Правадыр крылатых вершнікаў

ПЕРАМОГА ПАД КІРХГОЛЬМАМ

Швецыя мела разоў у пяць меншае насельніцтва, чым Рэч Паспалітая, аднак апярэджвала яе ў гаспадарчым развіцці. Акрамя таго, там сфармавалася больш скансалідаванае грамадства, у якім прыкметную ролю адыгрываў не толькі кароль, але i парламент, дзе засядалі паслы як ад феадальнага стану,так i ад месцічаў, а таксама сялян, вольных ад прыгону. Таму прынятыя пастановы, пытанні вайны i міру ўспрымаліся не як прыхамаць валадароў, а як справа народа. Шведскія жаўнеры, што набіраліся пераважна з маладога вясковага люду, яшчэ саступалі нашым у вывучцы, але вылучаліся ўпартасцю земляроба, загартаванай суровай прыродай Скандынавіі. Разбітыя, здавалася б, ушчэнт, яны зноў збіраліся з сіламі i метадычна пачыналі вяртацьстрачанае.

Улетку 1605 года шпегі паведамілі, што Карл Судэрманскі, які да гэтага часу ўжо стаў каралём Карлам IX, зноў энергічна імкнецца да рэваншу ў Прыбалтыцы. Тры корпусы шведскага войска высадзіліся ў Інфлянтах i, займаючы na сваім шляху гарады i замкі, рухаліся да Рыгі. З падзеннем галоўнага горада Прыбалтыкі быўбы страчаны адзіны выхадз Падзвіння ў Заходнюю Эўропу. Зараз нават кароль Рэчы Паспалітай, вядомы сваёй скупасцю, адважыўся на большыя матэрыяльныя ахвяры i пераслаў Хадкевічу 100 тысяч залатовак на ўтрыманне войска. Сума была дастатковая, i палкаводзец таксама пачаў рыхтавацца да баявых дзеянняў.

Беларускае войска з-пад Дэрпта хуткім маршам пайшло на дапамогу Рызе. Па дарозе Хадкевіч паспрабаваў быў перахапіць корпус Ленартсана. Аднак вопытны шведскі военачальнік рухаўся лясамі i балотамі i ў сярэдзіне верасня злучыўся пад Рыгай з іншымі войскамі Карла IX. І шведскі кароль, маючы пад рукой 14 тысяч жаўнераў, пачаў аблогу горада.

Хадкевіч прыпыніўся на 8 дзён у Кесі[13], на паўночны ўсход ад Рыгі, збіраючы ў адзін кулак войска, гуртуючы яго да бітвы. Гетман не хаваў ад жаўнераў сур'ёзнасці сітуацыі — трэба было сустрэцца з утрая перасяжнымі сіламі праціўніка. Аднак іншага выйсця не было — Рыгу мусілі ўтрымаць любымі сродкамі. Гарачыя намовы Яна Кароля дапаўняліся шматгадзіннымі малітвамі. Асабліва шчыра маліўся сам Хадкевіч як чалавек глыбокае веры.

Самым ранкам 25 верасня войска рушыла з Кесі да Дзвіны i ўжо вечарам наступнага дня пачало займаць пазіцыі на яе ўзбярэжжы каля вёскі Кірхгольм[14]. Да Рыгі заставалася паўтара дзесятка кіламетраў i, напэўна, ужо чуліся стрэлы асадных гарматаў. Такім чынам, нашае войска за два дні па бездаражы прайшло блізу 80 кіламетраў. A ў ім жа была не толькі конніца, a i пэўная лічба пяхоты, артылерыя, цяжкі абоз.

Карл IX своечасова даведаўся i пра падыход беларусаў, i пра ix мізэрную колькасць — да чатырох тысяч. Таму памкнуўся выправіць пад Кірхгольм толькі частку сваіх сілаў. Аднак вышэйшыя шведскія афіцэры, што ўжо паспыталі моц гусарскіх атак, настойвалі на ўсеагульным выступлений "Інакш, — тлумачылі, — хутчэй Дзвіна паверне назад, чым каралеўская міласць убачыць уцёкі ліцьвіноў".

