Папараць-кветка

Карціна другая

Пакой у доме Лабыша. Злева, бліжэй да гледачоў, уваходныя дзверы; насупраць — дзверы ў суседні пакой. У левым куце на лаве стаіць прасніца з кудзеляй, пры ёй на падлозе — калаўрот. У правым куце пад абразамі — доўгі кухонны стол і тры табурэткі. Каля ўваходных дзвярэй — шырокая канапа. У пакоі Яніна і Надзя. Яны прыбіраюць са стала рэшткі ежы.

Надзя. Дык хоць я і люблю яго, але прыйдзецца выкінуць з сэрца. Нашто ж мне цярпець такую абразу? Ці на ім ужо свет клінам сышоўся? Учора і свята было, але я знарок яму на вочы не паказвалася.

Яніна. А хіба ён вінаваты, што ў яго маці гэтакая?

Надзя. Няхай яна выбірае яму, каго сабе хоча, а я і без яго пражыву.

Яніна. Нічога, усё будзе добра. Матка не перашкодзіць яму ў жаніцьбе. Калі яна не супакоіцца, дык ён і аддзяліцца ад яе можа. Я вось у горшым становішчы, ды і то духам не падаю. Мой бацька не гэтак заскача, як пачуе, што я Лявона кахаю.

Надзя. І пачуе, бо людзі паднялі ўжо на языкі.

Яніна. Мы самі яму хутчэй скажам аб гэтым. Хопіць гуляць у хованкі!

Уваходзіць Анатоль.

Анатоль. Ідзі, Яня, копы растрасаць, а то сена не высахне.

Надзя. Ідзі, Янечка, і я зараз іду, толькі хату падмяту. (Бярэ венік і мяце хату.)

Яніна выходзіць.

Анатоль. Ты сёння незвычайная, Надзя, свежая, румяная.

Надзя. Як крапіва пад плотам.

Анатоль. Не-е, як ружа гародняя.

Надзя. Ну-у, выдумаў!

Анатоль. У цябе любы пан можа закахацца, калі ўбачыць.

Надзя. Што гэта табе прыйшло ў галаву хваліць мяне?

Чуецца тупат ног за дзвярыма.

Анатоль (незадаволена). Некага ж нясе сюды нячыстая сіла.

Уваходзіць Люба.

Люба. Добры дзень.

Надзя. Добры дзень, Любка.

Люба. Ну, Толік, я прыйшла па грошы за поліва.

Анатоль. А колькі ж табе належыць?

Люба. Па злоту за дзень, як і дамовіліся, а за два дні — два злоты, значыць.

Анатоль. Не дам я табе па злоту: за табой палавіну травы засталося. Калі хочаш, па пяцьдзесят грошаў заплачу.

Люба. Дзе ж там тая трава? Што ты выдумляеш?

Анатоль. А дзе гэта хто бачыў, каб бабы па злоту ў дзень зараблялі?

Люба. Ты не будзь хітрэй свайго бацькі. Ён хоць і скупы, але калі дамовіўся, то не скруціць.

Анатоль. На табе паўтара злота і не барабань тут, як малатарня! І гэтага зашмат для цябе. (Дастае з кішэні і працягвае іх Любе.)

Люба (беручы грошы). Няхай табе майго паўзлота праз бок вылезе, круцель! Ну, больш ты мяне не ашукаеш. (Выходзіць.)

Анатоль (услед ёй). Кляні, кляні! Але на сябе бяры.

Надзя. О, ты ўжо, бачу я, лепш за бацьку за гаспадарку бярэшся? Ці не жаніцца задумаў толькі?

Анатоль. А ты пойдзеш за мяне замуж?

Надзя. Не смейся з мяне.

Анатоль. Я не смяюся. Я сур’ёзна пытаю, бо ты мне падабаешся.

Надзя. Я ж сястра твая.

Анатоль. Якая ты ўжо сястра мне? Траюрадная — дзесятая вада на кісялі, як кажуць.

Надзя. У цябе ж Антаніна ёсць.

Анатоль. Антаніна… Нашто яна мне — рабая, старая.

Надзя. Але ж у яе панчоха золата. А я ж бедная.

Анатоль. Тваё хараство даражэй яе багацця, калі хочаш ведаць.

Надзя. Не веру я ніводнаму слову твайму!.. (Ставіць у кут венік і хоча выйсці з хаты, але Анатоль заступае дарогу ёй.) Што табе трэба ад мяне?!

Анатоль. Я люблю цябе і буду з табой жаніцца. (Раптам абдымае Надзю і цалуе.) Ты не бойся мяне, што б я не зрабіў з табой, я цябе не кіну. (Прыціскае яе мацней да сябе.)

Надзя падымае крык. На крык убягае Лабыш. Анатоль пускае Надзю.

Надзя (да Анатоля). Нахабнік! (Выходзіць.)

Лабыш (да Анатоля). Эх ты, скаціна бязрогая… Жаніўся б, калі так ужо не церпіцца.

Анатоль. Што, можа, з ёй і жаніцца скажаш?

Лабыш. А чаму б і не з ёй? Чым кепская дзеўка?

Анатоль. Ну, каб жа яе цудоўныя ножкі ды мелі дзесяцін дзесяць зямлі пад сабой або каб да яе прыгожага твару ды хоць пару тысяч злоцікаў, дык можна было б і пра жаніцьбу падумаць.

Лабыш. Дык вось прыйшоў час адкрыць табе, хто такая Надзя. Аб ёй тут ніхто нічога не ведае, таму што яна папала да нас здалёку і зусім маленькая, а я знарок трымаў усё ў таямніцы. Яе бацькі пасля смерці пакінулі ёй валоку зямлі. Тую зямлю я прадаў і грошы паклаў у банк на яе імя.

Анатоль. А чаго ж ты, бацька, раней не гаварыў мне аб гэтым. На чорта ж я час марнаваў з зязюляй старой — Антанінай Пясецкай.

Лабыш. І тая дзеўка добрая.

Анатоль. Дык Надзя маладзейшая, харашэйшая.

Лабыш. І ў хаце ўжо ў нас.

Анатоль. Не ведаў я, што яна дзеўка цёплая, не было б таго. Але нічога, я сваю памылку папраўлю.

Лабыш. Ну, ты ўжо, можна сказаць, у парадку, застаецца толькі Яню ўпарадкаваць.

Анатоль. Цьфу ты! Я ж і забыўся зусім, для яе ж жаніх добры здараецца — пан Ганецкі. Заўчора ён аб’явіў аб сваім жаданні парадніцца з намі.

Лабыш. Ганецкі!.. Дык ён жа паляк.

Анатоль. Рускі ці паляк — усё адно хрысціянін. Лепшага жаніха не падбярэш.

Лабыш. Ды я не аб гэтым. Ён жа пан…

Анатоль. А мы што — лыкам шыты. (Папраўляе пояс на стралецкім мундзіры і канфедэратку на галаве і збіраецца ісці.)

