Гульня ў падкіднога

«Занадта ранняя завіруха... Яшчэ і каляндарная зіма не наступіла...» - няўцямна вярнуў мільганулую колькі хвілін таму думку і здзівіўся і думцы, і таму, што толькі цяпер заўважыў густы снегапад, моцныя павевы па-зімоваму халоднага ветру і неяк вельмі хутка апусцелы перон. Выходзіла, аднаму яму не трэба было нікуды спяшацца, і Ковач міжволі азірнуўся, зноў і зноў азіраўся на даўно зніклы ў снежнай замеці цягнік, быццам штосьці - штосьці важнае, што прапусціў! - усё яшчэ хацеў там угледзець. Хацеў - і не мог. I марна запавольваў крокі, марна ўзіраўся, напружваючы і зрок, і памяць: перад вачамі стаяў адно мокры ад расталых сняжынак твар Івана Кузьміча, і яму па-ранейшаму здавалася, што на маршчыністых шчоках таго паблісквалі не кропелькі вады, а слёзы. Скупыя мужчынскія слёзы.

***

Зазірнуўшы ў паштовую скрынку і не знайшоўшы там, як звычай­на ў гэты час, газет, Шэршань, перш чым зноў насунуў скураную пальчатку, незадаволена пстрыкнуў пальцамі: а восьмай гадзіне падобнае раней не здаралася... Прымкнуў скрынку і, пацепваючы плячамі, пайшоў з пад’езда да машыны. Ужо ад машыны, прытрымліваючы дзверку, чамусьці азірнуўся на дом, на вокны сваёй кватэры на трэцім паверсе. Злавіў сябе на гэтым руху і, здзіўлены і сваёй нязвыклай сентыментальнасцю (з чаго б раптам?) і мільганулай трывогаю (за каго, як жонку адправіў на курорт, а сын тэлефанаваў толькі ўчора?), хмура павітаўся з вадзіцелем.

- Чаго ўстаў? Паехалі!

Той хацеў штосьці сказаць, у апошні міг літаральна злавіў сябе, што называецца, за язык, ледзь прыкметна перасмыкнуў плячамі і рвануў з месца, усім сваім выглядам дэманструючы: «А я - пры чым?»

- Газет не прыхапіў?

- Дык вы ж...

- Спынішся каля кіёска на рагу перад паваротам, - загадным то­нам, што здаралася з ім нячаста, дадаў Шэршань, не даслухаўшы фразы, не звярнуўшы ўвагі на сухое «Ёсць!» у адказ: штосьці муляла, штосьці ён сваім сабачым нюхам адчуваў, а што? Не з апахмелу ж! - не піў учора, не напіўся... з сынам нармальна пагаманіў...

Калі машына тармазнула, сам выйшаў, каб купіць газеты, хоць ля акенца ў кіёск тапталася некалькі чалавек. Шэршань прыстроіўся да чаргі, гэтак жа, як і астатнія, моўчкі пераступаў з нагі на нагу, пакуль не наблізіўся да шчыліны ў акенцы.

- «Советскую Белоруссию» - сунуў грошы старой кіяскёрцы, потым чамусьці, паспешліва корпаючыся ў кашальку, дадаў: - Усе сённяшнія цэнтральныя газеты - нашы і маскоўскія!

Згроб газеты. Не зірнуўшы, сунуў у кішэню пададзеную кіяскёркаю рэшту. Вярнуўся да машыны. Садзіцца ў машыну не стаў: прайсці заставалася якіх паўквартала, махнуў лейтэнанту («Едзь!») і пайшоў па заснежаным тратуары ўніз. За паварот і ўніз, да паста. Яшчэ не ведаючы - і ўжо разумеючы! - што здарылася штосьці надзвычайнае. Менавіта надзывчайнае, тлумачэння якому ён не знойдзе ні ў газетах, ні ў сценах КДБ... Здавалася, ад тоўстых каменных сценаў будынка патыхала холадам і трывогаю.

