Дзікае паляванне ліхалецця

I лепшым сведчаннем гэтага было тое, што адбылося пасля гучнай аплявухі сталічнаму прыкормленаму чынавенству. Яно адразу ж завішчэла і знікла з залы, дзе адбывалася развітанне з пісьменнікам, пабегла з даносам да Гаспадара. А потым, з напрацаваным ужо ўбоствам думкі і дзеяння, пачало нябачна і дробязна гадзіць, як бы ўмываючы рукі, але ніколькі не дбаючы аб чысціні адзення, твару і душы ні сёння, ні ў будучыні.

Працоўная, сумленная, адукаваная і не вельмі Беларусь выйшла на вуліцы, кінулася купляць кветкі, размяла ўсе ў падземных пераходах станцыяў метро паблізу плошчы Перамогі. Цяжка нават уявіць, калі айчынны маргінал, што ўжо колькі гадоў запар перабіваецца з хлеба на адна- ці паўтарапрацэнтнае малако, пасярод лета стаяў у агромістай чарзе нават па падвялыя, далёка не першай свежасці кветкі. Каб адзначыцца так не толькі перад гнаным уладамі чалавекам, але і абвясціць уладам пра свае адносіны да таго, што яны твораць. Развітацца з Васілём Уладзіміравічам, які нібы спецыяльна для яго працягваў жыць у роднай яму хаце, Доме літаратараў, што, як гэта ні ганебна і брыдка, адабралі ў творчага Саюза беларускіх пісьменнікаў.

На чатыры бясконца доўгія гадзіны расцягнулася жалобнае шэсце кветак, пасля чаго ўваход у залу з целам пісьменніка быў спынены. Труну з нябожчыкам на руках панеслі да плошчы Якуба Коласа. Але там раптам  — вось так, раптам!  — не аказалася абяцаных, заказаных загадзя аўтобусаў для тых, хто жадаў правесці Васіля Уладзіміравіча да Маскоўскіх могілак. I народ без нараканняў і пратэстаў, моўчкі працягнуў свой жалобны крыжовы шлях пешкі... Зрэжысаваць, арганізаваць такое загадзя наўрад бы ці здолеў нават геніяльны рэжысёр: дзякуй табе, наша моцная і сапраўды геніяльная да абсурду ўлада, толькі ты здольная на такія запамінальныя для ўсяго свету дзеянні. Да цябе ніхто яшчэ не дадумаўся змагацца з нябожчыкамі і дзецьмі.

Шэсце было больш чым знакавым  — перасцярогай і папярэджаннем. I зваротам да нябёс. I адказам нябёс. Сонца, у вочы якому з маўклівым дакорам пазіраў крыж. Людзі амаль ушчыльную прымкнулі да жалобнага катафалка з целам народнага пісьменніка. I такім чынам нібы зліліся з ім. Знітаваліся і сталі недасягальнымі для тых, хто пажадаў бы раз’яднаць, рассекчы жывое цела беларускага знаку бяды і гора, калі баліць усім  — і жывым, і мёртвым.

I зноў амаль чатыры гадзіны галоўная артэрыя сталіцы была набрынялая роздумам, жалобай і смуткам. Але не толькі гэтым  — болем, цярплівасцю, еднасцю. I Гневам. Гневам па-беларуску.

Сталіцай уладарылі зняважаныя і затаптаныя беларускае мастацтва, культура і літаратура. Васіль Быкаў. Народ моўчкі, поступам, сэрцам і велічнай жалобай думак сцвярджаў і замацоўваў гэта. Навекі ўпісваў у гісторыю, у асфальт скарынінскага праспекту, сцертымі падэшвамі па-жабрацку зношанага абутку  — ад плошчы Перамогі да Маскоўскіх могілак... Такога Беларусь не ведала і не бачыла, пэўна, з пачатку дзевяностых гадоў мінулага стагоддзя, калі на вуліцы Менску выйшлі абураныя рабочыя, пралетарыят.

Зажураны ад невядомасці і няпэўнасці ў тыя смутныя дні горад разважаў: куды гэта падзеўся той рэвалюцыйны пралетарыят? Разняволены ягоны крок, рашучы і цяжкі, амаль металёвай чаканкі, кавальскай заводскай коўкі твар ягоны я бачыў, знаходзячыся з пісьменніцкай дэлегацыяй у Кітаі. Чужына і адлегласць, здаецца, адразу ж перанеслі ўсё, што адбывалася на Беларусі, у гісторыю. А з масквічоў ніхто не даваў веры, што гэта і ёсць рахманыя і паслухмяныя, самыя адданыя Крамлю беларусы. Але больш за іх, не зводзячы вачэй з карцінак Бі-бі-сі і Сі-эн-эн, былі ўражаны кітайцы. Яшчэ была свежай і крывавіла рана плошчы Цянь-Аньмынь, з асуджэннем расстрэлу студэнтаў на якой, дарэчы, выступіў Васіль Быкаў.

Але шэсце ў дзень развітання з ім па праспекце Скарыны было і надзвычай непадобным на рабочыя дэманстрацыі пачатку дзевяностых гадоў. Тут не было гучна абвешчанага пратэсту, не было пралетарскай барацьбы за палітычныя ці эканамічныя правы. Папярэджанне, плач званоў з таго свету. Патрабаванне вярнуць сваё духоўнае імя і званне: слова, голас, праўду. Званілі званы, нехта біў у тыя званы перад лікам, тварам не толькі вялікага нябожчыка, перад лікам і бесстаронным фактам вымірання народа  — смерці штогод аднаго раёна насельніцтва краіны, па сонму нябожчыкаў і сонму яшчэ жывых. Гучаў маўклівы голас-пратэст народа, у якога ў трэцім тысячагоддзі на вачах цывілізаванага свету бессаромна і нахабна адабралі матчыну мову, вырвалі язык. Увасабленнем жа барацьбы і барацьбіта з гэтым гвалтам усё сваё жыццё з’яўляўся Васіль Быкаў  — апостал сваёй сумнай апаганенай Бацькаўшчыны.

I як ні крыўдна прызнаваць, у гэтых адносінах пахаванне Васіля Уладзіміравіча было сімвалічным  — працягам таго, што адбывалася ў краіне. I ў час грамадзянскай паніхіды ў Доме літаратара, і ў час жалобнага шэсця, і ў самыя апошнія развітальныя хвіліны на Маскоўскіх могілках  — уладарылі зняменне, поўная і дзіўная, што мае тлумачэнне, цішыня і безгалоссе. Ні адзін голас ні з залы, ад труны, ні на могілках, ад магілы, не дасягаў слыху народа, нібы, зноў жа, выпрабоўваючы яго на адвечнае цярпенне і маўклівую скруху і згоду з запаветнай бязглуздасцю ўсяго, што з ім вычвараюць.

Адзін толькі раз каля помніка Якубу Коласу, калі раптоўна зніклі ўсе ўжо гатовыя прыняць людзей аўтобусы, пранёсся прыбойны стогн. Крык жалобы і вялікага абурэння, нібы сам каменны ці металёвы Колас, камандор, набыў голас і пагрозліва выбухнуў пракляццем некаму на небе і на зямлі  — што ж гэта творыцца, людцы?  — і націснулі на клаксоны кіроўцы, і зараўлі машыны. Голасна, надрыўна, але спужана кораценька. Нібы засаромеліся, і адразу ж змоўклі. I зноў цішыня і зняменне. Хаця гукаў, зразумела, хапала. Папісквалі аўтамабілі, дзерлі глоткі даішнікі, нехта, пацокваючы абцасамі-шпількамі па асфальце, забягаў наперад, каб сфатаграфавацца на фоне хаўтурнай працэсіі. I нешта заварвалася, ускіпала ў застыглых па абочынах салонах службовых і прыватных машынаў, напоўненых людам незразумелага прызначэння і паходжання.