Лабыш. Бач ты — Ганецкі! (Заўважыўшы, што Анатоль адыходзіць.) Дык ты і сёння работу кідаеш?!

Анатоль. Без патрэбы я ніколі не адлучаюся з дому. У нас сёння заняткі на стрэльбішчы.

Лабыш. Каб яны пагарэлі гэтыя заняткі твае, як яны цябе ад работы адрываюць.

Анатоль. Нічога не зробіш, бацька, служба такая.

Лабыш. Загінеш ты некалі праз гэтую сваю службу: звязаўся з паліцыяй, на чорта яна табе здалася!

Анатоль. Ага, добра радзіш — кінь! Лепш ты на маё месца другога парабка наймі, а з пачэснай службы мяне не зрывай. Камуністы хочуць ад нас зямлю адабраць, а мы, стшэльцы, павінны абараняць ад іх нашу зямлю.

Лабыш. А хто ў цябе адбірае тваю зямлю?

Анатоль. Ёсць такія!

Стук у дзверы.

Лабыш. Калі ласка.

Уваходзіць Ганецкі.

Ганецкі. Добрага ранку панству!

Анатоль. Добрай раніцы! Вы лёгкія на ўспамін, пане Ганецкі! Мы толькі што гаварылі пра вас, і вы тут як тут!

Ганецкі. А што ж вы такога гаварылі пра мяне, панове?

Анатоль. Я расказаў бацьку аб тым, што вы хочаце аказаць нам вялікі гонар…

Ганецкі. І як ойцец глядзіць на гэта? Згодзен ён аддаць мне руку сваёй цуркі?

Анатоль. А вось няхай ён сам вам скажа. (Да Лабыша.) Можа, тата, Яню паклікаць у хату?

Лабыш. Пакліч.

Анатоль выходзіць.

Ганецкі. Дык што вы мне скажаце, пане Лабыш?

Лабыш. Не ведаю, як тут нам, мужыкам, радніцца з панам.

Ганецкі. Я лічу, што мы паны з вамі роўныя, хоць я поляк, а вы беларус, бо багацце ж у нас аднолькавае.

Лабыш. Дык я-то не супраць быў бы аддаць за вас сваю дачку, але хацеў бы пачуць спярша, што яна сама наконт гэтага думае. А вось і яна ідзе ў хату. Я вас пакіну адных тут. Наперад вы пагаварыце з ёй, а потым я…

Уваходзіць Яніна.

Ганецкі. Дзень добры, панна Яніна.

Яніна. Дзень добры пану Ганецкаму.

Ганецкі. Маю гонар пацалаваць вашу пяшчотную беленькую ручку. (Цалуе яе ў руку.)

Лабыш. Ну ты, Яня, займі тут чым-небудзь пана Ганецкага, пакуль я вярнуся. Пан Станіслаў павінен адчуваць сябе ў нас як дома. (Выходзіць.)

Ганецкі. Дык што ў панны Яніны добрага чуваць?

Яніна. От, нічога такога важнага… (Садзіцца за прасніцу.)

Ганецкі (гледзячы, як яна прадзе). А нашто вам самой працóваць, панна Яніна? Ці ж вы не можаце знайсці сабе якога-небудзь шляхетнага занятку? Куды глядзіць ваш ойцец?

Яніна. А мы не паны: мы не прывыкшы без работы сядзець.

Ганецкі. Я заўважаю, што панна Яніна і такая ж сціплая, як і слічная. Вы, відаць, хочаце быць вельмі багатымі, калі і самі працуеце разам з наймітамі. (Дакранаецца рукой да кудзелі.) Якое кастрывае зрэб’е — гэта ж вы можаце пакалечыць ім свае пекныя, далікатныя пальчыкі!

Яніна. Ну, як вам не сорамна, пане Ганецкі, пражыўшы паўвека на свеце, гаварыць мне такія рэчы!

Ганецкі. А я яшчэ лічу сябе годным вашай кампаніі.

Яніна. Хіба каб вашы сыны?

Ганецкі. Пажондны мужчына ніколі не спяшаецца з жаніцьбай. Для таго каб абзавесціся сям’ёй, спярша неабходна звіць цёплае і ўтульнае гняздзечка, а потым ужо ўвесці ў яго сваю галубку.

Яніна. Птушкі супольна ўюць сабе гнёзды, і яны шчаслівыя.

Ганецкі. Ест пташкі, што і без гнёзд жывуць, дзеці іх па ўсім свеце раскіданы, і кукуюць яны ад таго цэлы свой век. Няўжо ж можна і ім пазайздросціць?

Яніна. Чым жыць у гняздзе старога глушца, лепш ужо быць беспрытульнай зязюляй.

Ганецкі. Стары глушэц можа аказацца больш чулым і спагадлівым, чым якая-небудзь маладая варона.

Яніна. Нашто ж там квапіцца на тую варону, калі можна мець сокала.

Ганецкі. Вам кпіць з мяне лёгка, панна Яніна, а каб вы разабраліся, то самі б убачылі, як можна было мне жаніцца дагэтуль. Пакуль пан Пілсудскі вёў вайну з бальшавікамі, я добраахвотна змагаўся ў яго легіёнах, а калі вайна скончылася, я ў чыне плютуновага застаўся служыць звыштэрмінова і праслужыў у пагранічных часцях аж да сёлетняга года.

Яніна. А цяпер пайшлі б у манастыр — богу паслужыць.

Ганецкі. Жарты жартамі, панна Яніна, але мне здаецца, што ўсё ж такі лепш панаваць, чым працаваць, і што вы не адмовіце мне, калі я да вас у сваты прыеду.

Яніна. Мне шкада вашых коней, што вы іх дарэмна гнаць будзеце.

Ганецкі. Дзеля вас, панна Яніна, я паехаў бы на край свету.

Яніна. У імя бога, адстаньце вы ад мяне!

Ганецкі. О, мне падабаецца нават ваша дзёрзкасць! А як бы я цаніў вашы ласкі, панна Яніна!

Яніна. Не чакайце вы іх ад мяне.

Ганецкі. У такім разе мне дастаткова будзе і адной вашай павагі.

Яніна. І на гэта вы не спадзявайцеся.

Ганецкі. Што ж, я згодзен кохаць вас і без усякай узаемнасці з вашага боку, абы толькі вы былі маёй жонкай.

Яніна. Гэта немагчыма так, як і памаладзець вам на якіх-небудзь дваццаць — дваццаць пяць год.

Ганецкі. Я крыху старэйшы за вас, праўда, але ж вы будзеце жыць за мной, як крулёва. Падумайце над гэтым, панна Яніна.

Уваходзіць Лабыш.

Лабыш. Ну, вось і я прыйшоў, пляшку гарэлкі прынёс. (Дастае з кішэні бутэльку «казёнкі».)

Ганецкі. Не, пане Лабыш, за вудку вельмі дзякую. Не час цяпер распівацца. Давайце пакінем яе лепш на другі дзень.

