Новыя прыгоды Несцеркі

Карціна шостая

У панскім палацы — сцэна, на ёй рэпеціруюць дзяўчаты, на першым плане Кацярына, да яе падыходзіць лакей.

Лакей. То хай пані пачакае, пан зараз прыйдзе.

Уваходзіць Несцерка.

Кацярына. Дзядзечка Несцер!

Несцерка. Вось табе і на — мне пан загадаў сетку сплесці ды птушку злавіць — а яна сама ў клетку прыляцела.

Кацярына. Што вы тут робіце?

Несцерка. Я то заўсёды пры пану, як тая блыха пры сабаку. А вось ты як сюды трапіла?

Кацярына. Бацька прыслаў. Пан хоча, каб я яго тэатр паглядзела.

Несцерка. Э-э, пан не толькі гэтага хоча, ды, бачу, і бацька твой таксама.

Кацярына. Ведаю, ведаю, дзядзечка, што яны хочуць. (Закрывае твар рукамі.)

Несцерка. Ну, не трэба слёзкі ліць. Паглядзі, у якой прыгожай клетцы жыць будзеш.

Кацярына. З мілым і ў запечку добра.

Несцерка. А пан што — не мілы? Багаты і знатны. А які на погляд — як важна выступае, які гонар. (Паказвае, як пан ходзіць.) Не тое што які мужык — Андрэй, напрыклад, — ні форсу, ні грошай у кішэні.

Кацярына. Ды затое як прытуліць ды як прыгалубіць, ой, што гэта я кажу!

Несцерка. То і кажаш, што ў думках. Каханне і кашаль не схаваеш. Толькі забудзь пра свае каханне. Якая з яго карысць? Самая непатрэбная рэч на свеце. Будзеш жыць у палацах, у Варшаву паедзеш, у золаце будзеш хадзіць, на Андрэя свайго і не паглядзіш, а на дзядзьку Несцера і плюнуць не захочаш.

Кацярына. Ой, дзядзечка, не рвіце душу, я і так усе ночы праплакала.

Несцерка. Няўжо праплакала? Няўжо паненкаю быць не хочаш?

Кацярына. Каб бацьку не ў астрог — збегла б куды вочы глядзяць. А каб прымусілі — то і ў ваду б.

Несцерка. Э, да ты не ў бацьку, ты ў маці нябожчыцу. Памятаю яе, зямля ёй пухам. I цябе з калыскі памятаю, птушачка ты мая. I калі ты сапраўды за панствам не гонішся, у бядзе не пакіну.

Кацярына. Ой, дзядзечка Несцер! (Абдымае Несцерку.)

Несцерка. Ну, ну. Толькі вось бацька твой — ці з розуму зжыўся, ці ў падпанкі яму свярбіць…

Кацярына. Вінен ён пану тысячу рублёў — пасадзяць яго ў астрог. Каб не гэта…

Несцерка. А і пасядзеў бы крыху — можа, розуму дабавілася б.

Кацярына. Не, дзядзечка, я гэтак не згодна. Лепш век гараваць, чым бацьку ў астрог аддаць.

Несцерка. Ну-ну, не сумуй. Знойдзем тысячу.

Кацярына. Дзе ж гэткія грошы ўзяць?

Несцерка. Была б бяда. Яна навучыць. А разумны чалавек і без грошай выкруціцца.

Кацярына. Андрэй павёз тавар гандлярам — павёз няходжанымі шляхамі і ўжо вестачку прыслаў — усё добра абышлося. Грошы ёсць. Ды і пан пра гэта даведаўся — цягне ў касцёл як у пятлю.

Несцерка. Ну дык слухай. Скажа што пан пра вяселле — нічога не абяцай. А ўвечары пад’еду я на панскіх конях — сядай і насустрач Андрэю. А пакуль вы вернецеся, мы тут неяк пратрымаемся.

Кацярына. Значыць, мы коней гэтых украдзём? Так ня добра.