Але ўсё гэта неяк безадносна да вялікага таемства, прадпісанага, прадвызначанага лёсам і жыццём кожнаму. То там, то тут нехта штосьці казаў і нават плакаў.

Але ніхто нікога не чуў. Стваралася ўражанне  — не хацеў чуць. Кожны захоўваў і аберагаў сваю немату. Нема тварылася паніхіда. Нема неслі Быкава па праспекце. Нема апускалі ў жоўты магільны жвір... Гэта з смяротнай, амаль ленінскай жорсткасцю і энергіяй ахарактызаваў нікому невядомы, здаецца, чалавек, якога ў мінулым стагоддзі можна было пазначыць як патомнага рабочага арыстакрата. Ён выдзерся з натоўпу пад хвоямі, а мо і выйшаў з тых хвояў, бо чамусьці старанна атросся і, як сам сабе, мовіў:

— Няма. Няма бальшавіцкага размаху ў рабоце з працоўнымі масамі...

Народ, амаль што па Пушкіну, маўчаў. Народ зусім не рабскі і не рабалепны. I ніколькі не баязлівы, не зважаючы нават на гэтыя блазнаватыя, заглыбленыя ва ўласную адукаванасць саматужных з ягонага асяроддзя мысляроў. Калі твар у твар сышоўся з болем, горам, са смерцю, убачыў перад сабою сапраўднае і непадробнае  — чалавека і асобу  — адгукнуўся, адклікнуўся. Памкнуў насустрач з усяе моцы, магутнасцю і выразнасцю сваёй сапраўды народнай, прыроднай свядомасці духу, безагляднасцю журботнага сэрца. Шчыры і нязломны народ, невядома па чыёй волі ператвораны ў бязмоўнага статыста на скрыжаванні дарог Еўропы.

Зазірнуць у вочы свайму «я»

З чаго хацелася б пачаць. З горычы. З адчування апошнім часам няўтульнасці жыцця. Няёмкасці перад ім і нават перад самім сабой за тое, што ты яшчэ жывы, век твой яшчэ не скончыўся, а ты нібыта сышоў з яго, выпаў, згубіўся, знік. Цябе няма і як увогуле не было на гэтай зямлі.

Ты прыйшоў на яе немаведама адкуль. Здарожыўся. Прысеў у цяньку абоч шляху пераабуцца, праветрыць, прасушыць навярэджаныя ногі. І як упершыню ўбачыў іх, якія ж яны белазношаныя ўжо. Але веры таму, што гэта ты іх знасіў, няма, як і няма даверу і да самога сябе, бо ты са сваімі нагамі так не абышоўся б. Чужыя яны, чужыя. І ты чужы гэтай ранішняй прахалодзе. Яна толькі на гэта імгненне лагодзіць і песціць цябе, таму што ты нечакана апынуўся на яе шляху. Яна ж прыйшла з вечнасці і імкнецца туды ж, а ты толькі нейкая недарэчнасць на яе шляху. І яна лічыць за лепшае абыякава і невідушча, як страчаны і адпалы ўжо ад дрэва ліст, абмінаючы цябе, прылашчыць, каб ты не ўтварыў нейкай тут шкоды.

Вось да чаго ты чужы зямлі, якую ты памылкова лічыш роднай. Аб цябе ўжо нават і не спатыкаюцца. Ты сухі адмерлы ліст, вымецены з часу і памяці наваколля. Тваё вока даўно ўжо невідушчае. Ты даўно ўжо глухі на кожнае сваё вуха, таму што немаведама калі аглух і аслеп не толькі на вушы і вочы. Ты страціў, згубіў слых і зрок на трэцяе сваё вуха і на трэцяе вока. У тваёй памяці няма гуку, няма малюнка явы, бо, седзячы ў цяньку, паддаўся падману прахалоды і замест таго, каб хуценька пераабуцца, падхапіцца і зноў рушыць у дарогу, ты пачаў сузіраць свае ногі, як сараканожка, у каторай нечакана выявіўся, прачнуўся розум. Розум асобы, стварэння, якое ў свой час нарадзілася, адбылося на зямлі, але нечакана, не пакідаючы яе, уявіла сабе, што трапіла ў іншае жыццё, іншы свет. Выпала з жыцця людзей і не прыбілася да якога-небудзь іншага жыцця. Таму недарэчна і бязглузда і паводзіць сябе, накшталт героя адной з фантасмагарычных аповесцяў братоў Стругацкіх, якімі мы зачытваліся ў юнацтве.

Чалавек, а хутчэй ужо і не чалавек, жыхар крамлёўскіх нябёсаў і зямлі, рыхтыкі з М.С. Хрушчова, рашыў пайсці пагуляць, проста так, размяцца, а заадно ўжо, каб не бавіць марна часу, наблізіцца і сустрэцца з народам. Але як заведзена, ніякага народа ні ў Крамлі, ні паблізу яго не наглядаецца. І тады ён садзіцца ў машыну. Едзе да любага яму народа ў легкавіку. І ўжо, здаецца, бачыць той народ: добра пакусанага часам старога са старой і зведзенай на воўну і малако сівай казой на поплаве каля пахіленай сіроцкай хаты. Пасвяць старыя, як бы тагасветныя ўжо, казу і нібыта некага чакаюць  — часта і пільна пазіраюць на дарогу. І жыхар крамлёўскіх нябёс ужо крыху ў сумненні  — сон гэта ці ява  — імкне да іх. Але ні на крок не набліжаецца. І крамлёвец ужо і сам не ведае, на якім ён свеце, ці яго гэта ўвогуле зямля, ці яго народ.

І жахліва, страшна яму робіцца, бо жыхар-та ён нябёс жыхар, але адначасова і зямлянін. І народ яго зямны. Ён не дазволіць, каб нехта так гуляўся з ім, пазбаўляў народа і зямлі. Ён ужо ўпэўнены, што яго дураць: той жа шафёр дурыць. Паставіў машыну на калодкі і газуе. Але ён і сам на дурыкі здатны: непрыкметна прыадчыняе дзверцы легкавіка і...

Пра далейшае можна і не гаварыць.

Ці не знакавая, лёсавая нам з’ява. Штосьці накшталт гэтага адбылося і адбываецца з намі на працягу ўсяго нашага жыцця. Мо таму адтуль і наша закарэлае адчуванне вінаватасці перад тым, што не спраўдзілася, чаго не адбылося і цяпер, пэўна, ужо і не адбудзецца. Перад сваёй так і не адбудаванай у стагоддзях хатай, якая ў нашым прыгожым пісьменстве амаль заўсёды чужая; дзецьмі, якія таксама чужыя  — заўчасна цураюцца хаты, бацькоў, роднай зямлі і нават белага свету і знаходзяць сябе добра адбегшыся ад бацькаўшчыны. І колькі, колькі такіх. Я гавару пра гэта таму, што сам з іх. Быў у ліку іх да пэўнага часу. Добра зведаў, як цяжка прарастаць на чужыне, прырастаць да чужога скурай. А правільней—жыць, не маючы скуры, аголеным целам. Тут пазногаць саб’еш, палец угразіш  — дых перахоплівае і слёзы ўваччу, і гэта на роднай зямлі, пад роднымі шкадавальна спавіваючымі цябе аблокамі. А ў чужым краі ўсё тваё цела ў сукравіцы збалелага.

