Бедна басота

РАЗДЗЕЛ ЧАЦВЕРТЫ

Снегу за ноч выпала як не па самыя забарсні. Пачаліся піліпаўскія заговіны, калядныя запусты, дык і не дзіўна, што Бог прывёў зіму на зямлю. Яшчэ ранішнім прыцемкам, збіраючыся ў Кругавічы, каб адтуль эмтээсаўскай машынай ці з якой іншай аказіяй патрапіць у Ганцавічы, Сцяпан Аліфер абуў новыя скрыпучыя лапці з вязавага лыка - нагам цэлы дзень будзе і лёгка, і цёпла. Кірзавыя боты, ашчаджаючы іх на веснавое разводдзе, на гразь і плюхоту, гаспадар паставіў сушыцца за печку, і цяпер па хаце шыбае застарэлы кіславаты пах дзёгцю. Рып-рып за акном, рып-рып. Услед за Сцяпанам Марка выйшла на панадворак, зажмурылася ад нязвыклай белізны, усміхнулася зіме, золкаму снегападу. Пушысты і мяккі, як вата, першы снег смачна храбусціць пад нагамі, быццам праз сіта, паціху сеецца скрозь голыя кроны прысядзібных дрэў.

Гаспадыня прайшлася ў хлеў, паглядзела, як там жыўнасць: карова, дзве мерыносавыя авечкі, падсвінак, куры, затым начэрпала ў калодзежы вады і, спакойная, вярнулася ў хату. Пасля таго як у Польшчы знайшлася Стэфа з сям'ёй, ды асабліва пасля таго як дачка тыдні два пагасціла ў бацькоў, сівенькая Марка акрыяла душой і целам, перастала кволіцца здароўем, нават паружавела з твару. Далёкая Зялёная Гура не забывае пра Малое Сяло, шле і шле яму па пошце нізкія, зямныя паклоны - паклоны сваякам і блізкім, паклоны Фядоры Чыркун і яе бядовай, неразважлівай Ядзюні.

«Трэба будзе неяк пайсці на Горскую ды і перадаць людзям тыя Стэфчыны літанні, - падумала Марка, чапляючы вядро з вадою на драцяны кручок каля печы. - Нешта ж Фядоры нідзе і не відаць».

Снег не пераставаў цэлы дзень - то сыпаўся сухі, дробны, то падаў густы, лапцяваты, злеплены ў ажурныя, узорныя выцінанкі. Здавалася, марозны ветрык бясконца камечыць і камечыць вялізныя белыя прасцірадлы, развешаныя на суках маркотных вязаў, на гнуткіх галінах старой вярбы, на абвіслым вецці Тафілінай бярозы. Увачавідкі пачало змяркацца, і калі б не гэты маўклівы і вясёлы снегапад, на дварэ ўжо было б па-асенняму цёмна і змрочна. За дзень хата выстыла, шыбы запацелі - нанач, мабыць, возьмецца добры марозік. Марка знайшла на прыпечку запалкі, прысела на яловы цурбак, каб запаліць у грубцы, але бярэзнік у стаяку распарыўся, увапрэў і зараз толькі шыпіць, хутаецца шызым дымком, з тоўстых плашак сочыцца вільгаць, капае на вугалі. Сырыя, нядаўна з лесу, дровы гарэць не хочуць: кволы агеньчык ледзьве цепліцца на самым сподзе - вось-вось патухне. Нервовая Марка злуецца, прыгаворваючы, што так адно мужык па жонцы плача, і пахвілінна соўгае ў жар гарэнкія, як тарпатына, смалякі, падкладвае шматкі бяросты, якая курчыцца ад зыру, скручваецца ў колцы, імгненна хапаецца агнём і, не прынёсшы ніякай карысці, згарае ў адзін момант.

«Нікчэмны ў мяне гаспадар. На зіму сухіх дроў не назапасіў, - падумала Марка, абдзіраючы бяросту з сырога кругляка. - І навогул дзяцінець пачаў стары псюк».

Смешна сказаць, але Сцяпан Аліфер падыбаў у Ганцавічы судзіцца. Перад высокім зямным судом ён павінен апраўдацца сам і апраўдаць свайго мала як не суседа кульгавага Якава Пеўніка. Не падабаюцца Марцы дзівацтвы старога, ой, як не падабаюцца! Хай бы лепш украў у калгасе авечку ці парася, хай бы залез у калгасны свіран - тады хоць не так сорамна было б. Судзяцца Аліфер і Якаў Пеўнік за хуліганства і дэбош. Падумаць толькі: адзін, лічы, век пражыў і другі не маладзён, а што адчыбучылі - пабіліся, як неразумныя дзеці. Сорамна ўсё ж - судзяцца кавенька і кульбака. На свой разважлівы і сталы розум Марка правільна мяркуе, што вінаваты тут абодва, як той казаў - абое рабое. Адзін гарачы, быццам кіпецень, і да другога блізка не падыходзь - апячэшся. Пасля бойкі Сцяпан Аліфер колькі часу спаважна хадзіў па вёсцы, высока задзіраў галаву, а як толькі атрымаў позву, адразу замаркоціўся, зніякавеў, бо невядома яшчэ, чый бок прыме народны суд. Стары хуліган і дэбашыр з такім паганым настроем і падаўся ў Ганцавічы - трэба ж будзе апраўдвацца і за сябе, і за гэтага кульгавага недалэнгу.

«Хоць бы не заслалі дурня ў астрог, - падумала Марка, усё яшчэ седзячы на яловым цурбаку. - Адных мясных пасылак рыштанту не набярэшся».

А ўсё пачалося з таго, што пасля Пакроваў, адразу як паехала Стэфа, Сцяпан Аліфер, не папярэдзіўшы нават Марку, пакінуў вартаўнічую службу ў эмтээсе і перайшоў у калгас. Лысы Глеб, калі звабліваў легкавера на арцельны хлеб, абяцаў залатыя горы, а паставіў усяго толькі калгасным паплаўнічым - на летні сезон, хаця і на зіму даў сякі-такі кормны занятак: узяў да сябе фурманам, бо валавокага Ёсаля новы старшыня чамусьці неўзлюбіў. Шуцянка і Сяргеева на гэты час памірыліся, і ўсе трое ўжо не адзін раз употай прычашчаліся казённым дэнатуратам. Неразлучныя прыяцелькі на развітанне шчодра пачаставалі былога эмтээсаўскага вартаўніка, а Сяргеева, расчуліўшыся, добрую кроплю падсіненай атруты дала і з сабою. Дахаты, беражна падтрымліваючы ў кішэні світкі польскую пляшачку з мудрагелістым коркам, Сцяпан Аліфер ішоў цераз лес не тое каб хістаючыся, але чэпка і не трымаўся на нагах. Ішоў, пахкаў люлькай, далёка ўперад закідваў кавеньку, і кожны сустрэчны лёгка мог бы падумаць, што не стары нясе арэхавую дзеравячыну, а дзеравячына сама вядзе старога дадому.

На чарговым заломе дарогі, ужо на выхадзе з лесу, ён успомніў, як аднойчы зімою тут яго збіў старшынёўскі Вараны, і ён, нямоглы чалавек, скапыліўся ў снег, зарыўся вусамі ў глыбокі сумёт. Узнікла даўняя крыўда, аднекуль з'явілася злосць, Сцяпан Аліфер ажно ашалеў ад гневу, ён, далібог, каб сустрэўся, цяпер абязвечыў бы Аляксея Хамутовіча, аддубасіў бы яго да крыві вось гэтай замашной арэхавай кавенькай. Ветрагона, аднак, побач не было і быць не магло, затое на заломе дарогі паказаўся колішні маласельскі солтыс Ясь Мальчэўскі, на якога Сцяпан Аліфер таксама меў незабытую асабістую крыўду.

- Помніш, сукін сын, як ты прадаў мяне палякам за каліўца мультану, што самасейкаю вырасла на прызбе? - як толькі Ясь Мальчэўскі павітаўся, накінуўся на яго ўз'юраны, падвыпіты дэбашыр. - Тады мне давялося патраціць тры дні, каб заплаціць у Баранавічах штраф.

- Помню, Сцяпан. Але ж прабач - улада была такая.

- Ведаю, таму і прабачаю. Аднак, сукін сын, давай бароцца - хто каго лясне ў гэную гразь.

- З табою бароцца? Мне, худому і лядашчаму? - спалохаўся, збялеў Ясь Мальчэўскі. - Дык ты ж яшчэ і быка паваліш.

- Але, павалю, - зарагатаў задаволена Сцяпан Аліфер. І нечакана прапанаваў: - Не хочаш дужацца, тады паспрабуем інакш. - Грукнуў кулаком сабе ў грудзі: - Звініць! - Грукнуў у грудзі Ясю Мальчэўскаму: - Трупціць! - І зноў стары шэльма гучна зарагатаў, ажно жоўтыя вусы затрэсліся: - Чуеш, Ясь? Трупціць! Го-го-го!

- Што ж ты хочаш, пад восемдзесят бярэцца. Састарэў, аслаб. Хутка, мабыць, і ў хвойнік павалакуць.

- Невядома яшчэ, хто першы памрэ - ці ты, ці я? - спахмурнеў раптам Сцяпан Аліфер. - А калі на тое пайшло, то чаму, сукін сын, не просішся, каб ляжаць побач са мною?

- Як гэта - побач з табою? - не зразумеў Ясь Мальчэўскі.

- Ну, каб магілкі нашы былі адна ля другой. І мне прыемна, і табе ганарова. Я ж, ведаеш, у Малым Сяле чалавек пашаноўны, бачны кожнаму. Ужо багата хто прасіўся - і Марцін Палазок, і Ёсаль, і нават Костусь Танец. Бачыш, якая паважаная кампанія збіраецца. Усе здараўцы, не зласліўцы, і гультаёў няма. Праўда, калі Ёсаля не лічыць.

- Дык і мяне, Яся Мальчэўскага, прымай у сваю кампанію.

- Прымаю! Кладзіся побач смела, - высакародна дазволіў Сцяпан Аліфер. - Кладзіся, замінаць дужа не будзеш.

Аднак прыемная гэта справа - рабіць людзям дабро! Сцяпан Аліфер паспагадаў, суцешыў, абнадзеіў былога польскага солтыса і далей пашкандыбаў без аніякай злосці і гневу, забыўшы ўсе свае крыўды і звадкі. Па дарозе, у змрочным алешніку ля гнілой канавы, пстрыкнуў спружыністым коркам, сербануў трошкі з цудадзейнай пляшачкі. І, сапраўды, цуд здарыўся: стары шэльма не запомніў, як ішоў, але нацянькі цераз аселіцу, праз чужыя агароды, узберажкам гразкай вясковай вуліцы яго, мабыць, усё-такі вяла паслухмяная арэхавая кавенька. Каля Тафілінай бярозы кавенька зусім стамілася, знемаглася. Быў ужо вечар, нахапіўся ранні асенні змрок, на небе ярка зазіхацелі зоркі, выплыў з-за хмурыны белы месяц. Па нейкай сваёй патрэбе Тафіля выбегла на двор, у месячным святле ўбачыла каля бярозы знаёмую постаць. Падбегла і жахнулася: п'яны сусед як бэля. Яна схапіла небараку пад пахі, сяк-так перацягнула цераз вуліцу і, часта сапучы, увапхнула ў яго ж родную хату.

- Забірай, Марка, свайго валацугу. Ледзь маю бярозу не паваліў, прыпёршыся плячом да камля.

- Ат, нічога з імі не станецца - ні з гэным латругам, ні з тваёй крывою бярозай.

Назаўтра ў Сцяпана Аліфера балела з пахмелля галава, ванітавала, выварочвала ўсе вантробы, але, на шчасце, ён успомніў пра сваю суконную світку і пра патайную кішэню ў ёй. Так вядзецца спакон веку: жонкі лаюцца, вучаць розуму, а няўдзячныя мужы «матаюць» на вус ды цішком пахмяляюцца. Ён таксама ўпотай лыкнуў рэшткі дэнатурату, запіў вадою і, каб не чуць Марчыных кленічаў і дакораў, выскачыў на вуліцу. Ён нікога не баяўся, нікога не саромеўся, таму што ўжо цалкам быў пад уладай самага вялікага ў сусвеце броваршчыка і віначэрпа - бога Бахуса; стаяў ля калодзежа, глядзеў на вярбу і ажно калаціўся ад раптоўнай, неўтаймоўнай злосці. Паўз вярбу акурат сунуліся Паляжанчын Ванька і яго неразлучны сябар ахламоністы Збышак. На Ваньку ў Сцяпана Аліфера даўно гарэў зуб - то ж, нягоднік, так збэсціў, так абняславіў старога чалавека! Так абняславіў калісьці, што Малое Сяло да сённяшняга дня пацяшаецца з гэтай яго вялікай ганьбы.

Смяшлівая, здатная да жартаў вёска не забыла, што падлеткам, акрамя многіх іншых сваіх заганных звычак, Ванька Заяц меў яшчэ і выдатныя здольнасці курашчупа. Бывала, успорацца з самага ранку і да абеду віжуе каля Тафілінай бярозы, чакаючы, калі ў крапіве за суседчынай хатай закудахча курыца. Нясушка з гнязда - злодзей да гнязда. Схапіў даніну, азірнуўся і адным лётам у краму, да Валодзі Белага, а там, глядзіш, на губу абарвецца ці пачак папярос, ці кулёк падушачак, ды часцей - і тое, і другое.

Аднаго разу Тафіля, як на бяду, была дома і таксама зацікавілася пераможным кудахтаннем курыцы за сцяной, але, дзякуй Богу, вушлы курашчуп пачуў, як у хаце бразнулі дзверы, і са сваім яшчэ гарачым набыткам імгненна ўзвіўся на густую, развесістую бярозу. Заклапочаная суседка, можа, з паўгадзіны разгортвала кіем крапіву, бадзяк, чартапалох - курыцына гняздо, мусіць, усё-такі знайшла, бо раптам знерухомела, застыла ў нямым здзіўленні. З тым жа неўразумелым выразам на твары яна закінула кій у пустазелле і павярнулася ісці, але пайшла не на свой знакаміты валун, а спынілася акурат пад бярозай, стомлена прытулілася спінай да камля. Тут з вядром па ваду выперся Сцяпан Аліфер - убачыў суседку пад бярозай, весялей запыхкаў люлькай і борзда папраставаў цераз вуліцу.

- Чаго, Тафілька, зажурылася?

- Ведаеш, Сцяпанка, курыца ў крапіве кудахтала, кудахтала! Выбегла я хутчэй з хаты, гняздо знайшла, яшчэ цёплае, а яйца няма. Дзіва, дый годзе.

- Глядзі, аднака ж, каб тхор які не панадзіўся.

- Што ты, сусед! Тхары яец не ядуць. Яны саміх курак спажываюць.

У той ясны, сонечны дзень па незразумелай прычыне, мабыць, таму, што не сядзелі на сваіх славутых камянях цераз вуліцу, Тафіля і Сцяпан Аліфер не сварыліся, размаўлялі ціха, міралюбна і, захапіўшыся ўсяленскімі праблемамі, забылі пра час і пра ўсё існае на свеце. Бяроза кроністая, густалістая, зверху, дзе на самай макаўцы затаіўся курашчуп Ванька, балбатуноў не было відаць, аднак па іх ажыўленых галасах адчувалася, што разыходзіцца яны і не думаюць. Тут жа даўно няўсцерп, у нізе жывата рэзь, колікі, і, не могучы болей трываць пакуты, верхалаз выхапіў свой пісунок, з аблёгкай ува ўсім целе пачаў мачыць зялёнае абвіслае вецце. З галінкі на галінку, з лісціка на лісцік кроплі пакаціліся, як па прыступках, пакуль, губляючыся на шляху, рэшткі злівы не скаціліся на ніжні ярус разложыстай кроны.

- Пайшлі хіба, Тафілька, па хатах, - затурбаваўся раптам Сцяпан Аліфер. - Здаецца, дождж пачынаецца.

- Што ты, які дождж! Сонца во як скварыць, і на небе ні хмаркі.

- Дык жа на галаву і на рукі закапала.

- Здурэў, дальбог, здурэў! - зарагатала Тафіля. - Табе, Сцяпанка, хоць цурболь у вочы, а ты скажаш - дождж ідзе.

Гісторыя Малога Сяла не захавала ніякіх звестак аб тым, ці доўга хадзілі ў ворагах Тафіля і Сцяпан Аліфер пасля «дажджу» з яснага неба, але дакладна вядома, што праз гады, калі аднаму з пацярпелых абрыдла ўжо слухаць пастаянныя кепікі і насмешкі, у гісторыю Малога Сяла была ўпісана яшчэ адна не менш яркая і прывабная старонка. За экзекуцыю, учыненую над сабой, вінаваты сам Ванька Заяц - хай бы нікому і не расказваў, што і як адбылося на той бярозе. Зусім ахмялелы і ачмурэлы ад гневу, Сцяпан Аліфер пачакаў, калі наблізяцца два бэйбусы, ні слова не кажучы, хапіў Ваньку за каршэнь, ушчаміў, бы палена, між калень і, як аднойчы ў эмтээсаўскай майстэрні, давай вучыць пустадомка дабру і справядлівасці. Кухталь у бок, грымак паўз плеч, ды болей за ўсё дасталося худому, нібы фічка, азадку: пляскач за плескачом, пляскач за плескачом.

- Гэта за тое, што ў Тафілі яйцы краў! Гэта за тое, што з бярозы мне на голаў мачыўся! Гэта за тое, што Варанога скалечыў! Гэта за тое, што хлеб у самагонку крышыш!

Сцяпан Аліфер дужы, учэпісты, што корч, Ванька Заяц вёрткі, слізкі, як уюн. Круць бокам, верць другім, паднатужыўся, тузануўся і ўсё ж вылузаўся з жалезнай пасткі. Спалоханы, пераляканы нашчэнт, ён вопрамеццю, без аглядкі цурыў па тупкай сцежцы, наўсцяж гразкай вуліцы. Уцякаць ад разлютаванага мучыцеля яму добра-такі падсабляў ахламоністы Збышак: шпарка-шпарка перабіраў нагамі, раз-пораз азіраўся, нешта крычаў - ці то пагражаў захмялеламу экзекутару, ці то дражніўся з ім. Ужо абыякава Сцяпан Аліфер паглядзеў услед уцекачам, шырока пазяхнуў і, вярнуўшыся ў хату, адразу забурыўся ў ложак.