Несцерка. Э-э, Бог чэсных любіць, ды долі не дае. Не ўкрадзём, а пазычым. Толькі вось бацьку б твайго ўламаць. А вунь і сам Пшэбыеўскі сюды стрыканожыць — ну, да вечара.

Несцерка выходзіць. З’яўляецца пан Пшэбыеўскі.

Пшэбыеўскі. О! Пані Катажына! Бардзо рады бачыць! (Кланяецца.) Дзенькуем пані за візіт. Я меў смеласць прыгатаваць пані сюрпрыз — о, пані будзе мець шмат прыемнасці. У гэткай глушы прывабная пані не мае забавы. Я хацеў, каб пані паглядзела мой тэатр.

Кацярына кланяецца.

То, канешне, не Варшава, але я намагаўся зрабіць так, каб пані мела прыемнасць. Я сам аўтар, я напісаў вершы, музыку — то опера прысвечана пані Катажыне.

Кацярына зноў кланяецца.

(Хлопае ў далоні, звяртаецца да дзяўчат-танцорак). Прыгатаваць усё! Перша сцэна — танец. Музыка — раз-два — раз-два-тры!

Танцоркі пачынаюць танец. Яны ў антычным адзенні, дэкарацыі — горы, воблакі, кіпарысы.

О! Матка боска — як нежывыя — віва, віва, вось гэтак. Амарозо — вось так. (Паказвае, як трэба рухацца.) Зноў — музыка — кантабіле, кантабіле. От, як з дрэва зробленыя! Рукі — рукі — грацыя. О, пані Катажына, — як вывучыць гэтых! I музыка — хоць вушы затыкай. Трэба выпісваць італьянцаў. Пастух, дзе пастух? — выхад пастуха.

З’яўляецца пастух, усе заміраюць.

Пастух (спявае).

Усе зноў працягваюць танец вакол пастуха.

Пшэбыеўскі. Стоп, стоп, усё не тое! (Выходзіць сам, робіць некалькі «па» і пяе.)

От, пані Катажына — ну што з імі зробіш. I потым, што гэта за мова?! Ці ж можна размаўляць на гэткай туземнай мове?! На сцэне трэба па-французску або па-польску.

Кацярына. А па мне, паночку, няма лепш той мовы, на якой маці калыханку пела.

Пшэбыеўскі. Маці! Калыханку! Не, не. Ні пець, ні танцаваць! Не тая парода. Трэба выпісваць італьянак.

Кацярына. Занадта складана пан усё прыдумаў — вось і не атрымліваецца. А што пець ды скакаць — нашы дзяўчаты не горш за італьянак могуць.

Пшэбыеўскі. О пані! Мастацтва — тонкая рэч. Тут патрэбна парода. Віва — кантабіле, тэмпо — брыо.

Кацярына. А вось пагляньце — ваша брыла.

Кацярына збірае танцорак і музыкаў, і пачынаецца танец, усе спяваюць.

Дзяўчаты акружаюць пана, танцуюць з ім. Кацярына пяе.

Танец працягваецца, усе пяюць.

Кацярына зноў побач з панам, спявае.

Пасля гэтых слоў Пшэбыеўскі грозна топае нагой, усе разбягаюцца.

Пшэбыеўскі. То цо такое пані мувіць!

Кацярына. А гэта песня такая.

Пшэбыеўскі. Ах, то песня?

Кацярына. Песня, песня.

Пшэбыеўскі. Песня добрая. Гэткія песні трэба запісаць і выдаць ксёнжкай у Варшаве. То туземны фальклор.

Кацярына. Пан так навукова кажа, што і зразумець цяжка.

Пшэбыеўскі. Але. Да навукі я маю розум. А пані Катажына вельмі добра скакала. Зусім як тая козачка. (Хоча абняць Кацярыну.)

Кацярына. Козачкі не толькі скачуць, яны яшчэ і бадаюцца.

Пшэбыеўскі. О, пані Катажына, я толькі меў намер падзякаваць за танец.

Кацярына. Пан казаў, што мы не ўмеем танцаваць.