Паставы звыкла казырнуў, прапускаючы ў вестыбюль. Калідоры звыкла пуставалі, праз шчыльна зачыненыя дзверы ўздоўж калідора не далятала ні гуку. Ніхто не трапіўся па дарозе ў кабінет. Усё - як зазвычай, як у любы дзень раніцою, калі справы, прызначаныя стрэчы, тэлефонныя званкі яшчэ не паланілі цяжкую, звыкла гнятлівую тут з даўніх часоў цішыню. Шэршаню яшчэ ўчора і ў галаву не прыйшло б услухоўвацца ў яе, азіраючыся на кожныя дзверы, а цяпер...

«У псіхушку, няйначай, душа рвецца...» - пачуў уласную думку як бы збоку, ад каго іншага, і нават спалохаўся: самы час паддражніваць нячысціка! - і так, напэўна, радуецца...

Кінуўшы газеты на стол, распрануўся тут жа, каля стала, кінуў паліто і пальчаткі на крэсла збоку і разгарнуў «Правду». Нічога, што насцярожвала б... Стаў шаматаць старонку за старонкаю, газету за газетай (для нечага ж накупляў іх цэлую кіпу!) і, калі наткнуўся ў адной са сваіх на загаловак: «Савецкі Саюз загадаў доўга жыць», гучна вылаяўся. Не чытаючы, набраў нумар экстранай сувязі.

- Палкоўнік Шэршань. Звяжыце мяне з генералам.

- Ёсць.

- Ёсць сувязь? - нецярпліва перапытаў праз некалькі секунд.

- Ніяк не, таварыш палкоўнік, - прагучала ў адказ. - Генерал ад’ехаў.

- Куды? - вырвалася ў Шэршаня, хоць гэта пярэчыла статутнаму палажэнню, і каму, як не яму, пра гэта ведаць.

- Не ўпаўнаважаны, таварыш палкоўнік, - спакойна адказаў абанент і адключыўся.

Шэршань цяжка гэпнуўся ў крэсла, пацёр пальцамі скроні. Потым пакасіўся на газету, без асаблівае ахвоты, з цяжкім сэрцам падсунуў яе бліжэй, каб урэшце азнаёміцца з інфармацыяй. I так ясна было: змова! змоўшчыкі ажыццявілі задуманае!

Словы скакалі перад паглядам, і, не дачытаўшы, Шэршань ускочыў, адпіхнуў крэсла ад стала, потым зноў абваліўся на яго, не проста абураны - раз’юшаны. Як? Ён, палкоўнік КДБ, дазнаецца пра развал краіны з друку?! Ды што яны ўсе ў гэтым ведамстве рабілі, як падобнае стала не проста магчымым, а нечаканым?

Мільганула думка, што ён успрымаў факт, і факт не правераны, залішне эмацыянальна, і не тое што вылаяцца, выкаўтнуць пераселае ў глотцы паветра нейкі час не мог. Задыхаўся, нагадваючы рыбіну з выпучанымі вачамі, чырванеў, наліваючыся выбуховай сілаю, якая магла разадраць яго на кавалкі і кавалачкі.

Прыкрыў вочы. Напружыў волю, канцэнтруючыся на адной адзінай загаднай думцы: «Спакойна! Спакойна, палкоўнік!», і калі дыханне вырвалася з грудзей, з палёгкаю вылаяўся. Раз. Другі раз. Пакуль, як кажуць, не прарвала. Самыя брудныя мацерныя словы, якія толькі ўзгадваліся ў гэ­ту хвіліну, пасыпаліся градам. Шэршань, падняўшыся, кідаўся ўзад-упе­рад па пакоі і крыў усіх як ёсць за тупасць і фанабэрыю, за прадажнасць, баязлівасць і бесхрыбетнасць, за фанатычны аптымізм, даўно нічым не падмацаваны, і вечныя спадзяванні на авось - за ўсё! Лягчэй не станавілася, але дыханне аднавілася і здольнасць разважаць паціху вярталася.