Лабыш. Тады тое само сабой будзе.

Ганецкі. Не, няма як зараз: я ў гміну да войта спяшаюся. (Ідзе да Яніны развітвацца.) Да відзэння, панна Яніна. (Цалуе яе ў руку.)

Лабыш. Неяк жа надта няёмка адпускаць госця не пачаставаўшы.

Ганецкі. Нічога, пане Лабыш, другім разам вып’ем… А пакуль бывайце здаровы. (Падае яму руку.)

Лабыш. З богам, пане Ганецкі…

Ганецкі выходзіць.

Дык што табе, дачка, пан Станіслаў казаў? (Ставіць у шафу гарэлку.)

Яніна. От, малоў лухту розную.

Лабыш. Ты не хітруй са мной! Ён табе, мусіць, тое гаварыў, што і мне.

Яніна. А што ён вам гаварыў?

Лабыш. Прасіў у мяне тваёй рукі.

Яніна. І што вы яму сказалі на гэта?

Лабыш. Я сказаў, што буду вельмі рады вашаму шлюбу!

Яніна. Гэта ж корч стары!

Лабыш. Пад гэтым карчом шмат золата.

Яніна. Грошы не грэюць сэрца.

Лабыш. Глупства! Старэйшы заўсёды разумнейшы і як сем’янін лепшы.

Яніна. Чым жа гэта ён лепшы?

Лабыш. Па чужых бабах хадзіць не будзе — раз, цябе адну шанаваць будзе — два, на яго заглядацца ніхто не будзе — тры.

Яніна. Лепш, як кажуць, пад лаўкай пасядзець, але на харошага паглядзець.

Лабыш. Хараство з гадамі ў кожнага праходзіць, а багацце не кожнаму харошаму даецца. Падумай, я ж ліха табе не жадаю.

Яніна (са злосцю). Не бываць гэтаму!

Лабыш. Дачушка! Апамятайся, што ты гаворыш!

Яніна. Ён жа католік.

Лабыш. І ты каталічкай будзеш.

Яніна. Ды ён не чалавек. Ён як ваяваў з бальшавікамі, дык, кажуць, і мірных людзей грабіў.

Лабыш. А хто гэта грабе ад сябе? Адна курыца і тая зярняткі падбірае.

Яніна (са слязьмі). Не пайду я за яго! Ён мой бацька! Гэта нават грэх!

Лабыш (іранічна). Можна і не ісці, можна паехаць, у яго коні добрыя, ды і ў мяне нядрэнныя.

Яніна (настойліва). І не паеду!

Лабыш (сур’ёзна). Звяжам і завязём, а будзе так, як я сказаў.

Яніна (кідаецца яму ў ногі). Татачка, родненькі, не губіце вы мяне, не губіце! Пашкадуйце мяне, маладую! (Плача.)

Лабыш. Я дзягай зараз пашкадую цябе, неслуха такога!

Яніна. Біце мяне, забіце мяне, толькі не аддавайце за Ганецкага.

Лабыш (падымаючы яе за руку). Нічога не выйдзе, міленькая! Так што асушы свае слёзкі і прымірыся з тым, што ты ўжо Ганецкая.

Яніна. Хоць на кавалкі пасячыце мяне, усё адно не пайду за нялюбага! (Плачучы, бяжыць на двор.)

Лабыш (гледзячы ёй услед). Прывыкнеш, нідзе дзенешся.

Уваходзіць жабрак.

Жабрак. Пахвалёны ў хату! (Хрысціцца.)

Лабыш. Ідзі, ідзі, дзед! Няма чым дарыць цябе тут. На ўсіх гультаёў хлеба не настараешся.

Жабрак. Людзі кажуць, не дай і не лай.

Лабыш. А не аблай вас, дармаедаў, дык вы кожны дзень будзеце прыходзіць.

Жабрак. Ты ўсё скупішся, чалавеча, золата копіш, а не ведаеш, што ў гэтым твая пагібель.

Лабыш. Ты мне зубоў не замаўляй, бо ўсё роўна нічога не дам за тваю балбатню.

Жабрак (выходзячы). Пад намі зыбкая багна, і на ёй ніхто не ўстаіць, у каго кішэні цяжкія. (Зачыняе за сабой дзверы.)

Лабыш. Бач ты, вучыць яшчэ мяне ўздумаў.

Уваходзіць Надзя.

Надзя. Копы я кончыла растрасаць і пракосы ўсе за Лявонам разбіла, што цяпер рабіць?

Лабыш. Сядзь, я хачу пагаварыць з табой.

Надзя (садзіцца за прасніцу). Аб чым? (Прадзе.)

Лабыш. Нядаўна я быў сведкай непрыстойнай выхадкі майго сына.

Надзя. Я тут не вінавата зусім.

Лабыш. Так, але гэта значыць, што ён любіць цябе.

Надзя. Хто шчыра любіць, той пахабных думак не носіць у галаве.

Лабыш. І ўсё ж такі ты падабаешся яму.

Надзя. Даю слова, што вам няма ніякай прычыны непакоіцца: і Толік мяне браць не будзе, і я за яго не пайду.

Лабыш. Дачушка мая! А я зусім не супраць вяселля вашага. Наадварот, я ўсёй душой хачу гэтага.

Надзя. Вы хочаце нахлебніцу нявесткай сваёй зрабіць?

Лабыш. А ты не бедная, у цябе дваццаць тысяч злотых на кніжцы ляжыць.

Надзя. Адкуль у мяне тыя грошы ўзяліся, цікава?

Лабыш. Спадчына ад бацькоў.

Надзя. Дык я такая багатая? А чаму вы не гаварылі мне пра гэта?

Лабыш. Я хацеў уберагчы цябе ад розных басякоў і жулікаў і выдаць замуж за чалавека, вартага цябе.

Надзя. Значыць, вы бераглі мяне для свайго сына?

Лабыш. А чаму б вас ды не пажаніць? Ну, бяры свае паперы: ты ўжо паўналетняя і павінна сама здымаць працэнты. (Аддае Надзі дакументы і зачыняе шафу.)

Надзя. За тое, што вы мяне выгадавалі і грошы ўсе мае захавалі, я вам шчыра дзякую, а што да нашай жаніцьбы з Толікам, дык з гэтым нічога не выйдзе.

Лабыш. Чаму? Ты яшчэ за ўвесь час, як жывеш тут, не прывыкла да яго?

Надзя. Прывыкла, але я не люблю яго.

Лабыш. Што гэта за любоў такая, не разумею? Мне некалі сказалі, едзь туды, там удава багатая, паўтары валокі зямлі мае, я і паехаў. Прыехаў, гляджу — баба, не старая яшчэ, дзяцей няма, у хустцы, у спадніцы — ну што з яе хацець? Узяў і ажаніўся. Во як было некалі. А цяпер як жэняцца, дык глядзяць, каб і харошую, і багатую ўзяць. Дзе ж ты падбярэш такія цялежкі?