Пшэбыеўскі. О, я толькі меў на ўвазе, што гэткія танцы не для сцэны. Мастацтва — тонкая рэч. Вось калі будзе гатова мая опера…

Кацярына. А калі ж яна будзе гатова?

Пшэбыеўскі. О! Такое грандыёзнае прадстаўленне мае быць толькі па асаблівым выпадку. Напрыклад, для вяселля. Як пані Катажына адносіцца да вяселля?

Кацярына. Гэта справа добрая. Ды вось жаніха няма.

Пшэбыеўскі. Жаніха можна знайсці.

Кацярына. Цяжка знайсці такога, якога хочацца.

Пшэбыеўскі. А якога пані хоча?

Кацярына. Каб быў прыгожы…

Пшэбыеўскі. То ці ж я не прыгожы — такіх шчыблетаў ні ў кога ў акрузе няма, а фрак з самога Парыжа.

Кацярына (убок). Добры фрак, ды сам дурак. (Пшэбыеўскаму.) Яшчэ каб разумны быў.

Пшэбыеўскі. О, па розуму мне тут роўных няма.

Кацярына. Вось гэта праўда, цяжка пару знайсці.

Пшэбыеўскі. Другі раз ну проста распірае ад розуму, не ведаеш, што і рабіць.

Кацярына. Падзяліліся б з кім.

Пшэбыеўскі. А я так і раблю, я парады ўсім тады даю. Вось і панне Катажыне хачу даць.

Кацярына. Якую ж гэта параду пан хоча мне даць?

Пшэбыеўскі. Выходзьце, пані Катажына, замуж.

Кацярына. Дзякуй, так і зраблю. Толькі вось каго жаніхом абраць — парады ў пана пытаць не стану.

Уцякае, пан бяжыць следам.

Пшэбыеўскі. За мяне, за мяне, як крулеву апрану, у Варшаву завязу.

Кацярына выскоквае ў дзверы, а пан сутыкаецца з Несцеркам.

Несцерка. Дзень добры, паночку.

Пшэбыеўскі. От, халера ясна, збегла.

Несцерка. Э, паночку, дзеўку голымі рукамі не зловіш.

Пшэбыеўскі. Тады сеткай зловім, залатой. Як адвязу ў Варшаву… Кажы, што новага.

Несцерка. Ох, паночку, што ні навіна, то не радасць.

Пшэбыеўскі. За дрэнныя весткі — сам ведаеш, якая ўзнагарода.

Несцерка. Што рабіць, як лепшых няма. I так заходзіў, і гэтак. I з ёю гутарыў, і з бацькам. Убіла сабе ў галаву гэтага Андрэя — за яго, або ў ваду, кажа, — і ўсё тут.

Пшэбыеўскі. А што ж бацька — тысячу мне вінен, — сілком хай цягне да касцёла. За гэтыя грошы дзве такія Катажыны купіць можна.

Несцерка. Ён не супраць, але ж пан хацеў паціхеньку абвянчацца.

Пшэбыеўскі. Але. Катажына, хаця і прыгажуня, а мяшчаначка, не з рукі мне, Пшэбыеўскаму, пры ўсім народзе. Вось пажыве ў Варшаве, стане паненкаю…

Несцерка. А сілком, паціху, — не атрымаецца. Дзеўка не конь, вупраж не накінеш.

Пшэбыеўскі. Захочаш пакатацца — запражэш. Дзе ж твая хвалёная хітрасць?

Несцерка. Пры мне, паночку, пры мне. Вы казалі, што вам абы да касцёла, а там ужо ваш клопат.

Пшэбыеўскі. От, пасля касцёла дзеўка мякчэй становіцца.

Несцерка. Вось я і прыдумаў…

Пшэбыеўскі. Ну дык расказвай, што ты прыдумаў.

Несцерка. Даведаўся я, паночку, што Кацярына чакае Андрэя з дня на дзень. I хочуць да касцёла…

Пшэбыеўскі. То разбой! Я паклічу варту!

Несцерка. Э, паночку. Толькі спалохаеце. А вось мы ёй вестачку пададзім — як ад Андрэя. А пан пераапранецца — ды замест яго пад вянец. А там — воля ваша, мой клопат — да касцёла.