Змардаваны, знябыты, спаў ён моцным сном малойцы, які зрабіў людзям безліч карысных спраў, ён спаў і не чуў, што, схіліўшыся над ім, заклапочаная Марка шаптала чарадзейныя, магічныя словы: «Хмель і віно, адступіся ад Сцяпана, раба божага, у цёмны лес, на гнілое балота, паляці буйным ветрыкам, у яр круты пакаціся. Хмель і віно, прывяжыся да ліхога чалавека, які ліха думае. Хмель і віно, адвяжыся ад Сцяпана, добрага чалавека, які ліха не думае. У імя Ацца і Сына і Святога Духа. Амін». Ці то сапраўды дапамагла Марчына замова ад перапою, ці то, праспаўшыся, Сцяпан Аліфер сам адумаўся, прыйшоў да розуму, але колькі тыдняў на чарку ён нават і не глядзеў. Мацуйся, чалавеча: гэта ж такая добрая, талковая, сардэчная замова! І па-паляшуцку дужы, каржакаваты чалавек мацаваўся, трываў, нервовы зрыў у яго прайшоў, і, нягледзячы на познюю восень, дома ён амаль не стыкаўся - з драбавіком на плячы цэлымі днямі валачыўся па калгасных палетках, дзе цяпер, шчыра кажучы, і пільнаваць не было чаго.

Поле даўно апусцела: усё зжата, убрана, звезена на калгасны двор. Эмтээсаўскія «універсалы» і «націкі» паднялі зябліва і марудна, каб не разваліцца па дарозе, пасунуліся ў рамонтную майстэрню, дзе ім за зіму добра падлечаць зношаныя жалезныя вантробы. У ваколіцах Малога Сяла і тут, і там густа зелянелі толькі лапіны азімага жыта. Зарунелыя палеткі Сцяпан Аліфер абыходзіў па некалькі разоў на дзень, даўшыся ў знакі навакольным хутаранцам і асабліва кульгаваму Якаву Пеўніку, свайму не такому ўжо і далёкаму суседу. Першы раз паплаўнічы сурова пакараў ягонага гусака, які з гогатам вадзіў цэлую плойму белых, нібы снег, гусей у маладое жыта. Да чаго ж прыгажун быў той стары адважны гусак - шыракакрылы, дзюбаты, з чырвонай кукардай на галаве! Сцяпан Аліфер страляў з драбавіка так блізка, што сярдзітага гусака ўшчэнт разнёс ваўчыны зарад шроту. Дарма Франак Жывуцкі аднойчы дакараў: не пі, стары, казённага дэнатурату, бо станеш сляпы, нібы крот. Аднак папаў, ды яшчэ як папаў! Гусак на мэтлухі, на друзачкі - нават сабраць на патраўку не было чаго.

За гусака Якаў Пеўнік дараваў: нікому не жаліўся, не хадзіў са скаргай да лысага Глеба, а ўвесь сыр-бор разгарэўся з-за звычайнай чалавечай дурноты. Дзесьці ў сярэдзіне лістапада, калі ў агародах высякалі капусту, Сцяпан Аліфер запарваў на зялёнай руні Пеўнікавага бычка-выпустка - ці нейкім чынам той вылузаўся з хлява сам, ці яго знарок у шкоду загналі гаспадары. Смешна было б, каб і тут ляснуў драбавік. Паплаўнічы зрабіў разумней: завёў рыжага шкодніка на свой панадворак і замкнуў у старым свінушніку. Праз акно Якаў бачыў, як Сцяпан Аліфер лавіў бычка, як вёў яго паўз хату, бачыў і, схаваўшыся за папяровай фіранкай, калаціўся ад злосці. Ужо які раз паплаўнічы бесцырымонна турбаваў ціхае жыццё хутаранца, і такое нахабства, вядома, нельга было дараваць.

- Гэць! Ты мне бычка, лазаты чорт, у зубах прывядзеш, - захінаючы фіранку, зласліва прашаптаў Якаў Пеўнік.

Ён падпільнаваў, калі Сцяпан Аліфер пойдзе з дому, падкраўся з кустоў да свінушніка, вылузаў прабой з трухлявага шула і забраў рыжага бычка. Залыгаўшы на рожках вяровачку, павёў яго на суседні хутар да сваякоў і толькі паспеў вярнуцца дахаты, як на вуліцы заляскала коламі старшынёўская брычка. З яе злезлі лысы Глеб, ненавісны Сцяпан Аліфер і сельсавецкі ўчастковы Піля Еслікаў. Упраўны паплаўнічы, аказваецца, паспеў ужо замальдаваць начальству, што неразумная жывёліна ўшчэнт здратавала і сталачыла калгасны засевак.

- А мы да цябе, Якаў, вось чаго, - забег паперад старшыні Сцяпан Аліфер. - Надоечы я твайго бычка ў жыце застаў. Прычыніў у свінушніку, а цяпер глянуў - няма. Нехта забраў і нават замок вылупіў.

- А пры чым тут я? - здзівіўся Якаў. - Я ж бо і думаю, дзе гэта цяля прапала?

- Якраз і пры чым. Хто, як не ты, мог забраць выпустка?

- Калі падазраяце мяне, то шукайце.

Рыжага бычка, вядома, не знайшлі: аблазілі ўсе закуткі, усе пабудовы і, збянтэжаныя, выйшлі на двор. Пра суседні хутар, як і разлічваў гаспадар, ніхто і не падумаў.

- От бачыце: нічога ў мяне няма, - пасміхаючыся, сказаў Якаў Пеўнік. - Я ў суд буду падаваць. Калі бычок не знойдзецца, то мне заплаціць той, з чыйго хлява ён прапаў.

- А хвігу не хочаш? Гэта ж табе не за Польскай - на два бокі аладкі мазаць ды самалёты з неба спорваць.

Якаў Пеўнік не любіў, калі пры ім пачыналі гаварыць пра самалёты. Яшчэ задоўга да вайны, як толькі над палескімі балотамі ўпершыню паявіліся польскія аэрапланы, ён аднойчы захацеў збіць дзіўную жалезную птушку. Узяў даўжэзную тычку, залез на хлеў і цэлага паўдня хадзіў па вільчыку страхі, чакаючы, калі праляціць аэраплан. Але неба было абманлівае, самалёты ляталі намнога вышэй, чым здавалася з зямлі. Якаў Пеўнік аэраплана не спароў, а людзей насмяшыў: сам упаў з хлява, зламаў нагу і з таго часу пачаў кульгаць.

- Збыткуеш, Сцяпан? Дык я ж цябе - кульбакай, кульбакай!

- А я - кавенькай, кавенькай! Зрэжу на горкі яблык.

Сцяпан Аліфер збялеў ад гневу, і ў яго руцэ нечакана апынуўся заржаўлены замок, які колькі часу назад, вырываючы прабой, Якаў мацаў сваімі рукамі. Два ворагі, пырскаючыся слінай, кінуліся адзін на аднаго. Паплаўнічаму не далі разгарнуцца: хапілі за плечы і, раз'юшанага, ледзь адцягнулі ад Пеўніка, але, перш чым лысы Глеб і Еслікаў гэта зрабілі, замок вострай дужкай паспеў глыбока драпнуць гаспадара хутара па шчацэ.

- Гэць! Цяпер я тым больш буду скардзіцца, - размазваючы кроў, надзіва спакойным голасам сказаў ён. - І за бычка, і за цялесныя пабоі.

Начальства склала акт і паехала, а Якаў Пеўнік цёр падрапаную шчаку, хоць яна балела не вельмі, і пачынаў ужо разумець, што зрабіў вялікае глупства. З яго задумы ўсё адно нічога не выйшла. Нехта, аказваецца, чуў, нехта бачыў, як ён забіраў з чужога свінушніка свайго выпустка, як па дарозе хаваўся ў кустах, і давялося шчыра прызнацца, расказаць следству ўсю праўду. Аднак паплаўнічаму заможнік не дараваў: зняў у фельчара пабоі, сабраў сведак і падаў на дэбашыра ў суд. Калі прыйшла позва, Марка перажывала больш за свайго бесталковага гаспадара, а потым пакрысе супакоілася і нават сёння, збіраючы Сцяпана ў мястэчка, гаравала не надта: што Бог дасць, тое і будзе. Хаця, зрэшты, гэта трошкі і не так. Пашкадавала Марка старэчу: калі ён, прыгнечаны і сутулены, бразгаўся ў сенцах клямкай, яна прашаптала яму ў спіну замову, каб у судзе быў поспех:

- На вужу еду, гадзюкай паганяю, святой Матцы пакланяюся. Мая хата, мая печ замаўляю суддзям рэч. Праўда за табою, а суд за мною.

Павінна дапамагчы, таму што Марка ўмее загаворваць зубны боль, лячыць ад суроку, выліваць воск ад пераляку, шаптаць на ваду ад жывата і наогул чарадзейнымі словамі можа пазбавіць ад мноства падобных немачаў. Але ўжо вечар, а бесталачы ўсё няма і няма - забавіўся дзесьці ў дарозе. У хаце зусім сцямнела, трэба распальваць на камінку лучыну, бо газы ў лямпе не засталося ні кроплі: гультай Валодзя Белы і не падумае завезці яе ў краму. Сцяпан Аліфер, праўда, запхнуў у торбу пусты медны гляк, аднак ці купіць ён газы? Хоць бы сам вярнуўся жывы і здаровы. Беразняк у стаяку тым часам разгарэўся, хапіўся з усіх бакоў чырвонымі полымнымі завіткамі. Вохкаючы, Марка паднялася з яловага цурбака, палезла на печ па смалістыя цёскі. Агонь на камінку ўзяўся дружна, у хаце адразу пасвятлела, на сценах затрымцелі палахлівыя, дрыготкія цені, на покуці высвеціўся абраз Боскай Маці. Марка стала на калені, памалілася, адбіла зямныя і паясныя паклоны. І не паспела яна падняцца на ногі, як пад вокнамі зарыпеў снег, бразнула клямка, шырока расхлябесціліся дзверы - заявіўся распусны, захмялелы гаспадар.

- Марка, го! Марка, го!

- Не гокай, як на жарабіцу.

- Марка, я табе газы прывёз. І пеўніка прапіў. Назусім прапіў, трасца яго матары!

- А Божачка! За што ты яго, скалечанага, прабіў? - недачула Марка. - І чым жа, рыштант, ты яго прабіў?

- Цяцера глухая! Не пра таго думаеш, - цверазеючы, тупнуў нагой усердаваны Сцяпан Аліфер. - Я свайго, дамашняга, пеўніка прапіў. А з Якавам мы памірыліся ў судзе.

Збялелая на мел, Марка нарэшце даўмелася, што тут да чаго. Адыходзячы ў Ганцавічы, Сцяпан, аказваецца, употай прыхапіў з седала адзінага пеўня і прадаў за гарэлку. Ушалопала і тут жа пачала чырванець: скажыце на ласку, якая ж яна гаспадыня, калі сярод белага дня, кормячы жыўнасць, не прыкмеціла ў куратніку прапажы? Іншым разам Марка расплакалася б, аблаяла б пустазвона, як бобіка, але сёння толькі радасна ўспляснула рукамі, выцерла ражком хусткі змакрэлыя вочы.

- Бог з ім, з тым пеўнікам. Другога выгадую. Усё адно ён да курэй нягожы быў - стары. Абы з Якавам добра абышлося. Нездарма ж я цэлы дзень судныя замовы шаптала.

- Замовы твае! - скептычна ўхмыльнуўся Сцяпан Аліфер. - З суда мяне лысы Глеб выцерабіў. Знарок прыпёрся ў Ганцавічы на выручку.

- Вось бачыш - пачуў Бог мае словы.

- Ат, маракуй як хочаш. Там, у мястэчку, я гэнага сукінага сына Ляксея Хамутовіча сустрэў. Сноўдаўся пад ручку з нейкаю чарнушкай.

- І праўда, сукін сын. Бедная Фядора! Ядзюня ж яе хутка рассыплецца.

- Ну, хопіць! Ты б, Марка, чаго на стол пашукала. Зараз Якаў Пеўнік прыкульгае. Будзем міравую піць.

- Не клапаціся, Сцяпанка. Багаты стол зраблю. Вунь і ў печы гарачанькае стаіць, і ў камору скокну.

Добра ж, аднак, калі ў сям'і лад і парадак! Павесялелая Марка забразгала вілкамі ў печы, Сцяпан Аліфер заправіў і запаліў лямпу, медны гляк вынес у сенцы. Здарожаны і стомлены, ён прысеў на яловым цурбаку каля грубкі і пачаў пераабувацца: раскруціў аборы, скінуў лапці, зняў мокрыя анучы, а на босыя ногі ўздзеў падсохлыя за дзень кірзавыя боты. У хаце востра, да ачмурэння запахла потам, газай, дзёгцем. Рассоўваючы цемру па кутках, лямпа гарыць роўна, не куродыміць, толькі чуваць, як у шкляным камінку весела шыпіць і патрэсквае кнот. Снегапад на дварэ перастаў, і, відаць, нанач падмарозіла: за вокнамі чыесьці рыпучыя крокі - рып-рып, рып-рып. Бліжэй, бліжэй. Вось ужо нехта сапе на ганку, вобмацкам шукае слясак клямкі. Ну, зразумела: піць міравую ў дзверы шкробаецца няўдачлівы збівальшчык польскіх аэрапланаў, кульгавы заможнік Якаў Пеўнік.

На ўзбярэжку поля, акурат паміж лесам і Капцамі, у сырой, яшчэ добра не падсохлай глебе свежа чарнеюць глыбокія конскія сляды. Хто тут праскакаў наўскапыта, можна толькі здагадвацца. Старыя людзі, напэўна, сказалі б, што досвіткам, аглядаючы веснавую ніву, па полі сноўдаўся на белым кані сялянскі апякун, бог сонца і ўрадлівасці Ярыла, хлопец надзвычай сур'ёзны і вельмі прыгожы. Але калі глядзець на рэчы больш разважліва і рэальна, то загадкавым вершнікам мог быць і нехта з мясцовых вісусаў, дапусцім, той жа Аляксей Хамутовіч. Ходзяць чуткі, што ён ужо некалькі дзён тайком жыве ў роднай маці, нідзе не паказваецца, а на світанні, калі людзі яшчэ спяць, выводзіць з калгаснай стайні каня і па былой старшынёўскай звычцы вярхом робіць колькі кругоў вакол Малога Сяла.

Конскія сляды паблізу сваёй хаты Фядора Чыркун асачыла, ідучы з Імшэчка, дзе рвала парасятам малады лапушысты бабоўнік. Хто-хто, а яна пераканана: конь пад вершнікам быў зусім не белай масці. Якраз на досвітку ў калысцы заварочалася, заплакала малое, і Фядора, шкадуючы змардаваную Ядзюню, падхапілася з ложка, на бягу адхінула фіранку, зыркнула ў акно і паспела выхапіць з ранішняга туману імклівы палёт развеянай чорнай грывы. Тут і думаць не трэба - Вараны! На добрых харчах за зіму старшынёўскі выязны, кажуць, акрыяў канчаткова, ад кульгавасці не засталося нават знаку, і быццам бы на статнага, прыгожага жарабца ўжо кінуў вока лысы Глеб. А да чаго ж, людцы, суровая, галодная была зіма - з бясконцымі завеямі, з акаяннымі маразамі! У Стаўпішчах, куды з калгаснай фермы зноў цягалі падліну, яшчэ і цяпер, веснавым часам, па начах жудасна выюць сытыя, адкормленыя, ачмурэлыя ад шчасця ваўкі.

Малое Сяло, напэўна, спакон веку славілася тым, што ўсе чуткі, і прыдуманыя нейкім жартаўніком дзеля забавы, і праўдзівыя на самай справе, у момант вока пацвярджаліся - калі не на першы, то на другі дзень. Цікаўныя, дапытлівыя позіркі суседак змусілі Алену Хамутовіч прызнацца: але ж, кабеткі, дома ён, мой Ляксейка, а што на людзі вачэй не паказвае, то клопат у яго вялікі. Учора цялятка зарэзаў, сёння ў варывеньцы самагонку цісне - бачыце, дымок уецца з-пад стрэшкі? Хто яго ведае, можа, яшчэ і япручка давядзецца пусціць пад нож, хаця які там япручок - згаладаўся за зімку, адны косткі ды шкура.

Па сваім панадворку Алена Хамутовіч лётае то радасная, то сумная: гэта ж не жартачкі - вяселле на носе! Сорамна, калі потым абгавораць: бедная Алена, да таго бедная, што нават сыну прыстойны шлюб не справіла, бо ніхто не аб'еўся ў яе хаце, ніхто п'яны не валяўся покатам. Тут жа адзін Фядотаў, гэтая, прабачце, свіная ражка, увалье ў свой валляк гарнец гарэлкі ды гадавалае цяля ўходае. А Бальшавік з лысым Глебам, а Лакідон з Франакам Жывуцкім - дачыста, халернікі, аголяць сталы, і яшчэ мала будзе. Дарма што вобжары, об'едзь несусветная, а ўсё ж ганарова, прыемна гаспадыні: не простыя госці збяруцца - інтэлігентныя, граматныя, усе з камуністаў ды з бальшавікоў. Можа, таму Алена ні слоўцам не запярэчыла сыну, калі сваё вяселле, каб дагадзіць тутэйшаму начальству, ён знарок прымеркаваў на першамайскае свята. Не прызнае малады ні Вялікадня, ні Сёмухі, то хай ужо будзе па-ягонаму, даруй, Божа, грэшніку.

Цікаўныя, дапытлівыя суседкі, пачуўшы Аленіну споведзь, маланкава разляцеліся па Малым Сяле - вось навіна, дык навіна! Аляксей Хамутовіч паразумнеў, бо наважыўся жаніцца. І не бяды, што, засумаваўшы ў сваёй партыйнай вучэльні па Вараным, ён аднаго разу вывеў акрэплага жарабца з канюшні і на досвітку галопам праскакаў у ваколіцах Малога Сяла. Зараз нябось не праскача: ветрагона самога як бач закілзае маладая і таму наравістая жонка. Колькі дзён засаб бліжэйшыя суседкі дакучалі Алене Хамутовіч талковымі і зусім бесталковымі парадамі, з далёкай прыкідкай набіваючыся ў памагатыя каля гарачай, полымнай печы. Пераборлівыя, няўедныя вясельнікі яшчэ і як ацанілі б іх кухарскія здольнасці: нічога ж смачнейшага - ні дрыготкага цялячага студню, ні падрумяненых свіных катлет, ні самага радавога, прасцецкага вінегрэту - госці ніколі не елі і есці не будуць. Аднак разумная і празорлівая гаспадыня не захацела мець справу з такім мноствам добраахвотных памочніц, маючы на ўвазе перш за ўсё іх вялікія, разбітыя нішчымнай бульбай кіндзюхі, чужых парад і павучанняў яна таксама не прыняла - сама з галавой.