Цёмнай хмарнай ноччу вырушылі шведы. Спяшаліся, каб на раніцу нечакана заспець змучаныя доўгім пераходам войскі Хадкевіча. І хоць імпэт збіў раптоўны праліўны дождж, на самым світанку 27 верасня яны ўжо набліжаліся да пагоркаў Кірхгольма.

Як толькі пярэдняя старожа прыкмеціла надыход праціўніка, Хадкевіч загадаў будзіць войска. Адбылі багаслужбу. Хутка паснедалі. Затым палкаводзец узняўся на пагорак, каб ацаніць шведскія пазіцыі.

Карл IX паставіў свае сілы ў чатыры лініі. Першую займалі шчыльныя шыхты шматтысячнай пяхоты, бальшыню якой складалі мушкецёры, падтрыманыя пікінёрамі. Другую лінію ўтварылі фінскія райтары[15] на левым крыле i шведскія — на правым. Пры гэтым аддзелы другой лініі стаялі насупраць прагалаў у першай, чым утваралася звыклая для тагачаснай эўрапейскай тактыкі шахоўніца (шахматная дошка). Трэцюю лінію зноў жа заняла пяхота, у тым ліку i частка каралеўскай гвардыі. На тыле пазіцый уладкаваліся рэшткі райтарыі. Ix задачай было не дапусціць спробы абкружэння, а таксама пры неабходнасці i самым зайсці ў фланг войска Хадкевіча.

Такім чынам, галоўную сілу шведскага войска складала пяхота, падмацаваная артылерыяй. Праўда, гэта яшчэ не была славутая пяхота наступных шведскіх каралёў — Густава Адольфа або Карла XII, a ў асноўным навабранцы. Былі, аднак, i дасканала вымуштраваныя фармацыі нямецкіх наймітаў. Кавалерыю ўтваралі райтары — вершнікі на цяжкіх конях, узброеныя пісталетамі i рапірамі.

Хадкевіч разумеў, што асноўнае спадзяванне Карла IX было на моц агняпальнай зброі, на чатырохкутнікі мушкецёраў, на пісталетную стральбу райтараў. Ім трэба было проціставіць імпэтную атаку конніцы з дзідамі i шаблямі. Тым больш у прапорцыі адзін супрацьтрох...

Беларускае войска ўшыкавалася трыма палкамі па тры лініі ў кожным. Цэнтр яго занялі 700 гусараў пад агульным камандаваннем Вінцэнта Войны. Тутнаперадзе было 300 гусараў самога Войны, у другой лініі — дзве харугвы Тодара Ляцкага, апошнюю лінію ўтваралі таксама дзве харугвы. Войну павінна была дапамагаць i пяхота з некалькімі гарматамі. Справа ад цэнтра размясціўся гусарскі полк Яна Петры Сапегі — блізу 650 вершнікаў. З ix прыкладна палова на чале з Аляксандрам Хадкевічам i Невяроўскім стала ў першую лінію. Пры боку, па некаторых звестках, знаходзілася i лёгкая конніца — пяцігорцы. Каля 200 гусараў самога Сапегі i Віляноўскага ўтваралі сярэднюю лінію. У тыле ix былі цяжкія вершнікі Змітра Барухоўскага i Марціна Гедройца.

Ударную групу сваіх сілаў Хадкевіч сканцэнтраваў на левым крыле. Яго склаў полк Тамаша Дубровы на 900 гусарскіх шабляў, дапоўнены загонамі лёгкай кавалерыі.

Тылы войска падтрымоўвалі вершнікі Яна Кішкі, Адама Тальвоша i Белазора, узброеная чэлядзь. У нашых баявых шыхтах знайшлося месца i інфлянцкай шляхце з аркебузамі i тром сотням райтараў герцага Курляндыі, якія пераправіліся праз Дзвіну перад самым пачаткам бітвы[16].

Метраў за 200 ад пазіцыі палкаводзец паставіў табарам абоз, умацаваўшы яго пасам счэпленых вазоў. Перад абозам вызначылася месца чатыром татарскім харугвам. Беларускія татары-вершнікі асабліва прыдаваліся ў імклівым i нечаканым нападзе або ў пагоні, калі праціўнік уцякаў. Бою з цяжкаўзброенымі жаўнерамі, ды яшчэ пры агняпальнай зброі, татары звычайна не вытрымлівалі. Таму i пакінуў ix Хадкевіч у рэзерве, каб у выпадку цяжкой сітуацыі маглі захінуцца за вазы.