Пшэбыеўскі. От праўда, галота на выдумкі хітрая.

Несцерка. Хай пан загадае запрэгчы тройку — увечары я пад’еду па Кацярыну, у мяне ўжо ўсё дамоўлена.

Пшэбыеўскі. Малайчына! Толькі зробім гэта заўтра. Усё падрыхтаваць трэба.

Несцерка. Як пан скажа. А тады б няшкода перакусіць ды выпіць.

Пшэбыеўскі. Пшэбыеўскі ведае, як мужычка ўзнагародзіць. За тое, што добра прыдумаў — добра і пагуляеш. Я ведаю, што вашаму брату трэба. (Адкрывае заслону — за ёю стол з ежай і віном.) Пі, гуляй, а заўтра праспішся — і за работу.

Несцерка. Было б сказана — нам забыць нядоўга.

Пшэбыеўскі (прыпыняе Несцерку). Толькі памятай: аб нашых задумах ніхто не павінен ведаць.

Несцерка. Што гэта пан як быццам некага баіцца?

Пшэбыеўскі. А ты што, нікога не баішся?

Несцерка. А каго ж мне баяцца?..

Пшэбыеўскі. Ды вось прыходзіў раніцой бургамістр, цябе шукаў, казаў, трэба, маўляў, у астрог пасадзіць.

Несцерка. То ад добрае душы. Ведае, што ў мяне ні даху над галавой, ні хлеба ў абед — вось і турбуецца.

Пшэбыеўскі (смяецца). Дык, значыць, бургамістр добры чалавек.

Несцерка. Канешне, добры. Калі спіць, і з дубінай прайсці міма можна.

Пшэбыеўскі (смяецца). То добра мовіш. То б запісаць і выдаць ксёнжку ў Варшаве — як фальклор туземны.

Несцерка. Пішыце, пішыце, паночку. (Убок.) Каб табе чэрці віламі па скуры пісалі.

Пшэбыеўскі выходзіць.

Узрадаваўся. Што ты скажаш, як атрымаеш і дулю, а не Ганулю.

Уваходзіць Малання.

Малання. Ну што, работнічак, на другія харчы перайшоў — ці мае не да смаку?

Несцерка разводзіць рукамі.

Нешта ты і носа не паказваеш. Чула, у пана за лепшага сябра. Можа, і пра тое, аб чым дамаўляліся, забыў. А ён ўсё жыццё памятае. Можа, і мне расказаць пану, дзеля чаго ты да яго ўладкаваўся?

Несцерка зноў разводзіць рукамі.

Несцерка. Ты што малоціш?

Малання. А тое, што ў мяне ў гэтым доме таксама вока ды вуха ёсць. Чула, пану Кацьку сватаеш? Хочаш і каля яго, і каля мяне разжыцца.

Несцерка. От дурніца. Табе б у сямнаццаць гадоў да той памяці яшчэ б розум. Гэта ж «манеўр».

Малання. Які «манер»?

Несцерка. Глухому што ні кажы — сваё чуе. Нельга напрамкі лезці — у абход трэба, зразумела? Ты толькі рыхтуй грошыкі. Заўтра вечарам… Адным словам, з’едзе твая саперніца адсюль — табе і карты ў рукі.

Малання. Ох, спрытны ты круцель. Але каб і мяне не падмануў заадно.

Несцерка. Ну, ну — дзякаваць будзеш.

Малання. Гэта я заўсёды гатова — ды ты сам упіраешся. Колькі год адзін шляешся — і да бабы цябе не цягне — га? (Абдымае Несцерку.)

Несцерка. Ну, ну, дзіравага меха не напоўніш, карысці ад вас, ад баб. Вось я лепш сто грамаў вып’ю.

Малання. Эх ты, не тваім носам маліну кляваць. Відаць, і забыўся як.

Чуваць шум.

Ой, Пшэбыеўскі ідзе, трэба схавацца.

Несцерка. Уцякай у другі пакой, а я тута.