Надзя. Не ў харастве справа зусім. Калі глядзець на хараство, дык і Толік не брыдкі.

Лабыш. А ў чым справа?

Надзя. У тым, што я люблю другога.

Лабыш. Дык хто ж ён, твой каханы?

Надзя. Адась.

Лабыш. Адась?!

Надзя. А што? Ён хоць і не такі багаты, але ж гаспадар усё-такі. Да таго ж ён вучаны: паўшэхную школу скончыў на пяцёркі і на гандлёвых курсах у горадзе быў.

Лабыш. І не выйшла з яго ні гаспадара, ні гандляра: гаспадаркі больш усяго брат глядзіць, а ён замест гандлю палітыкай займаецца.

Надзя. Адкуль вы ведаеце, што ён палітыкай займаецца?

Лабыш. Сядзеў тры гады ў турме за лістоўкі? Сядзеў. Думаеш, ён перамяніўся пасля гэтага? Не верыцца мне! Калі ўдасца жарабё з лысінай, дык і здохне такім… Я табе, Надзя, як і роднай дачцэ сваёй, ліха не жадаю, і калі ты розум мець будзеш, дык ты за Толіка замуж пойдзеш. Прадумай толькі добра нашу размову з табой. (Выходзіць з хаты.)

Надзя. Хай конь думае: у яго галава большая — а я ўжо ўсё перадумала… Та-ак, цяпер Альжбета не будзе чапаць мяне! (Выходзіць у суседні пакой.)

Уваходзяць Яніна з Лявонам.

Яніна (да Лявона). Сядзь, адпачні!.. А работа — не воўк: у лес не ўцячэ. Ды яе тут што ў пекле — век не пераробіш.

Лявон. Хацелася ж сёння дакоскі зрабіць.

Яніна. Дарэмна ты так стараешся: усё роўна табе бацька за тваю працу «дзякуй» не скажа.

Лявон. Не стараўся б, каб не думаў стаць яго зяцем.

Яніна. Не-е, калі ты будзеш спаць у шапку, дык ніколі табе не стаць яго зяцем: аддадуць мяне за Ганецкага.

Лявон (прысаджваючыся на лаве). Ну, а што мне рабіць?

Яніна. Ты павінен аб’явіць яму наша жаданне і як найхутчэй.

Лявон. Але як мне, парабку, перад сваім гаспадаром і заікнуцца аб гэтым?

Яніна. А ты не бойся. Падыдзі і скажы яму, што мы кахаем адзін аднаго.

Лявон. Тут смеласць не паможа, хітрасць ужыць трэба!

Яніна. Можна і на хітрасць пайсці. А што ты прыдумаў такое?

Лявон. О-о, што я прыдумаў! Калі ўжо гэта не паможа, дык і нічога не паможа. Дай толькі слова, што ты ва ўсім дапамагаць мне будзеш.

Яніна. Не падвяду цябе, мой любы, не бойся.

Лявон. Мілая мая Янечка! (Прыцягвае яе да сябе.) Сэрца маё! (Цалуе яе.) Дамовіліся?

Яніна. Дамовіліся.

Уваходзіць Лабыш.

Лявон. Ну, пане гаспадар, дакоскі зрабіў, з вас бутэлька належыць.

Лабыш. Дык, кажаш, цяпер замачыць не шкодзіла б? Што ж, можна, значыць: такі ўсім папрацаваць давялося. (Дастае з шафы пляшку гарэлкі і далонню адбівае корак.)

Лявон (ціха Яніне). О, ён у добрым настроі. Можа, і атрымаецца што.

Лабыш. Яня, паглядзі прыкусіць чаго.

Яніна засцілае абрус, дастае з шуфляды хлеб, талерку мяса, дзве чаркі і ставіць усё на стол.

Яніна (ціха да Лявона). Пачынай, а я выйду, каб не перашкаджаць табе. (Выходзіць у суседні пакой.)

Лабыш (наліўшы чаркі і ўзняўшы сваю). Бяры, Лявон… Ну, будзем здаровы…

Лявон. На добрае здароўе.

Чокаюцца, выпіваюць і прысаджваюцца да стала закусваць.

Лявон. Я, пане Лабыш, жаніцца задумаў.

Лабыш. Ну?!

Лявон. Праўда.

Лабыш. Някепская рэч. І каго ж ты бярэш?

Лявон. Ды тут… дзяўчыну адну.

Лабыш. А як яна, не старая?

Лявон. А яшчэ амаль і дзеўкай не была.

Лабыш. Бач ты!.. Можа, і зямля ёсць?

Лявон. А як жа! Ёсць і зямля.

Лабыш. Дык ты, значыць, у прымы да яе ідзеш?

Лявон. Не. У яе брат яшчэ ёсць.

Лабыш. А колькі ў яе бацькі зямлі?

Лявон. Шмат!

Лабыш. І колькі ж пасагу ён дае табе?

Лявон. Пасаг мяне мала цікавіць, што бацька дасць дачцэ, з тым я і згодзен буду. Ён жа не захоча пакрыўдзіць сваёй дачкі — дзесяцін нейкіх дзесяць павінен даць.

Лабыш. Маніш.

Лявон. Каб я так жыў, праўда!

Лабыш. І бацька ахвотна аддае яе за цябе?

Лявон. А вось аб гэтым, прызнацца, дык я яшчэ і не гаварыў з яе бацькам.

Лабыш. Ну-у, то дарэмна радуешся!

Лявон. Не-е! Ён не павінен стаць мне ўпоперак дарогі, бо дарога ў нас адна, і вельмі цесная. Бачыце, мы, можна сказаць, ужо як і жанатыя.

Лабыш. Значыць, шлюб быў пад плотам, а вяселле потым? І, мусіць, як на грэх павяло, дык паненку і… абдуло.

Лявон. Не, пакуль што яшчэ не прыкметна, але ўжо бусла чакаем.

Лабыш. Маладзец! Дальбог маладзец!.. Прыемна і павіншаваць такога.

Лявон. Шчыра дзякую вам.

Лабыш. І дзе ж ты знайшоў яе?

Лявон. Ды проста пад бокам.

Лабыш. Маладзец! Кругом маладзец! Проста герой, я скажу!.. І хто ж яна такая?

Лявон. Яніна.

Лабыш. Якая Яніна? (Твар яго робіцца насцярожаным.)

Лявон. Яніна Лабыш.

Лабыш. Што?! (Твар яго моршчыцца ад злосці.)

Лявон. Ваша дачка.

Лабыш. Вон, жулік! Вон, нягоднік! Воо-он! Прайдзісвет (Тупае са злосці нагамі.)

Лявон. Ты, бацька, не крычы. Давай лепш спакойна абмяркуем, як нам з бяды выбрацца.

Уваходзіць Надзя.

