытна перавёў гаворку на другое: - Як там мой Вараны - не ведаеш?

- Бачыла, ходзіць на аселіцы. Сыты, упасвены, але кульгае моцна.

- І каму гэта спатрэбілася дарожку перагарадзіць?

- Дзеці, мабыць, сваволілі.

- Каб жа дзеці! Ці не гэты штукар Паляжанчын учвэрыў?

- Скуль мне ведаць? Хіба я хаджу за ім?

- Ну, канечне, ты тут ні пры чым.

Яны размаўлялі доўга і бесталкова, і белыя сцены пакрысе прывыклі да іх ціхіх, трошкі журботных галасоў. Яны размаўлялі аб усім і ні аб чым, і ўжо разы два чарнявая прыгажуня ў белым халаціку незадаволена прачыняла дзверы сёмай палаты, але гэтая яе настырнасць Ядзюню чамусьці не бянтэжыла. Нарэшце рыжая госця, нацешыўшыся спатканнем, пачала збірацца дахаты - як-ніяк было папаўдні, і ў вачах у Аляксея Хамутовіча, здаецца, прамільгнуў ці то смутак, ці то шкадаванне, што не можа правесці каханку. Пра свой хворы зуб Ядзюня забыла, калі выбягала з-пад засені белакорых бяроз, не ўспомніла пра яго і тады, калі нацянькі гоцала праз груды і сухадолы, паўз балотцы і маўклівыя хутарскія сядзібы, і толькі ўжо ў Капцах, на падыходзе да роднай хаты, затурбавалася, ці ж паверыць маці, што ганцавіцкія дактары зрабілі цуд: вылечылі зуб, не вырываючы, і цяпер гэтым зубам Ядзюня можа нават арэхі трускаць.

Пра вандроўку ў Ганцавічы Фядора Чыркун, на здзіўленне, распытвала мала, занятая нейкім сваім клопатам, бязмоўна тупала па гаспадарцы, а вечарам смачней, чым звычайна, пакарміла дачку і, здарожаную, знябытую, пагнала хутчэй спаць. Яна спала моцна, як забітая, і дзіва дзіўнае: у гэтую і ўсе наступныя ночы конскія табуны ёй ужо не сніліся. Зніклі кудысьці рыжыя і чорныя коні, дзесьці там, у нябеснай стайні, прапаў і конь вараны. Затое ў трывожныя дзявочыя сны ці не штоноч пачаў наведвацца вогненны гарласты певень. Прахопіцца Ядзюня ў змроку і думае, прыслухоўваючыся: ці то певень кукарэкаў у сне, ці то ў хляве гарлапаніць на світанні жывы курыны ўхаджор? Раніцай на цагельню Ядзюня брыдзе маўклівая, задуменная, і дзяўчаты сяброўку не чапаюць, таму што ўсё ведаюць і пра яе тайнае падарожжа ў Ганцавічы, і пра начныя спектаклі з вогненным пеўнем на сцэне.

«І што цябе мучыць, дурніца?» - пытаюцца хітрыя Лёдзіны вочы.

«Зайдзі да Зазулі і не пакутуй», - раяць разумныя Маньчыны вочы.

«Ну і зайду! Што са мною станецца», - адказваюць зажураныя Ядзюніны вочы.

Партызанка Зазуля, калі Ядзюня рыпнула дзвярыма ўбогай хаткі, ужо ўспаролася са свайго берлагу, нават паспела выпацкаць шчокі бурачным сокам і шчодра ўрабіць у сажу сівыя вышчыпаныя бровы. Вяшчунка з трывогай зыркнула на дзяўчыну, убачыла ў яе руцэ хатулёк з ежывам і адразу супакоілася. Дык жа не стой, маладзічка, у парозе, сядай во на зэдлік, выкладвай, што там у цябе, і яна, лепшая прадказальніца ў наваколлі, вызначыць, дзе чорнае, дзе белае, дакладна скажа, адкуль ідзе ліха. Сніўся, мовіш, певень, ды яшчэ вогненны, гарласты? Ну, то, канечне, не бяда. Певень у сне паказвае на здраду, але ж гэта проста смешна: якая здрада, калі Аляксей Хамутовіч белымі шаўковымі паскамі прывязаны да бальнічнага ложка? Не хмурся, панечка, тваю бяду рукамі развяду. Ого, акрамя пеўня яшчэ і рыба снілася? Тут ужо Зазуля і сама захвалявалася, праніклівым, здзіўленым позіркам уталопілася ў Ядзюню і, прысеўшы насупраць каля стала, наладзіла ёй сапраўдны допыт:

- Якая рыба снілася - жывая ці тухлая?

- Жывая.

- Замуж, дзеўка, пойдзеш. У якой вадзе лавіла - у чыстай ці каламутнай?

- У чыстай.

- Шчасце, дзеўка, мецьмеш. Сама рыбу лавіла ці хто памагаў?

- Здаецца, быў нейкі хлопец з вудай, але хто - не помню.

- Рыбу злавіць - дзіця спавіць, - проста ў твар, без цырымоній і лішніх прадмоў выдыхнула партызанка Зазуля. - Будзе ў цябе, дзеўка, дзіцятка.

- Якое дзіцятка? - ледзь не звалілася з зэдліка Ядзюня. - На халеру яно мне!

- Сама нагуляла, сама і расхлёбвай. А яечка ўсё ж давай.

- На, вазьмі! Хоць затхніся ім, старая ведзьма!

Саламяная страха Зазулінай хаты, здалося, сарвалася з ачэпаў, паднялася над лядашчымі сценамі, адплыла ўбок, і неба раскалолася - сляпуча бліснулі маланкі, глуха, раскаціста азваўся пярун. Ледзь ці не такое ж відовішча мроілася Ядзюні і там, у Гаўрылавым гумне, калі на дварэ ятрылася лютая веснавая навальніца. Да драбніц, да апошняй хвілінкі раптам згадалася тая вар'яцкая, вераб'іная ноч, і, не помнячы сябе, чырвоная ад сораму і ганьбы, заплаканая маладзічка выскачыла на селавую дарогу ўздоўж балоцістага поплаву. За мокрымі ад расы прысадамі з белага туману вытыркваліся прыземістыя будынкі цагельні, высока ў неба стрэміўся чырвоны комін, які праз нейкі момант ачуўся зычным жудасным гудком.

Прыгожымі летнімі начамі маладой закаханай галаве бачыліся ў снах самыя неверагодныя спектаклі - сумныя і трывожныя, вясёлыя і смешныя, але трагедый яшчэ не было.

З былой панскай абозні, дзе цяпер магутны дызель, пахкаючы дымам, круціць дынама-машыну, трактарысты калісьці выпхнулі Абуховічаў дабіты драпчак, і ён, нікому не патрэбны, колькі год бутлеў пад плотам на галевым эмтээсаўскім дзядзінцы. Рысорную аднаконную каламажку з мяккім сядзеннем для пана і драўлянай лаўкай для фурмана прыкмеціў сам начальнік палітаддзела Бальшавік і прыняў гэта як дарунак, пасланы самім Усявышнім. Пакуль Аляксей Хамутовіч лечыцца ў бальніцы, раённае начальства даручыла партыйнаму важаку кіраўніцтва маласельскім калгасам - гонар не абы-які, а вёска немалая, двароў на дзвесце, і паспрабуй тут змерай пяшком, хоць і цыбатымі, як у бусла, нагамі ўсе навакольныя палеткі. Лепш цішэй, ды далей, лепш марудней, ды спакайней: той жа ветрагон Хамутовіч усяму свету паказаў, як добра і прыемна ляцець потырч з імклівага і гарачага скакуна.

Драпчак адрамантавалі эмтээсаўскія ўмельцы: замянілі лёсткавы кузаў, паставілі новыя падножкі і бакавыя шчыткі, на колы нацягнулі жалезныя шыны, і атрымаўся зусім прыстойны, гожы выезд. Цяперашні маласельскі конюх, валавокі Ёсаль, выбраў у калгасным табуне жвавага, але ціхмянага норавам жарэбчыка, навучыў здольнага партыйца карыстацца збруяй, і той, колішні армейскі афіцэр, пачаў даволі беспамылкова адрозніваць дугу ад церассядзёлка, набедрыкі ад сырамятных лейцаў, а пры патрэбе мог нават самастойна засупоніць хамут. Неўтаймоўны драпчак, пафарбаваны ў веснавы колер, залескатаў на карэннях прыдарожных дрэў, запыліў на палявых прасёлках, затросся, як у ліхаманцы, на выбоістых вуліцах Малога Сяла. Быць бы Аляксею Хамутовічу дома, не валяцца б яму ў сёмай палаце, падважаным да столі, калі б ён ведаў, як лёгка, гледзячы на свайго кемлівага часовага пераемніка, можна было б вырашыць праблему ўласнай бяспекі.