Па даўняй, мабыць, яшчэ дзедаўскай завядзёнцы напярэдадні вяселля маласельцы раздзяліліся на два лагеры: адны за нешта хвалілі і ўзвялічвалі жаніха, другія лаялі і бэсцілі яго за тое самае. Абодва непрымірымыя лагеры знайшлі паразуменне толькі ў тым, што час для свайго законнага шлюбу Аляксей Хамутовіч выбраў надзвычай удала. Пасля красавіцкіх дажджоў, якія гнюсілі без грымот, але часта і густа, нарэшце ўсталявалася цёплае, сонечнае надвор'е. За нейкія суткі падсохлі калюжыны на дарогах, над канавай зазелянеў руды алешнік, клейкімі лісцікамі абсыпаліся бярозы, пахучым бела-ружовым цветам вось-вось гатовы ўскінуцца яблыні, грушы, слівы. Якраз у такія цёплыя і сонечныя майскія дні на Заходнім Палессі спрадвеку зацвітаюць сады.

Календары, зразумела, не хлусяць: калі май, дык май, калі свята, дык свята, і ў гэтым Фядора Чыркун лішні раз упэўнілася, убачыўшы на сцежцы каля сваёй хаты шуструю чародку школьнікаў-малалетак, якія з баравін вакол Імшэчка неслі па ахапцы бухматай павойнай дзеразы. Зялёнай дзеразой па нядаўняй традыцыі дзеці ўпрыгожаць самы вялікі школьны клас і вечарам пакажуць бацькам святочны канцэрт: паспяваюць песенькі, раскажуць вершыкі, разыграюць смешную п'еску пра амерыканскіх шпіёнаў альбо пра калгасных зладзеяў. Папаўдні, калі Ядзюня прыспала крыклівае малое і, знябытая бяссоннымі начамі, задрамала ля калыскі сама, Фядора збегала ў краму да Валодзі Белага, купіла фунт кускавога цукру і пару асяледцаў для дачкі - корміць грудзьмі, дык трэба ж трывалы падмацунак, для сябе задарма выпрасіла ў крамшчыка пляшку густога лёку з амаль пустой ужо бочкі-селядзёўкі - развесці вадой, дык яшчэ і як уменціцца з гарачай бульбай, словам, напхала жабрацкімі пакупкамі зрэбную торбачку і толькі цяпер, вяртаючыся дахаты, у вобліку Малога Сяла заўважыла прыўзняты і святочны настрой.

Над праўленнем калгаса, на рагу пачатковай школы і нават на сельскай краме трапяталіся ад свежага ветрыку чырвоныя сцягі. На школе, апроч таго, яшчэ ідучы ў краму, яна прачытала па складах знаёмы рэвалюцыйны лозунг: «Няхай жыве 34-я гадавіна Вялікага Кастрычніка!» Зараз жа на тым самым месцы, пад гонтавым дахам, вісеў ужо іншы, абсалютна злабадзённы лозунг: «Няхай жыве Першае мая!», фіялетавай фарбай напісаны на доўгім, як шпалеры, аркушы. Фядора нават пастаяла, дзівячыся такім імгненным пераменам бальшавіцкіх свят, нічога, аднак, не ўцяміла, не зразумела, хаця тлумачыўся гэты канфуз вельмі проста. Настаўнікі, не маючы лішкаў тоўстай і моцнай паперы, прыдатнай для плакатаў, адзін і той жа аркуш выкарыстоўвалі па некалькі разоў: з левага боку быў напісаны веснавы, першамайскі, лозунг, з правага - асенні, кастрычніцкі, пры неабходнасці на ім замянялася толькі адна лічба. Малапісьменныя, далёкія ад палітыкі бэйбусы-пераросткі, якім дырэктар загадаў павесіць першамайскі лозунг, пераблыталі святы, і мінулагодні рэвалюцыйны заклік красаваўся на школе траха як не паўдня, пакуль нейкі вясковы грамацей не ззорыў бязглуздую памылку.

Потым казалі, што ўсю наступную ноч пачатковая школа дрыжэла і трэслася ад страху немінучай сталінскай кары. Аднак абышлося добра, без ахвяр, раённае энкавэдэ ў вёску не заявілася, бо Малое Сяло перастала б паважаць сябе, калі б у ім, як уюны ў гразкай канаве, кішма кішэлі даносчыкі і правакатары. Шчасліваму лёсу тутэйшага настаўніцтва, магчыма, паспрыяла і тое, што маласельцы жылі чаканнем заўтрашняга вяселля і вельмі многіх дармавая чарка і скварка цікавілі куды больш, чым сур'ёзны педагагічны пралік у палітычным выхаванні пасляваенных тупагаловых пераросткаў.

Фядора Чыркун, на сённяшні дзень дык вымусовая пустэльніца і дамаседка, яшчэ з даўняга Ядзюнінага аповеду здагадвалася, каго бярэ ў жонкі гэты аблудны мнагалюб і ашуканец, а бліжэйшыя суседкі Алены Хамутовіч ці не ў самыя апошнія дні схамянуліся: у рэшце рэшт, хто ж яна, тая нянаская царэўна, з-за якой ходырам захадзіла Малое Сяло? Можа, і не варта яна такой усеагульнай увагі, можа, хапіла б для яе на пачостку і аднаго цяляці, а то ж чуваць было, як надоечы ў суседчыным хлеўчыку на світанку нема квікнуў і адразу прыціх лычаваты япручок. Цяпер у вялікай, нібы стадола, печы багата чаго варыцца, парыцца, смажыцца, і кухаркі, запрошаныя з самых давераных родзічаў, не паспяваюць выносіць гатовыя стравы ў халодную варыўню. Дык хто ж, урэшце, яна, тая спешчаная царэўна, тая, выбачайце, карабатая балотная жаба? Гэта хто як думае пра Аленіну нявестку, а сама Алена спачатку маўчала, аднеквалася, але ўсё роўна зразумела, што шыла ў мяшку не схаваеш, і выдыхнула ганарліва: «Ганцаўчанка яна. З духтароў!»

Ну, вядома ж, Ядзюня як у ваду глядзела, бо падчас свайго візіту ў раённую бальніцу добра запомніла насцярожаны позірк і з'едлівыя пытанні чарнявай медсястры, яе частыя заглядванні ў сёмую палату, дзе ляжаў пакалечаны Аляксей Хамутовіч. Бачыш ты, знюхаліся, злюбіліся, хоць што тут казаць - прыгожая будзе пара. На здзіўленне, у Ядзюні няма ні зайздрасці, ні злосці - засталася толькі крыўда. Сама вінавата: даверылася, дурніца, прайдзісвету, круцялю, да таго ж намнога старэйшаму за сябе. Няма злосці, няма зайздрасці, ды дзесьці ў закутках душы ўжо ўздымаецца, варушыцца, колецца, нібы стрэмка, маладая дзявочая рэўнасць. Ядзюні гэтае пачуццё яшчэ малавядомае, яно палохае, трывожыць, Ядзюні патрэбны цяпер як ніколі ласка, спагада, сталая парада, і нябога, пакалыхваючы калыску сына, раз-пораз паглядвае ў акно - вось-вось ад суседак павінна вярнуцца маці.

На дварэ ўвачавідкі пачынае вечарэць, сонца ўсё ніжэй і ніжэй схіляецца над Малым Сялом, а тут, на Горскай, у хаце Луцэі Падгайскай, ніяк не скончыцца вялікая жаночая рада. Насупленая гаспадыня сядзіць на покуці за сталом, побач каля акна на шырокай драўлянай лаве маўкліва горбяцца Тадорка Дрозд і Фядора Чыркун, а крыху зводдаль, прыткнуўшыся на нізкім ложку, зацята чухае пераноссе бежанка Агрыпіна. Думаюць кабеты, моршчаць ілбы, цяжка ўздыхаюць ад бяссілля. Хоць лопні, хоць трэсні, хоць кроў з носа, ім трэба разладзіць заўтрашняе вяселле. І спосабаў, як гэта зрабіць, даволі шмат, ды толькі ўсе яны наўрад ці гуманныя і чалавечныя.

Прапанова Луцэі Падгайскай канкрэтная, але занадта суровая - перабіць маладой ногі дубовай даўбешкай. Рашэнне Тадоркі Дрозд яшчэ больш жорсткае і таксама малаверагоднае - высмаліць жаніху вочы кіслатой. Думка ж Фядоры Чыркун, як асобы пацярпелай, зусім рэальная, нават з пэўнымі адзнакамі гуманнасці - трэба ацёмначы злавіць Аленінага шкурніка і лавеласа, паваліць на зямлю, зашчаміць паскуднае яго начынне ў ляшчоткі і вылегчаць, як смярдзючага кнораза. Высокая рада цалкам ухваляе і падтрымлівае Фядору Чыркун, высокая рада належным чынам цэніць мудрасць збедаванай сяброўкі і суседкі, ды вось жа нявыкрутка: хто здзейсніць гэты акт крэўнай помсты, гэтую законную акцыю справядлівай боскай адплаты? Шукаючы выканаўцу больш ці менш літасцівага прыгавору, насупілася Луцэя, глыбока задумалася Тадорка, трэ пальцамі густыя бровы Фядора, і нечакана іхнія блуклівыя позіркі спыняюцца на бежанцы Агрыпіне. А што? Баба яна здаровая, шырокая і мажная ў касці, дужая, як лоша.

- Не хачу і не буду! Гэта ж самасуд, гэта ж астрог, гэта ж чорт знаець што! - здагадаўшыся, аб чым амаль адначасова падумалі тры старыя змоўшчыцы, падхапілася з ложка растрывожаная, зніякавелая бежанка Агрыпіна. - Я ж вам не віцінар, я ж і крыві баюсь. І як, урэшце, тое паскудства ў рукі ўзяць?

- Так і возьмеш. Хіба не брала ніколі? - усміхнулася Тадорка Дрозд. - А гідзішся - рукавіцы дамо. І нажа.

- Не трэба рукавіц! Не трэба нажа! У нас, на Браншчыне, свадзьбы чарамі расстройвалі. Чарамі і замовамі.

- Якога ж ліха, кабетка, ты маўчала дасюль? - ледзь не зазлавала Фядора Чыркун. - Мы сядзім тут, галовы тлумім, а ёй усё адно.

- Дык не стой бязмоўна, кажы хутчэй, што гэта за чары? - папрасіла з дакорам Луцэя Падгайская. - Колькі год жывеш у мяне, а ні разу не прызналася пра сваё чарадзейства.

- Патрэбы не было, і ўсё ж, мілая, так проста. Нехта з вас няхай возьмець па пасме валасоў у старога ўдаўца, у немаладой удавы ды яшчэ ў бабы гуляшчай. Пасля няхай атарвець анучку ад плацця бабы бяздзетнай, пасля ўгорнець валасы ў анучку энту, пасля аднясець на балота, кінець у багну на ўсю ноч. На вутра, яшчэ да сонца, вузел трэба забраць, а як свадзьба будзе, нехта з вас няхай той вузел пад ногі маладой бросіць і скажэць пры гэтым: «Табе замужам не бываць, табе дзетачак не раджаць». Вот і ўсе чары. Быць не можа, каб не іспорцілась свадзьба.

- І праўда, гэта ж вельмі проста, - здзівілася Луцэя.

- Хоць бы ўдаліся чары? - засумнявалася Тадорка.

- Ну што вы. Яшчэ да вайны ў сябе, на Браншчыне, я такім образам, можаць, свадзеб дзесяць расстроіла, - засмяялася ганарліва Агрыпіна.

- Твае б словы ды Богу ў вушы, - уздыхнула Фядора.

Дзіўную магічную сілу маюць іншы раз звычайныя сухія лічбы. Не адно, а цэлых дзесяць вяселляў, якія бежанка Агрыпіна некалі разладзіла дзесьці там, на сваёй далёкай Браншчыне, канчаткова пераканалі старых змоўшчыц, што іхнія крывавыя і бесчалавечныя спосабы помсты абсалютна нічога не варты перад людской мудрасцю, перад усемагутным чарадзействам. Не патрэбны, аказваецца, ні дубовая даўбешка, ні кіслата, ні ляшчоткі з вострым нажом, і, паколькі з такімі лёгкімі чарамі саўладаць можа нават дзіця, выканаць прысуд вялікай рады ўзялася сама Фядора Чыркун. Ёй наогул пашанцавала: палова рэчаў, неабходных для вядзьмарства, знайшлася тут жа, у суседчынай хаце. Без усялякай шкадобы добры шматок тканіны ад сваёй паношанай сукні адхапіла бяздзетная Луцэя, пасму русявых валасоў з лямцаватай галавы бязлітасна вырвала бежанка Агрыпіна. Клопату засталося амаль столькі, колькі яго ўжо і збыта: пакуль яшчэ відна, трэба знайсці старога ўдаўца і гулёну-бабу.

З удаўцом, дык з гэтым прасцей: блізка каля Фядоры жыве Марцін Палазок, а яго густой чупрыны, бадай, хопіць, каб разладзіць у Малым Сяле не менш за тысячу вяселляў. Аднак жа ўедлівы і зіркаты злыдзень уцяміць, адразу расшалопае, што такі вялікі кудзер ягоных валасоў нахабная суседка вымагае з вельмі благім намерам. Фядора падумала, падумала і, здаецца, вынайшла просты і надзейны спосаб, як ашукаць гэтага адзінокага хітруна. Ад Луцэі яна выскачыла, трошкі пахістваючыся, пасярод дарогі яе ўжо моцна пагойдвала, і яна ішла ўлукаткі, а калі бразгалася клямкай Палазковай хаты, была і зусім п'яная, што гразь. Дзверы пакінула расхлябешчаныя насцеж, з парога, вясёлая і бесклапотная, адразу кінулася да здзіўленага гаспадара, які сядзеў на столку і журлівымі вачыма сузіраў праз акно чырвонае вечаровае неба.

- Марцін, ці помніш наша дзяцінства?

- Але навошта ты пра яго пытаеш?

- Не забыў, як барсук дзяцей гладзіць?

- Хто яго ведае, мо і забыў.

- Дык давай напомню, трасца тваёй матары!

- Ахалонься, кабетка! Зараз усе валасы павыскубаеш. От бо! Трэба ж так напіцца.

- Крыўдзіш, Марцін! Калі я п'яная, то пайду. Сядзі тут адзін, як труцень.

Тое, што Фядора пагладзіла яго валасы па-барсучынаму груба, упоперак іх росту, ад ілба да макаўкі, Марцін Палазок зразумеў як дзікі неразумны жарт. Яму турзянула і раз, і другі, яму скубянула і забалела, аж выступілі слёзы з вачэй, але ён не пакрыўдзіўся, бо чаго лепшага чакаць ад п'янага чалавека. І зноў-такі Марцінаву здагадку пацвердзілі далейшыя непрыстойныя паводзіны суседкі: на выхадзе яна не развіталася, як заведзена, дзверы пакінула расчыненымі, на ганку, акурат перад акном, дзе сядзеў Палазок, яшчэ пахісталася дзеля прыліку, а калі апынулася за рогам хаты, то па-свінску зарагатала ўголас. Ведаў бы той падмануты, абрабаваны злыдзень, які вялікі касмык валасоў яна зачарапіла ў ягонай маладзецкай чупрыне, дык, без сумнення, пагнаўся б за нахабніцай няйнакш як з жалезнай качаргой. Фядора зарагатала і тут жа папярхнулася гэтым сваім гідкім і даўкім смехам. Сонца ўжо заходзіць, рассыпае ў наваколлі апошні залацісты бляск, а да цемнаты трэба яшчэ знайсці гуляшчую, разбэшчаную бабу. Іншым вёскам дужа шанцуе: гулёнаў, распусніц там колькі хочаш, і старых, і маладых, чаго, на жаль, не скажаш пра Малое Сяло.

Зусім працверазелая, у поўным розуме пасля змушанага прытворства, Фядора Чыркун перабірала ў памяці ўсіх сваіх заўдавелых сябровак, незамужніх маладзіц і не прыгадвала нікога, хто б адкрыта, на вачах у сталых людзей, не баючыся плётак і абгавораў, улягаў за смуроднымі мужчынскімі штанамі. Ужо блізка каля роднай хаты яна раптам схамянулася: дык жа гулёна, распусніца побач, навідавоку - сунецца па тупкай сцежцы, змардаваная, зажураная, усё яшчэ трымаючы ў пальцах касмык жорсткіх, як дрот, чужых валасоў. У адзін момант згадалася ўсё: гарачая, неўтаймоўная ласка Абуховіча, яго багатыя дарункі, тайныя прагулянкі ў лес на панскім драпчаку. Як тут інакш скажаш - разбэшчанасць, распуста, хай сабе і даўняя, аднак Фядора Чыркун падзякавала Богу, што ў патрэбны час даў памяць, стомленая кабета адразу павесялела, узрадавалася нечаканаму шанцунку, і, ужо адчыняючы дзверы хаты, яна справядліва падумала: дзе ж яшчэ скубці тыя чарадзейныя валасы, як не на сваёй аблуднай галаве?

Гэтую грэшную і далікатную справу колішняя блудніца рабіла, стоячы перад цьмяным люстэркам на сцяне, хаваючыся ад Ядзюні і маленькага крыклівага ўнучка. У прыцемках яна, здаецца, надзейна стаілася ад родных і дарагіх істот, засланілася ад іх спінай, але раптам, крыху адступіўшыся ўбок, заўважыла на пабляклым люстэркавым серабры чыйсьці сумны, дакорлівы і такі знаёмы позірк. Фядора адхіснулася, рашуча павярнула галаву і адразу зразумела, што з павялічанага фотаздымка ў прасценку паміж вокнамі глядзеў у люстэрка яе муж, былы панскі батрак Лявон Чыркун. Багата гадоў ён ціха і маўкліва прысутнічаў у хаце, не пазнаючы ні жонкі, ні Ядзюні, нічога не ведаючы пра гарластага Ваську ў ліповай калысцы, і вось дзіўна: у самы шчымлівы, непажаданы момант даў аб сабе знак. Мёртвы, забіты на фронце невядома дзе, Лявон, мабыць, толькі цяпер аб усім здагадаўся, і таму ў яго вачах столькі суму, крыўды, дакору. Фядора адчула, як ад сораму і ганьбы наліваецца чырванню твар, як па гарачых шчоках коцяцца запозненыя слязінкі, не стрымалася - горка ўсхліпнула, цяжка ўздыхнула і вопрамеццю, не помнячы сябе, выскачыла з хаты.