На цэнтральным кірунку шведы мелі велізарную перавагу сваёй пяхоты (блізу 5 тысяч) над некалькімі харугвамі Войны. Больш шматлікай каралеўская конніца была i на правым фланзе. Толькі на прырэчным краі Хадкевічу ўдалося стварыць колькасную перавагу. Такое было зроблена наўмысна. Тут гусары павінны былі праламаць шыхты праціўніка, збіць з поля райтараў i ўдарыць у бок пяхоце. Татары ж мусілі пераследваць уцекачоў. Надзвычай важная роля адводзілася i цэнтру. Ён павінны быў скаваць масы шведскай пяхоты да развязання тактычных задачаў на флангах.

Каб прытупіць пільнасць шведскага караля i вымусіць яго на неасцярожныя крокі, беларускі гетман сціснуў свае шыхты так званым гранітным парадкам. Зараз яны выглядалі яшчэ болей малалікімі, чым былі на самой справе.

Скончыўшы з ушыкаваннем войска, Хадкевіч звярнуйся да ваяроў з заклікам да мужнасці i самаахвяравання дзеля перамогі. Калі ж пачаў гаварыць аб шматлікасці праціўніка, адзін з гусараў заўважыў, што шведаў лягчэй будзе палічыць па трупах. Магнат не толькі сцярпеў, што яго перапынілі, але i ўсцешыўся з такога баявога настрою. I сапраўды, мала каго абыходзіла, што трэба біцца ў такой меншыні. У памяці быў вопыт нядаўніх перамогаў i амаль заўсёды над значна перасяжнымі сіламі. Менавіта з гэтай жа прычыны шведскія ваяры не асабліва рваліся да зброі.

Час ішоў, a бітва не пачыналася. Праціўнікі займалі выгадныя пазіцыі на пагорках, падзеленых лугавінай з ручаём. Распачаць актыўныя дзеянні значыла спусціцца ў нізіну i атакаваць пад гару. Да абеду абыходзіліся дробнымі сутычкамі храбрэйшых майстроў шаблі. Аднак потым, каб завабіць Карла IX, Ян Хадкевіч намерыўся ўжыць хітрасць. Папярэдзіўшы, каб не рабіць панікі, сваіх афіцэраў аб задуманым манеўры, ён загадаў загонам лёгкіх вершнікаў сімуляваць адступленне. Кароль, у якога таксама канчалася цярпенне, падумаў, што беларусы пакідаюць пабаявішча, i даў знак пачынаць наступ.

Хіспуўся лес пікаў над галовамі шведскіх ваяроў i непаваротлівыя сціжмы пяхоты рушылі да ручая, перайшлі яго i пачалі ўздымацца па схіле. Пяхоту падтрымала райтарыя. Калі праціўнік дастаткова наблізіўся, вялікакняская пяхота дала залп з гарматак i мушкетаў, а затым Хадкевіч загадаў Войну пачаць атаку. Гусарскія роты адразу ўзялі ў галоп, i шведы паспелі зрабіць толькі адзін залп, як крылатыя вершнікі ўжо ўрэзаліся ў ix шыхты. Гусарскія дзіды скрыжаваліся з пікамі пікінёраў, шаблі сутыкаліся з рапірамі, густы дым ад пісталетных i мушкетных стрэлаў узвіўся над пабаявішчам. Каралеўская пяхота, асабліва найманыя немцы, вытрымалі віхуру гусарскай атакі. Ды перад вершнікамі Войны i не стаяла задача знішчыць шматтысячную сілу праціўніка. Гэта было па-за іхнымі магчымасцямі. Галоўнае, што яны звязвалі манеўры пяхотных фармацый, не давалі ім разгарнуцца на ўсю моц. Гусары неслі значныя страты, быў паранены сам Война, але i шведы пакуль не думалі аб руху наперад. Ix турбавала, як хоць адбіцца ад гэтых апантаных "крылатых д'яблаў" ca звярынымі скурамі на плячах, што паўтаралі i паўтаралі атакі.