Шыкам усяго ганаровага выезду стаў галасісты медны званок, які Ёсаль паслужліва прымацаваў пад кантовай дугой: дзінь-дзінь, дзінь-дзінь - едзе Бальшавік! У знак асаблівай павагі да новага кіроўцы Ёсаль хацеў пачапіць на шыю мышастаму жарэбчыку яшчэ і шамкі, але супрацівіўся сам начальнік палітаддзела: ён жа, скажыце на ласку, не пан Абуховіч, каб залішне надакучлівым перазвонам медзі папярэджваць маласельцаў аб сваім набліжэнні.

Селавыя дарогі, якія разбегліся вакол вёскі на першы погляд бязладна, а на самай справе ў вельмі патрэбным для маласельцаў кірунку, ведаюць Бальшавіка ўсялякага: па-добраму лагоднага і непрыстойна сярдзітага, з носам нармальным і з носам чырвоным, як струк мексіканскага перцу. Жыве партыйны важак у эмтээсаўскім пасёлку, побач з Франакам Жывуцкім, у чым таксама ёсць свае выгоды і перавагі. Былы польскі капраль угледзіць праз акно прыезд саноўнага суседа, выбежыць на двор, распражэ драпчак, адну ледзь жывую істоту затарабаніць пад рукі ў хату, другую, не менш замучаную і змардаваную, завядзе ў хлеў, кіне ёй нанач добры жмак лугавога мурагу. І на другі дзень Бальшавіку не абы-якая палёгка: прачнецца, а мышасты жарэбчык ужо ў аглоблях і нават вароты расчынены насцеж. Іншы раз дахаты часовы калгасны кіроўца дабіраецца з аказіяй - на спадарожнай эмтээсаўскай машыне, і тады раніцай па яго знарок прыязджае на драпчаку лупаты Ёсаль.

З прысвістам, з прыцмокам рухавы фурман кіруе канём, нямоглы пасля перапою Бальшавік моўчкі курчыцца на стылым паветры, і калі што яго цікавіць, дык усяго адна падрабязнасць: ліха ж на яго, як там Вараны - ці хоць паправіцца, ці не будзе кульгаць? Ёсаль моўчкі касавурыцца: хутка сам усё пабачыш. На выездзе з лесу вачам і праўда адкрываецца аселіца з канавай пасярэдзіне, а ўздоўж канавы, прыпадаючы мызамі да травы, ужо рассыпаўся ў алешніку спутаны арцельны табун. Збоку, бліжэй да поля, пасецца на дзяцеліне Вараны.

- Бачыш, які ганарысты! - выкульваючыся з каламажкі, буркнуў незадаволена Бальшавік. - Без фігі ні да носа.

- Дзіва што! - азваўся весела Ёсаль. - У самога ж Хамутовіча хадзіў пад сядлом.

Вараны раз-пораз адрываецца ад пашы, чмыша ў ноздры, трасе чорнай грывай, тужліва гледзячы ўдалячынь: мусіць, усё-такі сумуе без свайго ненагляднага гаспадара. У Малым Сяле старшынёўскі выязны заслужыў нямала і касых, і спагадлівых позіркаў: для зласліўцаў ён - дармаед, нахлебнік, для нязлоснікаў - пакутнік, ахвяра сваёй жа неасцярожнасці. На калгасным засеўку Ёсаль ужо выкасіў для скакуна вялікі лапік канюшыны, кладаўшчык Мікалай Гіляр кожны дзень адшкадоўвае яму гарцаў два аўса. Яно і відаць, што перападае каню не толькі шорсткай аселічнай травы: сыты, укормлены, шэрсць ажно блішчыць, ільсніцца.

Бальшавік насцярожана падступіўся да Варанога, спачатку пачухаў каля вушэй, пакудлаціў грыву, потым, прысеўшы на кукішкі, абмацаў хворую нагу. Жарабец не таргануўся, не ўздрыгнуў ад болю, значыць, ідзе на папраўку: калі не зможа скакаць пад сядлом, зашчэміцца ў аглоблі, калі не ў аглоблі, стане вытворнікам, што само па сабе таксама не дужа маркотны занятак, балазе вылегчаць Варанога яшчэ не паспелі.

Падняўшыся, Бальшавік задаволена ўсміхнуўся і са здзіўленнем убачыў побач чародку хлапчукоў з дзіравымі, старымі кошыкамі ў руках. Ён мыляў губамі, каб нешта сказаць, як тут у партыйца перацяло дух, заняло мову. Вараны раптам адкінуў наўзбоч хвост, паднатужыўся, напяўся і ў адзін момант зрабіў на траве вялізную кучу. Хлапчукі з гікам і рогатам кінуліся навыперадкі да кучы, пачалі хапаць, адбіраючы адзін у аднаго, гарачыя конскія яблыкі. Свежае дзярмо за якую секунду апынулася ў кошыках, а на траве засталася толькі мокрая рыжая пляма. Незвычайная, малазразумелая падзея патрабавала неадкладнага тлумачэння, і Бальшавік, няўцямна плюскаючы вачыма, павярнуўся да Ёсаля:

- Што гэта такое?

- Дулькі па-нашаму. Ну, памёт конскі.

- Дзеля чаго?

- Свіней карміць. Размяшаюць памёт у вадзе, дабавяць якога бацвіння агароднага і - кормяць.

- Дык гэта ж праціўна. Чым тое сала будзе пахнуць? - згідзіўся Бальшавік. - Але скажы: чаму хлопцы каля Варанога таўкуцца? Вунь жа ўся аселіца конскімі кучамі ўслана.

- Тыя ж гарушчыя конікі жывуць на адной нішчымнай траве, - зусім талкова растлумачыў Ёсаль, - а дармаед гэны жарэ і авёс, і канюшыну. Значыць, і памёт ад яго сытнейшы.

- Свіней трэба картофелем карміць. Мукою! Вотруб'ем!

- Можа, хто і корміць. А то ж - дзеці галетнікаў, плоць самых-самых беднякоў.

- Лепш трэба старацца на калгасных гонях, тады і галетнікаў не будзе, - павучальна сказаў цыбаты бамбіза і, ужо не гледзячы на Ёсаля, рушыў з аселіцы.

Ён сеў на мяккае скураное сядзенне і ці не ўпершыню заўважыў, што кароткі драпчак увогуле не разлічаны на яго даўжэзныя ногі, якія пад драўлянай лаўкай для фурмана ўперліся ў пярэднюю сценку драбін. Вядома, бяда тут невялікая, тым больш, лейцаў хапае яшчэ і з лішкам. Па-маладому весела ўзбрыкнуў у аглоблях мышасты жарэбчык, каламажка закалыхалася з боку на бок па ямчынах і калдобінах. Загойдаўся, затрапятаўся, як жаўранак, медны званок. Дзінь-дзінь - пад дугой, дзінь-дзінь - над дугой. Даўся ж у знакі маласельцам гэты галасісты, без меры нахабны і настырны званок! Ён багата што паспявае абзваніць за дзень: палявыя дарогі і селавыя прасёлкі, Танцаву кузню і Гаўрылава гумно, вясковыя хаты і хутарскія сядзібы. Там, на хутарах, дзе жывуць заможнікі, медны званок, прадбачліва схаваны ў густым алешніку, бывае, падоўгу маўчыць. Нарэшце рыпяць дзверы хаты, гулка бразгаюць весніцы. Дзінь-дзінь, дзінь-дзінь! Перазвон меладычны, прыемны начальніцкаму вуху. Але слухаць надта музычную дугу падабаецца не аднаму толькі Бальшавіку, у якога пасля добрай пачосткі вільготна туманяцца вочы, а глюга зноў падобна на струк даспелага перцу.

Куды б ні ехаў, куды б ні кіраваўся драпчак, па дарозе яго заўсёды перастрэне вечны бадзяга і вандроўнік, вечны сельсавецкі фінагент Лакідон. З дня ў дзень ён блукае ад вёскі да вёскі, смыкаецца ад хаты да хаты, яго ненавідзяць лютай нянавісцю, ад яго ўцякаюць, як ад пракажонага, яго гады ў рады пояць і частуюць самым лепшым, што знойдзецца ў кладоўцы, аднак яму ніколі не ўдаецца сабраць у тэрмін падаткі, навесці хоць які-небудзь парадак у сваіх фіскальна-агенцкіх справах. Дзе падлізваннем, дзе хітрыкамі, дзе проста гвалтам Лакідон спаганяе з палешукоў іх кроўныя рублі, хаця сам пастаянна ходзіць з галодным бляскам у вачах, з пустым страўнікам і старым, зашмальцаваным партфелем, які ўкоптур напакаваны страхавымі абавязацельствамі, квітамі на нядоімкі, аблігацыямі дзяржаўных выйгрышных пазык. Столькі тае бяды, што куртаты пінжачок прадзіравіўся на локцях, к чорту стаптаныя кірзавыя боты - ён, вялікі балака і весялун, ніколі не падаў духам, і за гэты кампанейскі характар яго дужа цэніць і паважае Бальшавік.

