Адысея наваградскай лекаркі. Саламея Русецкая

Примечания

1

Echo na świat podane procederu podróży у życia mego awantur. Na cześć у chwałę P. Bogu w Świętej Trujcy Jedynemu у Naświętszej Matce Chrystusa Pana mego у wszystkim Świętym. Przeze mnie samę wydana ta książka Salomei Reginy de Piisztynowej medycyny doktorki у okulistki w roku 1760 w Stambule.

2

Вялікае княства Літоўскае (ВКЛ) — феадальная дзяржава, утвораная ў сярэдзіне XIII стагоддзя (з цэнтрам у Наваградку (Навагрудку), а пазней у Вільні), у склад якой уваходзіла сучасная Беларусь. Дзяржаўнай мовай у ёй да канца XVII стагоддзя была беларуская.

3

Мяркуючы па ўсім, гэта граф Іван Осіпавіч Віт (1781–1840), сын каменданта Камянец-Падольскай крэпасці, генерал-ад-кавалерыі расійскай службы, арганізатар ваенных пасяленняў на Украіне. Быў высокаадукаваным чалавекам.

4

Рэч Паспалітая — дзяржава, утвораная ў 1569 годзе. Уяўляла сабой федэрацыю Польскага каралеўства i Вялікага княства Літоўскага.

5

«Свяшчэнная Рымская імперыя германскай нацыі» — дзяржава, заснаваная ў X стагоддзі, у склад якой уваходзілі Германія, Аўстрыя, Чэхія, Бургундыя, Нідэрланды, швейцарскія землі i інш. У XVIII стагоддзі ўжо з'яўлялася пa сутнасці кангламератам незалежных дзяржаў.

6

Караван-сарай ў перакладзе з персідскай «дом караванаў» — заезны і гандлёвы двор на Блізкім Усходзе.

7

Шэдэўр візантыйскай архітэктуры. Быў пабудаваны ў часы імператара Юсцініяна, у 532–537 гадах, як хрысціянскі сабор св. Сафіі. У 1453 годзе ператвораны ў мусульманскую мячэць, вакол якой пазней былі пабудаваны чатыры мінарэты.

8

Янычары (у перакладэе з турэцкай «новае войска») — рэгулярная пяхота ў султанскай Турцыі, выконвала таксама паліцэйскія і карныя функцыі, камплектавалася шляхам гвалтоўнага набору хлопчыкаў з хрысціянскага насельніцтва.

9

Дыван (у перакладэе з персідскай «канцылярыя», «прысутнае месца») — дарадчы орган пры султане, які складаўся з найвышэйшых саноўнікаў.

10

Фансека Даніэль, ураджэнец Партугаліі, лейб-медык султана Ахмеда III. Лячыў у Бендэрах збеглага туды пасля Палтаўскай бітвы шведскага караля Карла XII. Пасля падзей, якія апісвае Саламея Русецкая, Фансека пераехаў у Парыж, сустракаўся з Вальтэрам, які цёпла выказваўся пра яго i карыстаўся звесткамі ўрача, калі пісаў гісторыю Пятра I i Карла XII.

11

Цяпер з'яўляецца саюзнай дзяржавай дзвюх раўнапраўных рэспублік: Федэрацыі Босніі і Герцагавіны і Рэспублікі Сербскай.

12

Цяпер Плоўдзіў у Рэспубліцы Балгарыя.

13

Пра падарожжа Саламеі, пра яе пераапрананне Сары-Хусейн ведаў ад сваіх віжоў.

14

Чальцы духоўна-рыцарскага Мальтыйскага ордэна (заснаванага яшчэ на пачатку XII стагоддзя ў Палесціне ў час крыжовых паходаў). Назву «мальтыйскія рыцары» яны атрымалі ў 1530 годзе, калі асталяваліся на востраве Мальта, узяўшы на сябе перад імператарам «Свяшчэннай Рымскай імперыі германскай нацыі» Карлам V абавязак ахоўваць Міжземнае мора і яго ўзбярэжжа ад туркаў і афрыканскіх піратаў.