Ніхто і нішто так не хварэе і не баліць, як памяць айчыны, бо ты яе хаваеш перш ад самога сябе, а потым і ад усіх і кожнага. Хаця гэтым усім і кожнаму напляваць на цябе, твой боль і тваю памяць. Мо якраз дзякуючы гэтай памяці і гэтага болю столькі славутых знакамітых імён і праз чужыну стала вядома свету. Дзякуючы болю і памяці, а яшчэ і крыўдзе, якую, па словах нашага прарока, мы на нагах сваіх, на руках і на плячах, са стогнам і плачам разносім па свеце.

Бо на бацькаўшчыне жыць абражліва і зневажальна. Так заўсёды было, такая ў нас завядзёнка. Хаця... Няма правіл без выключэнняў, а закону  — без дробненькіх, сляпымі літарамі, каментарыяў. Толькі да тых выключэнняў мы як народ не маем ніякіх адносінаў. Усе яны насуперак нам. Насуперак нам Кірыла Тураўскі і Францішак Скарына, Тадэвуш Касцюшка і Кастусь Каліноўскі... Не, ён ужо не суперак. Гэта ўжо амаль што наш час, наш лёс, наша, здаецца, не такая ўжо і далёкая будучыня. Бо сёння ўсе мы, беларусы, і, канечне, перш наперш тыя, хто хоць крышачку насуперак, стаім пастроеныя па камандзе смірна перад шыбеніцай. І кат ужо намыльвае вяроўку, каб не мулка было завіснуць у пятэльцы на стагоддзі.

Гаворачы гэта, я нічога не зводжу да якой бы там ні было ўладнай ці асобавай канкрэтыкі, з другога боку — не адмаўляю іх уздзеяння на паскарэнне набліжэння да калектыўнай шыбеніцы. Бо, на маю думку, гэта не мае ніякага асаблівага сэнсу. Як не мае сёння сэнсу крывавы вопыт нашых бацькоў, продкаў. Увогуле іх у нас як не было і няма. Паглядзіце, азірніцеся і скажыце, дзе апроч вясковых занядбаных могілак, хоць знак які ад іх, дзе наша старажытнасць. Тыя ж нябожчыкі нашы, бабулі ды дзядулі, прашчуры. А па Беларусі, як сведчыць наш жа зямляк, генетык з сусветным імем, дарэчы, невядомым на айчыне, прайшло не меней двух соцень пакаленняў нашых прашчураў. Гэта не меней, як тры-чатыры тысячы гадоў. Не кожны народ можа пахваліцца такой трывалай аседласцю, схільнасцю менавіта да сваёй зямлі.

Дзе ж сляды гэтых пакаленняў, якім ветрам іх занесла, якой завеяй замяло, якой травой забыцця яны зараслі, якія дрыгва і багна іх паглынулі? Лясы, воды, балоты ды тарфянікі. То-та ж мы так кінуліся зводзіць і нішчыць іх. Хутчэй, хутчэй праглынуць іх, улагодзіць сваё ненажэрнае чэрава і некага там, на Месяцы ўлагодзіць—паслаць яму пасцельку з нашых тарфянікаў, спець калыханку з пошуму нашых дуброў, умыць гаючай вадой нашых крыніц. І скласці хвалебную песню-малітву забойцам і знішчальнікам спрадвечнай сваёй зямлі, калыскі-маці.

Няма ў нас сёння і знаку глыбокай даўніны. Але і больш блізкай няма. Бліскучае сведчанне гэтаму —занядбанне Турава-Пінскага княства. У другіх мясцінах ад падобных яму княстваў пайшлі народы і землі; тая ж хаця б Кіеўская Русь  — Украіна, Масковія  — Расія. А што пайшло ад нашага тутэйшага княства  — тубыльцы-палешукі ды на тысячагоддзе Турава нейкая падобная на дзяржаўную шыбеніцу камяніца з чырвонай цэглы. І ўжо сама зямля там знакава і бунтоўна прарастае каменнымі крыжамі. Крыжамі, што паўстаюць з пралітай у свой час крыві, пахаванай пад Прыпяццю, але нязбыўнай славы. Зямля ўжо не трывае здзеку часу і людзей.

Але гэта тое, што тычыцца сівой, парослай ужо міфамі і паданнямі даўніны. А найбольшы здзек з нашай адносна новай гісторыяй, якая калі не ў кожнага сёння ў памяці, то ў кожнага на слыху. Я маю на ўвазе паўстанне Тадэвуша Касцюшкі і нашы адносіны да змагара за нашу волю і долю. Нічога больш ганебнага прыдумаць тут, здаецца, немагчыма. Не само, зразумела, паўстанне, а вынікі яго, увекавечванне праз стагоддзі. Шукаю аналагаў у гісторыі нашых краін і народаў і не знаходжу іх. Прыгадваецца толькі савецкі чорны гумар: з нагоды нястачы на шыбеніцу з’яўляцца з уласнымі вяроўкамі. І цягнуцца, цягнуцца самахоць беларусы са сваімі вяроўкамі, нават намыленымі ўжо і дзякуюць, дзякуюць кату, рукі яму цалуюць.

Я маю на ўвазе гвалтаўніка і ката нашай свабоды Аляксандра Суворава. Я ніколькі не супраць таго, што гэта вялікі чалавек, геніяльны палкаводзец, але хай гэтым усцешваюцца там, дзе за ім не цягнуцца ручаі і рэкі нашай беларускай крыві. Хай яго носяць там на руках і ўслаўляюць, мо гэта і сапраўды геніяльна: «пуля  — дура, штык  — молодец». Але нам, нашчадкам забітых ім нашых пра- і пра- ці варта падаць ніц перад ім, разбіваць лоб, молячыся за ўвекавечванне забойцы і ката нашых продкаў. Ствараць яму на нашай зямлі музеі, помнікі і мемарыялы. Ці не здрыгануцца, ужо не кажу пра тых, каго паклаў ён, магілы больш свежыя, ахвяраў Хатыні і Зэльвы, як здрыгануліся жывыя ў Эстоніі.

Не трэба толькі думаць, што я цалкам апраўдваю эстонцаў за разбурэнне помнікаў воіну-вызваліцелю ад фашызму, знос магіл савецкіх салдат. Магілы ж увогуле, чые б яны ні былі, недатыкальныя. Чалавек таму і пайшоў на той свет, каб яго не трывожылі больш, адпачыць. І недапушчальна, ці не самы гэта найвялікшы грэх парушаць яго вечны сон. І часцей за ўсё дзеля толькі амбіцый, шызы недаробленых палітыкаў, каб пакрасавацца на фоне славутых нябожчыкаў і іх костак.

Увогуле, як мне здаецца, ператрус касцей — любімы занятак мінулага стагоддзя на тэрыторыі былога Савецкага Саюза, а сёння паўсюдна ўжо на тэрыторыі так званага СНД. Нешта накшталт нацыянальнай ідэі, знайсці якую прагнуць не менш, чымсьці алхімікі праглі адшукаць філасофскі камень у сярэднявеччы ці савецкай пары дзесяцікласніцы сэнс жыцця, усе найноўшыя пажыццёва, лічы, абраныя валадары часоў дэмакратыі. Дастаткова толькі ўзгадаць Троцкіх, Сталіных, Хрушчовых, а пазней і самога Уладзіміра Ільіча Леніна.