Такім чынам, у цэнтры ўсё адбывалася па задуме гетмана. Аднак галоўныя падзеі ў першай фазе бітвы разыграліся на прыдзвінскім крыле. Тут гусары Дубровы, абышоўшы райтараў збоку, контратакай спынілі шведаў, а потым адкінулі ix на іхную ж пяхоту. Частка вершнікаў кінулася наўцёкі па рыжскім шляху. Наўздагон паімчалі татары i не было паратунку палахлівым. Дуброва з бліскам выканаў сваю задачу — гэтае крыло каралеўскага войска перастала існаваць.

На правым крыле райтарыя, складзеная з фінскіх вершнікаў, пераважала амаль удвая. Але гэта не спыніла гусараў Яна Сапегі. Атака галопам змяла пярэднія шыхты фінаў i тыя пачалі адступаць. Убачыўшы гэта, Карл IX паслаў на дапамогу ўвесь свой рэзерв. Свежыя райтарскія роты ўдарылі ў бок сапежынцам i тыя ў сваю чаргу апынуліся ў крытычным стане. I вось тут Хадкевіч заўважыў, што ў заморскага караля больш не засталося запасных сілаў. A ў гетмана яны яшчэ былі. I тады ў справу ўступілі харугвы Тодара Ляцкага. Гусары неўпрыкмет абагнулі зарослыя вясковыя могілкі, зайшлі збоку i на поўным галопе ўрэзаліся ў аголены фланг каралеўскага рэзерву. Райтары не вытрымалі напору i сталі шукаць паратунку ва ўцёках. Такім чынам адкрыўся i напольны бок пяхоты, якая ўсё яшчэ была занятая змаганнем з вершнікамі Войны. Флангавага ўдару шведы i немцы не вытрымалі, шыхты паддаліся i рассыпаліся, кожны пачаў ратавацца паасобку. А гэта толькі i трэба было гетману. Бубны i трубы падалі сігнал усеагульнай пагоні. Хто толькі быў на кані, кінуўся за ўцекачамі. Частка шведскіх пяхотнікаў прабілася да Кірхгольма i паспрабавала замацавацца ў тутэйшай мураванай бажніцы, але i там была вынішчаная казакамі i гусарскімі слугамі-пахолкамі.

На 9 кіламетраў ад Юрхгольма пад Рыгу палі i дарогі былі высланыя трупамі шведскіх жаўнераў. Яшчэ пад час бітвы палёг ад рукі Дубровы князь Люнабургскі, знайшоў тут свой апошні час i абачлівы Ленартсан, загінулі або трапілі ў палон многія іншыя знатныя шведы i военачальнікі. Ледзь уратаваўся i сам паранены Карл IX. Пад ім быў забіты конь. Інфлянцкі шляхціч, што служыў у шведскім войску, аддаў каралю свайго каня i тут жа паў сам, пасечаны шаблямі.

Пад Кірхгольмам палегла бальшыня шведскай пяхоты, блізу паловы райтарыі. Недабіткі дамкнулі да караблёў у вусці Дзвіны i спехам паплылі за мора. Вечарам гэтага дня ва ўсіх Інфлянтах ужо не заставалася ніводнага шведскага жаўнера!

Трыумфатарам уступіў Ян Хадкевіч у Рыгу, маючы з сабой 60 трафейных сцягоў i 11 гарматаў. Як паведамляў ён затым Жыгімонту Вазу, уласныя страты былі каля 100 забітых i 200 параненых жаўнераў.

Кірхгольмская бітва — найбольш класічны прыклад пераможнага выкарыстання гусарыі. Дзякуючы дасканалай вывучцы, дысцыплінаванасці, а найбольш палкаводчаму генію Яна Кароля Хадкевіча яна прычынілася да поўнага знішчэння шматкроць перасяжных сілаў праціўніка.

Розгалас пра Кірхгольм шырока разляцеўся па тагачасным цывілізаваным свеце. Эўрапейскія манархі i папа рымскі слалі віншаванні Хадкевічу. Дзівіліся перамозе турэцкі султан i шах Персіі. Асаблівую ж радасць i энтузіязм геройскі чын вялікакняскага войска выклікаў на Бацькаўшчыне.