Лабыш. Бач ты яго! Ужо і «бацькам» называе, на «ты» перайшоў! Ты што, сапраўды спадзяешся стаць маім зяцем? Не, сукін сын! Няхай табе і не сніцца. Лепш я шчанят тваіх гадаваць буду, а дачкі сваёй за цябе, галетніка, не аддам. Вон пайшоў, лапаць растаптаны!

З суседняга пакоя выходзіць Яніна.

Лявон (з іроніяй). Ну што ж, бывайце, яснавяльможны пане! Можа, хутка вам прыйдзецца ўпрошваць мяне, каб я жаніўся. (Збіраецца ісці.)

Яніна (вешаючыся Лявону на шыю). Дык ты мяне пакідаеш, няўдзячны? Не-е, я ад цябе не адстану! Бяры і мяне з сабою. (Цалуе яго.)

Лявон. Пусці мяне, я пайду! (Выходзіць.)

Яніна пачынае плакаць.

Лабыш. Во жулік… Атруціў, забіў, зарэзаў… і абакраў! Славу маю ўкраў!.. (Да Яніны.) Дачушка, што ж мне рабіць з табой? Што мне рабіць з табой, шэльма?!

Яніна. Аддайце мяне, татачка, за Лявона.

Лабыш. За басяка?! Ніколі!

Яніна. Калі захочаце, дык вы можаце і багатым зрабіць яго. Зямлі ж у нас хапае.

Лабыш. Не на тое набывалі яе, каб затым розным галадранцам раздаваць!

Яніна. Татачка, родненькі, злітуйся нада мной.

Лабыш. Маўчаць! Каб і духу я твайго не чуў!

Яніна плача.

Надзя (ціха). Яня, не плач. Калі табе бацька з братам не дадуць пасагу, дык ты яго ад мяне атрымаеш. Я з табой папалам падзялюся.

Лабыш. Гэта ж жаласніца якая знайшлася! Тысячамі смяціць уздумала.

Надзя. Хопіць і для мяне яшчэ, я не прагавітая.

Уваходзіць Анатоль.

Лабыш (да Яніны). Ну хто ж цябе з непатрэбным пасагам возьме цяпер?

Анатоль. Пра які пасаг вы гаворыце?

Лабыш. О, пакуль мы думалі, гадалі, дык гэтая гадаўка жывым багажом абзавесціся ўспела.

Анатоль. З кім жа яна так пастаралася?

Лабыш. Або-о, дай ты рады! З адвечным саладушнікам, з Лявонам, парабкам маім.

Анатоль. Ну, цяпер хоць на свет не выходзь ад сораму!

Яніна (плачучы). Выдайце мяне за Лявона, і ўсё загладзіцца.

Лабыш. За батрака?! За лапцюжніка?! За абадранца?!

Анатоль. За бунтаўшчыка, якому толькі ў турме месца! Не-е! Лепш утапіся дзе, а ганьбы на ўвесь дом не кладзі, подлая распусніца! (Хоча ўдарыць яе.)

Яніна. Ну, калі ўжо на тое пайшло, дык я ж прызнаюся, што я сумленная, ну… не пайду за Ганецкага. Хутчэй маю шыю абдыме пятля, чым агідныя кашчавыя рукі! (Кідаецца ў дзверы і выбягае.)

За ёй выходзіць і Надзя.

Лабыш. Во гадаўка, на якую хітрасць пусцілася. (Уздыхнуўшы.) Ох! Дзякуй богу, што ўсё ў парадку. Цяпер я развяду вам хеўру! Трэба хутчэй выдаць за Ганецкага. А то, чаго добрага, яна і сапраўды з гэтым лапцюжнікам скруціцца. Во гад капусны! Ціхі-ціхі…

Анатоль. Нічога, адно слова маё, і яму капцы. Аж у Картуз-Бярозе загрыміць, бальшавіцкая морда!

Лабыш. Во распусцілася басата! Глядзі яшчэ, каб Адась табе дарогі не перайшоў. Той яшчэ горшая сволач — астрожнік!

Анатоль. Адась мне не сапернік. Сядзеў ён у турме, цяпер не адзін, а са ўсёй сваёй пачкай сядзе. Я ім пакажу слабоду! Я ім пакажу!

Заслона.

Карціна трэцяя

Вясковая вуліца. Сцены будынкаў і платы ад вуліцы пабелены вапнай. Каля хаты Адася лавачка. На лавачцы сядзіць Адась. Па вуліцы праходзіць Надзя. Яна робіць выгляд, што кудысьці спяшаецца.

Адась. Добры дзень, Надзя. Нешта ты і глядзець цяпер на мяне не хочаш, як багацце сваё атрымала.

Надзя. Што ты! Мне толькі хацелася, каб ты першы мяне зачапіў.

Адась. Значыць, не заганарылася?

Надзя. Калі ты мяне бедную кахаў, дык ці ж магу я цяпер, багатая, адмовіцца ад цябе.

Адась. То хадзі сядзь каля мяне.

Надзя садзіцца.

Адась (абдымаючы Надзю за талію). А я дык і не рад, што ты такой багатай аказалася.

Надзя. Чаму не рад?

Адась. Што мы будзем рабіць з такой кучай грошай?

Надзя. Што грошай шмат, дык гэта ж не бяда. Ты цяпер можаш нават сваю часць зямлі брату ўступіць, а нам з табой і таго хопіць, што ў мяне ёсць.

Адчыняецца акно і паказваецца ў ім галава Альжбеты.

Альжбета. Здарова, дачушка. Заходзь у хату. Што чуваць добрага?

Надзя. От, нічога такога асаблівага, старына, можна сказаць.

Альжбета. А няўжо новых навін няма? Я чула, што да Яні Ганецкі сватаецца — ці праўда гэта?

Надзя. Праўда. Быў у сватах учора.

Альжбета. Ну, то, мусіць, Лявону хамут будзе?

Надзя. Ужо, сёння Лабыш і з работы прагнаў яго.

Альжбета (павярнуўшы галаву ў хату). Апсік, каб ты выдахла! Ужо ў малако ўбілася. (Зачыняе акно.)

Падыходзяць Міхась з Любай.

Міхась (да Адася і Надзі). Ну, галубкі, досыць галубіцца вам! Прызнавайцеся, калі вяселле ваша гуляем?

Адась. А калі ваша?

Люба. Наша ў гэту нядзелю, што прыйдзе.

Надзя. І наша неўзабаве.

Міхась. Праўда, Адась?

Адась. Я не ведаю нічога. Я нават з Лабышам яшчэ не пагаварыў.

Надзя. Я ўжо гаварыла з ім і за сябе і за цябе.

Адась. Ну і што?

Надзя. Не падабаецца яму! Яле я мала бядую па гэтым: перайду да цябе, і ўсё. Можа ж, маці твая не будзе мне больш насуперак дарогі станавіцца?

Адась. Не-е ўжо! Яна цяпер не ведае, за што б сябе ўкусіла, каб вярнуць тыя словы назад.

Люба. Дык будзь, Надзенька, у мяне за першую шаферку.