15

Гэта хутчэй за ўсё фармацэўтычны даведнік Адрыяна Мінзіхта «Медычна-хімічная скарбніца і арсенал» (першае лацінскае выданне гэтай кнігі выйшла ў 1651 годзе, пераклад на нямецкую мову — у 1682 годзе).

16

Так Саламея Русецкая называе горад Відзін у паўночна-заходняй Балгарыі (дзе былі сканцэнтраваныя значныя турэцкія сілы) у адрозненне ад Відзіна-Аўстрыйскага, як яна называла Вену.

17

Прынц Яўген памёр у 1736 годзе, якраз напярэдадні гэтай вайны.

18

Вялікі везір — кіраўнік урада ў тагачаснай Тўрыі.

19

Галоўнакамандуючы войскамі Вялікага княства Літоўскага.

20

Афіцэрскі чын у рускай арміі ў 1722–1799 гадах, прамежкавы паміж палкоўнікам і генерал-маёрам.

21

Цяпер Неўскі праспект да плошчы Паўстання, вуліцы Ганчарная і Цялежная.

22

Цяпер плошча Дзекабрыстаў.

23

Цяпер вуліца Халтурына. Паводле звестак пецярбургскага гісторыка П. Н. Пятрова, палац Чаркаскіх у 1738 годзе (калі Саламея Русецкая прыехала ў Пецярбург) размяшчаўся на Ніжняй Неўскай набярэжнай (цяпер набярэжная Чырвонага Флоту) побач з пазнейшым будынкам Сената (цяпер Цэнтральны гістарычны архіў) на рагу Сенацкай плошчы. Запісы Саламеі Русецкай дазваляюць удакладніць звесткі вучонага.

24

Шчыльная шаўковая тканіна, першапачаткова выраблялася ў французскім горадзе Тур.

25

Тут Саламея Русецкая відавочна перабольшвае.

26

Катаракта (ад грэч. καταρράκτης — вадаспад) — памутненне крышталіка вока, якое выклікае аслабленне і страту зроку.

27

Размяшчалася яна ў цяперашнім Аптэкарскім завулку на рагу Мільённай вуліцы.

28

Ен заступіў на гэтую пасаду ў 1738 годзе, павялічыўшы колькасць кабінет-міністраў з трох (Бірон, Остэрман і Чаркаскі) да чатырох. Подпісы трох кабінет-міністраў прыроўніваліся да подпісу імператрыцы.

29

Ужо пасля ад'езду Русецкай Валынскі быў агавораны Біронам і Остэрманам. Яны адчулі ў яго дзеяннях сур'ёзную небяспеку свайму панаванню пры царскім двары. Рэальных сіл супрацьстаяць магутнаму нямецкаму засіллю ў Валынскага не было. У ліку іншых яго арыштавалі і ў 1740 годзе пакаралі смерцю.

30

Цяпер паўночная Эстонія.

31

Сіпахі — воіны султанскага кавалерыйскага корпуса.

32

Афіцыйная назва горада Таліна ў 1219–1917 гадах.

33

Цяпер вёска ў Лунінецкім раёне Брэсцкай вобласці.

34

Кашталян (ад лац. castellum — замак) — камендант замка, адміністрацыйнае званне ў Рэчы Паспалітай. Пасля таго, як Смаленск з сярэдзіны XVII стагоддзя адышоў да Расіі, титулы па Смаленскім ваяводстве па-ранейшаму надаваліся ў Рэчы Паспалітай.

35

Гэтае паселішча размешчана прыкладна за 35 кіламетраў на паўночны захад ад Аюбляны — цяперашняй сталіцы Славеніі.