Несцерка бярэ бутэльку і лажыцца, быццам п’яны, пад стол. Малання выходзіць. Уваходзяць Пшэбыеўскі і панскі кухар татарын Мустафа.

Пшэбыеўскі (адхінае заслону). Ужо пад сталом валяецца. Дапусці свінню да талеркі. А сёння гэтак і трэба, усё па задуманым. Ты ўсё вывучыў добра?

Кухар. Усё, усё.

Пшэбыеўскі. Прачытаеш — скажаш: «Будзьце мужам і жонкаю» — і хуценька ў алтар. Вопратку скінеш — і на козлы. I адразу кіруйся на Варшаўскі тракт. Гэткае вяселле лепш у Варшаве гуляць.

Кухар. Усё зробім, як дамовіліся. Колькі пан заплаціць?

Пшэбыеўскі. Аб гэтым потым, потым.

Кухар. Грошы адразу. Грэх вялікі.

Пшэбыеўскі. Які табе грэх — ты не хрысціянін. Твая вера гэтага не забараняе.

Кухар. Паганіць касцёл — вялікі грэх. Грошы наперад.

Пшэбыеўскі. Наперад. А ты ўцячэш пасля, а як я дзеўку Кудрачку вярну, хто дакажа, што ты вянчаў?

Кухар. Мяне тады людзі адарвуць мая башка.

Пшэбыеўскі. Затое і грошы табе плачу.

Кухар. Дзеньга — гэта добра. За дзеньга ўсё зробім.

Пшэбыеўскі. Вось яшчэ таксама — туземец. Добра. Палову.

Кухар. Такія — не. Залаты, залаты давай.

Пшэбыеўскі дае мяшэчак з грашыма.

Пшэбыеўскі. Ды ты не турбуйся за сваю галаву. Пажыве дзеўка ў Варшаве — памякчэе, і шуму не будзе ніякага.

Кухар. Пан дзеньга даст — всё будзет харашо, шума не будзет.

Пшэбыеўскі. Пан грошай не пашкадуе. А як прыцямнее — едзь да Кацярыны, скажаш, ад Несцеркі. А то гэтаму прайдзісвету дай коней — ні дзеўкі, ні коней не знойдзеш. Ксяндза адвязеш у суседняе мястэчка. Вось запіска.

Кухар. Усё як пан скажа.

Пшэбыеўскі. Пайшлі, трэба ўсё хутка рабіць, хутка!

Выходзяць. З-за заслоны выходзіць Несцерка.

Несцерка. Вось табе і на! Я яго шапкаю, а ён мяне — абухом!

Уваходзіць Манах.

Манах. Што аслупянеў, як маланкаю стукнула?

Несцерка. Стукнула, брат, ды так стукнула — хоць крычы. А ты што тут робіш — усё на касцёл збіраеш?

Манах. Даўно кінуў гэты занятак. Жыву вось у пана Пшэбыеўскага за вучонага сакратара. А заадно даследую яго вінныя падвалы. Ды ён, відаць, зразумеў гэта. Схаваў ключы. Вось я іх і шукаю. Во яны — ключы пазнання сэнсу нашага існавання праз элексір жыцця.

Несцерка. Няўжо?

Манах. Павер мне. Я чалавек вучоны. Толькі вось бяда — ключы я не знайшоў, а з раніцы ў роце ні кроплі не было.

Несцерка. Э, браток, ведаю гэткую бяду. Але, умеючы, дапамагчы няцяжка. Адкрый заслону.

Манах адкрывае заслону.

Манах. Божа! Як мудра ўсё на гэтым свеце! Трэба толькі адкрыць заслону!

Яны садзяцца за стол, наліваюць віна.

Несцерка. Але ж у цябе і мерка!

Манах. Як самі сабе мераем — гэткай меркаю і нам адмераюць. (Выпівае.)

Несцерка. I колькі ж ты можаш выпіць?

Манах. Гэта гледзячы па абставінах. Якое віно, якая закуска. У пакоях або на ваздусях, за сваё ці дармавое.