Хваляванне, нервовая ўзрушанасць, адчуванне жорсткай і непапраўнай віны перад Лявонам не праходзілі доўга. Да надыходу глухой, поўнай цемры кабета паспела збегаць у Імшэчак, пакінула там на прыкметным месцы вядзьмарскі акравачак з чужымі і сваімі валасамі, назаўтра, яшчэ досвіткам, забрала чары з балотца, але ўвесь час, куды б ні ішла, пра што б ні думала, уваччу стаяў Лявонаў сумны і дакорлівы позірк, які, на радасць альбо на бяду, учора неспадзеўкі адбіўся ў цьмяным люстэрку на сцяне. Ці раным-рана даіла кароўку, ці карміла пасля вісклявае свінства і няўедную курыную плойму, Фядора Чыркун думала пра сваё няўдалае, гаротнае жыццё, пра ўсе згрызоты, якія сыплюцца на яе галаву, быццам з дзіравага мяшка, а трошкі супакоілася позняй раніцай, калі сонца паднялося высака і пачало ўжо добра саграваць узбучаную веснавую зямлю.

У водведкі да Ядзюні, як звычайна ў вольныя дні, прыбеглі яе лепшыя сяброўкі Манька Тадорчына і Лёдзя Гаўрылава - пагушкаць, пакамячыць, паказытаць Ваську-таўстуна і тым самым хоць крыху падбадзёрыць зажураную, сплаканую рыжавалосую пакутніцу. Фядора Чыркун узрадавалася гасцям, затупала ля іх, а калі дачка на момант адлучылася з хаты, яна, усё ж саромеючыся, папрасіла дзяўчат узяць акравачак з чарамі, неўпрыкмет кінуць яго пад ногі маладой, навучыла, якія трэба адначасова сказаць кленічы.

- Цётка Фядора, усё зробім, як вы просіце, - сказала Манька. - Хто ж рады гэнаму дурному вяселлю?

- Але, не сумнявайцеся за нас, - пацвердзіла Лёдзя. - Мы і кленічы запомнілі слова ў слова.

На Горскай, у Фядорынай хаце, дзяўчаты прабавіліся доўга, гушкалі і шкуматалі пацешнае, пухнаценькае немаўля і, зранку прыстойна, па-святочнаму апранутыя, не спяшаліся пабачыць маладога і маладую, таму што вяселлі ў Малым Сяле звычайна пачынаюцца апаўдні. Веснавы ці летні дзень доўгі, можна да вечара сто разоў напіцца і праспацца, а гэта не сказаць каб выгадна было гаспадыням. На панадворку Алены Хамутовіч, куды якраз пасля абеду зазірнулі Манька і Лёдзя, ужо тоўпіліся самыя цікаўныя маласельцы. Хлопцы і дзяўчаты з рогатам, з жартамі тусаваліся паблізу ганка, людзі старэйшага веку, такія, як Папіха і Паляжанка, нішкам ціснуліся да спарахнелага, зялёнага ад моху плота. На жэрдках, на праслах з рэдкімі штыкецінамі павіслі дапытлівыя, неўгамонныя хлапчукі, крыху зводдаль, каля варыўні, чуючы з яе ачмурэлы мясны пах, паважна расселіся на шулах галодныя, аблезлыя каты. Манька і Лёдзя з ходу далучыліся ў кампанію сваіх равеснікаў, скрозь густы натоўп прашыліся да самага ганка. Нягледзячы на яшчэ даволі ранні час, Аленіна хата адзываецца звонам шклянак, гоманам, усё больш гучнымі выкрыкамі: «Горка!» Вяселле, для каго сапраўды горкае, для каго і надта ўжо салодкае, пачалося.

З хаты ў варыўню і назад раз-пораз снуюць узмакрэлыя кухаркі і распарадчыцы сталоў, носячы гаршкі, міскі, талеркі з ежывам, кашалі, укоптур наладаваныя пляшкамі сівухі. Час ад часу з дзвярэй хапіць свежага паветра высоўваецца расчырванелы, потны сват Костусь Танец, перавязаны цераз плячо даўжэзным вышываным ручніком. У хаце, відаць, нешта адбылося, гоман, выкрыкі там на момант прыціхлі, а на ганак нечакана выйшла сама гаспадыня пад ручку з нейкім казачным, беласнежным стварэннем. Белая сукенка, белы накрухмалены вэлюм, белыя туфлі-лодачкі, толькі вянок зялёны на чарнявых валасах. Божа, то ж яна - нянаская царэўна, балотная жаба, прыгажуня-жонка Аляксея Хамутовіча! Свякроў і нявестка пра нешта пашапталіся, скасавурыліся на людны панадворак і наважыліся вяртацца ў хату, не заўважаючы, што белыя туфлі-лодачкі топчуць вядзьмарскі акравачак, нявінную на выгляд анучку з усёмагутнымі чарамі.

- Табе замужам не бываць, - прашаптала першы радок кленічаў Манька Тадорчына.

- Табе дзетак не раджаць! - прашаптала другі радок кленічаў Лёдзя Гаўрылава.

Шэрую анучку з чарадзейнымі валасамі ўдаўца, удавы і бабы гуляшчай у момант вока растапталі, ушчэнт разнеслі і размялі па ганку элегантныя туфлікі маладой, нязграбныя сандалеты-шкрэбалы кухарак, грубыя, велізарныя, як калодкі, сватавы боты. Стоячы ўжо далёка ў гурце аднагодкаў, Манька і Лёдзя з трывогай і хваляваннем чакалі шчымлівай, радаснай хвіліны, калі нялюбае ім вяселле пачне разладжвацца. На ганак вось-вось выскачыць збялелая, спалатнелая царэўна-жаба, следам вылеціць дзяркач, гузыром уваткнецца ёй у плечы, потым з вілкамі ў руках выбежыць раз'ятраная Алена Хамутовіч, і нежывая ад страху нязваная прыблуда пад дзікі рогат жаніха і шафераў, свата і свацці, прошаных гасцей і старонніх разявакаў напрасткі цераз балоты і сухадолы цурыць без аглядкі ў свае Ганцавічы. Манька і Лёдзя крадком страляюць вачыма па расчыненых вокнах, чуйна ловяць кожны гук і вокрык, што далятаюць адтуль. Ну, слава Богу, пачынаецца!

У хаце раптам сціхлі вясельныя песні, усчаўся неверагодны шум, забразгалі лаўкі, столкі, табурэткі, і на двор першымі вываліліся захмялелыя, шчаслівыя, як чэрці, музыкі - баян, скрыпка, бубен. Манька глянула на Лёдзю, Лёдзя глянула на Маньку: дык што ж гэта такое, чаму не дзейнічаюць чары? На лаўцы пад старой раскідзістай яблыняй галасістым гукарадам ускінуўся перламутравы баян, заплакала, запілікала пашарпаная скрыпка, забухаў, забразгаў меднымі талеркамі сярдзіты бубен. І адразу на покліч грымотнай музыкі з хаты, як бульба з каша, пасыпаліся маладыя вясельныя чыны: шаферы і шаферкі, баяры і баяркі, за імі паважна і самавіта пачалі выходзіць прошаныя госці: свае, тутэйшыя, і прыезджыя, ганцавіцкія. Людзі расступіліся, далі шырокі круг, і прыгнулася, зашамацела пад дзесяткамі ног марная яшчэ трава-мурава пасярод панадворка.

Разявакаў, асабліва кабет, выбрыкі і выкрунтасы дураслівай шантрапы і зялепухі пакуль што цікавяць мала. Людзі быццам і стаяць тварам да вясёлых скокаў, а вочы самі касавурацца на дзверы: калі ж адтуль выйдуць сват і свацця з багатымі пачастункамі? І яны, нарэшце, выйшлі. Два балёны з гарэлкай, рэшата з хлебам, вялікая міса з дробна парэзанымі скрылікамі варанага мяса, кілбасы, сала, абмінаючы моладзь, кіруюцца да сталых, паважаных суседзяў і суседак. Пачосткай кіруе сама Алена Хамутовіч. Кіўне галавой, і Костусь Танец налівае каму адну, каму дзве чаркі - колькі кіўкоў, столькі і чарак. Паляжанцы адзін ківок, Папісе ажно тры. Вяртаючыся ў хату з яшчэ не пустым балёнам, сват ужо сваёй уладай наліў вясёлай кабеціне і чацвёртую шклянку. Папіха зажавала выпітае хлебам з кілбасой, пачырванела, асмялела і ў знак аддзякі за каралеўскі пачастунак зацягнула знакамітую паляшуцкую песню:

У прыемны, мілагучны Папішын голас свой траскучы і пісклявы галасок спрабуе ўплесці Паляжанка, але язык у яе не распешчаны песнямі, яму больш даспадобы бязглуздае плявузганне, а ў выніку - адна-адзіная чарка па пачостку. Як той казаў, добры пачын, аднак не пытай пачым. Пачуўшы запеў пра «бедну басоту», многія палічылі для сябе ганебным маўчаць, і вось ужо ў розных канцах двара песенны пачын падвойваецца і патройваецца, прычым у дружным хоры высільваюцца і вясельнікі, і староннія разявакі. А тыя бедакі, каму мядзведзь на вуха наступіў, раптам успомнілі: дзе ж, цікава, інтэлігенты і грамацеі, камуністы і бальшавікі, пра якіх перад вяселлем кожнаму сустрэчнаму і папярэчнаму хвалілася Алена Хамутовіч?

Пытанне па людскіх шэрагах дайшло да самых дзвярэй і такім жа шляхам вярнулася з адказам: тут яны, шаноўныя, сядзяць за сталамі і жаруць, як з галоднага краю. Бедная Алена! Нездарма жалілася: вобжары, об'едзь несусветная. Тым часам нехта дапытлівы зазірнуў у акно, і ў натоўпе загуляла новая пагудка: няпраўда, хлусня гэта! Начальнікі не п'юць і не жаруць - скачуць і выдыгоўваюцца самі сабе на кухні. Дакладней, скача адзін Бальшавік, а яму пляскаюць у ладкі Фядотаў, лысы Глеб, Лакідон, Франак Жывуцкі ды яшчэ хтосьці з раёна. Ці то захмялелі вельмі і саромеюцца выйсці на двор, ці то не з рукі ім, ушанаваным высокімі пасадамі, таўчыся побач з просталюдзінамі.

Хмель усё-такі ўзяў верх над сорамам, зноў жа непрыстойна на вялікае першамайскае свята, як прусакам, хавацца па закутках, і чыноўныя госці неўзабаве па адным выпаўзлі з хаты на сонечны прыгрэў, на свежае паветра. Следам за начальствам сваю беласнежную ганарлівую кралю, трымаючы яе пад руку, вывеў і разадзеты з іголачкі Аляксей Хамутовіч. У гаманкім натоўпе ён адразу пазнаў Маньку і Лёдзю, калі праходзіў міма, нават запаволіў крок, хацеў, мусіць, нешта сказаць, але дзяўчаты запярэдзілі ашуканца.

- Ядзюня віншуе з вяселлем і жадае вялікага шчасця, - гледзячы на ненавісную маладую, выдыхнула Манька Тадорчына.

- Дзякуй, дзякуй.

- І Агата Валасюк з Кругавіч тэж віншуе, - з'едліва дадала Лёдзя Гаўрылава.

- Дзякуй, дзякуй.

Гнеў жаніха быў вялікі, але запознены. Шальмаваты і трошкі захмялелы жаніх не адразу расшалопаў, што дзве смаркатыя блазнючкі з яго проста здзекуюцца і збыткуюць. Ён зразумеў гэта, калі, нахмурыўшы бровы, на яго сурова, спадылба паглядзела нявеста. Раз'юраны Аляксей Хамутовіч плюнуў ад прыкрасці, пацягнуў сваю кралю за сабой, зноў надоўга схаваўся ў хаце - ёсць што тлумачыць маладой жонцы, ёсць у чым каяцца. Манька і Лёдзя цераз сілу ўсміхнуліся: не падзейнічалі чары, дык хоць такім чынам адпомсцілі бессаромнаму нягодніку і падманшчыку. Толькі вось чаму не ўдалося вядзьмарства? Мо не так што зрабілі, мо не тыя сказалі кленічы? Трэба было б пабегчы на Горскую, павінаваціцца за сваё няўмельства. Але на Горскай, чуючы ўвесь надвячорак грамавую музыку з сялібы Хамутовічаў, тры змоўшчыцы - Луцэя Падгайская, Тадорка Дрозд, Фядора Чыркун - ужо самі здагадаліся пра няўдачу і цяпер гатовы былі жыўцом праглынуць бежанку Агрыпіну за яе нікчэмнае, вартае жалю чарадзейства. Баян і скрыпка тут, на Горскай, чуваць увогуле слаба, а грозны гул бубна рэхам разлягаецца ў Капцах і нават далей - за Фядорынай хатай, у Імшэчку.

Нічога не чуе, нічога не ведае адна толькі Ядзюня. Седзячы на ложку, яна лёгенька пагойдвае сынаву калыску, амаль бязгучна напявае яму матчыну калыханку, і ніякай пакуты на твары, і ніводнай слязінкі ў вачах. Яшчэ ўдзень Фядора Чыркун дастала з-пад бэлькі залаты пярсцёнак, паказала дачцэ, думала, паглядзіць, суцешыцца, і, можа, адляжа ў яе на сэрцы. Ядзюня паглядзела, сунула на палец, зняла, як непатрэбную рэч, і моўчкі паклала на стол. Нейкім чынам, ці не шэльма кот пастараўся, чужаземны дарунак скаціўся на падлогу і, нікім не заўважаны, застаўся ляжаць пасярод хаты. Пад вечар у вокны пырснулі сонечныя промні, асвяцілі ўсе закуткі, і ад бліскучага пярсцёнка на пабеленай столі зайчыкам адбіўся таямнічы залаціста-яркі абадок.

Здаецца, ці не на трэцім годзе вайны аднойчы сярод завірушнай ночы Луцэю Падгайскую разбудзіў незразумелы шкробат у шыбу. Гаспадыня спалохана прыслухалася. То, канечне ж, не паліцаі і не партызаны: і першыя, і другія дужа не цырымоняцца, грукаюць ботамі і прыкладамі стрэльбаў у дзверы, тузаюць клямку дзвярэй так, што сцены дрыжаць. Магло быць, гэта рыпіць і трэцца аб шкло намёрзлымі галінкамі раскідзісты клён, які рос каля самай хаты. Шкробат неўзабаве паўтарыўся, потым нехта слабка пастукаў у крыжавіну акна. Луцэя запаліла свечку, накінула кабат на плечы, выйшла ў сенцы і зняла зашчапку. У дзверы, бухаючы, як у бочку, проста на карачках запаўзла ўшчэнт знясіленая і змардаваная жанчына - выкачаная ў снег, мокрая з галавы да ног. Гаспадыня сцягнула з яе парваныя транты, дала пераапрануцца, падсадзіла на цёплую печ, ухутала дзвюма дзяружкамі, а зверху прыкрыла яшчэ і суконнай бравэркай. Пасля распаліла ў грубцы, нагрэла ліповага чаю - вып'е бядачка гарачанькага, адразу пацягне на поты, і прастуду як рукой здыме.

- Бранская я. Ужэ год, як у бежанцах, - калі трохі акрыяла, пачала расказваць неспадзяваная начлежніца. - Нас, нявольнікаў, везлі ў Немеччыну, а парцізаны напалі на эшалон. Мы і пабеглі, куды очы глядзяць.

- Чула я, чула, - уздыхнула Луцэя. - Немцы цяпер шалеюць, як сабакі, няхай іх курч возьме!

Сон усё ж ліп да няшчаснай, яшчэ не старой кабеціны, змружваў павекі, і яна, стомленая, спакутаваная, хутка заснула. Усю ноч бушавала завіруха, не сціхла яна і назаўтра. Бежанка наважылася ісці, але Луцэя не пусціла. Як жа ісці: халепа, свету белага не відаць. Прыблудная госця так і засталася жыць у падслепаватай, старэнькай хатцы, што прытуліла ў жахлівую марозную ноч, сагрэла гарачым ліповым чаем. Месца на дзве душы хапала. Луцэін Мікалай памёр яшчэ да вайны, за тымі Саветамі, дзяцей у іх не было, і Луцэя шчыра ўзрадавалася, што цяпер ёй будзе перад кім паплакаць, паспавядацца, суцешыць збалелае ад прыкрай адзіноты сэрца. З таго часу, калі бежанка Агрыпіна, так яна назвала сябе, пасялілася ў непрыкметнай палескай вёсцы, ужо не адзін раз у навакольных лясах белым кіпетнем аблівалася чаромха і не адзін раз, самотна курлычучы над Імшэчкам, веславалі ў вырай жураўлі. Дзве гаротныя кабеты, якіх, бадай, невыпадкова звёў крыўдлівы і нешчаслівы лёс, на здзіўленне сварлівым суседзям, жылі дружна, дзяліліся апошнім, што мелі, і гэта было адначасова і добрым прыкладам, і незразумелай загадкай для ўсяго Малога Сяла.

Хата, якая ў ліхалецце дала Агрыпіне надзейны прытулак, стаіць на схіле гары пад раскошнымі, кудлатымі клёнамі. Дрэвы пасадзіў Луцэін Мікалай, калі быў яшчэ маладым, і з таго часу яны разрасліся, акінуліся густымі пышнымі кронамі. Штогод увесну, ніяк не могучы прывыкнуць да палескіх краявідаў, бежанка дзівіцца: хіба зялёныя клёны бываюць такімі прыгожымі? І яна ходзіць каля іх, п'янеючы ад ачмурэлага паху маладой лістоты, - непрыкаяная, прыгнечаная. Але болей за ўсё бежанка любіць асеннія - барвовыя - клёны. Пасля начных прымаразкаў на пажухлую траву сыплецца залаціста-чырвонае, з цёмнымі прожылкамі, лісце, у ветраныя дні разлятаючыся па ўсім панадворку. Агрыпіна бярэ граблі і чыста падграбае пляц, а лісце носіць у хлеў - на подсціл жывёле ці ўхутвае ім капец з бульбай. Калі работы больш няма, падоўгу стаіць у канцы двара і, абапершыся на граблі, моўчкі глядзіць удалячынь. Над канавай, у нізіне, кудзеліцца вечаровы туман, за вёскай, над сухадоламі і хмызоўем, вісіць нізкае сонца, спапяляючы край нябёсаў нязвыкла халодным чырвоным агнём. Агрыпіна стаіць і глядзіць удалячынь - апушчаная, нязграбная, з нейкім нечалавечым смуткам у вачах.