36

Цікава, што цяпер у Камне Горыцы і іншых месцах Славеніі жывуць шматлікія нашчадкі Капусаў. Пра гэта паведамілі ў сваім лісце ад 5 жніўня 1974 года супрацоўнікі Інстьпута ўсеагульнай і нацыянальнай гісторыі Акадэміі навуку Аюбляне, за што аўтар выказвае ім шчырую падзяку.

37

Хутчэй за ўсё «Бертальд».

38

Хутчэй за ўсё «Кабенцль»

39

Цяпер Вроцлаў у Польшчы.

40

Фірман (з персідскай мовы) — загад султана.

41

Кадзі (з арабскай мовы) — суддзя, які аднаасобна ажыцяўляе судаводства на аснове шарыяту (мусульманскага права).

42

Гаспадар — кіраўнік дзяржавы (князь) у Мадцове і Валахіі ў XIV–XIX стагоддзях.

43

Гаворачы пра «айчыну», Саламея Русецкая мае на ўвазе, вядома, не Польскае каралеўства, у скдад якога ўваходзіў тады Камянец-Падольскі, а Рэч Паспалітую.

44

Камандуючы ўзброенымі сіламі Польскага каралеўства.

45

Каханак (ад. лац. amor — каханне).

46

Невядома, хто за гэтымі ініцыяламі. Даследчык Р. Полак ва ўступе да публікацыі дзённіка Саламеі Русецкай расшыфроўвае ix такім чьшам: першая літара — імя, друіая — прозвішча, а трэцяя і чацвертая — «чэсніковіч збаражскі», г. зн. сын збаражскага чэсніка.

47

Зараз горад Елгава ў Латвіі.

48

Рэйтары (ад ням. Reiter — вершнік) — наёмная цяжкая конніца ў тагачаснай Еўропе.

49

Цяпер раённы цэнтр Чарнавіцкай вобласці УССР. У XVII стагоддзі быў важны стратэгічны пункт у барацьбе Рэчы Паспалітай з Асманскай імперыяй. У 1621 годзе войска на чале з вялікім гетманам Я. К. Хадкевічам (каля 70 тыс. чал.) атрымала пад Хоцінскай цытадэллю слаўную перамогу, разбіўшы 150-тысячнае турэцкае войска султана Асмана ІІ, а ў 1673 годзе войскі Я. Сабескага перамаглі тут 65-тысячную армію Хусейна-пашы.

50

Цяпер паўднёвы захад Адэскай вобласці.

51

Пад Факшанамі ёсць два манастыры: святога Самуіла і святога Яна. Незразумела, пра які з іх ідзе гаворка ў запісках Саламеі Рўсецкай.

52

Гэтак праваслаўныя называлі даўней мусульман.

53

Станіслаў Піхельштэйн (Пільштын — так ён называўся ў дакументах) пазней стаў кур'ерам польскага посольства Ў Стамбул. Вывучыўшы турэцкую і італьянскую мовы, у 1779 годзе быў першым перакладчыкам посольства, у 1786 годзе пераехаў у Камянец-Падольскі, служыў там пагранічным перакладчыкам; у 1795 годзе, калі горад быў акупаваны Расійскай імперыяй, перайшоў на расійскую службу. Удзельнічаў у перагаворах аб далучэнні да Расіі Бесарабіі. Памёр каля 1820 года. Яго сын Вікенцій быў рускім генералам і жыў у Адэсе. У канцы XIX стагоддзя ў Камянцы-Падольскім жыў унук Саламеі Русецкай Аляксей Вуцкі.

54

I. Касцюрын пазней быў генерал-аншэфам, обер-камендантам Пецярбурга і сенатарам. I. С. Харват-Аткурціч быў адным з ініцыятараў перасялення аўстрыйскіх сербаў у 1751 годзе на тэрыторыю так званай Новай Сербіі (цяпер у складзе Кіраваградскай вобласці). Генерал-маёр артылерыі Глебаў у 1752 годзе межаваў землі для рассялення там сербаў.

55

Гаворка ідзе пра капітан-лейтэнанта Вазніцына, імя якога Саламея Русецкая не называе.