Несцерка. Ну, калі найлепшае віно, і закуска, ды ў садку пад вішнямі — і на дармаўшчыну?

Манах. Тады да бясконцасці, і яшчэ адна бутыль.

Несцерка. Чакай, калі да бясконцасці, то навошта яшчэ адна бутыль?

Манах. А каб раніцай апахмяліцца было чым.

Несцерка. Божа! Вось што значыць вучоны чалавек. Колькі гадоў гэтую гадасць п’ю — а да гэткага не дадумаўся.

Манах. Таму дурная галава раніцай і баліць. Налівай.

Несцерка. Але так піць — і ў царства Божае не трапіш.

Манах. Сказана: царства Божае — унутры нас. (Выпівае і гладзіць сябе па жываце.) А дзе ж наш благадзецель, пан Пшэбыеўскі?

Несцерка. Ксяндза шукае.

Манах. А навошта?

Несцерка. Жаніцца хоча.

Манах. I дарэмна. Сказана: жанчына — ёсць сетка.

Несцерка. Ахвота горш за няволю.

Манах. I гэта праўда. Я б і сам мог дапамагчы нашаму благадзецелю. Я ж не проста манах — я і ксяндзом, і вікарыем магу, і грахі адпускаць маю права — у мяне папера ад самага папы ёсць. Сам папа падпісаў — эх, яго б сюды. Ён жа плакаў, калі мяне праводзіў, а вось цяпер бы мы павесяліліся!

Несцерка (хоча наліць). Стары фокус — зноў пуста.

Манах. Неразгаданая загадка быцця, колькі ні пі — дап’еш да дна, а назаўтра зноў поўна — га? «Чудзен сей мір», — хвала яго тварцу. А хто п’е — налівайце, а хто не п’е — не давайце.

Манах засынае, седзячы на крэсле. Уваходзіць Малання.

Малання. Ну што, дарваліся, як свінні да гразі — цяпер да раніцы.

Несцерка. Ох, галубка, не да віна — абкруціў мяне Пшэбыеўскі. Правёў на мякіне. Я думаў, ён дурны, як яго стары бацька, — ды дзе там!

Малання. Стары хоць шчодры быў.

Несцерка. А ты і яго грэла?

Малання. А чаго б і не пагрэць, калі холадна старому.

Несцерка. А вось сынок падпёк — хоць локці кусай.

Малання. А ты думаў, за ўсіх хітрэйшы?

Несцерка. Дурніца, табе ж горш. Вось падсуне свайго татарына замест мяне да Кацярыны — у касцёл ды і ў Варшаву. А ты з носам застанешся.

Малання. Бач ты! Што ж рабіць?

Несцерка. Што рабіць? Трэба нешта прыдумаць. А як дурнем прыкідваўся, га — я і паверыў.

Малання. Я ж казала — гэты такога наабяцае. Мне таксама — у Варшаву завязу, ажанюся з табой. I ўсё — адны абяцанкі. Стары хоць грошы даваў.

Несцерка. Дык ён ажаніцца з табою абяцаў?

Малання. Што бабе не паабяцаеш, пакуль яна гарачая. А я, дурніца, і паверыла.

Несцерка. Што ж ты адразу не казала?

Малання. Гэтак вам кожнаму ўсё і скажы. Але я ім пакажу вяселле, і нявесце дастанецца. Я ім пакажу — злосць хоць зганю.

Несцерка. Пачакай, пачакай. Зноў ты напралом. Вось хто нам дапаможа. (Хлопае Манаха па спіне, той падае з крэсла.)

Малання. Эй, цішэй, заб’ецца.

Несцерка. Яго і колам не заб’еш, цягні на канапу.

Цягнуць Манаха за ногі праз усю сцэну.

Ну і цяжкі, не падняць. Нездарма на жывот плячысты. Заставайся тут — вартуй, і каб да вечара цвярозы быў. Расолу прынясі. I чакай мяне.

Несцерка і Малання выходзяць у розныя бакі.

Манах (падымае галаву). А хто п’е — налівайце, а хто не п’е — не давайце. (Зноў падае і храпе.)