Міхась. А ты, Адась, у мяне за першага шафера.

Надзя. Добра. А вы будзеце тады ў нас першымі сватамі.

Адась. Правільна, каб у даўгу не застацца. Згода?

Міхась. Згода!

Падаюць накрыж адзін аднаму рукі: Міхась — Адасю, Люба — Надзі. Падыходзяць Янук і Максім.

Янук. О! Ці не заручыны тут? Неяк быццам вяселлем пахне.

Люба. А вы не памыліліся, дзядзька.

Максім. Ды тут аж два, відаць. Гэта някепская рэч.

З’яўляецца Альжбета.

Альжбета (падыходзячы да Янука). Ты чаму, чорт рыжы, у сенажаць маю залез? Думаеш, як я баба, дык мяне і ашукаць можна? Не, брат, выбачай, я не паддамся! Гэта ж трэба ведаць, чуць не на аршын колікі ў маю сенажаць перанёс.

Янук. Каб ты ў пятлю дзе ўлезла, як я ў тваю сенажаць лез! Гэта ты ў маю ўбілася, зайздросніца, а я ўсяго на старое месца колікі пазаганяў! Спытайся ў Адася, калі не верыш, мы перамералі з ім нашы надзелы.

Альжбета. Адась там глядзеў надта! Ён такі, што і сваё аддаць можа.

Максім. Маўчы, матка, усё правільна: і я быў пры гэтым.

Адась. Як табе не сорамна, мама, сваю віну на некага ўскладаць?

Янук. А што, вось жа і дзеці не дадуць салгаць.

Альжбета. А, не ведаю я цябе, злодзея! Лес ідзі красці.

Янук. У лесе ўсе крадуць, і ты не лепшая. Але табе няма чым укалоць мяне, асва ты.

Прыбягае Марыля з двума камнямі ў руках.

Марыля (да Альжбеты). Досыць табе вадзіцца тут, бяжым на поле хутчэй! Там каморнікі з паліцыяй прыйшлі, на хутары разбіваць будуць… Усе бабы пабеглі туды. Набірай каменняў пабольш і — за мной. (Выбягае.)

Альжбета. Нашто тыя каменні — мы іх гноем, гноем. (Бяжыць за Марыляй.)

Люба. Пабягу і я за імі.

Адась. Не трэба маладым ісці: старыя там і адны справяцца. А ўжо калі спатрэбіцца дапамога, тады ўсе разам пойдзем. А пакуль што я наглядаць буду. (Адыходзіць.)

Міхась. Дык гэта праўда, пане Яне, што вы ў казённым лесе з дрэвам папаліся?

Янук. Праўда. Сасну на дошкі спусціў ноччу, і якраз жа лесніка з аб’ездчыкам бура нагнала.

Максім. Ну і што будзе?

Янук. Нічога. Перайшоў у католікі, дык і калоду тую дамоў прывёз і па ўсім судзе ўжо.

Люба. І вы, дзядзька, далі сябе апалячыць?! Проста не хочацца верыць у гэта.

Янук. А мяне ксёндз не апалячыў праз сваю веру: я быў беларус, ёсць беларус і буду беларус. Не на таго нарваўся.

Надзя. А куды вы цяпер маліцца хадзіць будзеце: у царкву ці ў касцёл?

Янук. Не хадзіў я ў царкву асабліва, а ў касцёл і не думаю.

Максім. З гэтай верай дык аж смешна іншы раз. Мой дваюрадны брат Андрэй, што з Міхайлава, ажаніўся з каталічкай. І яны з жонкай зрабілі такую ўмову: як народзіцца дзяўчынка, хрысціць яе ў касцёле, калі хлопчык — у царкве. І вось нарадзілася адна дзяўчынка — ахрысцілі ў касцёле, другая — таксама. Затым бог дае ім трэцюю. Ну, тут Андрэй і кажа: «Стоп, гэту ў царкву павязём, хопіць каталікоў ужо». І павезлі кумы, куды гаспадар загадаў. Як прывезлі ад папа, дык матка ані блізка грудзі дзіцяці даваць… «Ну і не давай сабе, — кажа Андрэй, — я яе і на кароўім малацэ выгадую».

Смех. Падыходзіць Базыль.

Базыль. От жа пагналі бабы паліцыянтаў з поля — аж толькі іх пяты барабанілі, як уцякалі.

Міхась. І куды яны пабеглі?

Базыль. У вёску з таго канца.

Янук. Ну, мінула адна бяда.

Міхась. Другая навісла: зараз штрафы на людзей пасыплюцца за ўсё ўсякае.

Максім. У нас дык яны не знойдуць да чаго прычапіцца, я не баюся.

Базыль. Другі раз і не падумаеш, за што пападзешся.

Максім. Не, здаецца, у нас усё ў парадку: будынкі пабелены ўсярэдзіне і знадворку, платы скрозь таксама набелены, накрыўка да студні зроблена, дошчачка з прозвішчам прыбіта да хаты, званочак пры хаце ёсць, што ж болей ім трэба?

Янук (дастаўшы з кішэні лістоўку). Ты чытаў, Базыль, сённяшнія лістоўкі?

Базыль. Чытаў. Праўду пішуць, што большасць зямель у памешчыкаў і кулакоў, што непасільныя падаткі і штрафы, што паны ідуць на змову з немцамі супраць Расеі…

Янук. Так. (Чытае.) «Але мы, працоўныя, супраць змоўшчыкаў, і мы заяўляем: — Прэч разбойніцкія рукі ад Савецкай Расіі!» (Хавае лістоўку ў кішэню.) А што ты даў у дапамогу гораду?

Базыль. А ты што?

Янук. Я два пуды мукі, пуд круп і тры кілі сала.

Базыль. А я дзве кілі масла, паўтара пуда гароху і таксама два пуды мукі.

Міхась. Маўчыце, братцы, Анатоль ідзе.

З’яўляецца Анатоль.

Максім. Што нос павесіў, з хутарамі не выходзіць?

Анатоль. А чаго вы так баіцёся хутароў? Гэта ж няма лепшай выгоды: уся зямля сабе ў адным кавалку вакол хаты, ці курыца, ці гусь, дык па сваім ходзіць, і гной вазіць блізка.

Базыль. Добра табе не баяцца, як табе лепшую зямлю даюць, а нас на макляціну ды на пяскі адцясняюць.

Анатоль. Каму горшая зямля пападзецца, дык жа больш даюць яе, гэта ж улічваецца.

Янук. Ведаем мы, як у Навасёлках было: лепшую зямлю ў горшую кацігорыю паставілі, а благую добрай зрабілі, і беднякоў напалавіну абрэзалі.

Анатоль. А мы выберам камісію, каб і беднякі ў яе ўвайшлі.

Базыль. А каморнік скажа ім: «Што вы разумееце, цемната. Я чалавек вучоны і лепш за вас разбіраюся».