- Хадзі, работнічак, вячэраць. Хадзі, бо картопля астыне.

- Іду, іду. Вось толькі граблі кіну пад паветку.

На свеце ўсё проста і дзіўна паўтараецца: зялёныя клёны - барвовыя клёны, зялёнае лісце - барвовае лісце. Паўтараецца лямцаваты туман над канавай, паўтараецца чароўны заход сонца ўдалечыні за вёскай, паўтараецца, урэшце, нават гэтая боская сялянская вячэра. На стале ў саганку дыміцца гарачаю парай бульба, у місцы з коптурам накладзена салёных агуркоў, стаіць у гарлачыку расол, прыпраўлены кропам і дробна пакрышаным часнаком. Дзве пасівелыя кабеты, змучаныя і змардаваныя жыццём, вячэраюць моўчкі, быццам яны даўным-даўно пра ўсё перагаварылі і ў іх ужо няма ні сіл, ні жадання яшчэ нешта ўспомніць. Але які гэта разумнік сказаў, што не паўтараюцца адны і тыя ж чалавечыя думы, што з цягам часу слабее боль, забываецца смутак? Агрыпіна раптам шпурлянула ўпопускі агурочны агрызак, прыпала галавой да стала і ўся аж затрэслася ад плачу.

- Што з табою? - захвалявалася Луцэя. - Супакойся, не падрывай сэрца.

- Не магу болей! - Агрыпіна падняла галаву, ражком хусткі выцерла заплаканыя вочы. - Убачыла, як заходзіць сонца, і душа зашчымела ад жалю. У нас, пад Бранскам, акурат такія ж закаты. - За гэтыя гады, што жыве ў Малым Сяле, яна навучылася прыстойна размаўляць па-беларуску, толькі зрэдку ўстаўляючы расейскія словы. - Убачыла закат сонца і, верыш, так мне дамоў захацелася.

- Веру, ахвотна веру.

- Цераз год абавязкова паеду. Грошай адно каб сабраць, і - паеду.

Па звыклай завядзёнцы Луцэя Падгайская пачынае суцяшаць бедную Агрыпіну, хоць ведае загадзя: і на другое лета Агрыпіна нікуды не паедзе. Ужо ж не першы раз на яе нападае неўтаймоўная скруха па бацькоўскай зямлі - далёкай, але не забытай. Ужо ж не першы раз, як толькі блізілася восень, Агрыпіна хадзіла па заработках: капала бульбу ў людзей, бегала ў лясніцтва садзіць флянцы. Калі грошай збіралася акурат як на дарогу, ладавала хатуль і рымсцілася ехаць. Але наставаў дзень ад'езду, і бежанка ўвачавідкі мянялася, чагосьці палохалася, адкладвала паездку яшчэ на адно лета.

Хто блізка ведаў яе, дык не дзівіўся. Туды, у Бранск, Агрыпіне проста не было да каго ехаць, ніхто там яе не чакаў. Адзіны сын Юрка загінуў яшчэ на пачатку вайны, а іншай радні ў бедачыны не засталося. Неяк раней яна пасылала на радзіму ліст, не думаючы, што нехта ўспомніць пра яе, але надзіва хутка кароценькай вестачкай азваўся колішні сусед Яўхім Беразняк. Праз яго Агрыпіна і даведалася, што хата яе згарэла, калодзеж даўно засыпаўся, а на старым котлішчы пабудавалі калгасны клуб. Цішком паплакала кабета і рашыла, што не варта ехаць дамоў - хто яе там сустрэне? Спазнаўшы на чужыне людскую дабрату і ласку, ёй, мабыць, не хацелася мяняць сваіх новых сябровак і суседзяў на невядомасць у далёкай, хай сабе і любай сэрцу, старонцы.

- Паедзь, мілка, паедзь! - прыбіраючы на стале, раіць Луцэя. - Ці ж можна так надрывацца?

- Грошай адно каб сабраць на дарогу, - уздыхае Агрыпіна. - І добра ж тым мярыканцам. Грошай у іх, кажуць, і куры не дзяўбуць.

- Нявеж, мілка. Не дзяўбуць.

Дзень за днём, тыдзень за тыднем, і лісця з клёнаў падае ўсё менш і менш. Нарэшце прыходзіць час, калі дрэвы стаяць раздзетыя - шэрыя, рабрыстыя, як шкілеты. Узвей-вецер падхоплівае сухое лісце і гоніць яго па дварышчы. Затым у паветры пачынаюць кружыцца «белыя мухі», і хутка снег цалкам прыкрывае голую і чорную зямлю. Узімку Агрыпіна ходзіць у сушню церці і трапаць калгасны лён. Дамоў вяртаецца ацёмначы, уся ў кастрыцы і пацярусе. Павячэраўшы, адразу бярэцца за прасніцу. Круціцца і круціцца верацяно, тонка жжыкае кужэльная нітка. За вокнамі гуляе завіруха і гулка, мусіць, на мароз, патрэскваюць кроквы. Доўгімі зімовымі вечарамі жанкі дапазна прадуць кудзелю.

Зрэдку, калі не хварэе, у хату заглядвае Марцін Палазок. Сядзіць, суцішаны, каля грубкі і безупынку смаліць пякучы самасад. Пакуль што яму нічога не ўдалося высветліць наконт свайго сватаўства, і, мусіць, таму цэлы вечар Марцін сядзіць задумёны і заклапочаны. Агрыпіна слініць паміж пальцаў касмыль пражы, адводзіць убок руку з верацяном і раз-пораз кідае позірк на свайго сівенькага жаніха. Яна ўсё ж шкадуе Палазка, думае аб ім, а што сказаць на яго прапанову - яшчэ і сама не ведае. Той жа сядзіць каля грубкі, белы як лунь, нешта думае сваё, не зводзячы з агню пільнага позірку. Нарэшце падымаецца з табурэткі, атрасае з каленяў шматкі газеты, тытунь і попел. У хаце аж сіне ад пякучага, едкага дыму.

- То я пайшоў, - бярэцца Палазок за клямку, спыняецца, аднак, у шэрым сутонні хаты некага шукае вачыма. - Гэта ж я хацеў спытаць, Агрыпіна, ці пойдзеш ты за мяне? Рашылася ўжо? Калі і страшышся, то марна: я добрую маю шкадобу да баб.

- Ой, не ведаю, што і казаць, - чырванее, як сямнастка, Агрыпіна. - Праўда, не ведаю.

- Ты падумай яшчэ. Не маладзён жа я, каб шыбка за табою бегаць.

- Падумаю. Як надумаюся, то і скажу.

Гулка бразгаюць дзверы, за сцяной чуецца шоргат зляжалага, наздраватага снегу. Жанкі кладуцца спаць. Луцэя спіць на гарачай печы. Засынае адразу, бо, ведама, натупалася, набегалася за дзень. Агрыпіна ўзімку спіць за грубкай, на мулкім палку з сасновых аполкаў. Яе, наадварот, мучыць бяссонніца: варочаецца з боку на бок, уздыхае, нешта шэпча ўпоцемках. Далібог, тут і маладуха не зразумела б: гульня гэта ці сапраўды Палазок мае сур'ёзны намер? Сватаўство яго цягнецца ўжо не першы год. Агрыпіна і сама забыла, калі Палазок пачаў заляцацца да яе - летась ці ў пазамінулую восень? Тады яна ўзрадавалася, што на старасці гадоў, калі захварэе, хоць будзе каму падаць кубачак вады. Цяпер жа баіцца Анюты, Палазковай нявесткі. Тая на ўсю ваколіцу абвясціла: бежанку-галетніцу і на парог свёкравай хаты не пусціць. І Агрыпіна збаялася, астыла, разуверылася ў сваім запозненым жаночым шчасці. Языкатая Анюта не дасць жыцця, загрызе, поедам будзе есці.

Вось таму і не спіцца Агрыпіне - у начной цішыні сама рашае свой лёс, пад шум завеі думу думае горкую. Але нарэшце прыйшоў ранак - шэры, змрочны, марозны, і яна не змагла падняцца з мулкай ляжанкі: ператамілася, відаць, ці скразняк прахапіў у халоднай сушні. Затупала, замітусілася растрывожаная Луцэя Падгайская: вось я табе, мілка, яечню са скваркамі на ўсю скавародку, вось я табе чайку ліповага! Яна бразгалася чапялою ў качарэжніку, захапілася і не пачула, як у сенцах зашоргалі боты, зарыпелі дзверы.

- Ого, як рыпяць! - здзівіўся, спыняючыся ў парозе, сутулаваты, даўно няголены Марцін Палазок, як быццам раней ён не ведаў, што ў гэтай бядовай хаце заўсёды нешта ці рыпіць, ці ламаецца. - Трэба завесы гусіным шмальцам змазаць.

- Ліха іх бяры! - махнула рукой Луцэя. - А ты чаму далей не ідзеш?

Напэўна, гэта і праўда не самая лепшая звычка: перш чым прайсці ў святліцу і сесці на скрыпучую лаўку каля стала, спачатку патаптацца ў парозе, сціпла пакашляць у кулак. Па-рознаму да Луцэі заходзіць Фядора Чыркун - то ціха, то з лямантам, па-рознаму заходзіць Тадорка Дрозд - іншы раз з плачам, іншы раз з дурным рогатам, а Марцін Палазок, чорт кудлаты, не мяняе сваёй звычкі. Па натуры не дужа гаваркі, сёння ён, угледзеўшы на палку за грубкай хворую Агрыпіну, наогул замаўчаў надоўга. Расшпіліў паношаны кажушок, бо ў хаце горача, і смаліць суслу за суслай, не зважаючы, што бабы даўно папярхаюцца ад едкага тытунёвага дыму. Луцэя не была б клапатлівай, шчодрай сяброўкай і гаспадыняй: перад зіркатым, скептычным суседам занямоглую Агрыпіну яна знарок накарміла б мядамі-саладамі, не пашкадавала б і птушынага малака, каб ведала, дзе яго ўзяць. На прыпечку, на жаль, сквірчыць толькі марная яечня, дыміцца гарачай параю бульба і астывае ў конаўках чай, завараны на духмяным ліповым цвеце. Якія ўжо тут прысмакі, калі з каморы нават мышы паўцякалі.

- Можа, і ты, суседзе, паснедаў бы з намі?

- Дзякуй, дома ад пуза наеўся. Сюды я па іншай справе прыйшоў.

- Чаго ж ты прыйшоў, Марцін?

- Хачу сказаць Агрыпіне, што ўвесну думаю сваю хатку перасыпаць. Мне, як франтавіку, Глеб дакляраваў помач.

- Перасыпай, Марцін, - азвалася з-за грубкі слабым голасам Агрыпіна. - Рашылася я - будзем разам старасць дажываць.

- От і добра! Бывайце, бабы, я пайшоў, - весела падхапіўся на ногі Палазок. - Папраўляйся, Грыпка. І ты, Луцэя, будзь здарова.

- Заглядвай часцей.

Адшумела белымі завеямі зіма, у лясах, на балотах і азярынах гасцінна прыняў пералётнае птаства халаднаваты сакавік, з ціхімі і частымі залевамі прайшоў слотны красавік, і толькі на пачатку мая, калі пасля Хамутовічавага вяселля дружна і буйна запеніліся маласельскія сады, лысы Глеб прыслаў Гаўрылу Трафімчыка з усёй яго адмысловай цяслярскай брыгадай. Дзён дзесяць на Горскай цюкалі сякеры, звінелі пілы. Пахілую, урослую ў зямлю хатку будаўнікі растрыбушылі да самай зямлі, замянілі падваліны, выкінулі струхнелыя плашчакі і перасыпалі зруб па-новаму. Кожны раз, пасля вокан, пасля ачэпаў, пасля крокваў і гонтавага даху, як і патрабуе звычай, Марцін Палазок ставіў цеслярам добры магарыч, і тыя паказалі, на што здатныя іх вострыя, як брытвы, сякеры.

На Горскую аднойчы, як бы выпадкова, завітала Агрыпіна і не пазнала старую развалюху: стаіць хата як лялька, памаладзелая, з новай падлогай і столлю, з пафарбаванымі на чырвонае вокнамі. Цяпер, калі будаўнікі пайшлі, на сваім пляцы кешкаўся адзін гаспадар: абразаў свежы мох у пазах, асыпаў прызбу, кітаваў шыбы, валачыў зямлю на гарышча, каб зімою праз шчыліны не выходзіў цёплы дух. Часам бацьку падсабляе Барыс, іншы раз, вяртаючыся нацянькі з работы, да навасельца па старой памяці заглядвае Ванька Заяц. Кош з зямлёй цяжкі, як падняць, і назад з гарышча Марцін Палазок злазіць па драбінках марудна і стомлена. Злезшы, садзіцца на прызбу супачыць і цяжка аддыхваецца, не могучы саўладаць з хрыпам у грудзях.

- Баліць штосьці нутро. Як агнём пячэ, - скардзіцца ён. - Мусіць, трэба кідаць паскуднае курыва.

- Гарэлку кінуць лягчэй, чым табаку, - дасведчана кажа Ванька Заяц і суцяшае старога: - А гэта, у грудзях, пройдзе. Прастуда няйнакш.

- Э, нябож, каб толькі ж прастуда.

Нікому больш Марцін Палазок не паскардзіўся - ні суседзям, ні нават Агрыпіне. Ён наогул не ўмеў і не любіў скардзіцца: бывае, раскажаш чалавеку пра самае набалелае, што гняце і мучыць цябе, і не пачуеш у адказ ніводнага слова спагады і суцяшэння, быццам так табе і трэба, цюхцяю і няўдачніку. Тут жа на здзіўленне стаялі лагодныя і цёплыя майскія дні. Зацвіў у агародчыку бэз, беласнежнай чаромхай, быццам фартушком, падперазаўся ўзлесак перад Імшэчкам. Вярнуліся з выраю ластаўкі, і дзве шчабятлівыя пары, пралятаючы над Горскай, адразу прыкмецілі дзівосныя перамены на Палазковай сялібе. Ластаўкі пакружляліся зблізку і хутка пераканаліся, што цяпер і ім, такім прывабным і працавітым, будзе зусім не ганебна зляпіць свае гнёзды на гэтым прыстойным абноўленым дамку.

Ужо з самай раніцы белагрудыя птушкі мітусіліся і шчабяталі пад застрэшкам, і, любуючыся імі, Марцін Палазок начыста забыў, што на май і пад кустом рай - свая хата ўсё ж лепш. Да Сёмухі, нягледзячы на здрадлівую слабасць ува ўсім целе, ён упарадчыў двор: прыняў з-пад ног струхлелую драўніну, пазбіраў трэскі, перацягаў пад паветку аскабалкі старых дошак. Перад самым святам падыбаў у лес, прынёс ношку зялёнага маю: кляновымі галінкамі прыбраў покуць, дзве белыя бярозкі ўкапаў абапал весніц. Зараз ужо можна смела клікаць у хату і гаспадыню, але прайшла ноч, пачаўся новы дзень, а Палазок нідзе не паказваецца - ні ў вёсцы, ні на сваім панадворку.

Захвалявалася Агрыпіна, прабеглася па суседзях і вярнулася да Луцэі з трывожнай навіной: Марцін раптоўна захварэў і ляжыць у раённай бальніцы. Добра яшчэ, што Барысу ўчора вечарам заманулася наведаць бацьку - як бы прадчуваў нядобрае. Агрыпіна знервавалася за дзень, забыла нават, што сёння людзі святкуюць Сёмуху. Назаўтра ж, хоць мучылася бяссонніцай амаль усю ноч, яна спякла белых пампушак і напрасткі паўз Агарэвіцкае балота пайшла ў водведкі да хворага. Па дарозе думала, што не па часе гэта Марцінава немач, хаця б не задоўжылася яна. Сама ж лета пачынаецца, турбот поўны рот, а калі жыць разам, то трэба было б і пра якую гаспадарку парупіцца. Затое з Ганцавіч яна вярталася весялейшай. Марціну стала лепш ад уколаў, і доктар супакоіў: праз тыдзень-другі можна будзе выпісваць дадому.

- Як ён там, сівагаловы? - аж за брамку выбегла насустрач Луцэя Падгайская.

- Папраўляецца Марцін. Перагрэўся, кажа, і вады халоднай каўтануў.

- І добра, што папраўляецца. Летняя прастуда, яна ўчэпістая, падла.

- Марцін яшчэ сказаў, каб перабіралася ў яго хату, - чырванеючы, пахвалілася Агрыпіна.

- І перабірайся. Я табе, мілка, і паркалю дам на фіранкі.

- Не, пачакаю ўжо, калі хаджаін з бальніцы выпішацца.

За падзеямі апошняга часу, на шчасце, часцей весялейшымі, чым сумнымі і трагічнымі, адбылося нешта дзіўнае: бежанка Агрыпіна пакрысе, неўпрыкмет забыла, што гэтым летам збіралася абавязкова, нягледзячы на вечнае безграшоўе, скокнуць на Браншчыну, хоць адным вокам глянуць на сваё роднае котлішча, а ці вернецца назад - гэта як Бог-бацька дасць. Прыпадкі маркоты і жалю ў яе даўно не паўтараюцца, і яна, як заўсёды ўвосень, калі з клёнаў ападае залаціста-барвовае лісце, ужо не прастойвае моўчкі каля плота, прыгнечаная і непрыкаяная, да болю ў вачах не ўглядаецца ў сінюю смугу, у туманную, невядомую далеч. Занятая пярэбарамі, Агрыпіна, дзякуючы Луцэінай шчодрасці, пашыла беленькія фіранкі, пасля перагледзела свае манаткі - сякі-такі абутак, ношаную-пераношаную апратку, і дабра гэтага сабралася як панесці лядачаму заморку. Асмелілася, папрасіла ў Барысавай Анюты ключ ад Палазковай хаты, за дзень пабяліла печ і грубку, чысценька вымыла падлогу і вокны, павесіла фіранкі. Бяздомная галетніца, Луцэіна падсуседка на птушыных правах, Агрыпіна цяпер аглядала сваё ўласнае жытло, і дзіўна, што яшчэ не ўсведамляла сябе па-сапраўднаму шчаслівай гаспадыняй. Да поўнага сямейнага шчасця ёй, бадай, не хапала свінячага рохкання ў хляве, таго ж курынага вэрхалу на панадворку. Вернецца Марцін з бальніцы, дык па першым часе няхай абібочына хоць ката расстараецца, каб у хаце не вяліся мышы. Стаміўшыся, Агрыпіна ноччу спала як забітая, спала і не ведала, што ў галавах ужо стаіць вялікая, непапраўная бяда. Назаўтра, ледзь раніца набралася моцы, да Луцэі Падгайскай прыбегла Анюта - раскудлачаная, спалоханая, без крывінкі на твары.