Але гэта алімпійцы, скарпіёны ў адной шклянцы ці бляшанцы. Ім ад нараджэння нарачона быць скарпіёнамі і шулерамі  — тасаваць і гуляцца жыццямі чалавека і яго косткамі. Сведкам адной такой гульні яшчэ ў дзяцінстве быў і я на самым пачатку пяцідзесятых гадоў. Ваярам, што загінулі пры вызваленні горада Калінкавічы, было адведзена амаль райскае месца. У гарадскім, наскрозь працятым сонцам скверы, а па маім дзіцячым тады разуменні,  — парку. Нехта не без галавы і Божай хрысціянскай літасці звёз іх туды і паклаў у брацкія магілы. У ногі ім упіралася блакітам сцяны, пазірала ў вочы задуменным срэбрам купалоў і строгай вартасцю крыжоў царква. У галаве  — месціўся старажытны брукаваны шлях  — на поўдзень: да Прыпяці з Мазыром і далей да Кіева, Адэсы і Чорнага мора. І зноў жа, маё дзіцячае ўражанне, — неба над магіламі супакоеных на вечны адпачынак ваяроў не ведала хмар. Было заўсёды цёплае, сухое і высокае.

Каму перашкодзіла і пачала замінаць гэта іх высокая супакоенасць, не ведаю. Але брацкія безыменныя магілы ў гарадскім парку і магілы, у якіх меліся і гаспадары, з імёнамі і званнямі, пачалі раскопваць. Раскопваць і некуды звозіць ужо напаўсатлелыя косткі. І горад, асабліва рабочая яго акраіна, да якой прыналежаў і я, неяк знямела прысеў і прыціх. У людзях, у тых, хто толькі вярнуўся з фронту і не пазбыўся яшчэ вайны, спакон веку жыло святое, што даецца з малаком маці чалавеку: павага да незваротнасці, да смерці. Нельга непакоіць і перабіваць сон нябожчыкаў, бо ў пакаранне  — некаму будзе хаваць тых, хто гэта робіць. Магіла салдата, на якім баку ён бы не стаяў,  — святая. Гэта запаведана не толькі Богам, але і Жэнеўскай канвенцыяй краін-пераможцаў.

Тут жа тае пары ў Калінкавічах здзек над памяццю мёртвых быў нават не двайны ці трайны  — суцэльны. Па ўсім горадзе мабілізавалі і так званых залатароў. Мо нават таму, што ніхто больш за такую работу не наважыўся брацца. Толькі далакопы-магільшчыкі і залатары ды іх унураныя, абыякавыя да жыцця коні з навешанымі на шыі торбамі аўса, які яны няспынна жавалі каля патрывожаных, раскапаных і яшчэ пахкіх магіл. Таксама няспынна жавалі, не злазячы з воза, і гаспадары гэтых коняў  — залатары: па часе то і добра харчыліся  — каўбасой і хлебам. Маўкліва харчыліся, пэўна таксама, як маўкліва, не паказваючы твару, адсякае кат галаву сваёй ахвяры. Харчыліся, пакуль іх смярдзючыя ўжо да апалення бочкі загружаліся рэшткамі костак са свежараскапаных магіл.

Тады яны варушылі, толькі варушылі лейцамі сцёгны сваіх коней, і тыя пачыналі рушыць ў ноч праз прабіты, здаецца, назаўсёды да чорнага неба жоўклы месяц і настылыя, хаця і летнія, зоркі. Следам за гэтымі пахавальнымі дрогамі, імкнучыся застацца ў начным цені, ішлі і мы, дзеці рабочай акраіны станцыі Калінкавічы. Чаму, навошта і хто прымушаў нас гэта рабіць, я не ведаў і не ведаю сёння. Мо і несправядлівасць, вялікая несправядлівасць тым летам да нас, дзяцей, нашых бацькоў: яны білі, сцяўшы зубы, за самую маленькую правіннасць. Білі вяроўкамі, лейцамі, розкамі і ставілі голымі каленамі на гарох, які мы глыталі, падсольваючы сваімі слязамі.

Вось такая вясёленькая перадгісторыя ці нават і сама гісторыя з нашай страчанай, а мо і знойдзенай менавіта тады нацыянальнай ідэі, пошуку і знаходжання  — набыцця сэнсу жыцця. Гісторыя, перадгісторыя і нацыянальная ідэя, якая жыве і сёння. І будзе жыць вечна, пакуль ёсць, не спрахлі яшчэ ў зямлі косці Курапатаў і безыменных ахвяр пад Гомелем. Датуль мы іх будзем ператрусваць. І няма чаго наракаць на эстонцаў. Не яны першымі пачыналі. Яны толькі паўтараюцца.

З помнікамі, пэўна, яшчэ больш складана. Гэта толькі здаецца, што іх ставяць людзі. А на самай справе іх стварае і ці не вырошчвае час. Я маю на ўвазе не масава-канвеерную іх вытворчасць, накшталт пануючага сёння мастацтва поп-арта, лізаблюдства правадырства, а гістарычную неабходнасць іх з’яўлення, гістарычную падзейнасць, якая нараджае іх, адраджае, падобна Афрадыце, з марской пены, каб кан’юнктурныя прылівы і адлівы грамадскага жыцця не змылі, не злізалі патрэбных усяму чалавецтву імён. І як толькі такія помнікі з дапамогай людзей падымаюцца з бездані, здаецца, самой зямлі і часу, яны ўжо не прыналежаць нікому, апроч той жа зямлі, апроч часу. І знішчэнне іх не што іншае, як здзек і абраза памяці часу. Насмяянне, за якое пачынаюць помсціць зямля, час, і самі мёртвыя, нябожчыкі, памяць якіх людзі згвалцілі.

Бунтоўнасць жывых у адносінах да нябожчыкаў  — гэта прызнанне сваёй бездапаможнасці, бяссілля і ў пэўнай ступені вялікай крыўды на сваю гісторыю. Бунтоўнасць маленькага народа, у большасці мо і апалітычных эстонцаў, ці не праява такой крыўды, імкненне праз гады засведчыць сваю нацыянальную годнасць і вартасць. Абуджэнне нацыянальнай памяці, у якой сотні і тысячы расстраляных гэбістамі і нкусаўцамі, эшалоны і эшалоны вывезеных імі эстонцаў у Сіблагі, Казлагі і СЛАНы. І за ўсё гэта прыспеў час разлічыцца. Больш таго, эстонцы патрабавалі і дамагліся таго, каб напісанне назвы іх сталіцы гучала звыкла іх слыху і мове. Паўсталі з-за дзвюх літарак. Удумацца толькі трэба. А мы...

Усё і ва ўсім робім і ідзем насуперак цвярозаму розуму і сэнсу. Свет збывае, пазбаўляецца ад фашызму і гітлерызму. Мы ж сваіх Гітлераў да сённяшняга носім на руках, ставім ім помнікі і ўзводзім мемарыялы. Накшталт мемарыяла Дзяржынскаму, аднаўлення лініі абароны Сталіна. Той самай бязглуздай лініі, якая нікога не абараніла, бо наступаючыя войскі фашыстаў нават і не даведаліся, што гэта такое, абмінулі і пайшлі спачатку ў Мінск, а потым і на Маскву. А мы з вар’яцкай упартасцю крамлёўскага генія, бацькі ўсіх параноікаў і катаў, касцьмі кладземся, каб адбудаваць гэту лінію нанава. І не проста адбудаваць  — наладзіць туды рытуальныя экскурсіі, катанне на бронемашынах. Дазвольце спытаць: навошта, дзеля чаго? Добра калі б проста так, з-за абдзеленасці шэрым рэчывам у галаве. А калі зусім наадварот, з-за лішку гэтага рэчыва, зладзейскасці і злосці на ўсё сваё, наша  — стваральнае і мірнае. На выхаванне новых нелюдзяў-сатаністаў, скінхэдаў. Бо тое, што сапраўды наша, зруйнавана і занядбана, параслі травой забыцця ўсе нашы славутыя магілы. Мы нават толкам не ведаем, чым займаўся, што рабіў Васіль Быкаў, маючы адукацыю гісторыка, не маем уяўлення пра тое, хто такі Францішак Скарына.