Анатоль. Вас збіваюць з толку бальшавіцкія лістоўкі. Не верце ім: там адна хлусня. Дакуль жа будуць трымацца людзі за свае вузенькія палоскі, іх жа хутка трава заесць.

Янук. Ды ў вёсцы весялей жыць неяк.

Максім. Яны хочуць разагнаць сялян, як зайцоў, па ўсім полі.

Анатоль. Менш вадзіцца за межы будзеце, як яны карацейшымі стануць. (Адыходзіць.)

Базыль. Угаварваць за хутары ўздумаў.

Міхась. Ім смярдзіць сялянская згуртаванасць.

З’яўляецца Альжбета.

Альжбета. Дарэмна беглі толькі: там і без нас управіліся.

Міхась. А што паліцыя ў вёсцы робіць?

Альжбета. У канцавога Рыгора камендант некалькі каліў тытуню знайшоў і пратакол на яго піша.

Люба. Некалькі каліў — гэта не доказ, яны і самі маглі вырасці.

Максім. Пасадзіць, як міленькага, гад.

Альжбета ідзе ў хату. З’яўляецца Адась.

Адась (дэкламуе):

Янук. Пятлю то мы круцім, але як надзець нам яе на панскую шыю?

Адась. Надзенем! Толькі трэба, каб сяляне ішлі ў нагу з рабочымі. Вось мы жывём блізка горада, дзе часта адбываюцца забастоўкі і дэманстрацыі. Мы не раз дапамагалі рабочым хлебам, салам, гароднінай. Але гэта і ўсё, а вось на дэманстрацыі разам з імі мы яшчэ ні разу не былі.

Міхась. Вады не засіліш, не паварушыўшыся, рыбкі не зловіш, не памачыўшыся.

Адась. Правільна. Трэба нам з вамі варушыцца, ды жывей. Ці ж мы не такія сяляне, як тыя, што жывуць вакол Беластока ці Брэста? Ці ж над намі не гэтаксама паны здзекуюцца? Дык чаму ж і нам, як ім, не ўзняць свайго голасу?

Базыль. Ага, чаго ты, Янук, у хаце адседжваешся?

Янук (да Базыля). А чаго ты толькі па сватах ды па вяселлях ходзіш?

Базыль. Пасмяяўся гаршчок з катла. Ад дармавой гарэлкі і ты не вельмі адмаўляешся.

Максім. Што тут глядзець адзін на аднаго. Трэба ўсім у наступны раз у горад выйсці.

Міхась. Правільна, Максім.

Адась. Давай, Міхась, мы з табой у той канец сходзім. Цікава, што там тыя гіцалі твораць.

Міхась. Ага, падыдзем.

Адась і Міхась адыходзяць. З’яўляецца дзед Струкач.

Дзед Струкач. Добры дзень, каго не бачыў.

Базыль. А, добры дзень, стары жартаўнік… Як жыў-здароў, як справы, хваліся!

Дзед Струкач. На здароўе, дзякаваць богу, я яшчэ не скарджуся.

Базыль. А на жыццё?

Дзед Струкач. І на жыццё наракаць няма чаго. Гэта за царом-самазванцам быў Струкач галадранцам, а за панам Пілсудскім і ён стаў чалавекам людскім. Падумай, брат, сам, чым жа яму кепска цяпер? Зарабляе ён у дзень цэлага паўзлотага, а ўсё такое таннае: пачка тытуню каштуе шэсцьдзесят грошаў, пачка запалак — дзесяць грошаў, — гэта ж цэлы дзень куры ды паплёўвай!

Усе рагочуць.

Максім (да дзеда Струкача, ляпнуўшы яго па плячы). Праўда, што і казаць. Давай лепш закурым, дзядуля.

Дзед Струкач. Давай задымім, сынок, калі маеш што? У каво табачок, у таво і празнічак.

Смех.

Максім. Дык я ж думаў, што ў вас ёсць.

Дзед Струкач. У мяне няма толькі зранку да ўстанку, а так у любы момант знойдзеш.

Агульны смех.

Янук. У мяне крыху збярэцца.

Дзед Струкач. Ну, то закурым усе.

Янук (дастаўшы капшук і скручваючы цыгарку). Гэта, ці ведаеце, які са мной выпадак учора быў. Іду я дадому па чыгунцы, а насустрач мне п’яны войт з жонкай. Падыходжу, вітаюся, а ён і кажа мне: «Цалуй маён жонэ в рэнке».

Базыль (беручы ад Янука капшук). Куды, куды?

Янук. У руку. «Цалуй, муве, хаме, маён жонэ в рэнке, а то зараз тон ляскон», — і замахваецца на мяне палкай. А я за тую палку ды і кажу: «Дык дзякуй, паночку, за падарунак» — і пайшоў. Па дарозе зайшоў у шынок, прадаў за два злоты, дык і выпіў яшчэ дабравата. А ён жа мяне хваробу ведае… А ў каго ж запалкі будуць?

Смех.

Максім. Нашто глуміць тую запалку: у мяне машынка ёсць. (Дастае з кішэні запальнічку.)

Дзед Струкач. Не псуй каменьчыка! Я крэсіва маю. (Дастае крэсіва, але ніяк не можа выкрасіць агню.)

Максім. Пакінь, дзядуля! У мяне вось ужо гарыць.

Янук прыкурвае ад Максімавай запальнічкі. Падыходзіць камендант паліцыі, ведучы ў руках веласіпед. Да багажніка веласіпеда прывязана некалькі каліў канфіскаванага тытуню.

Камендант (да Максіма, убачыўшы ў яго запальнічку). Штэмпель на запальнічцэ ест?

Максім. Няма, пане камендант.

Камендант. Пенць злотых штрафу… (дастае з сумкі паперу і аловак) і запальнічке абовёнзково адштэмплёваць. (Піша пратакол.)

Максім. Дык што вы, пане камендант, хочаце з мяне ўжо дзве скуры злупіць: каб я і штраф заплаціў і яшчэ за штэмпель грошы аддаў?

Камендант. Тшэба было то вчэсне зробіць.

Максім. Пішыце, усё роўна ні аднаго гроша не заплачу.

Камендант. Не заплаціш — адседзіш в вензеню.

Дзед Струкач (паказваючы крэмень). То, можа, паночку, і на гэтым камені трэба пячатку ставіць? Баюся, каб вы і мяне не аштрафавалі часам.

Камендант. Ты, стары пёс, тэж кеды-кольвек трафіш мне в лапы!

Дзед Струкач. А я вас, пане камендант, баяўся назваць сабакам: думаў, што ў вас рукі.

Надзя (сцішка да дзеда Струкача). Сціхніце вы, дзядуля.

Дзед Струкач (услых). Аж што ён мне зробіць, старому?

Камендант усё яшчэ піша. Дзед Струкач заходзіць у яго ззаду, выцягвае з багажніка веласіпеда тытунь і запіхвае туды некалькі лістоў лопуху.

Янук (калі дзед Струкач скончыў сваю работу). Што гэта за траву пан возіць з сабою?