- Ці чулі? Гэта ж мой свёкар памёр.

- Як памёр? Што ты вярзеш?

- Дык ціліграму з Ганцавіч адбілі. Барыс у эмтаес пабег машыну прасіць.

- Ах, Божухна ты мой!

- Як прывязуць нябожчыка, прыйдзіце да нас. Трэба ж будзе пацеры гаварыць.

Сама ледзь жывая ад жахлівай весткі, Луцэя Падгайская ратавала Агрыпіну: біла па шчоках, давала нюхаць нашатыр, і калі тая, нарэшце, ачуняла, то доўга не магла зразумець, што з ёю такое сталася? Яшчэ колькі хвілін назад яна была самая шчаслівая і багатая ў свеце: мела талковага гаспадара і прыстойную хату, гадавала парасят і курэй, у яе быў нават уласны кот, які за адну ноч пералавіў, парваў на мэтлухі ўсіх хатніх мышэй, але, на бяду, прыбегла гэтая дурніца Анюта, і ад вялікага, прывіднага багацця не засталося і следу. Агрыпіна ніяк не магла паверыць у сваю беднасць і жабрацтва, пакуль апаўдні з Кругавіч не дакаціўся цераз лес жалобны царкоўны звон. Малое Сяло ўздрыгнула: на зямлі не стала яшчэ аднаго добрага чалавека.

Адпявалі яго, шчадралюбнага і бяскрыўднага, у Барысавай хаце, і калі назаўтра канём везлі дамавіну на могілкі, Агрыпіне хацелася крыкнуць: устань, Марцін, паглядзі, колькі тут людзей, і сваякоў, і суседзяў, паслухай, як яны цябе паважаюць і любяць. Але маўчун і ёсць маўчун: не азваўся на вокліч, нават і брывом не павёў на яе гарачыя слёзы. Услед за бацюшкам і пеўчымі людская жалоба з Горскай спускаецца ў лагчыну, сунецца далей паўз канцавыя хаты Малога Сяла. Сустрэчныя мужчыны і хлапчукі паспешліва здымаюць шапкі, жанкі і бабулькі апантана, хапатліва жагнаюцца. Дзень не дажджлівы і не сыры, але халаднаваты, ветраны. Гайдаюцца вяршаліны дрэў, на пясчанай дарозе падымаюцца лёгкія віхорчыкі пылу. Збоку ад маўклівага натоўпу, спатыкаючыся на калдобінах, брыдуць зажураныя Тафіля і Сцяпан Аліфер.

- Шкада Марціна. Як паміраць, то хай бы памёр спаміж Вялікадня і Сёмухі - без перашкод у рай трапіў бы.

- Што ты плявузгаеш, бязмозглая? Смерці чалавеку пажадала.

- Ці ж сама я прыдумала? Людзі так гавораць. Хто сканаў пасля Сёмухі - у пекла трапляе.

- Дык які з Марціна грэшнік?

- Праўда, харошы быў чалавек, але смерць не вызначае, калі каму паміраць і за якую правіну мучыцца на тым свеце.

- Так яно, Тафілька, так. Добра ж я помню, як Палазок прасіўся, каб побач са мною ляжаць.

- А зараз ты ў яго прасіся, дурніла.

- Цьфу! Хай Бог панам барануе.

Лёс ці не лёс, можа, гэта зусім прыкрая выпадковасць - запаленне лёгкіх, а смерць блізкага чалавека трэба прыняць як належнае. З жалобнай вячэры Агрыпіна вярнулася сплаканая, чужая, абыякавая да ўсяго. Было ўжо не рана, вечар усё шчыльней аблягаў сцішэлыя, маркотныя вокны. Прыслухоўваючыся, як неспакойна спіць Луцэя, яна смыкалася па хаце, натыкалася ўпоцемках на табурэткі і столкі. Потым задрамала і сама, але спала не доўга - прачнулася і пачала думаць, за што ж заўтра хапіцца, за што ж уцяць рукі? Так, у яе быў не асэнсаваны яшчэ розумам, невядомы заўтрашні дзень. І ён, гэты дзень, усё ўладней заяўляе аб сабе: у вокнах пасвятлела, за садком у рэдкім бярэзнічку шалёна зацёхкалі салаўі.

Луцэя Падгайская прахапілася намнога пазней, выйшла на двор і спалохалася. Пад кучаравымі клёнамі, каля пахілага плота ў канцы двара стаіць, горбячыся, бежанка Агрыпіна, маўкліва і самотна ўзіраецца ўдалячынь, і па тым, як уздрыгваюць яе абвіслыя плечы, відаць, што яна горка і несуцешна плача.

Абапал вуліцы, уздоўж платоў і каля прысад, дзесьці на пачатку чэрвеня непрыкметна і сціпла, не так ганарліва, як палявыя валошкі, зацвіў пахучы рамонак, і дзіўна, што ярчэй, чым дзе, цвіце ён наўзбоч двух сівых, замшэлых валуноў, знакамітых на ўсё Малое Сяло. Росныя драбнаватыя кветкі з белымі пялёсткамі і жоўтымі галоўкамі, пагойдваючыся на высокіх прамастойкіх сцяблінках, як бы просяцца: мы не дужа кідкія хараством, але прыдатныя хоць на лекі, хоць на духмяны чай. Бадзёрым, яшчэ халаднаватым ранкам каля свайго пляскатага патрэсканага каменя стаіць Тафіля, і на твары ў яе блукае лагодная ўсмешка - зацвіў рамонак. Пакуль не асыпаліся пялёсткі, дык сапраўды, чаму ж не азапасіцца на якую пільную зімовую патрэбу? Тафіля нагнулася, зачарапіла ў жменю квітучых раслін, а калі выпрасталася, то ўбачыла, што каля гарбатага Аліферавага валуна, бліжэй да калодзежа, рамонак намнога большы і гусцейшы. Некалькі дзесяткаў нетаропкіх крокаў, і яна ўжо на тым баку вуліцы. Але не паспела сарваць нават каліўца, як па ваду прыджгаў заспаны сярдзіты Сцяпан Аліфер.

- Ты навошта рвеш мой румянак? Свайго хіба мала?

- Твой лепшы. І сакаўнейшы, і кветкі большыя. Стаю і думаю: чаму так?

- Тут жа калодзеж побач. Значыць, у зямлі і вільгаці, і сырасці багата.

- Вось яно што! - разявіла рот здзіўленая Тафіля. - Шанцуе ж табе, сусед.

- Ат, рві, колькі табе трэба, - дазволіў ірваць рамонак Сцяпан Аліфер, набраў вады і, збіраючыся ісці, ужо лагодней спытаў: - Што ж на свеце чуваць?

- А што там чуваць! Барыс Палазкоў бацькаву хату прадаў. Бежанка, Луцэіна падсуседка, да сябе, у Расею, паехала і наўрад ці вернецца. А яшчэ кажуць, што лысы Глеб хоча Гаўрылава гумно разабраць. Перавязуць на хверму і змудруюць куратнік.

- Даўно трэба! Чужыя пуні і гумны Трафімчык панішчыў, а сваё сумысна пакінуў. Думаў, хітрэйшы за ўсіх.

- Але ж, хітрэйшы.

З хаты пад бухматымі вязамі Марка сярдзіта накрычала, каб стары ёлупень і маруда хутчэй нёс ваду, а так суседзі, паразумеўшыся, яшчэ пабалакалі б у ахвоту, памянташылі б языкамі, можа, і пасварыліся б, хоць сварыцца і лаяцца, здаецца, асаблівай прычыны няма. Праблема крывабокай, парэпанай бярозы - чыя яна і каму чарга ўвесну спускаць сок - за нягодамі і згрызотамі жыцця сама па сабе адышла на другі план, ды і бяроза, не адзін раз пракручаная ў камлі бязлітасным свярдзёлкам, пачынае чэзнуць і сохнуць. Але так не бывае, каб маласельскія задзіры калі-небудзь жылі ціха, спакойна, міралюбна. Цвіце абапал вуліцы бела-жоўты рамонак, на сваім бліскучым валуне пахкае люлькай Сцяпан Аліфер, бяжыць да калодзежа раззяханая Тафіля. Апусціў дзюбу скрыпучы журавель, гулка забразгала драўлянае вядро аб трухлявыя сценкі зруба. Тафіля выліла ваду і нечакана паскардзілася:

- Зноў пяску начэрпала. От каб хто пачысціў калодзесь, а то крынічка чвырам забілася.

- І тын пара замяніць, - у тон ёй азваўся Сцяпан Аліфер. - Як знойдзецца вольны час, то і склічу талаку.

Чысцілі калодзеж гуртам, усёй вуліцай. Але здарылася гэта пры незвычайных абставінах. Вясковыя непапраўныя задзіры аднойчы як бы памяняліся месцамі. Тафіля сядзела на сваім пляскатым камені, а па ваду з люлькай у зубах выйшаў Сцяпан Аліфер. Ён чэрпаў ваду, грымеў коўратам, а Тафіля - ціпун ёй на язык! - здалёк узяла ды паздароўкалася:

- Дзень добры, Сцяпанка!

- Дзень добры, Тафілька!

І люлька - прыгожая, з меднымі абадкамі на муштуку - выпала з зубоў, булькнула ў калодзеж. Пачуўся глухі ўсплёск. Сцяпан Аліфер ускіпеў ад гневу, кінуўшы вядро, папраставаў цераз вуліцу, каб пакараць дзябёлую суседку, якая не ў час распусціла язык. Але на камені Тафілі ўжо няма. Адбегшыся на свой панадворак, яна баязліва выглядвае з-за вугла.

- Ах ты, жарабіца скалазубая!

- Дальбог, не хацела я, - просіць літасці Тафіля. - Каб мне язык апух, калі я сказала благое.

- Ідзі і даставай люльку. Як хочаш, так і даставай.

Перапалоханая Тафіля не адважваецца сварыцца з наравістым суседам, помнячы, на якім баку вуліцы стаіць калодзеж. Хапіла хустку на плечы, пабегла ўздоўж платоў, і з суседскіх двароў, дзе на момант знікала чырвоная хустка, смеючыся, выходзілі мужчыны. Малое Сяло прывыкла бачыць Сцяпана Аліфера з вялікай люлькай у зубах, Малое Сяло не жадала, каб ён маркоціўся без гэтай уцехі.

- Ай ды Тафіля! - смяяліся мужчыны. - Трэба ж так!

І вось ужо зарыпеў журавель, нехта спусціўся ў калодзеж, пачаў падаваць наверх вёдры з каламутнай вадой. Каля плота разлілася шырокая лужына, вырасла куча жоўтага жвіру, выцягнутага з дна калодзежа. З-пад зямлі, як з апраметнай, даляцеў па-д'ябальску вясёлы, радасны вокліч:

- Знайшоў!

Люльку, быццам які самародак, беражліва вынялі з вядра. Сцяпан Аліфер ледзь не плакаў ад радасці і ўжо гатовы быў дараваць суседцы, але апошнія дні ніхто не бачыў яе на камені. Пасядзеўшы ў адзіноце на сваім валуне, ён пачаў непакоіцца. Яму ўжо не хапала суседкі, яму было сумна, а Тафіля не выходзіла з хаты, час ад часу выглядваючы з акна. І цярпенне ў Сцяпана Аліфера лопнула. Як толькі ў шыбах насупраць зноў варухнулася фіранка, ён крыкнуў:

- Тафіля, выйдзі на вуліцу. Мірыцца будзем.

Тафіля, здавалася, толькі і чакала гэтага знаку, каб заняць сваё законнае месца на пляскатым камені. Села баязліва, насцярожана, голас ціхі, вінаваты.

- Клікаў, Сцяпанка? Ці мо падалося мне?

- Канечне, клікаў. Сумна нешта стала. Ты ўжо, Тафілька, даруй.

- Гэта ты мне даруй. Я ж усё нарабіла.

- Забудзь, Тафілька. Нават і добра, што так выйшла. Хоць калодзесь пачысцілі.

Нядаўнія ворагі сядзелі на сваіх валунах такія добрыя, такія лагодныя, што, здавалася, пасля гэтага яны больш ніколі не пасварацца. Пагаварылі пра вясковыя навіны, пра заўтрашняе надвор'е. А час ужо не ранні: сонца хавалася за лесам, на сажалцы каля школы крумкалі жабы. Дзесьці недалёка жаласна запілікаў гармонік. Сцяпан Аліфер прыслухаўся, і ў старэчых прыжмураных вачах заскакалі вясёлыя маладыя чорцікі.

- Ну што за моладзь пайшла? - скрывіліся ў пагардзе яго губы. - Нават граць не ўмеюць. От мы, бывала!

- Эге ж, Сцяпанка! У нас талкавей выходзіла.

- Я добра помню нашы гулянкі, - заблазнаваў Сцяпан Аліфер. - І цябе, Тафілька. От дзеўка была - румяная, сакавітая!

- Нявеж праўда, Сцяпанка? - не паверыла Тафіля і, здаецца, падрасла на камені.

- Была, была! Ну няўжо не помніш, як мы на сенажаці мурог зграбалі?

- Помню, Сцяпанка.

- А як сена ў копы кідалі?

- Помню, Сцяпанка.

- А помніш, якое там салодкае сена было?

- Пра што ты сказ-з-заў? - Тафіля раптам падхапілася з каменя, пачырванела, асмыкнула спадніцу.

- Як пра што? Пра тое ж самае - пра сена салодкае. А ты плакала пасля, каб замуж браў.

- Дурны ты, Аліфер! Гэта ж плешча такое, - зазлавала Тафіля. - Дурны як бот. Нехта падумае, што і праўда.

- Гы-гы! Я і сёння яшчэ магу насіць сена. Чуеш, Тафіля?

- Ах ты, псюк гнілы! З цябе ж парахно сыплецца.

Сцяпан Аліфер папярхнуўся смехам, перастаў блазнаваць, бо ў Тафіліных параўнаннях не ўсё яму спадабалася. Падхапіўся з валуна, растаптаў жоўтыя галоўкі рамонку, які рос вакол каменя, плюнуў з прыкрасцю і абурэннем. На яго быццам трасца напала - тупнуў нагой, запырскаўся слінай.

- Калі я, па-твойму, бот, дык хто ж ты, Тафілька? Ага! Лапаць з левай нагі. Во хто ты!

- Хай сабе і лапаць, - аж пабялела Тафіля. - А ты хлус! Гэта ж выдумаць такое. І свет не бачыў, і людзі не чулі. - На ўсялякі выпадак яна адступіла ў брамку, грукнула зашчапкай. - Пустадомак ты! Мо забыў, як у калгас не хацеў пісацца?

- Бо дурань быў. Напачатку не ўшалопаў, што да чаго, а як ушалопаў, то і каня, і калёсы завёў на вобчы двор. А ты што завяла? Ага, маўчыш? Галадранка, от хто ты! У цябе ж кутніца большая за твой хутар.

Такой абразы Тафіля ўжо не магла стрываць, але і сварыцца з дурнем было рызыкоўна. Тафіля злосна трасянула брамку, схавалася ў сенцах. Там пачуўся грукат, моцна бразнулі дзверы. Сварлівы, помслівы Сцяпан Аліфер, затаіўшы крыўду на суседку, колькі дзён наогул не выходзіў з двара, і два валуны, адзін - шыкоўны, бліскучы, як царскі трон, другі - нязграбны, шэры і пляскаты, доўга пуставалі абапал вуліцы. А ў Тафілі таксама свой гонар: бяжыць па ваду, дык нават і не гляне на вокны знелюбелай Аліферавай хаты.

Дармо, хай сабе гневаецца, капыліць губы. Бо калі толкам разабрацца, страшнай бяды не адбылося: пасварыліся, значыць, пасварыліся, і нічога ўжо не папішаш, нічога не паправіш. З кім не бывае, а бывае такое насланнё часцей за ўсё з людзьмі, якія век пражылі побач, хата ў хату, і за доўгі гэты век паспелі да чорцікаў надакучыць адно аднаму. Старая ганарліўка, магчыма, гневаецца справядліва, але не таму, што ў суседа рамонак вырас намнога гусцейшы, чым у яе. Сцяпан Аліфер і сам ужо заўважыў за сабой дзіўную і непажаданую рэч: пасля смерці Марціна Палазка характар у яго змяніўся, прычым не ў лепшы бок. Хоць каго цяпер ён можа абразіць, пакрыўдзіць нізашто, і калі сваёй Маркі яшчэ шкада, то ні грама шкадобы няма да Тафілі - сама ж сляпіцаю лезе ў вочы. Ён бачыць у акне, як пакрыўджаная Тафіля чэрпае ваду, і раптам згадвае, што даўно ўжо не абыходзіў калгасныя палеткі і за сваё гультайства, вядома ж, заслужыў добрага прачуханца ад лысага Глеба. Адна хвіліна, і Сцяпан Аліфер сабраны, гатовы ў паход. На вуліцы знешне нічога не змянілася, усё на месцы: прысады, калодзеж, валуны цераз вуліцу, толькі вось у суседкі брамка чамусьці расчынена насцеж. Зрэшты, брамкі і ставяць для таго, каб час ад часу яны расчыняліся і праз іх хто-небудзь выбягаў ці выходзіў.

- І куды ж ты, Сцяпанка, шыбуеш спозарань?

- Забыла хіба. Я ж на паплаўнічай службе, дык гляну, як там пасевы. Гэтыя хлопцы, паганцы, узялі за моду пасвіць быдла блізка каля шкоды.