Адкуль жа гэта ваяўнічае і наступальнае невуцтва і цемрашальства. Адкуль такая агрэсія ў народа, які сам усё жыццё пакутаваў ад варожасці і здзеку чужынцаў над сабой, сваёй Айчынай, які без перабольшвання з’яўляецца найбольшым пакутнікам Еўропы, бо ў адрозненне ад іншых народаў, нам некуды было сыходзіць са сваёй зямлі. З стагоддзя ў стагоддзе адбываўся генацыд нашага народа. Нас гнюсілі, трушчылі з усіх бакоў і куткоў нашай геаграфіі і гісторыі, выразалі і ўкарочвалі на адну траціну насельніцтва, дзве траціны, напалову. Які яшчэ народ здольны ажыць і апрытомнець пасля такога, амаль лазернага скальпеля гісторыі, пасля такога абразання і хрышчэння.

Мы ажылі і выжылі, але ці апрытомнелі. Ці не адбылося пасля такога здзеку над намі нашага зліцця з абразальнікамі і хрысціцелямі, параднення з нашымі катамі, зліцця і братэрства ахвяры і ката. І нам прыйшлася да спадобы наша адвечная ахвярнасць. І нам прыйшлося даспадобы наша адвечнае пакутніцтва. Пакутнасць нашага жыцця прызвычаіла, прывучыла шукаць і знаходзіць пакуты нават там, дзе іх няма, і атрымліваць нават сваеасаблівую асалоду ў гэтым.

Гатоўнасць ахвяраваць і плакаць, гатоўнасць да пракаветнага пакутніцтва трымае нас у тонусе, падтрымлівае адчуванне, што мы яшчэ жывыя.

Але што на самай справе хаваецца за ілюзорнай прывіднасцю такога жыцця? У народзе існуе прыказка: чым горш  — тым лепей. Гэта значыць, што мы падышлі да такой рысы, мяжы, за якімі горш ужо немагчыма. Гэта прадвесце, амаль наканаванне перамены да лепшага. Але як я ні прыслухоўваюся да сваіх горычы і болю, колькі ні ўглядаюся ў іх люстэрка  — люстэрка сваіх вачэй, я не адчуваю і не бачу наперадзе аніякіх знакаў такога наканавання. Верх бярэ зусім іншае. Такая пакора і даравальнасць заўсёды больш развітальныя. Але тут я нямею і замаўкаю, бо я таксама неаддзельны ад уласных і агульных нашых пакут, якія мы сёння амаль што пестуем і лашчым, амаль што культывіруем у сабе, бо несучы паперадзе сябе свой боль, здаецца, нам больш звыкла, зручна і шмат лягчэй жыць на свеце...

Гэта былі амаль што мае родзічы. Яны прыехалі ў Мінск і завіталі да мяне. Крыху пасядзелі і сабраліся ехаць дамоў. Але выбрацца з Мінска аказалася не так проста. То быў час, калі білеты і каўбаса былі танныя, усе некуды ехалі і за ўсім стаялі чэргі. І тут на вакзале чарга ў білетную касу была неверагодная, раз’юшаная і бязлітасна злосная.

Мая тройца, а іх якраз было трое: слесар, загадчык гаспадаркі ў школе і настаўнік, нармальныя, прыстойныя людзі, нават здаровыя і толькі крышку пад хмелем. Яны кінулі вока на чаргу, павярнуліся, параіліся аб нечым паміж сабой. І зноў рушылі да білетнай касы. Але цяпер адзін з іх выдаваў на сляпога і вельмі брыдкага  — з выварачанымі, як з’едзенымі трахомай векамі, другі, па-заечы звесіўшы рукі, пакульгваў на абедзве нагі, трэці, не зважаючы ні на кога, нешта мекаў, гергетаў і мыкаў, як глухі і нямы.

Сляпы вёў гэту калечную каманду да акенца касы, і народ, больш, пэўна, гідуючы, чымсьці спачуваючы, расступаўся. Яны без перашкод наблізіліся да касы. Сляпы падаў грошы і атрымаў білеты. Яны, усё яшчэ ўбоганькія, выйшлі на прывакзальную плошчу, у такім жа стане датэпалі да магазіна і купілі бутэльку гарэлкі. Але пілі, пазбавіўшыся ўжо інваліднасці, здаровенькія і задаволеныя.

Я доўга насіў гэту гісторыю пры сабе, кожны раз, сумеўшыся, уздрыгваў, калі ўзгадваў яе. Бо не ведаю, як каму, а мне быў вельмі сумны яе сэнс, да жудасці страшны. За гэтым мне бачылася не проста здарэнне з трыма небаракамі-выпівохамі, а...

Памаўчу зноў жа. Язык не паварочваецца назваць усё гэта сваім імем. Ці не мы гэта, знявечаныя, глухія, нямыя і кульгавыя, вядомыя сляпымі, ідзем немаведама куды. Толькі не ў цывілізаваны свет, бо сляпы не ведае туды дарогі, кульгавы і нямы не маюць сілы ісці.

У цывілізаваны свет нас не толькі не жадаюць весці, але і не могуць. Да таго ж мы самі не жадаем туды ісці. Бо на гэта ў нас не хапае ні гонару, ні вартасці. На чале са сваімі сляпымі павадырамі нам, нямым і глухім, больш собіць біць на слязу, жабраваць, вечна спадзявацца і шукаць халяву, як гэта было зусім нядаўна з расійскім газам і нафтай.

Што ж мы за народ, калі так забываемся на свой гонар, на сваё званне. Молімся і ўслаўляем сваіх катаў, ліжам ім рукі і ўсё іншае. Ці народ мы пасля гэтага. Чаму мы так любім пакутаваць, не памятаючы пры гэтым пра сваіх пакутнікаў, на іх магілах ставім помнікі іх забойцам і катам. Дзе наша нацыянальная вартасць і годнасць, ці ёсць у нас, я ўжо не кажу  — гістарычная, хаця б кароценькая, аднадзённая памяць. Самі мы страцілі, выракліся яе ці нам дапамаглі. Кастрыравалі на гэтую памяць.

І як гэта ні горка прызнаваць, людзей, кастрыраваных на нацыянальнасць, на Радзіму з кожным днём усё болей і болей. Асабліва многа іх у так званым чынавенстве з іх гадзючным атрутна-хлуслівым дзвюхмоўем, ва ўладных структурах з іх прыроднымі схільнасцямі і ўмельствам да таго ж дзвюх-, а то і трохмоўя: адна мова  — народу, другая  — сабе, мо каб салгаць ужо і самому Богу. Бо адзіная іх мова, якую яны засвоілі,  — напарсткавая: спакушаць, зачароўваць. І дурыць, дурыць, дурыць.