Камендант. То трава, ктура веньзенем пахне.

Люба. Дык вы і вуліцу загадалі б апалоць ад яе.

Надзя. Праўдо што! І хіба можна за яе судзіць.

Камендант (азірнуўшыся назад). О, пся крэв! Юж подменілі мне. Марш додому вшысці! Цо тут за мітынг такі!

Дзед Струкач (пускаючы кольцамі дым). Нядзелька, пане камендант, маем права і пагуляць.

Камендант. Адо касцёла ты сходзіл, стары д’ябал?

Дзед Струкач. Дык касцёл жа не для д’яблаў прызначаны. (Смяецца).

Камендант. Цо се смееш, холера?! Плакаць тшэба. (Хавае ў сумку паперу і аловак.)

Дзед Струкач. Колькі не плакаў — быў бог адзінакаў. Стаў скакаць — стаў і бог даваць.

Смех.

Камендант. Вы ешчэ выць бэндзеце, не тылько плакаць, пся маць ваша! (Выходзіць.)

Дзед Струкач. Кацісь кілбасой! Не вельмі што баімся цябе.

Прыбягае Марыля.

Марыля. А божачкі! А божачкі! Янук! Мужчынкі! Што рабіць? Прыехаў секвестратар за падаткі апісваць, а ў нас жа не ўсё выплачана.

Янук. Дык чаго стаіш, хадзем скаціну хаваць хутчэй! Якраз жа з поля прыгналі.

Максім. Я пайду памагу вам.

Базыль. А я туды пагляджу схаджу.

Дзед Струкач. І я з табою.

Янук, Марыля, Максім, Базыль і дзед Струкач адыходзяць.

Люба. Во нанесла іх нялёгкая сёння, каб іх пярун пабіў!

Надзя. Лявон ідзе.

Люба. Няўжо Яню сілай за Ганецкага аддадуць?

Надзя. Ды па ўсім ужо. Прапілі ўчора.

Падыходзіць Лявон.

Лявон. Здаровы, дзяўчаткі. Не ведаеце, Адася дома няма?

Надзя. Няма. У тым канцы недзе.

Люба. Ну, што ты цяпер думаеш рабіць, Лявон?

Лявон. А што мне думаць? Атрымаў ад Лабыша разлік — чатыры злоты і трыццаць грошы, і кум каралю, хоць у Амерыку едзь.

Люба. Я сур’ёзна пытаю.

Лявон. У горад хачу падацца.

Надзя. А Яніну так і пакінеш Ганецкаму?

Лявон маўчыць.

Люба. Чаго маўчыш?.. Курыца мокрая?! Што ты крыллі апусціў? Баба ты!

Надзя. Перастань, Любка.

Люба. Дык жа вельмі Яніны шкада, што аддаюць за гэтага антыхрыста… Во ідуць, каб іх зямля не насіла.

Па вуліцы праходзяць Ганецкі і Анатоль.

Люба (калі яны прайшлі). Вось жа дабраў чорт пару, і ходзяць, як спрэжаныя.

Лявон. Гэта парка яшчэ сябе пакажа, хутка ўсю вёску падтопча пад ногі.

Люба. Быць не можа — прыйдзе і на іх ліха нейкае.

З’яўляецца Яніна.

Яніна. Дзяўчаткі, сястрыцы! (Плача.)

Надзя. Ціха, Янечка.

Яніна. Утаплюся, павешуся, усё роўна адзін канец… Лявонка, любы! Што рабіць?!

Лявон. Янечка, мілая!..

Люба. Пойдзем, Надзя. (Бярэ яе пад руку і адыходзіць з ёй.)

Лявон. Бяжым адгэтуль.

Яніна. А куды? Дзе мы дзенемся?

Лявон. У горад пойдзем. Рукі ёсць, не прападзём.

Яніна. Што рукі? Дзе мы галаву прыхінём. Няшчасная я. (Плача.)

Лявон. Няўжо ж двое жывых людзей, здольных да працы, не знойдуць сабе прытулку на зямлі… Калі ты верыш мне, дык чакай. Я знайду месца. Тут не знайду, за граніцу пойдзем, у Расею перабяромся.

З’яўляецца Базыль.

Базыль (падышоўшы пад акно Альжбеты). Альжбета! Альжбета! Адася арыштавалі!

Лявон. За што?

Базыль. Камендант нагайкай Тафіля стаў біць, што той каровы не даваў. А Адась з Міхасём уступіліся за яго, дык іх абодвух і схапілі.

Выбягае Альжбета.

Альжбета. А божачка! А мілы мой! Сыночка арыштавалі! Людцы, ратуйце! А божа ж мой!

З’яўляюцца Ганецкі, Анатоль і камендант. За імі тры паліцэйскія гоняць пад карабінамі скаваных Адася і Міхася. За паліцэйскімі ідуць заплаканыя Надзя і Люба.

Альжбета (кідаецца да Адася). Сыночак, за што ж гэта яны цябе?

Камендант. Ідзь до сту д’яблув, холера!

Адась. Ціха, мама, я вярнуся.

Альжбета. Толік, што ж гэта робіцца такое?

Анатоль. Адкуль я ведаю! Знаць, супроць улады пайшлі.

Камендант. Забраць і тэго. (Паказвае на Лявона.) Ні з месца, большэвік пшэкленты! (Настаўляе на яго рэвальвер.) В кайданы го!

Адзін з паліцэйскіх падыходзіць да Лявона і надзяе яму на рукі наручнікі.

Ганецкі. О, панове, што значыць закон парушыць.

Анатоль. Гэта і ўсім будзе, хто па іх следзе пойдзе.

Яніна. Лявонка! (Плача.)

Анатоль. Дамоў марш, стыдніца.

Лявон. Бывай, Янечка.

Альжбета. Сынок мой, зноў турма табе. (Плача.)

Надзя (плачучы). Супакойцеся, цётачка.

Люба. Адальюцца ім нашы слёзы.

Прыбягаюць Янук, Марыля, Максім і дзед Струкач.

Максім. Ах вы, сабакі! (Хапае кол.) Я ж вам пакажу!

Адась. Максім.

Янук. Апамятайся! (Адбірае ў яго кол.)

Максім. Пусці! Я іх усіх…

Камендант. Взёнць!

Максім. Я табе вазьму! (Б’е каменданта, і той падае.)

Паліцэйскія кідаюцца на Максіма.

Дзед Струкач. Максім! Бяжы!

Максім пераскоквае праз плот і ўцякае. Камендант падымаецца і страляе ў той бок, куды пабег Максім.

Дзед Струкач (людзям). Трасцу ты пападзеш!

Камендант (да арыштаваных). На постэрунэк марш!

Міхась. Бывай, Люба.

Люба. Нічога, Міхаська, трымайся, буду чакаць.

Альжбета. А божачкі! Закавалі. (Плача.)

Адась. Пакуль паны будуць — торбы і турмы не пазбегнеш.

Заслона.