- Праўда! Каровы не разбіраюцца: і картоплю патопчуць, і жыта сталочаць. А калі ж, Сцяпанка, ты будзеш сунуцца назад?

- Не ведаю. Папаўдні ці і зусім пад вечар.

- Зайдзі! Нейкая кропля гары ў мяне ад Сёмухі прыхавана.

- Зайду, Тафілька, зайду, калі не забуду.

Няспешна, нетаропка Сцяпан Аліфер брыдзе звілістай маласельскай вуліцай і не перастае здзіўляцца: рамонак, бачыш ты, яшчэ не адцвіў, не асыпаў долу беласнежныя пялёсткі. І многа ж яго - уздоўж платоў, у садках, на прагалінах паміж хатамі і хлявамі. Рамонак пахне лекамі, і ўжо за гэта многія яго не любяць. Іншая справа сінія палявыя валошкі. Па сутнасці, і ад першых, і ад другіх кветак амаль аднолькавая карысць, але адносіны да нявінных раслін у людзей розныя. Рамонак трымаецца дарог, пустак, чалавечага жылля, а валошкі растуць у жыце ці на абмежках каля яго, і, мабыць, за гэтае пастаянства і вернасць ад векавечнай славы жыта і ім, валошкам, перападае немалое каліва пяшчоты і ласкі. Маласельскі паплаўнічы стаіць ужо на Кругляку і з узберагу поля бачыць: сінявокім пустазеллем наскрозь засмечана жытняя лава, а сама збажына густая і рослая, як чарот. Жыта не спляжыў статак, не пакамячыў вецер, каласы яшчэ пляскатыя і пустыя, але над імі ўжо курыцца жоўты пылок - жыта пачынае красаваць.

За дзень, абыходзячы калгасныя палеткі і сенажаткі ў ваколіцах Малога Сяла, Сцяпан Аліфер адбіў і стаптаў свае паплаўнічыя ногі і добра папаўдні апынуўся на Горскай, дзе, як і на Кругляку, сёлета таксама было пасеяна жыта. З Капцоў, нібы на далоні, бачылася шырокая нізіна, густа застаўленая хатамі і хлявамі. Якую хвіліну ён любаваўся роднай вёскай і раптам збянтэжана заплюскаў вейкамі: у вясковым пейзажы, ярка асветленым яшчэ гарачым сонцам, не хапала адной вельмі прыкметнай і характэрнай дэталі. Спачатку ён не ўцяміў, што гэта такое, падумаў быў, што гэта звычайны зрокавы падман, але прыгледзеўся лепш і зразумеў: у Малым Сяле таямніча знікла, як па нейкім чарадзействе, прапала Гаўрылава гумно, якое квадратнымі сценамі і саламянай страхой яшчэ нядаўна ўзвышалася над прыземістымі сялянскімі пабудовамі.

- Ого, і да цябе дабраліся, хітры жук! - сказаў уголас Сцяпан Аліфер і амаль подбегам пачаў спускацца з Горскай.

Здалёк не дзіва было памыліцца: гумно знікла, але яшчэ не да канца. Няма саламянай страхі, няма крокваў, напалову разабраны ўжо і самі сцены. Цесляры, усё тыя ж, з будаўнічай брыгады Гаўрылы Трафімчыка, кучна абляпілі рэшткі зруба і, каб дагадзіць свайму брыгадзіру, робяць выгляд: от сам зірні, як мы нехаця, як мы неахвотна пляжым і нішчым тваё кроўнае дабро. Той жа стаіць збоку і ледзь не плача. Гаўрылу, мабыць, не так і гумна шкада, колькі непрыемна і прыкра лавіць на сабе з'едлівыя, насмешлівыя позіркі. Сюды ж, на рэзрух, паглядзець, як лысы Глеб шкуматае несусветнага хітруна, сабралася ледзь што не паўвёскі. Пераважна гэта тыя людзі, у якіх колькі гадоў назад Гаўрыла Трафімчык і яго спрытныя малойцы без літасці і жалю разбурылі пуні, ёўні, гумны. Прыкульгаў з кульбакай у руцэ Якаў Пеўнік, заявіліся аднекуль Луцэя Падгайская і Тадорка Дрозд, крыху са спазненнем паказаўся на прыгуменні Сцяпан Аліфер, ды яшчэ багата хто прыдыбаў. Ну, з гэтымі ўсё ясна і зразумела - пакрыўджаныя, але якой трасцы ў натоўпе таўкуцца і адкрыта пахіхікваюць маласельскія шляхціцы - пан Вінцусь і пан Бронюсь.

- Ішлі б вы адсюль ды людзей не смяшылі! - ціха, каб мала хто чуў, гоніць прэч валацуг раззлаваны Гаўрыла Трафімчык.

- Не турбуйся! Часу ў нас хапае, пастаім яшчэ трошкі, - нявінна ўсміхаецца пан Вінцусь.

- Помніш, казалі ж мы табе: нядоўга ты сваім гуменцам пацешышся, - зусім сур'ёзна дакарае хітруна пан Бронюсь.

- Ды пайшлі вы куды Макар цялят не ганяў! - канчаткова ўзрываецца Гаўрыла Трафімчык і знікае дзесьці на сваім панадворку.

Цесляры, здаецца, і не рупяцца дужа, а справа ідзе як па масле: сцены раскіданы да апошняга вянца, выкапаны бакавыя шулы, выкарчаваны з зямлі дубовыя сохі. Нечапаным застаўся толькі гліняны ток, але ён, зразумела, лысаму Глебу не патрэбны. Цяпер будаўнікі грузяць бярвенне на вазы, і доўгі цуг фурманак з Гаўрылавым гумном марудна сунецца селавым прасёлкам да калгаснай фермы. На гумнішчы лёгкі ветрык падымае пыл, дробнае смецце і друз, змятае з гладкага, як шкло, тока птушынае рабое пер'е і белы пух. Збянтэжаныя ластаўкі праносяцца над галовамі ў людзей, перапалохана свіргочуць, і ім, бедным, няўцям, куды ж падзеліся іх цёплыя гнёзды разам з вялікім і такім утульным гумном? Рэзрух на Гаўрылавым панадворку, здаецца, менш за ўсё хвалюе шэрых вераб'ёў: абсыпалі чародкай кусты малінніку, што вырас калісьці на абмежку, і сядзяць спакойна, хоць і ў іхнім пустым чырыканні зрэдку чуюцца ноткі трывогі і жалю.

Прыгуменне спрэс завалена дошкамі, латамі, кучамі гнілой саломы, усялякай непатрэбшчынай. Сцяпан Аліфер пастаяў, патаптаўся сярод людзей і наважыўся ісці дахаты. Не яго справа шкадаваць Гаўрылу Трафімчыка: хацеў быць хітрэйшым за ўсіх, дык на і табе - застаўся, браце, без гумна. Перад адыходам яшчэ раз акінуў позіркам апусцелае чужое прыгуменне і здзівіўся: нешта вельмі ўжо знаёмае замазоліла ў вачах. Рамонак! Запаланіў увесь пляц, і тут ён нават гусцейшы, чым на вуліцы, каля бліскучага валуна. Дай, Божа, памяць: там жа, паблізу, зранку была гасцінна расчынена Тафіліна брамка! Гасцінная брамка, а што ўжо казаць пра кухонны стол, засланы сурвэтай?

- Лыкні, Сцяпанка, яшчэ хоць чарачку.

- І лыкну, Тафілька. Але скажу: слабая ў цябе самагонка. Вада!

- У мяне - вада?!

- Ага, у цябе вада.

- Ось табе і маеш! Пасадзі свінню за стол, а яна і ногі на стол.

- Збыткуеш, Тафілька. Век у тваю хату не ступлю.

- І не ступай. Вельмі ты мне патрэбен.

Да такіх дробных і нязначных сварак Малое Сяло даўно прывыкла і не зважае на пустое дзівацтва. Яны ж, вясковыя задзіры, інакш, мусіць, ужо і не могуць: ціха жывуць, ціха варагуюць і потым гэтак жа непрыкметна мірацца. Назаўтра пасля шчодрай вячэры Тафіля і Сцяпан Аліфер, замаркоціўшыся ў адзіноце, пачалі шукаць якой-небудзь злагады. Кожны з іх узяў на сябе сваю долю віны, і, забыўшы пра ўзаемныя абразы і крыўды, неўзабаве суседзі зноў сядзелі на славутых валунах, размаўлялі, як быццам учарашняй сваркі наогул не было, а над імі плылі аблокі, чырвоныя ад вечаровага сонца, над блізкай аселіцай пад камарыны звон слаўся белы кужалёвы туман.

- Слаўная пагодка стаіць! - пхаючы ў люльку тытунь, казаў Сцяпан Аліфер. - Як сена рабіць, то лепшай і не трэба.

- І туман нізка сцелецца, - радавалася Тафіля. - Грыбы пойдуць расці. Як камарно, то і грыбно.

- Якое табе грыбно, калі дажджоў вобмаль.

- Але ж, суха ў лесе. А чарніц багата.

- Каму іх збіраць?

У адзін з такіх ліпеньскіх вечароў Тафіля сядзела маўклівая і самотная. Неяк вінавата глядзела на суседа і не рашалася выказаць яму свой пякучы, тужлівы боль. Усё ж адважылася, расказала, што на год ці на два едзе да малодшай дачкі ў Карлафінск, і Сцяпан Аліфер ад нечаканасці аж падскочыў на сваім бліскучым валуне.

- А калі ж ты едзеш?

- Скора, мо цераз тыдзень. Дзіцёнак у яе знайшоўся. А сама Гэлька здароўя не мела. Вось і паеду. Буду глядзець абаіх - і яе, і дзіцёнка.

- Раз так, то трэба ехаць, - уздыхнуў Аліфер, і ў яго вачах бліснулі слёзы. - Хто Гэльцы дапаможа, як не маці?

Развітваліся яны доўга і так сардэчна, як быццам разумелі, што могуць ніколі больш не сустрэцца. З вялікай торбай на плячах Тафіля ў адной руцэ трымала авоську, а другой выцірала чырвоныя, заплаканыя вочы. Сцяпан Аліфер стаяў побач, пасярод вуліцы, і голас яго таксама здрадліва дрыжаў:

- То едзеш, Тафілька?

- Еду, Спяпанка, - вінавата ўсміхнулася Тафіля. Пастаяла, памаўчала і выціснула скрозь слёзы: - Як жа ты цяпер будзеш? Не дай Бог, калі што якое з Маркай, адзін застанешся, як пуп.

- Э, пражыву як-небудзь, - паспрабаваў той пажартаваць. - Забавіўся я на гэтым свеце. Марцін Палазок на тры гады быў за мяне маладзейшы.

- Не пляці дурное! Табе яшчэ жыць ды жыць, - Тафіля крута павярнулася і ўжо на хаду сказала: - Ну, то бывай, Сцяпанка.

- Бывай, Тафілька!

- Чакай, я вярнуся яшчэ!

Пасля Тафілінага ад'езду Сцяпан Аліфер вечарамі сядзеў каля калодзежа адзін, маркоціўся, пакутаваў. Ён увачавідкі пастарэў, згорбіўся, вясёлыя іскрынкі ў вачах патухлі, рыжыя, пракураныя вусы абвіслі, і толькі люлька была па-ранейшаму цяжкая, грувасткая, з меднымі абадкамі на муштуку. Валун на другім баку вуліцы пуставаў. Перад ад'ездам Тафіля здала хату ў арэнду мясцовай школе, а новая маладжавая настаўніца, якая пасялілася ў ёй, не магла ацаніць усе вартасці нязграбнага пляскатага каменя, што дастаўся ад Тафілі.

- Гэта ж бач, як павярнулася, - уздыхаў Сцяпан Аліфер і сам сабе ціха лаяўся: - Хай Бог панам барануе!

Ён, пажылы, прабеглы, мудры чалавек, наогул добра ўяўляў, які лёс з цягам часу суджаны іхнім старэнькім хатам - яго і Тафілінай. Спачатку яны апусцеюць, потым доўга будуць стаяць з забітымі вокнамі, потым іхнія хаты, дарэшты спарахнелыя, моўчкі, без шкадавання разбяруць на апал. Насупраць адзін аднаго, цераз вуліцу, застануцца ляжаць гэтыя векавечныя валуны - пляскаты і гарбаты. Яны, безумоўна, абрастуць сівым мохам, наўкруг падымуцца бур'ян, чартапалох, густая крапіва, і каля замшэлых камянёў не знойдзецца нават лапіка зямлі для звычайнага пахучага рамонку.

Гэтым жа летам рамонак цвіў хораша, цвіў доўга, пакуль не надарылася спёка. Рамонак завяў, і цяпер каля валуноў самотна рыжэюць яго пажухлыя, сухія галоўкі.

Зацяжная, неміласэрная спёка, як справядлівая боская кара за цяжкія людскія грахі, навалілася з сярэдзіны лета на Заходняе Палессе. Раніца яшчэ не возьмецца ў сілу, яшчэ над комінамі маласельскіх хат пагойдваюцца струмкі бялёсага дыму, а ўжо нясцерпна горача, духата, немагчыма дыхаць. З пашы, выгаралай і выбітай на бубен, у хлявы, задраўшы хвасты, уцякаюць каровы: даймае заедзь - усе гэтыя куслівыя і нахабныя авадні, сляпні, машкара. Часам з-за лесу выплываюць шэрыя адзіночныя аблачыны, але яны ніяк не сальюцца ў грозную навальнічную хмару, хоць вечарамі, калі трохі астыне сасмяглая зямля, дзесьці далёка, за Агарэвіцкім балотам, глуха буркоча гром і неспакойна трапечуцца на небасхіле вогненныя бліскавіцы.

На аселіцы ў перасохлай да дна канаве патрэскалася зацвярдзелая скарынка глею, абмялела каля школы глыбокая сажалка, агаліўшы пакручаныя, вужаватыя карані аеру, а гразкі брод, які на добрую вярсту цягнецца па канаве ўздоўж Стаўпішчаў, цяпер можна, не намачыўшыся, перайсці ў сандалетах. Над сухадоламі за калгаснай фермай, над паплавамі і лугавінамі папаўдні вісіць дрыготкае марыва, і ў разагрэтым, аж сінім, паветры востра адчуваецца гаркаваты пах дыму.

Гараць лясы і тарфянішчы. Што ні дзень удалечыні то над Кудахай, то над Агарэвіцкім балотам, то і зусім ужо блізка - за Стаўпішчамі - ускідваюцца ў неба чорныя дымныя каснікі. У сівую даўніну сказалі б, што гэта ў сваёй падземнай вогненнай кузні апантана працуе, куючы жалеза, бог агню і кавальскага рамяства Жыжаль, і таму над разагрэтай зямлёй усталявалася зацяжная спякота. Гараць лясы і тарфянішчы, больш за месяц няма дажджу. На баравінах і ў прыціхлых гаях вакол Імшэчка ад зыркага сонца спякліся чарніцы, змарнелі лапавухія лісічкі, якія былі пракінуліся напрыканцы чэрвеня. Суш такая, што хопіць адной іскрынкі, каб у мяшаных старалессях і хвойных маладняках шуганула неўтаймоўнае полымя. Над Малым Сялом час ад часу, як добры дух, аглядаючы з вышыні пажухлае і счарнелае ў засуху палясоўе, кружыцца чырвоны пажарны самалёт. Лясныя пажары заўсёды наганяюць людзям жуды, страху, і маласельцы з трывогай паглядаюць і на самалёт, і на далёкія злавесныя клубы дыму - вось жа разлютаваўся Жыжаль!

На камяністым жытнёвым палетку, які ад Капцоў па схілах гары спускаецца ледзь не да самай аселіцы, шчыруюць жнеі - у светлых строях ад гарачага сонца, у белых паркалёвых хустках. Сюды паспрабаваў быў паткнуцца эмтээсаўскі камбайн, але з першым заходам зламаў у жняярцы колькі зубоў і ўлегцы, з пустым бункерам, пасунуўся на чысцейшы ад камяніцы Кругляк. Сярпы, добра назубленыя ў вясковай кузні, - Костусь Танец гэта табе не Жыжаль! - імкліва разбегліся наўсцяж усёй пажоўклай каласістай нівы. Побач з Фядорай Чыркун жнуць свае загоны Паляжанка і Алена Хамутовіч, яшчэ далей нізка кланяюцца зямлі Тадорка Дрозд і Луцэя Падгайская, за імі гнуць спіны самыя маладыя тут жнеі - былыя трактарысткі Яня і Ніна. Спалохаўшыся, што дачок не бяруць замуж, мацяркі сілком вырвалі іх з жалезнага пекла, і цяпер закарэлыя ад саляркі дзявочыя рукі прынамсі пахнуць жытам, валошкамі, гарачым прадымленым ветрам. Хоць якая, а мацяркам радасць.

Сухмень не дужа зашкодзіла жніву, і дзіва ў тым няма: нахапілася, калі жыта адкрасавала. Снапы тугія, важкія, як перацяць вязьмом. Іржышча за жнеямі бязладна застаўлена бухматымі бабкамі, на дзікіх грушах сярод поля крычаць і трывожацца груганы. Напэўна, сцярвятнікаў палохае бляск вострых сярпоў, частае мільганне ў збажыне белых хустак, якія няўхільна набліжаюцца да калючых дзічак. У Фядоры Чыркун перасмяглі губы, ад стомы гудуць рукі і ногі, ные ў крыжы - разагнуцца б, пастаяць хоць хвілінку вольна, але ж побач жне Алена Хамутовіч, і, прызнацца, не хочацца кожны раз лавіць на сабе яе вінаваты, выбачлівы позірк. Вяселле свайму круцялю, што і казаць, яна справіла па цяперашняй бядноце шыкоўнае і гучнае - Папіха яшчэ і сёння хваліцца, які багаты і шчодры пачастунак мела з рук свата Костуся Танца. Крыўда і віна, крыўда за падманутую дачку, віна за ашуканца-сына, пасля Першамая ні разу не сутыкаліся так блізка - твар у твар, вочы ў вочы, і, бадай, вось і зараз не было б гэтай цяжкай, шчымлівай размовы, калі б не вельмі разборлівая брагадзірская «каза» адмерала іх загоны ў розных канцах палетка.

- Фядора, ты яшчэ ўсё злуешся на мяне? Але ж пры чым тут я? - перастала на момант жаць Алена Хамутовіч. - Мазгі свайму Ляксею я не змагла ўправіць. Захацеў гэную, з духтароў, і хоць кол на галаве чашы. Забраў у Магілеў і там жыве цяперака.