«Кіраўнікі трох савецкіх рэспублік, якія, здавалася, толькі ўчора вылучаліся на высокія пасады сваімі партэлітамі і прысягалі на вернасць першаму прэзідэнту Савецкага Саюза, некалькімі росчыркамі пяра перакрэслілі васьмідзесяцігадовы шлях народаў - агульны і неймаверна цяжкі шлях!», «Канец камуністычнай імперыі...», «народы заслужылі незалежнасць...» - пішуць. А хто спытаўся ў народаў? Пасля таго, як усе на­роды на рэферэндуме сказалі: Савецкаму Саюзу - быць, і паўгода не прамінула... У гісторыю шчэмяцца! Царкамі захацелася пабыць! А грэбаны прэзідэнт за крамлёўскімі сценамі адседжваецца!»

Апошняя думка зноў выклікала выбух бруднай лаянкі, і зноў Шэр­шань кідаўся ад сцяны да сцяны, як загнаны ў клетку звер, не ведаючы, не знаходзячы выйсця для ўскіпелай энергіі. Трэба ж было неяк (як?) вытлумачыць хоць самому сабе, чаму не былі своечасова прыняты - і дагэтуль не прымаюцца!- меры супраць змовы, супраць змоўшчыкаў, чаму ўсёмагутны КДБ бяздзейнічае, а ён, палкоўнік спецслужбы, не можа звязацца нават з непасрэдным сваім начальствам.

Вытлумачэння не было. Выплеснутая злосць цёмнымі хвалямі перакочвалася па кабінеце. Шэршаня нават злёгку пахітвала з боку на бок, і ён, спустошаны, знямоглы, апусціўся на сваё крэсла і нейкі час тупа пазіраў на тэлефоны, якія ўсе, як адзін, маўчалі. «Мо ўжо і сувязь адключылі?» - мільганула трывога, і, каб праверыць думку, зняў трубку. Слухаючы доўгія гудкі з так і не паднесенай да вуха трубкі, доўга разважаў, каму пазваніць, і не адразу даўмеўся. Калі рука машынальна падалася да дыска, стаў набіраць нумар памочніка генерала.

- Іван Данілавіч? Палкоўнік Шэршань.

- Добры дзень, палкоўнік. Калі вы з пытаннем...

- Я чакаю распараджэння.

- Распараджэнняў пакуль што няма. Загадана чакаць. Усім зага­дана чакаць.

- Дачакаліся ўжо, ё... - кінуў Шэршань трубку, на міг апярэдзіўшы новы прыліў гневу, гнеўнага абурэння, але чарговыя мацюкі толькі злёгку ўскалыхнулі цішыню і згаслі, вярнуўшы змогу. Змогу, якая расцякалася па ўсім целе і ў нейкі момант абярнулася раптоўнай абыякавасцю. Так, быц­цам штосьці замкнула ў ім і гэта кароткая тэлефонная перакідка словамі канчаткова пазбавіла не толькі ўпэўненасці, а і звыкла ўласцівай яму волі да руху, да супраціўлення любым абставінам і перашкодам.

Сабраў у стос газеты. Уключыў невялікі тэлевізар у кутку кабінета, каб адсачыць, што перадаецца, што трапіла ў выпускі навінаў, але на ўсіх каналах ішлі звычайныя для гэтага часу перадачы для дома, для сям’і. Прыглушыў да мінімальнага гук, дастаў з шуфляды радыёпрыёмнічак, кінуты туды хто ведае за якім часам, паспрабаваў прамацаць эфір, але батарэйкі селі, а шнура, каб падключыцца да электрасеткі, побач не аказалася. Пачаў высоўваць шуфляду за шуфлядаю - знайшоў. Стаў падключаць - не атрымалася: нешта недзе заядала... Кінуў і шнур, і прыёмнік назад, адкінуўся на спінку крэсла, выпрастаўшы ногі і прыкрыўшы вочы. Чаго, запытацца, мітусіўся? Загадана чакаць распараджэння, загады трэба выконваць...