Дурыць уладна, пасадна і легітымна, таму што разам з нацыянальнай і гістарычнай кастрацыяй утворана і кастрацыя на сумленне, праўду і вартасць. І ўсе мы добра ведаем пра гэта, але скарочаныя на памяць продкаў, пазбаўленыя сваёй мовы і слова маўчым, дыхаем цішком у анучку, іншым разам хаваючы ад сябе гэта дыханне і нават нашу нацыянальную анучку. Вінавацімся. Бо, як кажуць, ведае ўсё ж кошка, чыё сала з’ела. Ад такога ведання паходзіць і наша славутая памяркоўнасць з усімі яе наступствамі кшталту наступстваў Чарнобыля.

Але ў гэтай нашай закарэлай адвечнай вінаватасці, у млелым одуме, мне здаецца, нас, як заўсёды адбываецца з беларусамі, абышлі і апярэдзілі. А ўвогуле  — ці не падставілі, як падстаўляў нас з веку ўвек старэйшы брат на вынішчэнне ўзброенай Еўропе, а тая ж Еўропа, цывілізацыя, разлічвалася намі з усімі перамаганоснымі і сухімі ва ўсіх водах нашымі суседзямі. Ці не адсюль і зусім не так, як у людзей, растуць у нас ногі, ці не адсюль паходзіць і наша мо галоўная бяда, наша самаедства ад таго, што здаецца так ужо гістарычна склалася, нібыта мы людзі другога кшталту. Па ўсім, мы самі паверылі ў гэта, нас прымусілі.

А прэтэнзіі нашы дасягаюць касмічных вышынь. Толькі, на вялікі жаль, гэта стоенае ў нашым беларускім мяху глабальнае шыла пачынае калоць нам у адно месца. Мы выкрываем сябе і агаляемся на пацеху ўсяму свету. Пачынаем гаварыць не сваім голасам, голасам, які ўвогуле не ўласцівы беларусу. Пачынаем верашчаць, некаму пагражаць і ўпадаць у звычайную істэрыку жанчын у іх крытычныя дні. І адразу ж на відавоку ўсім наша правінцыйнасць, адсутнасць паслядоўнасці , думкі і логікі. І што найбольш засмучае і бянтэжыць  — непавага да сваіх жа суайчыннікаў і грамадзян, нібыта ўсе яны крыху дэбільныя і амаль што пагалоўна бяспамятныя. І гэта ўжо само па сабе адмаўляе дзяржаўнасць, народ і яго сумленне, сумленне, нягледзячы ні на што захаванае і пранесенае ім праз стагоддзі. Ідзе выхаванне і вырошчванне новага народа, падобна такога ж самага, які і сёння сплачвае за свае нявінныя правіны людзям амаль усяго свету, у тым ліку і нам.

Асабліва гэтыя новыя парасткі сёння прыкметны ва ўладных структурах сярод так званых вертыкальшчыкаў, якія маніпулююць амаль што ўсім: лічбамі, фактамі, словамі і сваёй і чужой вартасцю і годнасцю: якую выніковую лічбу загадалі вывесці ўсенародна абранаму падчас яго выбараў, такую і накрэмзалі. Загадалі на адным з полацкіх заводаў арганізаваць стыхійны рух за памяншэнне заработнай платы  — і рух такі стыхійна ўзнік. Такім чынам можна чакаць, што ў хуткім часе нас, як таго цыганскага каня, будуць адвучваць ужо і зусім есці: каня ж адвучылі, хаця, на жаль, ён падох.

Найбольш прасунутыя і дасціпныя сацыёлагі сведчаць, што жыццё, наш век  — гэта век готыкі. Дапытлівых адсылаю да слоўнікаў і энцыклапедый, туды ж раю звярнуцца і творцам гэтага веку, мо хоць крыху адукуюцца. Сам жа ціха пра сябе жахаюся: бедная, бедная, кульгавая, невідушчая і глуханямая наша беларуская готыка. І не самым апошнім звяном у гэтай готыцы з’яўляецца наша тэлебачанне, амбіцыі і прэтэнзіі якога ці не вышэй Астанкінскай дый Эйфелевай вежаў, разам узятых. Ужо некуды зніклі такія каналы, як НТВ, РТР, першы расійскі. Ёсць толькі НТВ-Беларусь, РТР-Беларусь, а пра АНТ і гаварыць няма чаго. І хочацца запытаць, як тыя палешукі некалі пыталіся пра тое, ці ёсць за Гомлем людзі. Дык  — ці ёсць людзі і тэлебачанне па-за Беларуссю і яе тэлебачаннем.

Некалі прэзідэнту задалі пытанне, ці не хаваецца за такой беларусізацыяй блакітных экранаў скрытая цэнзура. Яго адказ, зразумела, вядомы: не. Такі і толькі такі і інакшым быць не можа. Застаецца толькі ўздыхнуць, інакшага нам у гэтай краіне не дадзена. І мы непаразумела ўздыхаем, калі вечарам націскаем кнопку сваіх тэлевізараў: куды гэта падзелася перадача, абвешчаная ў праграме ТБ. Асабліва гэта тычыцца перадач пра дыктатуру Сталіна, культ асобы. Усе расійскія пазнавальныя, інтэлектуальныя, культурныя праграмы, калі не ліквідаваны, то загнаны на такі час, што іх можна было б назваць: «Для тых, хто не спіць.» Сваіх праграм такога кшталту ў БТ няма. Рубрыкі амаль усе запазычаны з расійскіх каналаў. Усё, апроч «Тэлебарометру», другаснае, а гаворачы сваімі словамі, крадзенае, накшталт брэнда да нядаўняга часу папулярнай песенькі «Немного солнца в холодной воде». Зусім не беларускае гэта сонца, як і вада. У Францыі, недзе ў шасцідзесятыя гады пісьменніца Франсуаза Саган выдала аповесць пад назвай «Немного солнца в холодной воде». Аповесць стала з’явай, нават дала новы накірунак развіццю еўрапейскай літаратуры. Ну, а песенька?..

Здзіўляе не тое нават, што беларускага гледача трымаюць, скажам сціпла, за ёлупня. Бессаромнасць, нахабнасць, з якімі маніпулююць ім. Як некалі ў дарэвалюцыйных яшчэ рэстаранах так званыя палавыя, афіцыянты па-булгакаўску падавалі асятрыну другой, а то і трэцяй свежасці, не зважаючы на тое, што ўжо ўвесь свет, дзякуючы літаратуры, мастацтву і ўласнаму носу ведае, што асятрына бывае толькі свежая ці... І хаця мы той асятрыны ні першай, ні другой свежасці і не нюхалі, але добра ведаем, як, чым і адкуль пачынае патыхаць неспажыўная рыба, хай гэта будзе нават кілька ці наш славуты пячкур.

Неспажыўнае ёсць неспажыўнае, як бы не пнулася. А на БТ стараюцца, пнуцца. Куды і на што толькі не кідаюцца, каб падняць так званы рэйтынг. Уражанне, што ўся Беларусь захоплена футболам. Замежным, менавіта англійскім. І хто ведае, мо мы ўжо сапраўды англічане, бо свайго футболу не маем, а тое, што маем...