- Гэй, Лакідон! Скачы ў брычку ды якую небыліцу выдай. Сумна штосьці стала. О, хлусіць, мянташыць языком ты, браце, майстар!

- Дык я табе, Цярэнцій Максімавіч, напляту сто кашалёў - за бокі хопішся, - задаволена вышчарыўся вясёлы зборшчык падаткаў, прымаючы ад Бальшавіка лейцы і дубец. - Но-о, пайшоў, воўча мяса! - Павярнуўся да гаспадара каламажкі, наморшчыў лоб. - Пра што ж гэта я хацеў? Ага, пра Франака Жывуцкага. Як жонка выкупляла Франака ў немцаў? Расказаць?

- Раскажы, - чамусьці нахмурыўся Бальшавік. - Жывуцкі - мой сусед, хоць пасмяюся калі-небудзь.

- То слухай, Максімавіч. У першы месяц вайны ці, можа, трошкі нават пазней на станцыі ў Ганцавічах спыніўся нямецкі эшалон з польскімі ваеннапалоннымі. І стаяў там ледзь не суткі.

- Ну, стаяў. Далей што?

- Халера іх ведае, мусіць, галодныя былі канвойцы, бо ўсім, хто захоча, тут жа, на станцыі, пачалі прадаваць нявольнікаў за гусей.

- Ну, пачалі.

- Дачулася жонка Жывуцкага, што і яе Франак у тым эшалоне, двух гусакоў пад пахі і - на станцыю.

- Ну, прыбегла. Хлусі больш.

- Не хлушу я. Дальбог, чыстая праўда. Хай от сам Жывуцкі пацвердзіць, - пабажыўся Лакідон. - Словам, знайшла яна патрэбны эшалон, угледзела ў акне вагона свайго Франака і - да нямецкага афіцэра. «Паночку, вунь той у акне - мой муж!» - «Муж? Хто ён - рус, поляк?» - папытаў афіцэр. «Рус, паночку, рус». - «За рус - цвай гус», - паказаў немец два пальцы. «О не, паночку! Поляк ён, поляк!» - зразумела свой промах кабеціна. «Поляк? - гідліва скрывіўся афіцэр. - Айн гус!» - і загадаў салдатам забраць у дурніцы абодвух гусакоў.

- Ну, загадаў. Потым што?

- Сам жа афіцэр і палез у вагон. Спачатку выкінуў Франака, затым вывалак за шкірку яшчэ аднаго ваеннапалоннага. Кажа: «Забірай, фраў! Цвай гус - цвай поляк».

- Плявузгай, Лакідон, ды меру знай, - нават і не падумаў рагатаць насуплены Бальшавік. - Польшча цяпер дружасцвянная нам краіна.

- Цярэнцій Максімавіч, дык жа не я прадаваў польскіх салдат, а фашысты.

- Усё адно пасцеражыся. Не паспееш і пікнуць, як у Сібір загрыміш. Тады, мабыць, і гусінай чарады не хопіць, каб выкупіць балбатуна ў чэкістаў.

- Але ж праўда - не хопіць, - уздыхнуў пакрыўджана Лакідон. - Ды хто і захоча выкупляць такога дурня, як я?

- То-та! Каму патрэбен нікчэмны фінагент?

У дарозе, хай сабе і вельмі блізкай - з Кругавіч у Малое Сяло, Бальшавіку рэдка калі бывае не сумна, бо няма з кім ні слоўцам перакінуцца, ні пасварыцца на горшы выпадак, а мышасты жарэбчык жвава трухае ў аглоблях і начхаць яму на журботу і сум свайго гаспадара. Цяпер жа, пасля ўдалага жарту наконт гусінай чарады і чэкістаў, той увачавідкі павесялеў, па-свойску падміргнуў Лакідону і зусім няўцямна, без намёку пачухаў пераноссе. Фінагент, аднак, зразумеў гэты рух як знаёмы і патрабавальны знак: аслабаніў лейцы, даў каню волю, і на выездзе з лесу конь паўз цёмны ельнік слухмяна павярнуў на Горскую. Там, на Горскай, звычайна менш швэндаецца людзей і там жа, у бядняцкіх хатах не старых яшчэ ўдоў, фінагенту часцей, чым дзе, перападае на губу. Хітры, як змей, у кожнай падуладнай вёсцы ён мае сваіх сакрэтных даносчыкаў і віжоў. Зоркія вочы і чуйныя вушы ёсць у яго і тут, на Горскай. Віжы ці, дакладней, наводчыкі сёння, на шчасце, дома: сядзяць на прызбе, перамаўляюцца, але вось паблізу, у кустах, азваўся галасісты медны званок, і маласельскія шляхціцы палахліва, трывожна падхапіліся на ногі. Яшчэ з тае вясны, калі міліцыя ўзяла іх у добрую мяліцу, пан Вінцусь і пан Бронюсь, здаецца, баяцца нават свайго ўласнага ценю, хаця шляхецкі форс і гонар не забываюць.

Большы. Пан Бронюсь, глянь, сам Бальшавік едзе.

Меншы. Пан Вінцусь, дык жа з ім і галодны Лакідон.

Большы. Хавацца трэба.

Меншы. Позна ды і навошта? Не цяпер, то ў чацвер усе шлункі вытрасе.

Калі сказаць па праўдзе, вытрасаць у шляхціцаў няма асабліва чаго - самі перабіваюцца з хлеба на квас. Гэта пры цару і за польскім часам яны былі далёка не апошнімі гаспадарамі ў Малым Сяле: мелі свае хутаркі, не адну дзесяціну зямлі, трымалі нямала жыўнасці. Але тады, калі чалавеку добра, неспадзявана прыходзіць злыбеда і стараецца з усіх высілкаў, каб чалавеку было дрэнна. Чаму ж не згарэць іхнім хутарам, калі цераз Палессе пракаціўся вогненны смерч вайны? Чаму ж не застацца ім без зямлі, калі яна вельмі была патрэбна заграбушчаму калгаснаму начальству? Без жонак, якія сканалі ў ліхалецце, без дзяцей, якія, стаўшы дарослымі, разбегліся па белым свеце, пан Вінцусь і пан Бронюсь агоралі на двух адну хатку-развалюху і ўжо колькі год жывуць у ёй разам ціха ды мірна, як родныя браты.

Маласельцы заўважылі, што на старасць згалелыя, балотныя шляхціцы зрабіліся пудкімі і баязлівымі, нібы шэрыя лясныя зайцы. З таго самага часу, як міліцыянты добра палічылі ім рэбры, самагонны промысел яны закінулі назаўсёды, але затое, цэлымі днямі шлындаючыся па вёсцы, пэўна ведаюць, у каго завялася яшчэ цёплая сівуха, і нават могуць сказаць, якой яна моцы і з чаго зроблена. Такія дакладныя звесткі маюць несумненную стратэгічную каштоўнасць, і не дзіўна, што сельсавецкі фінагент, завітваючы ў Малое Сяло, найпершым чынам наведвае старэнькую хатку на ўскрайку Горскай.

- Шляхецтву наша вітанне! - спыняючы жарэбчыка, яшчэ здалёк выгукнуў Лакідон і, калі тыя падышлі бліжэй, зусім непрыстойна, па-хамску спытаў: - І куды ж, шаркуны, сабраліся?

- У Імшэчак пойдзем лазу драць, - сказаў пан Вінцусь.

- Трэба ж якую капейчыну ўтаўчы на хлеб, - удакладніў пан Бронюсь.

- Спадзяюся, і нядоімку за хату будзе з чаго выплаціць?

- Якая тут хата - дзіркі адны, вецер свішча.

- За гэтае гніллё і падатак грэх браць.

- Ладна, пачакаю. Вы от, панове, скажыце лепш, дзе тут можна смагу прагнаць? - нахмурыўся Лакідон і выразна пстрыкнуў па гарляку.

- У Луцэі Падгайскай можа быць, у Тадоркі Дрозд тэж бывае.

- Пан Вінцусь, а ў Чыркуніхі? Учора Фядора ад Марціна Палазка змеявік несла. Сам бачыў.

- Пан Бронюсь, ашукаўся ты. Не ўчора, а заўчора.

- Яно ж і лепей. Самагонка, глядзіш, гатовенькая стаіць.