Паступова знікала адчуванне часу. Шэршань то нерухома, уставіўшыся ў адну кропку, сядзеў у крэсле, то праходжваўся па пакоі. Праслухаў некалькі выпускаў навінаў, у якіх коратка паўтаралася ўжо вядомая інфармацыя. Некаму званіў. Адказваў на нечыя тэлефонныя званкі. Як зазвычай. Як у любы руцінны дзень. Быццам нічога не здарылася. Быццам з лесу, з пушчы не прагучала на ўвесь свет: Савецкага Саюза больш няма. Быц­цам Савецкі Саюз - не яго Радзіма.

Пазваніўшы ў гараж і загадаўшы падаць машыну, Шэршань яшчэ не ведаў, куды скіруецца. Дадому? Там пуста і няўтульна. Да каго з чыноўных сябрукоў? Што ён ім скажа, калі якраз яму трэба б ведаць больш, і не сённяшнім днём? У якую-небудзь карчму? Не той выпадак, каб набрацца як свіння ў прысутнасці звыклай да чаго заўгодна абслугі.

- У Азярын, Анатоль, - спакойна сказаў вадзіцелю, апусціўшыся побач. - У лясны домік.

- Ёсць, - пакасіўся той на палкоўніка, але ніяк не зрэагаваў.

- Самы час падумаць, - дадаў Шэршань, не чакаючы адказу, і ні слова ў адказ не прагучала: што на такое скажаш?

Ужо на выездзе з горада вадзіцель спытаў, ці трэба заязджаць у гастраном за сякім-такім харчам, але пачуўшы кароткае «Не!», больш у га­ворку не ўступаў: мала нагадвала хмурае маўчанне Шэршаня звыклы на­строй яго перад загараднай паездкай? - дык жа і дзень, як ні стаўся да абнародаванага рашэння, гнюсненькі, і паездка не пры канцы тыдня: ні бабы, ні гарэлкі...

- Мо адскочу і прывязу што з прыпасаў? - усё ж пацікавіўся яшчэ раз, тармазнуушы за мастком, каля самай дарожкі да дома, прыцярушанай сцяжком.

- Патрэбнае знайду і тут, - пацягваўся Шэршань. - Вяртайся, лейтэнант.

- Прыехаць, як зазвычай...

- Не трэба! - кінуў ён, павярнуўшыся да вадзіцеля, і толькі калі заўважыў, як прыўзняліся ў лейтэнанта бровы над застылым у позірку недаўменнем, крыху мякчэй дадаў: - Сёння - не трэба. Заўтра. Адно каб паспець своечасова на службу.

Ёсць! - таптаўся той каля машыны.

- Штосьці незразумела?

- Загад зразумелы, таварыш палкоўнік, - казырнуў лейтэнант. - Дазвольце ехаць?

- Каціся, - буркнуў Шэршань, кіруючыся да ганка, і не павярнуўся ні на стук дзверцы, ні на рэзкі старт з месца, калі пасля таго, як натужна ўзвыў матор, стаў аддаляцца яго гул, што прыглушаўся нейкі час ледзь чутным шоргатам колаў. - Унюхаў-такі сёе-тое, сукін сын!

Ішоў не спяшаючыся. Дзівіўся, хоць і без асаблівае радасці, на сосны ўздоўж берага сажалкі, на чысціню не першага сёлета снега, на каляровыя водсветы сонечных промняў перад заходам сонцам на прыцярушаным сасновымі голкамі і снегам даху. Думаў, што, калі і любіў што ў жыцці па-сапраўднаму, то гэту мясціну, гэту сажалку і дом пад соснамі, які яму ніколі не належаў. Не належаў... Дык і нішто іншае не належала! Прыйшоў у гэ­ты свет без анічога свайго - і адыдзе, нічога з сабою не прыхапіўшы. Мо хіба гэты адвячорак...