На што ў нас больш усяго здатныя  — гэта, як гаворыцца, вешаць лапшу свайму народу і ўсяму свету, а найбольш усяго замежнай правінцыйнай прэсе, якія мы харошыя і прыгожыя. Чэсныя і сумленныя, праўдзівыя і дэмакратычныя. Як мы дбаем пра той жа народ і краіну, іх заможнасць і незалежнасць. Крычым пра гэта на кожным скрыжаванні. З запалам жабракоў-правінцыялаў, мо і сапраўды чэсных, але звыклых жыць з працягнутай рукой, бясконца наракаць на лёс, не столькі рабіць, колькі зырыць, дзе што пагана ляжыць, каб цішком прыбраць і пакарыстацца. І з такой чэснасцю і сумленнасцю, пазбаўленай годнасці, самае большае, на што хапае здольнасці  — гэта падгледзець і вынайсці веласіпед. Вынайсці, трохі ведаючы, што ён ужо ёсць, але недзе і сумняваючыся больш у сваім народзе, у тым, што народ нешта ведае пра веласіпед. А калі ведае, то спадзеючыся, што народ гэты зробіць выгляд, нібыта ўпершыню той веласіпед бачыць, кінецца цалаваць рукі і ногі месіі-вынаходцу. Кінуцца ўсе, хто не мае творчай сілы для развіцця і пашырэння ўжо існуючага. Не мае ні розуму, ні імпэту, ні здольнасцяў на грахоўнае абвяржэнне і азарэнне  — нараджэнне свайго.

Вось так мы адраджаемся і пашыраемся, корпаючыся ў старажытных сметніках адрынутай ужо культуры, палітыкі, ідэалогіі, з асалодай патомных халопаў і чаляднікаў чхаем ад нафталіну і не наздароўкаемся самі сабе. Пашыраемся зусім не па нашым славутым земляку Дастаеўскаму. Больш трымаючы ў галаве яго ж, але не пра нас моўленае, што чалавек сёння занадта ўжо шырокі, а тое, што не пашкодзіла б яго і абвузіць. І з апошнім спраўляемся выдатна, нібыта дзеля гэтага стары Хатабыч і выпусціў беларуса з бутэлькі. (Дарэчы, бацька Хатабыча Л. Лагін з Беларусі, працаваў некалі радактарам «Чырвонай змены», ці не таму гэту беларускамоўную газету і прыдушылі? І мы душым сябе, абвужваем на кожным кроку, на кожным уздыху і нямым крыку.)

З аднаго боку, мо гэта і не бяды. Даўно ўжо на белым свеце цесна ад людзей, а тут яшчэ нейкія невядомага паходжання, роду і племені чалавечкі пад нагамі блытаюцца. Вось мы і стараемся нікому не замінаць, усё болей і болей завужваем сябе, і што найбольш небяспечна, прастору свайго духоўнага існавання. Завужваем да кончыка ўласнага носа, да таго, што ў нас пад тым жа носам, нашымі нагамі. Да відавочнага і таго, што можам памацаць рукамі, узяць у рукі, укласці ў рот, праглынуць, пераварыць і... Зноў лыка ды мачала. Ці не таму, адгарадзіўшыся ад усяго свету, мы проста выпалі з яго, сталі ці не лішнімі людзьмі на свеце.

Перакінуліся ў непатрэбных, лішніх свету людзей таму, што ў камуністычна-калгаснай школе былі ці не лепшымі вучнямі, выдатнікамі, за што вылучалі і любілі. І ў той, наскрозь працятай метастазамі ідэалогіі школе з класічнай культурнай спадчыны добра і назаўжды засвоілі, што на свеце толькі два лішнія чалавекі: Анегін ды Пячорын. І не бачылі, што нешта іх вакол нас ці не занадта ўжо, ці не занадта тых, хто не знаходзіць сябе, свайго месца ў сацыялізме, хто выпаў з яго нішы, выпаў з сацрэалізму як метаду духоўнага і творчага існавання ўвогуле вялікай і магутнай сістэмы. Што на самым пачатку —гэта папярэднікі будучых дысідэнтаў, папярэднікі тых, каго потым назавуць шасцідзесятнікамі. Цэлага пакалення, роля якога ў грамадскім жыцці і маючых адбыцца ў ім зменах і сёння яшчэ не вывучана і замоўчваецца, бо кожная ўлада, усе ўлады, як, дарэчы, і народ, баяцца тых, хто мае смеласць думаць самастойна. Яскравы таму прыклад  — абранне амерыканцамі сваім прэзідэнтам Джорджа Буша з яго так званым IQ у 91 бал, калі яго апанент меў IQ, роўны 180 балам, такія ж паказчыкі інтэлекту былі і ў Клінтана. Але разумныя людзі ўжо надакучылі Амерыцы, як яны надакучылі ўсюды і ўсім.

І Беларусь заўсёды душыла, якім бы ні быў лад, пільна адсочвала праявы інтэлекту. Душыла яго нават кволыя парасткі: ва ўніверсітэтах, акадэміях, не згадваючы ўжо пра людзей простых, думаючых. Таму мы амаль што не ведалі дысідэнцтва і размінуліся з пакаленнем шасцідзесятнікаў, не пачулі яго голасу. Не пачулі ў заалагічным непрыманні таго, што забаранялася зверху, што загадвалася не прымаць, з чым заклікалі змагацца. І неўпрыкмет, падобна, пакончылі сваё ўласнае інтэлектуальнае развіццё, сваё духоўнае жыццё самагубствам. Самі ў сваім змаганні з уяўным ворагам наблізіліся, зліліся і перакінуліся ў ворагаў сапраўдных  — ворагаў самім жа сабе, нашчадкам, сваёй будучыні.Прасцей кажучы, наша айчыннае народнае самаедства перайшло, пераўтварылася ў канібальства. Народ прывучылі да чалавечыны.

А хто хоць аднойчы паспытаў чалавечыны... Запытайцеся ў кожнага з прэзідэнтаў краін постсавецкай прасторы: ці згодны яны зноў перайсці на гавяду.

Дваццаць першае стагоддзе, трэцяе тысячагоддзе ад нараджэння Хрыста, згаладалася па чалавечыне. Колькі ўжо часу яно ў гнілым тумане схаваных нам гадоў адлоўлівае бязмоўных, рахманых беларусаў, гнюсіць чачэнаў і іракцаў, але апошнім годам не грэбуе і амерыканцамі, якія не да канца, пэўна, і самі пераварылі індзейцаў, не проста народаў, а мацярык, пласт так да рэшты і неспазнанай чалавецтвам цывілізацыі і культуры. Але бягучаму часу больш даспадобы старая Еўропа і еўрапейцы, а сярод іх  — мы і старэйшы брат, хаця на самай справе ён малодшы. Так, сапраўды мы старэйшыя, прабачце за таўталогію, за свайго старэйшага брата-русіча. Пра гэта сведчаць шматгадовыя даследаванні нашага суайчынніка, доктара навук, пра якога я ўжо ўзгадваў вышэй, генетыка, імя якога на Беларусі амаль нікому невядома. Затое яго ведае адукаваны свет, толькі ў той свет яго не вельмі выпускаюць. Звычайная для нашай бацькаўшчыны справа. Ён і доктарскую абараняў не ў Беларусі, а ў Расіі. Тэмай яго дысертацыі якраз і было даследванне аседласці, працягу і ўстойлівасці жыцця карэнных жыхароў на Беларусі. Ён устанавіў і даказаў, што як мінімум па нашай краіне прайшло і на ёй жа супакоілася крыху больш двухсот пакаленняў беларусаў. Кладучы на кожнае пакаленне па дваццаць гадоў  — гэта больш, чымсьці сорак вякоў. Расія такой стабільнасці, адзінства жыхарства і тэрыторыі не ведае. Расійскія вучоныя пагадзіліся з генетыкам-беларусам. Але няма прарокаў у сваёй айчыне. Немагчыма яго існаванне, як, дарэчы, і дысідэнта, там, дзе ўладарыць не ісціна, а праўда сілы і кулака. Немагчыма яго існаванне там, дзе дыпламаваны гісторык можа сказаць, што Францішак Скарына  — пецярбургскага паходжання, нібыта горад і беларус равеснікі.