- Чыркуніха для начальства, мабыць, і сала не пашкадуе. Смачнае ў яе сала - са шкуркай.

- Як гэта ёй удалося?

- Фядорынага кормніка вясною заказытаў Марцін Палазок. Тайком абсмаліў у Імшэчку, каб не злупліваць шкуру, так з ёю і распластаў сала.

- То ж непарадак! - законна абурыўся фінагент. - Свінячыя шкуры прадпісана здаваць дзяржаве.

- Не кіпяціся, Лакідон, астынь, - нецярпліва заварушыўся на скураным сядзенні Бальшавік. - Тузай лейцы ды паехалі.

Забразгалі на камянях колы, забрынчалі атосы, заматляўся пад дугой галасісты медны званок. Хаты Луцэі Падгайскай і Тадоркі Дрозд з маленькімі цьмянымі акенцамі і зялёнымі ад моху стрэхамі стаяць непадалёк, упрытык адна да адной. Але, як кажа Сцяпан Аліфер, хай Бог панам барануе. Звесткі заняпалых шляхціцаў, хоць і не па іх віне, на гэты раз аказаліся не зусім дакладнымі і недастаткова стратэгічнымі. Дома ў Луцэі Падгайскай была толькі бежанка Агрыпіна, кабета, на першы погляд, суровая і непрыступная. Самазваных гасцей яна нават не запрасіла ў хату, буркнула з парога, што гаспадыня панесла ў кузню да Костуся Танца зубіць сярпы, бо не сёння-заўтра трэба жаць збажыну. Дзе Луцэя, там і Тадорка - гэта як піць даць, і вясёлы, балбатлівы фінагент зараз жа панік галавой, зажурыўся, засумаваў не менш за Бальшавіка.

Жніво жнівом, сярпы сярпамі, аднак ёсць, бадай, і іншая прычына, чаму ў сялянскіх дварах не відаць ніводнай жаночай душы. Па дарозе, яшчэ ў Пчольніку, Лакідона перагнала з пузатай паштальёнскай сумкай чырванашчокая Папіха, дык маласельцы ўжо ведаюць, што нячысцік прыблытаў у вёску настырнага, занадта крыклівага зборшчыка падаткаў. Кудлатыя заразы, вядомая рэч, паўцякалі хто куды, разбегліся па лясах, пахаваліся ў каноплях, у спелым жыце, у густым малінніку за хлявамі. Адзін мышасты жарэбчык, мабыць, не разумее, што дзеецца ў гэтым дурнаватым свеце: цокае ды цокае капытамі, патрэсвае грывай, абыякава фыркае ў ноздры.

- Спыніся, Лакідон, - раптам папрасіў Бальшавік. - Вунь жа цераз поле матка Ляксея Хамутовіча шыбуе. - І калі тая, расчырванелая, запыхканая, падышла бліжэй, спагадліва папытаў: - Адкуль вы, цётка Алена? З якой такой дарогі?

- У Ганцавічах была. Ляксея свайго праведвала. Франак Жывуцкі ў Кругавічы на эмтээсаўскай «лятучцы» прывёз, а тут нацянькі - цераз лес, паўз Імшэчак.

- І як там маецца Ляксей?

- Анічога, добра маецца. Галава зажыла, гіпс з рукі ўжо знялі, а да восені, кажуць дактары, і на ногі стане.

- Халера на яго, трэба было б і самому неяк наведацца ў бальніцу, - павінаваціўся Бальшавік. - Усё няма калі.

- І, дальбог, трэба. Ляксей жа так чакае сваіх, так чакае!

- Во, у нядзелю і з'езджу. Цётка Алена, сядайце, падвязем.

- Самі едзьце. Тут жа блізенька. Вунь, за полем, мая хатачка відна.

- Тады руш, Лакідон!

Прасёлачная дарога падымаецца ўсё вышэй і вышэй, мышасты жарэбчык ужо не бяжыць у аглоблях - ідзе мернай, спакойнай ступою. На самым грэбені гары немалы лапік зямлі занялі Капцы, зарослыя старым, пасівелым ляшчыннікам. Тут Бальшавік загадаў спыніцца, злез з драпчака і, як нейкі хлапчук, гарэзліва пабраўся на самы высокі курган. Лакідон, быццам прывязаны, пасунуўся следам. З Капцоў добра відаць Малое Сяло - аселіца, пабурэлыя сады, хаты, хлявы, варывенькі і адзінае на ўсю вёску Гаўрылава гумно. На Кругляку, паміж калгасным дваром і Стаўпішчамі, ходзіць хвалямі шырокая лава залацістага, амаль даспелага жыта. Час, аднак, не ранні, сонца спусцілася ўжо далёка як папаўдні. Густою сіняй смугой заваложаны жыта, сады, алешнік на аселіцы, уся неабдымная далеч за вёскай.

- Чорт вазьмі, прыгожа тут у вас! - прабурчаў Бальшавік. - Але ўсё адно мне сумна. - І нечакана прызнаўся: - Я ж страявы афіцэр. Дык не, спісалі з войска, паслалі ў гэтую дзіч і глуш.

- Парція, яна ведае, што робіць.

- Яно ж так. Толькі які з мяне важак, які я знаўца ў вашых сялянскіх справах?

- Не гаруй, Цярэнцій Максімавіч, - паспачуваў бедаку Лакідон. - Вось заедзем да Фядоры Чыркун, і на сэрцы адразу павесялее. Фядора, між іншым, вінаватая мне цэлую кучу нядоімак.

- Глядзі сам. Гаркоту, аднака ж, у пляшцы не ўтопіш.

Калі б яны ведалі, што вось зараз, акурат у гэтыя хвіліны, у Фядорынай хаце пачынаецца разборка, сварка, нечуваная калатнеча, дык, вядома, павярнулі б назад, паехалі б шукаць якога-небудзь іншага здабычлівага месца. У жыцці, на жаль, часта здараецца іменна так, а не інакш. Сваіх неслухмяных дзяцей час ад часу даводзіцца вучыць розуму - калі ласкавым, даверлівым словам, калі дубцом, калі дзягай. Добра, каб не позна - тады ўжо і само неба не паможа, хоць упадзі на калені ды маліся ўсе ночы і дні напралёт. Тое ж, што Фядора Чыркун пачула ў вясковай краме, калі хадзіла па соль і запалкі, было як гром з яснага неба, як маланка сярод зімы. У Фядоры абвялі вушы, яна траха не самлела, ледзь-ледзь астоялася на нагах. Не помнячы сябе, выскачыла з крамы - далей ад зласлівых і цікаўных вачэй, як бегла праз вёску, як узбіралася на Горскую - таксама запомніла слаба. Ушчэнт зганьбаваная, прыніжаная і зняважаная, яна бурай уляцела ў хату, бразнула дзвярыма так, што ў вокнах забрынчалі шыбы, ходырам захадзілі сцены.

- Дзе ты, цурка? Прыйшла з работы?

- Дома я, мамачка, дома, - улавіўшы нутром бяду, пашылася за печку спалоханая да смерці Ядзюня.

- Сучка бясхвостая, чула, што плявузгае па ўсім Малым Сяле зяўластая Паляжанка? Бытта пуза ў цябе ўжо на нос палезла? Кажы: праўда ці не, бо як бач абязвечу!

- Не ведаю. Здаецца, праўда.

- З кім, калі? Прызнавайся, гулёна, дык я таго хахаля твайго секачом засяку, нажом зарэжу.

- Ляксей Хамутовіч мяне пачапаў. У Гаўрылавым гумне, як навальніца была.

- О Божачка! Час ад часу не лягчэй, - проста звалілася, упала на табурэтку Фядора. - Аднак не думай, што я табе шкуру не спушчу. Дзе ж якая вяроўка, дзе ж які дубец жыдзісты?

- Мамачка, не біся - больш не буду! - загаласіла, заенчыла Ядзюня.

І ўсё ж ёсць на свеце вышэйшая воля, боскае наканаванне. Пашанцавала неразумнаму рыжоццю, яшчэ і як пашанцавала: ацалела далікатная скура, наўскасяк па спіне не разбегліся крывавыя пісагі і ахвярных слёз да таго ж вылілася менш, чым іх мелася быць пасля матчынага справядлівага пакарання. У шчаслівую хвіліну Фядора Чыркун зірнула ў акно і з жахам убачыла, што каля збуцвелых шулаў, якія толькі і засталіся ад былых варот, спынілася начальніцкая каламажка. На фоне шулаў і нязваныя госці раптам падаліся нейкімі драўлянымі - шост і пацурбалак. Шост застаўся ў драпчаку, а пацурбалак выпаў на траву і, прыціскаючы партфель да боку, пакаціўся ў хату. «Нядоімкі прыехаў сыскваць», - падумала Фядора і вопрамеццю, з вохканнем і кленічамі, кінулася насустрач - гулка бразнула клямка, нема піскнулі завесы. Пацурбалак ужо на ганку - ледзь паспеў адхапіць руку, каб не стукнула дзвярыма.