Шэршань дастаў з кішэні ключы, але ў дом заходзіць не стаў - не хацелася. Ды і рана яшчэ. Захінуўшы паліто, апусціўся на драўляную прыступку ганка, на самы парожак. Так, абхапіўшы сябе рукамі, і сядзеў. Хвілін, якія няспешна наліпалі адна на адну, не лічыў. Hi пра што канкрэтнае не думаў. Думкі, як і позірк, пераляталі з аднаго на другое лёгка, нязмушана. Сінічка трапляла на вока - і ён сачыў за ёю з ціхім смуткам. 3 боку сажалкі далятаў нейкі згук - і ўзгадваў, як плаваў у яе халаднаватай вадзе ўлетку... і не адзін...

Адзін, не адзін - урэшце, значэння не мела, бо заўжды апасля заставаўся адзін. Хоць на службе, хоць дома, хоць тут. Перш нячаста, потым усё часцей, апошні год - пастаянна. I што гэта мяняла? Што падмяняла ці адмяняла? Любыя повязі паміж людзьмі - слабыя і няпэўныя. У адным выпадку на матэрыяльным інтарэсе трымаліся, у другім - на палітычным. Прайгравалі ў свой час і тыя, хто ўвесь час свае выгоды падлічваў, і тыя, хто без страху і сумненняў абараняў абраную ідэйную пазіцыю - абраную ідэю. Прайгравалі - адны спакойна, другія з трагічным для душы неразуменнем: чаму? за што?!

Вечны ідыятызм усё тых жа на ўсім працягу гісторыі пытанняў! Ча­му? Таму, што жыццё, адпушчаныя ім дні ў скарбонку, як даляры, не сунеш. За што? А хоць бы за тое, што аднойчы стаў думаць: ад цябе штосьці ў гэтым жыцці залежыць...

Да падобных высноў у сваіх разважаннях Шэршань рэдка калі прыходзіў. Ды і рэдка - не тое слова! Не часу, веры не ставала, каб усур’ёз разважаць над сэнсам свайго ці чужога існавання: штодня ж назіраў (а то і даводзіў сяму-таму): жыццё чалавечае капейкі ломанае не каштавала, не тое што розныя там «сю-сю - ма-сю». Сюсюкай ці выкабеньвайся над тым, што падносіла на кожным сваім прамежку жыццё, - вынік адзін: лёс так або іначай пасмяецца з цябе, з тваіх чаканняў і спадзяванняў. Так або іначай. Раней ці пазней. Калі сам - і тады, калі схочаш! - не паставіш кропку. Кропку, няхай не вельмі зграбную, але дакладную, як паказаная разамлелай ад чакання публіцы фіга.

Не сонца (яно ўжо даўно схавалася за хмаркаю), а само адвячоркавае святло, здавалася, садзілася за лес: там ужо шырылася цёмная, цёмна-ліловая паласа, якая падымалася і зацяняла далягляд. Над палянаю, над домам неба яшчэ сінела, а ў сажалцы, дальні край якой бачыўся з ганка, ужо збіралася цемра, нідзе, ніводным водсветам не адгукаючыся пагляду.