- Сабака не вяртаецца туды, дзе нашкодзіў. Але Бог яму суддзя, - з палёгкай выпрастала спіну Фядора Чыркун. - Не прападзе мая Ядзюня. І ўнучак выкідаецца. Яшчэ ж я сама не ўломак. І здароўе, і сілу ў руках маю.

- Калі-нікалі і я, чым змагу, буду падсабляць.

- Не трэба, Алена! Я не жабрачка.

- Фядора, а ці не казала я табе: няхай ідзе Ядзюня за майго Ваньку, - навастрыла вушы цікаўная, зяўластая Паляжанка. - Хлопец мой не які-небудзь абібок. Вунь колькі жыта зарабляе штолета.

- Дык хіба я пярэчыла? Ці слова благое казала пра Ваньку?

- Не хвалілася б, Зося, сваім шалапутам, - азвалася з суседняга загона Тадорка Дрозд. - Мая Манька не сказаць, што красуня, але ўсё адно я не аддала б яе за твайго выпівоху.

- Ты бачыла, як ён п'е? Ты бачыла?

- Бачыла. Не раз ідзе - ледзь на нагах трымаецца. І яшчэ, кажуць, хлебам у гарэлку мачае.

- Перастаньце! - падышла бліжэй да кабет Луцэя Падгайская. - Зараз пачнецца калатнеча на ўсё поле.

Пасварыцца, а то і счубіцца залаб прычына ёсць, і не адна, але няма ўжо часу. З пашы гоняць статак, трэба хутчэй бегчы дахаты - даіць кароў, карміць свінства, ды і самім не зашкодзіць пасёрбаць чаго-небудзь рэдзенькага. Пра абед, як звычайна ў буднія дні, вельмі дарэчы напомніла і Кругавіцкая цагельня. Рэзкі, захлёбісты гудок перакаціўся цераз лес і, падвоены рэхам, вісіць над галовамі, закладаючы жнеям вушы. На дзічках гучней закрычалі груганы, уздоўж усёй жытнёвай лавы не пабліскваюць вострыя сярпы: полудзень і для іх полудзень. Гудок як пачуўся, так раптам і звяў, растварыўся ў мляўкім палясоўі. У нізе гары, над аселіцай, яшчэ доўга трымціць засмужанае, нібы памочанае ў сіньку, паветра.

Але ў небе з рэдкімі белымі аблачынамі зноў няма цішыні і спакою: з-за Стаўпішчаў імкліва выкуліўся чырвоны «кукурузнік» і з тарахценнем кіруецца ў напрамку Горскай. У яго нарастаючым зыку адчуваецца нейкая жуда і пагроза, Фядора Чыркун няўцямна азірнулася і аж войкнула: о насланнё! У прамежку паміж яе і Палазковай хатамі наводдаль, дзе тарфяністы Імшэчак і баравы лясок, падымаецца бела-чорны султан дыму. Напэўна, якісьці валацуга, каб яму губы папухлі, кінуў у сухі верас недакурак. Жанкі яшчэ не бачаць, як сцялася ўся, як пабялела Фядора. Гэта ж так блізка - баравы лясок і яе жытло. Крый Божа, даляціць хоць адна іскрынка! Першапачатковы спалох умомант прайшоў, і ўжо разважлівей яна падумала: не трэба, аднак, хвалявацца, вялікага ветру няма, а бела-чорны слуп дыму вісіць усё ж далекавата ад яе сялібы. І Фядора Чыркун зноў пачула блізкі гул пажарнага самалёта.

- Бабы, глядзіце! - крыкнула раптам перапалоханая Паляжанка. - Чалавек упаў з неба!

Паслухайце, што яна меле: які чалавек, якое неба? Чалавек жа не апостал, каб спакойна вандраваць з аблачыны на аблачыну, а калі нехта там і ўпаў, то, мусіць, такі ўжо няўдаліца і недалэнга - свет не бачыў. Кабеты, зірнуўшы ўгару, паспелі ўсё ж заўважыць, як ад самалёта аддзялілася шэрая кропка і над ёю ў тое ж імгненне, рэзка, з выхлапам, расцвіў белы падснежнік парашута. Вецер там, уверсе, мусіць, добра адчувальны, гоніць парашутыста проста на Горскую. Перад ім на невялікай адлегласці зніжаецца штосьці дужа трапяткое і яркае, як потым высветлілася, чырвоны вымпел - знак бяды і ўвагі. Яркі каснік упаў дзесьці ў Капцах, а парашутыст апусціўся на жытнёвым палетку, ледзь не зачапіўшыся стропамі за калючую дзічку. Каржакаваты мужчына ў сінім камбінезоне і ў лётніцкім шлеме з вялікімі акулярамі, пакуль збегліся людзі, злажыў парашут у пакоўную брызентавую торбу, з планшэткі, што целяпалася ў яго на баку, дастаў тапаграфічную карту і пачаў у ёй нешта ўдакладняць, штораз звяраючыся з мясцовасцю.

- Ачаг загарання там! - беспамылкова паказаў ён на бела-чорны слуп дыму. - Будзем тушыць.

Чырвоны «кукурузнік» зрабіў над Горскай колькі кругоў, пазыбаў на развітанне крыламі і знік за Стаўпішчамі, перакананы, што зараз усё тут будзе добра. У вачах людзей, якія збегліся на дзіва з усёй вёскі, мацак у сінім камбінезоне выглядае няйнакш як героем, бо спакон веку яшчэ ніхто ў Малое Сяло не заяўляўся на белым парашуце. Жнеі кінулі жаць, забылі і пра нядоеных кароў, і пра галодных свіней. Во хто ўпаў з неба! І грэшна нават падумаць, што перад імі вялікі няўдаліца і недалэнга, хоць, зразумела, вандраваць па аблоках і ён не ўмее. Сяму-таму з маласельцаў стала няёмка і сорамна. Чужы, незнаёмы чалавек прыляцеў з-за свету ратаваць іх дабро, а яны, мясцовыя гультаі і абібокі, нават не парупіліся глянуць, адкуль жа, урэшце, паўзе гэты чорны, злавесны дым.

Гарэў між тым тарфяністы Імшэчак, гарэў прылеглы да яго баравы лясок, дзе аднойчы міліцыянты, як зайцоў, ганялі па снезе самагоншчыкаў пана Вінцуся і пана Бронюся і дзе Паляжанчын Ванька, перацяўшы дарожку дротам, летась, на Яна, спусціў з жарабца запанелага Аляксея Хамутовіча. Пад камандай адважнага лётчыка маласельцы, пераважна бязвусыя дзецюкі і няўрымслівыя падлеткі - гэтым абы прыгода - кінуліся тушыць лясны пажар.

Хто збіваў полымя зламанай яловай лапай, хто засыпаў зямлёй дымныя кучы ламачча і хлуду, а сам пасланец неба затлелыя сухія верасы і шыгаллё растоптваў кірзавымі ботамі. Агонь яшчэ не ўзяўся на поўную сілу, дапяў толькі да колішняй выжарыны і, не знайшоўшы тут сабе вялікай спажывы, пачаў слабець. Густа, неўтаймоўна і зусім без полымя куродыміць Імшэчак. На балотцы агонь пайшоў глыбока ў торф, і цяпер ён будзе тлець, пакуль спорныя дажджы не зальюць выгаралыя ямы і западзіны. Востра пахне дымам, разагрэтай смалой. З Кругавіцкага лясніцтва запознена прылескатаў гусенічны трактар і масіўным адналямешным плугам абараў пажарышча - цераз шырокую і не плыткую баразну пажар наўрад ці перакінецца на ацалелыя баравыя нерушы. Страшна падумаць, што было б, калі б полымя шуганула ад Імшэчка да самай Кудахі: там жа, за Кругавічамі, як бор, дык гэта бор, як гай, дык гэта гай!

Мурзатыя, быццам чэрці, задаволеныя скуткам сваёй працы, адвячоркам утаймавальнікі агню вяртаюцца ў вёску. Маласельцы адмылі пажарніка-парашутыста ад сажы і попелу, накармілі, напаілі і спаць палажылі, а раніцай эмтээсаўскай машынай з пашанай адправілі ў Ганцавічы на чыгуначную станцыю. Па ўсім відаць, у свой лётніцкі атрад нябесны чалавек дабраўся шчасліва і пасцяхова, таму што на другі дзень над Малым Сялом зноў кружыўся чырвоны «кукурузнік», робячы зацяжныя развароты якраз у тым баку, дзе не перастае куродыміць тарфяністы Імшэчак. Шаляніца-агонь схаваўся ад цікаўнага самалёта ў глыбокія лёхі, і нічым яго адтуль не выпараш і не патушыш.

Спякота апошнім часам пайшла на спад, але дажджоў па-ранейшаму няма. Жыта на Горскай даўно зжата і звезена. Кабеты маглі б ні разу так і не ўспомніць смелага парашутыста, які ў жніво спусціўся ім проста пад ногі, калі б не гэты цягучы, горкі, надакучлівы дым. Той, хто жыве каля самага лесу, з дымам кладзецца спаць, з дымам падымаецца раніцай. Калі вецер павявае з Імшэчка, у Фядорынай хаце стаіць ачмурэлы пах гарэлага торфу і бяросты - жывы дзёгаць, дый годзе. Але да смуроднага дыму, як і да ўсяго на свеце, можна, у рэшце рэшт, прывыкнуць. Не зважае на значны дамешак гару ў паветры заклапочаная Фядора Чыркун, не зважае Ядзюня, змучаная бяссоннымі начамі, а балотца непадалёк куродыміць і куродыміць, таму што дзесьці ў падземнай вогненнай кузні апантаны Жыжаль і яго чаляднікі ўсё ніяк не кінуць каваць сваё праклятае жалеза.

Раніца зноў настае задымленая, душная, і яна не абяцае палёгкі, і нічога добрага ад яе не варта чакаць. На золку, запярэдзіўшы расу, Фядора Чыркун падхапілася з ложка, хуценька ўправілася па гаспадарцы, прапрышчыла ў печы, каб Ядзюня пры неспакойным малым дужа не ператамлялася, а сама пабегла на сцелішча, якім часова, мо на месяц, стаў шырокі выган за вёскай. Лысы Глеб, хай яго кадук, ганяе калгасніц хутчэй слаць ільнотрасту пад жнівеньскія росы. І ён, канечне, добра робіць: пасля працяглай лёжкі ў сцюдзёнай расе лён будзе надзіва шаўкавісты і валакністы. Але які сёлета лён: прыхапіла спёка, урадзіў тонкі, марны. Раса штораніцы, наадварот, буйная, густая. Буйная, як боб, раса - першая прыкмета, што неўзабаве пахаладае, пойдуць дажджы.

Неўпрыкмет набліжаецца восень. У тыя гады буслы ўжо збіраліся ў чароды, і з балотца за Фядорынай хатай падоўгу чуўся іх журліва-расстайны клёкат. Цяпер на Імшэчку стаіць жудасная цішыня, лясная балацявіна зацягнута прагорклым кудзелістым дымам уперамешку з ранішнім золкім туманам. Цікава, дзе ж перад адлётам у вырай знайшлі сабе прытулак пакрыўджаныя маласельскія буслы?

Сама па сабе чужая праблема Ядзюню турбуе мала: буслам буслінае, а чалавеку чалавечае. Яна стаіць з берага Імшэчка ў маладым бярэзніку і зразае вішнёвага колеру разгатае вецце. Ці ж не смешна: узялася падмесці хату, ды няма чым - венік вырабіўся на дзяркач. У Ядзюні хапае і большага смутку: вунь сынок гадуецца сіратой пры жывым бацьку, хоць чаго крыўдаваць - байстручок, а тут яшчэ і гэты паскудны венік. Рассыпаўся ў руках на асобныя розгі, і Ядзюні стала да немагчымага смешна. З прыкрасцю кінула ў качарэжнік астаткі дзеркача, знайшла ў шуфлядцы шкапчыка тупы нож і выскачыла на двор: што-што, а венікі мы ўмеем вязаць!

Яна стаіць у бярэзніку, выглядае на дрэўцах самае лапушное, разгатае вецце і нечакана заўважае на сабе чыйсьці цікаўны і праніклівы позірк. Спалохана павярнулася і ўбачыла, што непадалёк на дарожцы нерашуча топчацца Ванька Заяц, трымаючы пад пахай сякеру. Не той Ванька, якім быў раней: зніякавелы, разгублены, у вачах сум і пакута. Дзіўная, аднак, сустрэча: вострая цяслярская сякера і тупы кухонны нож.

- Ты чаго тут швэндаешся, людзей палохаеш? - пайшла ў наступ збянтэжаная Ядзюня. - І сам чаму кіслы, як агурок з бочкі?

- То ж маці дурная нарабіла. Бегала, бегала і ў ваенкамат, і ў бальніцу - мяне і не ўзялі ў войска, - растлумачыў свой сум збедаваны Ванька Заяц. - А ўчора прыйшла павестка - восенню трэба збірацца на службу.

- Дык навошта табе сякера, а не стрэльба?

- Пакуль дома, трэба дроў мацеры назапасіць. Вазоў хоць тры. На выжарах, кажуць, даюць секчы бясплатна.

- Дагоняць і дадуць.

- Не ведаю. Пайду пагляджу.

- Чакай! Спачатку прызнайся: ты падстроіў, каб Ляксей Хамутовіч упаў з каня?

- Ну, я! А што?

- Што, што! Ты ж не Хамутовічу, а мне жыццё скалечыў.

- Не разумею. Як скалечыў?

- Так і скалечыў! - са злосцю выдыхнула Ядзюня. - Калі б Ляксей не скульнуўся з каня, то не разбіўся б. Калі б не разбіўся, то ў бальніцу не папаў бы. Калі б не папаў у бальніцу, то не знюхаўся б з тою чорнаю выжлай і мяне не кінуў бы. - На вейках у Ядзюні бліснулі слёзы. - Цяпер зразумеў? А калі зразумеў, дык тэпай хутчэй у сваё войска!

- Не плач, рыжая! Прыйду з салдатаў - вазьму замуж. І хлопца твайго на сваё прозвішча перапішу.

- Дурань! Я ж не па табе плачу. Мне вочы дым выядае.

- А-а! Хіба што дым, - уздыхнуў Ванька Заяц і, не азіраючыся, марудна пацёгся на свежыя выжарыны ў баравым ляску.

- Іш, чаго захацеў! Буду я па ім плакаць!

Нязграбны венік, які з горам папалам, седзячы дома на ганку, звязала Ядзюня, не страціў яшчэ свежасці і густога бярозавага водару, калі пайшлі спорныя перадасеннія дажджы. Нездарма казалі: буйная, як боб, раса - да пахаладання, да перамены надвор'я. Спачатку доўга прыпарвала, паветра ўсё больш насычалася вільгаццю, і вось аднойчы вялікая попельная хмара, выплыўшы з-за Агарэвіцкага балота, цалкам накрыла Малое Сяло. Абвальны лівень з грымотамі і маланкамі ўспучыў перасохлую, сасмяглую зямлю, напаіў пажухлыя сады, абмыў на дрэвах руды пыл. Пасля зацяжных дажджоў, што пачаліся ўслед за доўгачаканай і выратавальнай навальніцай, увачавідкі паправілася, зазелянела паша, у водмаладзь пайшла бульба, ажылі пакрысе вясковыя агароды. Працяглая засуха, аднак, нарабіла шкоды, чакаўся значны недабор ураджаю, і, не спадзеючыся на вельмі жытны калгасны працадзень, маласельцы з журботай думалі, што і гэтай зімой ім давядзецца жыць надгаладзь, не маючы нічога лішняга ні сабе, ні на продаж.

Цёплымі маладзіковымі начамі, дзякуючы ўсё тым жа зацяжным дажджам, на пачатку верасня ў маладых сасонніках і на параслях з зямлі палезлі праўдзівікі - хоць іх касой касі, у верасовых нерушах спорна пракінуліся чырвонагаловікі, у сіўцы вакол палян і на ўзлесках знайшліся тлустыя маслякі, старыя пні ў змрочных ельніках кучна абсыпаліся цыбатымі апенькамі. Шчодры вераснёўскі лес прынёс людзям усё ж нейкае суцяшэнне: мала хлеба, дробная бульба, марныя агуркі, дык узімку на стале будзе хоць вараная капуста з сушанымі грыбамі. На баравіны, у дубровы і бярозавыя гаі, забыўшы пра іншыя неадкладныя справы, кінуліся незлічоныя чароды грыбнікоў з пудовымі кашамі і вялікімі, сплеценымі з луцця, карзінамі. Маршрут у маласельцаў адзін і той жа: паўз Капцы, паўз Імшэчак, а там, далей, пачынаюцца самыя цікавыя грыбныя мясціны. Вось толькі Імшэчак, яшчэ нядаўна прыгожы і маляўнічы, цяпер не пазнаць - пасля летняга пажару ён стаў нязвыкла чужы і незнаёмы.

З пачарнелай балацявіны прагорклы дым ужо даўно не паўзе на Горскую, таму што запозненыя жнівеньскія дажджы патушылі жар у глыбокім тарфянішчы. На выгаралых ямах упокат ляжаць апечаныя ў зыры бярозкі, на алёсах і на струзе ўшчэнт пажоўклі лахачоўнік і багун, у шыях між пажухлымі верасовымі астраўкамі агонь бязлітасна спляжыў чорнагалоў і асаку-разак. Напрадвесні, калі надарыцца бяскорміца, зжаць тут ужо не будзе чаго. З другога боку Імшэчка, залітага ў западзінах дажджавою вадой, датла згарэла спарахнелая бабрыная хатка, адны дробныя асмалкі і кураўкі засталіся ад гарбатай плаціны, якую калісьці цераз шырокую пратоку збудавалі прыблудныя бабры. Ручай, перасохлы ў спякоту, зноў паўнаводны і, хоць не такі чысты, як у колішнія гады, выцякаючы з пратокі, зноў паўз голыя выжарыны няспешна бруіцца ў недалёкую Кудаху.

Змрочным і непрыглядным Імшэчак будзе да першага снегападу, пакуль нацянькі цераз гаці і брады на святое Ўвядзенне сюды не прыблытаецца расхрыстаны, басаногі Зюзя. Валадар холаду сярдзіта зачмыхае ў сівую бараду, і снежаньскія мяцеліцы аж да вясны схаваюць пад белай коўдрай жахлівую і злавесную чарнату лясной балацявіны.