- Дарма ты прыджгаў, сцягач! Няма ў мяне грошай і не скора будуць.

- Думаеш, я па нядоімкі? Дык зусім і не, - адступіўся ўбок Лакідон. - Бачыш, начальнік палітаддзела ў брычцы? Галава ў яго баліць - на сонцы так напякло.

- От бо хлус! Але добра, ёсць у мяне кропля, - Фядора Чыркун матлянулася ў камору, вынесла і, як у прорву, боўтнула ў бяздонную кішэню дыяганалевага галіфэ паўтарачку, заткнёную кудзеляй. - Пастой трохі. Яшчэ скаромнага адшчыкну і хлеба дам, а корч цыбулі ты ўжо сам вырві.

- Са шкуркай скаромнае?

- Дзівак! Якое ж сала без шкуркі?

- І добранька, такое сала і я люблю.

Нахабнага вымагальніка Фядора Чыркун не праводзіла - стаяла на паламаным драўляным ганку і чакала, калі няпрошаныя госці паедуць. Дзінь-дзінь пад дугой, дзінь-дзінь над дугой. У Фядоры раптам ёкнула сэрца, аддалося болем у грудзях. Яна пазнала гэты рыпучы, бразгатлівы драпчак, бо калісьці ў маладосці не адзін раз тайком сядзела ў ім, тулячыся да магутнага пляча пана Абуховіча. Драпчак, вядома, паднавілі, асвяжылі зялёнай фарбай, але знешні выгляд яго той самы і да здзіўлення такі самы меладычна-журлівы перазвон медзі пад дугой. Яшчэ ж яна згадала шчадралюбнасць рыжаватага абшарніка, яго багатыя дары - квяцістыя сарафаны, кофты, сукні, і з вачэй у змардаванай кабеты выступілі слязінкі, і ёй адразу перахацелася караць сваю свавольніцу Ядзюню. Мабыць, і праўду кажуць: яблык ад яблыні недалёка падае. Хай ужо будзе, як будзе, як набяжыць - неяк жа ўтрасецца, перамелецца, згладзіцца пакрысе і даччына, і матчына ганьба. Думаючы так, Фядора Чыркун чуйна прыслухоўвалася да гукаў і шолахаў, якія даляталі з лесу, і ёй яшчэ доўга здавалася, што каля Імшэчка, куды завярнуў драпчак, ляскочуць на каранях колы і раз-пораз адзываецца галасісты медны званок.

За нейкі тыдзень перад яблычным Спасам белыя буслы пачалі збірацца ў чароды, рыхтуючыся да адлёту ў вырай. Ганарлівыя птахі, пакінуўшы свае разгатыя буслянкі на вільчаках сялянскіх хат, ці не з усіх навакольных вёсак сабраліся ў Імшэчку, і адтуль, з бярэзнікавага россыпу і лазняковай кудры, цэлымі днямі чуўся іх журлівы, расстайна-самотны клёкат. Калі буслы, і старыя, і маладыя, гуртуюцца ў глухіх, малалюдных мясцінах, тут ужо і пытаць не трэба: восень блізка. Спас - лета шась! Барвамі змарнелай прыгажосці ахінулася прырода - сыпанулі жаўталістам бярозкі, першая прозалаць выступіла на клёнах, з узлеску на ўзбераг поля засмучана выткнуліся статныя рабінкі, абапнутыя, як цыганкі, густымі плахтамі ярка-чырвоных гронак.

Перад самым Спасам па начах вельмі ж часта і гулка шпокалі аб зямлю пераспелыя малінаўкі, і на свята старыя людзі ўпершыню ў гэтым годзе паспыталі водарных, як мёдам налітых, яблык і сакаўных груш-спасавак, папярэдне, яшчэ з раніцы, асвянціўшы садавіну ў Кругавіцкай царкве. Пасля такога боскага пачастунку ці, дакладней, боскага прычашчэння, багата каму з палешукоў, якія непахісна і ахвярна шануюць усе народныя павер'і і прымхі, напэўна, згадалася даўняя, дзедаўская прымаўка: «Стары Іспас - сівенькі дзядок, на восець садзіў, жыта малаціў». Бо і праўда: доўгая, на некалькі пралётаў, калгасная адрына ўкоптур, ледзь не да крокваў, забіта пухнатымі жытнімі снапамі, ачмурэлы пах маладога жыта, намалочанага камбайнам, віецца з Гаўрылавага гумна, вольна і лёгка, збыўшы свой жнівеньскі клопат, дыхае стомленая палеская зямля. О гэты багаты і жаданы яблычны Спас!

Ворнай зямлі ў Малым Сяле ўвогуле скупавата, і тая ўроскід: невялікімі акраўкамі, шматкамі, абрэзкамі яна шчэміцца паміж сухадолаў, гразкіх балацявін, пясчаных пагоркаў. Хіба толькі адзін Кругляк, які адціснуў сялянскія хаты на няўдобіцу і пустэчу, можна лічыць прыстойным палявым абшарам, дзе хапае разгарнення і трактару, і камбайну. Аднак чарназёміцы кот наплакаў, усё супесі, мылец ды падзол, што ні палетак - камяніца, суцэльная крушня, асабліва на шнурах, прылеглых да Горскай. Дзіўна нават: як такая знясіленая, змардаваная зямля яшчэ нешта здатная радзіць? Да яе, сваёй карміцелькі і сваёй жа мучыцелькі, у розныя гады Малое Сяло адносіцца па-рознаму. Калі стараполіца напружыцца з апошніх высілкаў і нечакана ўзбучыцца нябачаным ураджаем, людзі глядзяць на яе з павагай, многа жартуюць і смяюцца, бо з калгасных застаронкаў і ім перападзе нейкае жабрацкае каліва. Калі ж раптам недарод, колас пусты і бульба з арэх, тут ужо не да жартаў. Маласельцы ходзяць прыгнечаныя, без настрою, на зямлю незаслужана касавурацца, хаця, чуючы нейкую сваю віну, тады нават заўзятыя, шчырыя сейбіты лічаць сябе вялікімі гультаямі і абібокамі.

Гэтым жа летам само неба па-добраму спрыяла калгаснікам: спёка, сухавеі не выпетралі нашчэнт пясчаную глебу, дажджы, зліва не згнаілі рослую збажыну, непагадзь, пляга не дужа заміналі гарачаму жніву. Залацістым вераснем, адразу пасля Багача, калі поле спрэс апусцела, каля арцельнай адрыны, каўтаючы адзін за адным важкія жытнёвыя снапы, на ўсю вёску азвалася эмтээсаўская малатарня. Нема выць і трабашчаць усім сваім жалезным нутром цераз шырокі прыводны пас малатарню прымушае старэнькі «універсал». Малацільны агрэгат кожную раніцу ажыўляюць славутыя маласельскія трактарысткі Яня і Ніна. У прамасленых камбінезонах, з чырвонымі касынкамі, завязанымі на патыліцы, стаханаўкі нешта шпрыцуюць, штосьці падкручваюць, адначасова пільна і насцярожана сочаць, каб які няўдаліца не зваліўся з малатарні і не зламаў сабе шыю. Збоку паглядзець, дык не Бог, не Сталін, не дурнаватае калгаснае начальства, а яны, і толькі яны - Яня і Ніна так рупна клапоцяцца пра дабрабыт аднавяскоўцаў, пра іх не дужа галодны зімовы стол.

Малому Сялу, магчыма, пашанцавала яшчэ і таму, што Бальшавік, якога ў ліку амаль шасціста партработнікаў прыслалі ў Заходнюю Беларусь, як пісалі, для арганізацыі і ўмацавання калгаснага ладу, у справы хлебаробаў асабліва не ўмешваўся - ён не ўмеў нічога талковага ім параіць, у яго балела галава хіба што за палітаддзелаўскую газету ды за чырвоныя сцяжкі на радыятарах трактароў. Рэй на полі і на ферме вялі старыя, прабеглыя людзі, тыя ж брыгадзіры і звеннявыя, тыя ж улікоўцы і пісцы, а іх на той час у вёсцы развялася ўжо цэлая плойма. Сам жа Бальшавік не мог дачакацца, калі зноў пачне кіраваць гаспадаркай законны маласельскі старшыня Аляксей Хамутовіч. Перад вераснем таго і праўда выпісалі з бальніцы, але цесны, як сутачкі, старшынёўскі кабінет больш так і не ўбачыў свайго былога гаспадара. Колькі дзён Аляксей Хамутовіч быў дома, зрэдку, моцна накульгваючы, тупаў па матчыным панадворку і неўзабаве з'ехаў на вучобу ў партыйна-савецкую школу не то ў Віцебск, не то ў Магілеў, куды яго паслала раённае начальства, маючы, відаць, на ўвазе, што, падвучыўшыся, малады ветрагон не будзе так балюча падаць з каня.