«Самы час, каб памінаць...» - мільганула неакрэсленая і таму вокамгненная думка, і Шэршань толькі ў гэты момант адчуў, што холад прабіраў да касцей. Падняўся. Крыху патаптаўшыся на ганку, намацаў сунутыя ў адну з кішэняў ключы. Не з першага заходу, але адамкнуў дзве­ры і шырока адчыніў іх, каб упусціць у дом промні апошняга святла. Міг-другі прамарудзіў, спрабуючы зарыентавацца ў згадках, і прайшоў напрасткі ў пакой, да пісьмовага стала, дзе ў адной з шуфлядак трымаў - у адпаведнасці з няпісаным правілам, якога звычайна прытрымліваўся ў любым стане, прыхоўваў ад самога сябе пляшку малдаўскага каньяку, а ў другой (ніжняй) - баявы пісталет, прывезены некалі з Афгана. Перш дастаў пісталет і, праверыўшы, паклаў на стол, потым узяў з верхняй скрынкі каньяк і з пляшкаю ў руцэ вярнуўся на ганак. Адкаркоўваючы яе, прасачыў за цёмнай паласою неба над лесам, потым цяжка апусціўся на ранейшае месца. Паёрзаў крыху і для большай зручнасці прываліўся спіною да шулы. Выпрастаў ногі і ўздыхнуў: пляшка сагравала руку, а трэба б, каб душу...

Позірк усё яшчэ спрабаваў утрымаць цямрэчу ад распаўзання і няўмольнага набліжэння, а ў душы Шэршань даўно змірыўся і з гэтай шараю гадзінай, і з выспелым рашэннем тут, у адзіноце, сам-насам з бязмежжам, якое згасала на вачах, памянуць «вялікі і магутны»: яму ён аддана служыў, у росквіце яго, як сёння стала ясна, бачыў адзіны сэнс усяго таго, што рабілася і чынілася. Абвешчана смерць краіны - і хрэн з ёю! А вось сэнс... Вялікая ідэя, якую так бяздарна прапілі-пражралі (і ён, Шэршань, у тым ліку), была сапраўды вялікаю. Як ні круці, а не супраць краіны, якую называлі Савецкі Саюз, а супраць ідэі, якая зрабіла яе Савецкім Саюзам, змагаліся прайдзісветы ўсяго свету!

Шэршань піў каньяк проста з гарла, адганяў збрыдлыя за дзень думкі - і запіваў іх, не пражытае жыццё памінаючы, а ўсё яшчэ жывую веру ў жыццё, у яго працяг глушачы. Які працяг? У чым? Агонія распа­ду, хутчэй за ўсё, не адно дзесяцігоддзе будзе доўжыцца - і што? Смяяцца? Плакаць? Піць да чорцікаў у вачах, спрабуючы да новых гаспадароў прызвычаіцца?

Сплюнуўшы думку пад ногі, Шэршань падняўся. Трасянуў пляшку - штосьці яшчэ боўталася... Салютнуў ёю ўжо амаль да канца зацягнутаму шэранню небу, дапіў рэшту і пайшоў у дом. 3 парога кінуў пустую бутэльку назад, у снег. Адвячорак саступаў вечару, ён, палкоўнік КДБ Шэршань, саступаць новаму дню, нейкаму новаму жыццю не збіраўся. Даволі таго, што ў мінулым прайграна ім самім. Засталося годна прызнаць, што прайграў усё, і паставіць кропку.

Святло згасала. Чорнае вока сажалкі ў абрамленні прыцярушаных ранішнім снегападам соснаў яшчэ не злілося са змрокам, хоць ужо не люстравала ніводнага водсвету неба, і ўсё ж невялічкі прагал сінечы на заха- дзе сведчыў: дзень не дагарэў, а дагараў... Hi ўскрыку птушкі, ні павеву ветру. Так, бы паўсюль, ад краю да краю леса, ад краю да краю света ўсталявалася на некалькі хвілін цішыня.

Калі з дома, з так і не прычыненых дзвярэй пачуўся кароткі, здавалася, прыглушаны самой гэтай цішынёю стрэл, хмарны покрыў ледзь прыкметна ўздрыгнуў, і шэрань тут жа зацягнула апошні светлы прагал. Змрок пачаў гусцець, і ў хуткім часе ўжо цяжка было б правесці мяжу між цёмным, адразу пачарнелым небам і ахутанай шчыльнаю цямрэчаю зямлёй.