Замена Бальшавіку знайшлася там жа, у Ганцавічах. Старшынёй калгаса ў Малое Сяло прыджгаў інструктар райкома партыі Глеб, фігура каларытная і адметная ўжо толькі сваім сталінскім адзеннем. Чалавек сярэдняга веку, ён хадзіў у моцных ялавых ботах, дыяганалевых брыджах і зялёным фрэнчы з накладнымі кішэнямі, напнуўшы на лысую галаву белы палатняны картуз. З усёй небагатай спадчыны, што засталася ад ранейшых кіроўцаў, Глеб найбольш упадабаў рысорны драпчак, але, паездзіўшы на ім дзень ці два, распарадзіўся Ёсалю зняць з дугі медны званок, бо, на здзіўленне, і сам валодаў зычным і басавітым, быццам у дварняка, голасам.

- Чуеш, Луцэя, як лысы Глеб забрахаў? Яха на ўсю вёску разлягаецца.

- І чаго ты, Тадорка, хвалюешся? Хай сабе брэша, абы не кусаўся.

Ужо даўно Малое Сяло абыякава, без імпэту і без лішніх абгавораў успрымае ўсе, нават самыя прыемныя і ўсцешныя, перамены ў сваім невясёлым жыцці. Перастаў мазоліць вочы даўжэзны Бальшавік, дык і добра. Паехаў з вёскі Аляксей Хамутовіч - туды яму і дарога. Прыслаў Бог гэтую лысую і крыклівую назолу - неяк жа перажывецца. Але часам і тут, у палескай глыбінцы, здараюцца падзеі, якія засцяць і засланяюць сабой іншыя падзеі, таксама не менш важныя і надзённыя, ды ўсё ж без яркіх адзнак і прыкмет міжнароднага характару. За тыдзень перад Пакровамі нечакана-негадана да Сцяпана Аліфера прыехала з Польшчы дачка Стэфа, праўда, адна - без свайго Язэпа і без дзяцей. Уга! Малое Сяло колькі дзён толькі і гаманіла аб тым, якія багатыя прэзенты вольная палячка прывезла сваім родным і блізкім.

Трошкі ганарлівая ад жыцця ў замежжы Стэфа падаравала бацьку добрую кроплю польскага спірытусу, і Сцяпан Аліфер падзівіўся не так моцнаму, хоць блох труці, напою, як самой дужа мудрагелістай пляшцы з гумовым эластычным коркам, прымацаваным да рыльца драцяным спружыністым клямарам. Стары дзівак раз-пораз пстрыкаў коркам, паказваў дзівосную рэч суседзям, а пасля зусім па-гаспадарску спатрэбіў нябачаную пасудзіну пад звычайную самагонку. Стэфчына маці ў той жа вечар, як частавала жаданую і далёкую госцю, ускінула на плечы новую сукню, абапнулася квяцістай кашміроўкай, на ногі ўздзела нейкія замежныя фасоністыя шкрэбалы, і ўсё, і не пазнаць ужо лядачую Марку - нявеста, дый годзе! Толькі адна Папіха, кажуць, не задаволілася сестрынымі дарункамі: па-першае, мала іх, па-другое, саржавая кофта, як высветлілася раніцай, паношаная, мытая-перамытая. Разумная Альжбета, аднак, губы не надзьмула, бо, далібог жа, дараванаму каню ў зубы не глядзяць, тым болей і аддзячыць Стэфе няма чым - у хаце пуста і гола, як летам у новым калгасным свірне.

Вочы ў Папіхі, калі сказаць па праўдзе, загарэліся хіба толькі на вялізную загранічную валізку з бліскучым замочкам, якую сястра прадбачліва запхнула пад драўляны ложак. Аказваецца, нават паездку да бацькоў Стэфа павярнула на сваю ж карысць. Хаця і яе, бедачыну, трэба было б пашкадаваць: то ж, пэўна, рукі паўрывала, ад самай Зялёнай Гуры, дзе жыве, цягнучы на сабе столькі нялёгкага грузу. Але ўжо назаўтра, калі замежная госця выспалася і добра адпачыла, у хаце Сцяпана Аліфера пачаўся бойкі гандаль. Першымі, зразумела, прыбеглі блізкія суседкі, з не абы-якім гонарам Стэфа шморгнула перад імі бліскучым замочкам-маланкай, і суседкі ажно ахнулі ад здзіўлення. Ах, Божа ты мой! Якой адно квяцістай матэрыі няма ў гэтай пакоўнай валізцы: паркаль, сацін, штапель, шоўк, саржа, крэпдэшын! Усё не наша, адразу ж бачна: тэкстыль у пальцах нібы льецца, а фарбы, а калёры, а ўзоры! Тыя ж ружы, тыя ж валошкі, ну, проста жывыя - быццам толькі што з поля, з сонца, з расы. Тут ужо, кабетка, не стой крукам, вымай свае кроўныя рублі, а ты, Стэфка, калі ласка, рэж тры метры саржы, ды не спяшайся - роўненька, роўненька рэж!

Хто першы, той і лепшы: ім і ружы, і валошкі, і іншыя прыгожыя пустацветы. Але і познім пташачкам - з Горскай, з хутароў - таксама сёе-тое перапала: каму штапелю, каму паркалю. Толькі глыбокім надвячоркам пацішэла ў Аліферавай хаце, перасталі ляпаць дзверы. Стэфа, расчырванелая пасля ўдалага торгу, наліла ў цэбар цёплай вады, зрабіла лугу, каб узяцца за мыццё, сама ж прысела каля акна, на віднае, і пачала адпорваць гузікі з брудных кофтаў і сукенак. Сцяпан Аліфер глядзеў, глядзеў на дачку, чмыхаў у ноздры, раз'юшана пахкаў люлькай, і, кажуць, у той вечар паміж імі, як паміж чужаземнымі, адбылася амаль што дыпламатычная размова.

Бацька дачцэ. Стэфка, а на халеру ты гузікі зразаеш? Нітак кожны раз не набярэшся, каб зноў ушыць.

Дачка бацьку. Ойцец, то ж гузікі з паперу, размокнуць у вадзе. Яны адно зверху хварбай памуляваны. А ніткі і голку я ўзяла з сабою.

Бацька дачцэ. О Езус Марыя! Бачыш, гузікі з паперу! У нас яны і то касцяныя. Але ж, дачушка, мабыць, і ў вашай Польскай не вельмі соладка жывецца?

Дачка бацьку. Ойцец, пшыедзь - сам зобачыш. Мы з Язэпам актар сваёй зямлі маем. Е ў нас і шынка, і менца валовэ, і кэлбаса суха. Ядзім ад пуза з муштардай. Тут я, калі помніш, батрачкай была, а там я - пані. Я пані, а Язэп мой - пан.

Бацька сам сабе. Хай Бог панам барануе. - І яшчэ цішэй: - Хоць бы на поспыт прывезла тае муштарды.

Лёгка ўявіць, як весела і святочна будзе выглядаць Малое Сяло, калі на другое лета кабеты альбо іх дочкі-нявесты прыбяруцца ў яркія строі з выдатных польскіх тканін. Добрай крамы сабе на абноўкі паспелі ўхапіць і Тадорка Дрозд, і Луцэя Падгайская, адна толькі Фядора Чыркун не асмелілася ісці ў хату да Сцяпана Аліфера, хоць і мела ў вузельчыку на ладны кус штапелю ці крэпдэшыну. Стрымала боязь: яшчэ падумаюць зводніцы, што прыбегла распытваць пра пана Абуховіча. Але калі падумаць талкова, дык навошта ён, рыжавалосы, старой, нямоглай, спрацаванай кабеціне, а што было - тое з вадою сплыло, быллём парасло, у яры закацілася.

І ўсё ж яны спаткаліся, Фядора і Стэфа, спаткаліся твар у твар каля самай царкоўнай брамы. Былі Пакровы, людзі ў царкву прыйшлі з усіх навакольных вёсак, і, калі скончылася богаслужэнне, Фядора Чыркун ледзь выпхнулася з густога натоўпу. Тут, каля брамы, і адчула на сабе чыйсьці праніклівы, цікаўны позірк. Падняла вочы: Папіха! Пухнатая, чырвоная ад стылага ветру. Але ж не, Папіха высокая, мажная, а гэтая, што з праніклівым позіркам, меншая ростам і апранута зусім не па-нашаму: футравае паўпаліто, вязаная ваўняная кашміроўка, скураныя жоўтыя боцікі. Ну, канечне, Стэфа Невяроўская - сталінская вывязёнка, польская грамадзянка, удачлівая гандлярка. Кінуліся насустрач, абняліся, пацалаваліся. Не гара з гарою - чалавек з чалавекам.

- Гэта ты, Стэфка?

- Так, то я.

- Як пані здрова?

- Дзянькуе, добжа.

- У пані велька радзінэ?

- Я, монж, два сыны і една цурка, - ажывілася, выціраючы слёзы, Стэфа Невяроўская.

- То ж і ў мяне една цурка, - уздыхнула, усё яшчэ ўсхліпваючы, Фядора Чыркун.

Пасля такой доўгай і страшнай разлукі дзве былыя сяброўкі сустрэліся і, здаецца, не ведаюць, пра што гаварыць. Напэўна, яны і не разумеюць адна адну - усё-такі дзве розныя дзяржавы, два розныя ўклады жыцця. Стэфа, мусіць, начыста забыла родную, матчыну мову, а Фядора змагла ўспомніць не больш трох дзесяткаў польскіх слоў, з якімі ў прыстойную размову, вядома, не палезеш. Далей ад царквы кабеты шлёпаліся па гразкім завулку моўчкі, кожная ўнураная ў свае невясёлыя думы. Справа плот і злева плот, справа, за плотам, вішнёвы сад, спартыўны пляц, будынкі сярэдняй школы, злева - шэры спаховы поплаў з гнілым ручаём, які дзесьці там, за лесам, упадае ў Кудаху. Перад поплавам вытыркнуўся на пространь цёмны грывасты алешнік, а ў прагалах паміж дрэвамі раптам выбліснула матавая, як алавяная, роўнядзь Абуховічавай сажалкі.

Цяпер зразумела, чаму маўчаць Стэфа і Фядора. Вунь жа за сажалкай панскі маёнтак, у якім прайшло іхняе дзявоцтва, дзе праляцелі лепшыя маладыя гады, і сёння, напэўна ж, кожнай ёсць што згадаць - хай сабе харошае, хай сабе сумнае. Жылы дом абшарніка ў атачэнні каржакаватых бяроз і дуплаватых берастаў, густых параснікаў бэзу і акацыі носіць на сабе прыкметы запусцення, адзнакі старасці - як бы паніжэў, улез у зямлю, пачаў загніваць, сцены з круглага бярвення зацягнуліся сухім зеленцаватым лішайнікам. На здзіўленне, ацалелі, стаяць там, дзе і стаялі, панскі флігель, малітоўня, абозня, жывёльныя збудовы, хоць адтуль, рэжучы слых, далятае несупынны грукат жалеза, гул дызеля, лопат трактарных рухавікоў.

- Стэфа, вунь твая хатачка была, - паказала на флігель Фядора Чыркун. - Цяперачы там дзірэктар эмтаесу Хвядотаў са сваёй хеўрай атабарыўся. Але я ўсё помню: і цябе, галубка, і Язэпа твайго. Помню, як вас і сям'ю Абуховіча салдаты забіралі. Зіма, кудаса, маразіна. Не помню адно, каму я сваю цёплую світку на сані кінула - ці табе, ці пані Тэрэзе?

- Балі мне глова. Дзісь ест зімна, - як прастагнала Стэфа Невяроўская.

- Канечне, баліць. І не ад холаду. Успомніла, галубка, той ліхотны дзень, вось галава і пайшла кругам, - паспачувала Фядора і раптам спахапілася: - Што ж гэта я плявузгаю? Давай лепш у эмтаесаўскую краму заглянем. Мо купім якую трасцу.

- Гдзе ту крама?

- Ды вунь жа яна. У прыбудоўцы, дзе колісь панская чэлядзь жыла.

За апошні час у эмтээсаўскай краме, па сутнасці, мала што перайначылася: той жа драўляны, у хлебных крошках, прылавак, тыя ж аблупленыя лічыльнікі, тая ж па-птушынаму дзюбатая вага з цэлым вывадкам большых, меншых і самых маленькіх гір. Тавараў таксама не пабольшала. На паліцах ляжаць запыленыя скруткі корту, гадамі ржавеюць нікому не патрэбныя скабяныя вырабы - вілы, матычкі, замкі, нажы, пячное прычындалле, адна на адной грувасцяцца скрынкі з макаронамі, пернікамі, цукеркамі, халвой. Асобна, бліжэй да прылаўка, стаіць сітро; лаўровым лістам, перцам і морам востра патыхае традыцыйная для вясковых крам таго часу пукатая бочка-селядзёўка. Не змянілася сама крамшчыца - такая ж нахабная, такая ж сытая і ўетая, з хітрушчымі вачыма і з абвіслым, як торба, кіндзюхом. У краме пуста, ні душы, мабыць, таму, што дзень сёння не хлебны, і, чакаючы хоць якога залядашчага пакупніка, Лізавета Каятанаўна, здаецца, нават задрамала, прыстроіўшыся на зэдліку пры акне. Яе разбудзіў бразгат клямкі, рып дзвярэй, і яна ўмомант апынулася каля прылаўка, спрасонку не разумеючы, чаго патрабуюць ад эмтээсаўскай крамы гэтыя дзве балотныя цытры з чырвонымі ад холаду насамі і з такімі ж, трэба думаць, не дужа пашаноўнымі кашалькамі. Але вялікім было здзіўленне і абурэнне крамшчыцы, калі на свае вушы пачула запыт, які даўно ўжо не чула ад сваіх, нават самых настырных і нахабных, пакупнікоў.

- Прошэ чтэры бохэнкі цемнэго хлеба, - не ведаючы мясцовых парадкаў, папрасіла Стэфа Невяроўская.

- Які хлеб? Няма хлеба. Ні цямнэго, ні бялэго, - узвілася ледзь не да столі Лізавета Каятанаўна.

- Прошэ шэсьць булэчэк.

- Няма булачак. Сваім гады ў рады прывожу, - налілася чырванню Лізавета Каятанаўна.

- Прошэ пеньць штук вэндзоных сьледзі.

- Сьледзі ёсцека, але не вэнджаныя. У бочцы - з расолам, з лёкам, - уздыхнула весялей Лізавета Каятанаўна.

- Пеньць штук.

На твары Лізаветы Каятанаўны пагарда, нянавісць, гнеў: гэта ж трэба - хлеба папрасіла! Каб табе, цытра балотная, вочы павылазілі, калі засляпіла, калі не бачыш, што хлеба ніц няма, каб табе, авечка прыблудная, язык апух, як ты пасмела пра булачкі спытаць. Няма булачак, а прывязу, то ўсё адно не дам. Селядцы - вось гэтых бяры хоць цэлую бочку. Насупіўшы цёмныя бровы, крамшчыца папоркалася ў пукатай селядзёўцы, узважыла ржавых «пеньць штук», загарнула ў тоўстую паперу, назвала цану. З патайных нетраў футравага паўпаліто Стэфа Невяроўская выцягнула кашалёк, і ад здзіву вочы ў Лізаветы Каятанаўны палезлі на лоб, пагарда, нянавісць, гнеў адразу прапалі з твару. Такіх вялікіх, разбухлых кашалькоў яна даўным-даўно не бачыла ў мясцовай галечы. І ўсё ж, захоўваючы свой уласны гонар, крамшчыца без аніводнага слова пералічыла грошы, рэшту далікатна паклала на прылавак.

- Чы палічыла пані пенёндзэ добжа? - спытала Стэфа Невяроўская.

- Добра, добра я палічыла!

- Прошэ палічыць ешчо рас.

- Ды не памылілася я! Пяць рублёў сорак капеек.

- Згадза се.

- Дайце рады! Што ж вы за людзі? - зноў налілася гневам Лізавета Каятанаўна, і дзве маланкі з яе вачэй, здаецца, навылёт пранізалі надакучлівых пакупніц. - Адна сучка абзывалася «бляднай», а гэная навогул нейкай «гадзінай» дражніцца.

- Не думай, Лізка, благога, - умяшалася ў сварку Фядора Чыркун, якая да гэтага часу стаяла моўчкі. - Проста Стэфа сказала: правільна. Правільна ты, Лізка, палічыла.

- Іш ты, чужаземка мне знайшлася! А ці ж то не дачка Сцяпана Аліфера, які цэлымі днямі па эмтээсаўскім пляцы крулюе? Чула, бытта з Польшчы заявілася.

- Але, яна - Сцяпанава дачка.

- Бачыш ты, пані такая! Не паспела пшыкнуць у той Польшчы, а ўжо родную мову забыла. Прошэ хлеба цямнэго, прошэ сьледзі вэндзоных! - пайшла ў наступ раззлаваная крамшчыца. - Ану ж, полька, успомні хоць адно наша слоўца. Ну, пахвалі мяне, ну, пагань мяне!

- За што ж цябе хваліць, ступа? - нечакана нават для Фядоры Чыркун сказала чыста па-беларуску Стэфа Невяроўская і, ужо адыходзячыся да дзвярэй, секанула, як гарохам: - Хай табе на тоўсты зад сорак скул уваб'ецца! Хай табе бэбах лопне! Хай у тваю краму пярун лясне!

Ушчэнт зняважаная і зганьбаваная, з разяўленым ад здзіўлення ротам Лізавета Каятанаўна чэравам абвісла на прылавак, а Фядора і Стэфа наўзахапкі кінуліся да выхаду, бо абедзве адначасова і правільна падумалі, што скамянелая крамшчыца вось-вось ажыве, хопіць з прылаўка кілаграмовую гіру і папусціць наўздагон. Але менавіта яна, растлусцелая кругавіцкая Юнона, сама пра тое не здагадваючыся, вярнула напышлівую чужаземку з аднаго гаспадарства ў другое, апусціла з неба на зямлю, прычым на зямлю родную, бацькоўскую, дзе адразу павінны ўспомніцца і чароўная паляшуцкая песня, і лагодная матчына калыханка.

Напэўна, гэта быў нервовы стрэс, незвычайнае душэўнае ўзрушэнне, бо як толькі Стэфа Невяроўская па-сапраўднаму шчыра вымавіла першыя беларускія словы, у яе тут жа прапала крыўда на свой пакалечаны лёс, на сталінскія парадкі, хоць на нейкі час забылася лютая зіма саракавога года і жабрацкае, галоднае жыццё ў казахстанскай ссылцы. Яна таму і размаўляла па-польску, бо падсвядома ненавідзела бальшавіцкае Палессе, якое так несправядліва абышлося з яе сям'ёю. Цяпер да Стэфы паступова, незаўважна вярталася замілаванне гэтым краем, памятным з дзяцінства, вярталася любоў да землякоў, і Фядора Чыркун, сапучы побач, толькі радавалася такому неспадзяванаму боскаму цуду. Пакуль яны міналі эмтээсаўскую сядзібу, змушаная вандроўніца і вялікая пакутніца яшчэ блытала польскія і беларускія словы, а калі ўбеглі ў Пчольнік, пад голыя кроны векавых дубоў, усё чужаземнае начыста выветрылася з яе памяці - засталося сваё, роднае, кроўнае.

- Але ж і добра я ёй сказанула, - засмяялася ўголас Стэфа Невяроўская.

- Ага, добра ты ёй сказанула, - азвалася ў тон сяброўцы Фядора Чыркун.

- Ажно сківіца ў паскудніцы абвісла.

- Ага, абвісла.

- У нас, у Зялёнай Гуры, і то такой важнай барыні не ўбачыш.

- Ага, не ўбачыш, - ахвотна пацвердзіла Фядора Чыркун, хоць сама за сваё жыццё нідзе далей за Ганцавічы не была. - Аднак скажы, галубка, як ты ў Зялёнай Гуры апынулася?

- Мой жа Язэп чыстакроўны паляк, - уздыхнула Стэфа Невяроўская. - Дужа пакрыўдзіўся ён на Саветаў, што раскулачылі бязвінна, у палапленых портках. Ну, быў панскім аб'ездчыкам. Быў, але шкоды нікому не чыніў. Хлеба хапала як сабе. Там, у тых раскосых людзей, скарынкі жабравалі, конскія маслакі варылі. Пасля вайны, як стала льга, мы і выехалі ў Польску.

- І пан Абуховіч?

- І пан Абуховіч. З дачкой Малгоськай. Пані Тэрэза яшчэ ў Казахстане ад голаду сканала.

- Як жа ён там жыве?

- Адзін жыве. Малгоська яго ўжо дзесьці ў Варшаве вучыцца. Абуховіч да нас у госці часта заходзіць.

На стылым парывістым ветры размаўляць было цяжка - перасыхалі, смяглі губы, і далей кабеты тэпалі моўчкі. Стылы пакроўскі вецер дзьме, здаецца, з поўначы, і гэта значыць: зіма грымне суровая, снежная і марозная. За дубовай градой, як толькі пачаўся густы мяшаны лес, усталяваўся адносны зацішак, але ўжо не было ахвоты што-небудзь успамінаць - хацелася цішыні, цяпла. Мяшаны лес: хвойнік, ельнік, бярэзнік, ядловец - цягнецца ўвогуле нядоўга, колькі хвілін шпаркай хады, і лясная дарога выбягае на селавы прастор, раздвойваецца павароткай на Горскую. Тут трэба развітвацца - Фядорына хата, пэўна, сумуе без сваёй гаспадыні, а хата Сцяпана Аліфера, вядома ж, маркоціцца па доўгачаканай замежнай госці. Сяброўкі спыніліся, каб сказаць адна адной дужа патрэбныя, самыя шчырыя і ветлівыя словы. Але што ім было казаць? Ні Фядора Чыркун, ні Стэфа Невяроўская пра гэта нават і не думалі: прыязныя, сардэчныя словы выспелі даўно, яны ёсць, яны самі просяцца з языка. Хай ужо да позняга вечара памаркоціцца хата Сцяпана Аліфера, затое Фядорынай хаце да вечара ўдвая будзе весялей.

- Стэфка, пайшлі да мяне ў госці. Хоць паляшуцкіх смакоў паспытаеш. У нас жа заведзена так: на Пакровы сваякоў і блізкіх забіраюць з царквы да сябе ў хату. Помніш?

- Помню, чаму ж не помніць.

- Я пеўня вялікага засмажыла. Не думай, што лядайкі певень быў. Добра курак таптаў, не каплун які-небудзь.

- Я і не думаю. Пайшлі, Фядора, да цябе ў госці. Якраз пры мне і прэзент пана Абуховіча тваёй дачушцы.

- Які прэзент?

- Вясельны залаты пярсцёнак.

- О Божачка!

- Я хітрая! Схавала пярсцёнак у такое мейсца, што і на мытні не здагадаліся.

- Ага, ты хітрая, - уздыхнула Фядора Чыркун, - але навошта вясельны залаты пярсцёнак маёй Ядзюні.

- Чаму ж навошта? - здзівілася Стэфа Невяроўская. - Будзе выходзіць замуж, то як знойдзеш.

- Ужо выйшла. У палажэнні яна, дзіця чакае.

- Спакусіў нейкі гіцаль?

- Алену Хамутовіч ведаеш? Дык то яе сынок, Ляксей. За калгаснага старшыню быў у Малым Сяле. Сапсаваў дзеўку, а сам кудысьці на вучобу ўцёк.

- Пярсцёнак, Фядора, аднак, вазьмі. Ану ж спатрэбіцца.

- Так і быць - вазьму. Ад дарунка грэх адмаўляцца.

Госці ўдаліся на рэдкасць: пад чарачку добра пайшоў і смажаны певень, і кіслы агурочак з сопкай бульбай, і тлусты асяледзец, нешкадобліва ахвяраваны Стэфай Невяроўскай дзеля святочнай пакроўскай вячэры. Адно што сумнавата было ў Фядорынай хаце. Растаўсцелая, з перадродавымі плямамі на твары, Ядзюня толькі паказалася ў дзвярах, павіталася і зноў надоўга схавалася ў святліцы. Пра залаты пярсцёнак яна нічога не ведала, бо Фядора Чыркун загарнула Абуховічаў падарунак у паперу і схавала пад бэлькай - няхай паляжыць у зацішку да лепшых часоў. Прыйшлі Пакровы, ды дзеўцы галаву чапцом не пакрылі. Плача цішком Ядзюня, ходзіць з чырвонымі вачыма, і не трэба ёй ведаць пра вясельны пярсцёнак: яшчэ больш разжаліцца бедачына, яшчэ больш развярэдзіць душу і сэрца.

Позна вечарам, калі зямлю агарнуў густы асенні змрок, гаспадыня правяла госцю ледзь не да самай хаты Сцяпана Аліфера, на развітанне пажадаўшы даўняй сяброўцы моцнага здароўя і шчаслівай дарогі. Стэфа Невяроўская паехала за Буг, у Зялёную Гуру, а Фядора Чыркун колькі дзён усё яшчэ праводзіла яе: выходзіла ў Капцы, доўга стаяла сярод ляшчынніку і старасвецкіх курганоў, сумнымі, пустымі вачыма ўглядалася ўдалячынь. Пасля Пакроваў амаль увесь час дзьмулі халодныя, сіберныя вятры, і блізкая зіма палохала кабету не толькі завеямі і маразамі, але і сваёй невядомасцю.