Вяртаючыся да напісанага крыху вышэй, да вайны помнікаў расіян і эстонцаў, узгадваецца выказванне, дзе тлумачацца прычыны гэтай вайны. Меркаванне, што падставы яе  — траўміраваная рэпрэсіямі сталінскага рэжыму памяць эстонцаў. Чаму ж мы такія цвердалобыя, чаму ж гэта памяць стагоддзяў нашага народа ніколькі не траўміравана ў нас?

І мімаволі прыходзіш да сумных высноў: таму што мы ўвогуле не маем такой памяці. Мы страцілі, у нас сцерлі яе. Сцерлі, зразумела, у тых, у каго было што сціраць. Увогуле здаецца, што мы народ пазагістарычны. Далёка за прыкладамі хадзіць не трэба. Скажу пра самога сябе. Як бы там ні было, я скончыў восем класаў беларускай школы. А што ж з беларускага я павёз у Сібір, з якім веданнем Айчыны пайшоў у свет? Ды, лічы, з ніякім. Бо больш ведаў гісторыю старажытнага свету, усякіх там этрускаў, рымлян і грэкаў. І сам быў ці не этрускам, нейкім касмічным прыхаднем з глыбінь вякоў. Нічога ні пра сябе, ні пра сваіх продкаў. У памяць урэзаўся толькі малюнак хлопчыка з падручніка гісторыі Беларусі: шклоўскі выкапень. Ды і то таму, што быў ён вельмі страшны і паходзіў з аднаго недалёкага ад мяне горада Шклоў  — беларускага горада. Зямеля, зямляк  — брат мой, лічы.

Дык ці не ўсе мы такія ж рэлікты шклоўскія, амаль пячорныя прыхадні трэцяга тысячагоддзя на сваёй роднай зямлі. Ні перад намі, ні за намі Беларусі і беларусаў няма. Жывем адным толькі няцёмным днём. Ствараем нейкія міфічныя саюзы і саюзныя дзяржавы, не дбаючы аб дзяржаве сваёй. Прымушаем дзяцей вучыць ці мучыць кітайскую мову, цалкам занядбаўшы сваю. І ці не жаўцеем пакрыху, а то мо і рудзеем ад неасэнсаванага смутку па самім сабе, па нашай траўміраванай, згвалтаванай і пакалечанай памяці.

Ці не таму мы, беларусы, не наракаючы, а калі меркаваць па нашай прэсе, то з радасцю і адданасцю нашай уладзе і правадыру, з усёй нашай шчырасцю, працавітасцю дысцыплінавана і арганізавана параённа з песнямі са Славянскага базару (няма базару, як кажуць крымінальнікі) адыходзім на той свет: штогод 38-40 тысяч нябожчыкаў. Шчаслівыя людзі на гэтым свеце не затрымліваюцца.

А што тычыцца тых, хто вымушаны затрымацца, зведаць да канца сваю Галгофу, як зведалі яе Быкаў, Ганчар, Завадскі, Захаранка і пакуль яшчэ не прысыпаны зямлёй, але ўжо цалкам тагасветны, свежанькі калектыўны нябожчык стары Саюз пісьменнікаў Беларусі, а ў чарзе, думаю, стаяць Саюз мастакоў і іншых палякоў. Ім ужо ніхто не дапаможа. Бо яны сапраўды лішнія роднай зямлі, народу  — айчыне. Айчына выраклася іх, як выраклася сама сябе, адмовіў цывілізаваны свет, дарогу туды, да храма, сваёй культуры і нацыянальнасці. Выракліся этыкі, маралі і спагады, чалавечнасці ў адносінах да чалавека. Найбольш яскравае сведчанне гэтаму вельмі шматзначная з’ява на нашым тэатральным Парнасе, ці не апошні акт нашай нацыянальнай трагедыі. Трагедыі, якая разыгралася не па пісаным, з чыстага аркуша паперы па загаду сэрца кіраўніцтва і акцёраў Рускага дзяржаўнага тэатра. Я маю на ўвазе звальненне, выгнанне з Алімпу таленавітага маладога артыста Паўла Харланчука. Не маю жадання гаварыць, як і чаму гэта адбылося, не маю жадання называць і прозвішчы ганіцеляў. Адно толькі засведчу: усе яны стваральнікі і сталпы нашай айчыннай культуры. Горка, балюча, крыўдна.

Толькі паслухайце класічныя інквізітарска-макіявелеўскія рэплікі, што падавалі яны адзін аднаму на мастацкім савеце тэатра: «На законных основаниях ты уволен быть не можешь. Но ты по политическим и идеологическим мотивам отстранен от участия в спектаклях…». Чым не тэатр абсурду? Дарэчы, у працяг тэмы і спектакля, распачатага на рускай сцэне: ідэалагічная камісія нядаўна створана і на Камароўскім рынку, што, пэўна, аўтаматычна: Харланчуку няма месца і там. Вось так, панове. Вось так у нашым прыгожым мастацтве са словамі А.С.Пушкіна: «И милость к падшим призывал».

Але пойдзем далей у сюжэт, пэўна, усё ж фарсу, з чаго, па ўсім, пачынаюцца ўсе трагедыі свету.

«Мы договаривались с тобой, что ты скажешь  — я совершил преступление. Ты этого не сделал. Революционная настроенность опасна, вредна. Единственно, что бессмертно, это искусство...»

І апафеоз, маналог мэтра:

«Есть президент, который очень хорошо относится к театру. Не хотелось, чтобы это мнение изменилось. Мы оказались заложниками ситуации: уволить не можем и принять позицию Павла тоже…Ты не пропадешь, ты очень талантливый человек. Но мы так жить дальше вместе не сможем…»

Апошняе, петытам, у якасці рэмаркі:

«Для театра грядет подтверждение звания «Национальный». Результаты подписывает Президент. Это звание мы завоевывали годами, вы его поставили под угрозу лишения».

Памрыце Дудараў з Курэйчыкам, перавярніцеся ў трунах Крапіва з Макаёнкам, дый ты, Вільям Шэкспір, паварушыся на тым свеце і пачухай патыліцу  — вам на Беларусі, а тым больш у рускім нацыянальным тэатры месца няма: выпруць  — рот разявіць не паспееце, дый таленту вашага тут не хопіць. На біржу, на біржу, панове.

Мне не хацелася б тут нікога выкрываць і выказваць абурэнне. Сама сітуацыя  — звальненне чалавека толькі за тое, што ён у свой час наведваў намётавы гарадок на Кастрычніцкай плошчы, падзяляў пратэст супраць выбараў, якія і сам прэзідэнт, хоць і мімаволі, вымушаны быў прызнаць падтасаванымі і таму не зусім правамоцнымі, адымае язык і мову, калечыць розум, вымушае мяне быць сляпым, глухім і нямым. І мне шчыра шкада тых, хто прарабляе такое са сваім народам, і тых, хто з Алімпу апладыруе здзеку з яго.

У сувязі з гэтым і моўленым ужо вышэй пра наш век  — эпоху готыкі, прыгадваецца недзе чытанае: уся гатычная традыцыя пабудавана на прывабнасці страху. І таму ў дадзеным выпадку больш бачацца апалагеты і апалагетыка гэтага прывабнага нацыянальнага страху. Як не мяркуй, а мастацтва ўсё ж з’ява празарлівая і прарочая. Яно заўсёды наперадзе таго, што грамадства толькі пачынае адчуваць і асэнсоўваць. Сёння кожны грамадзянін і жыхар Беларусі павінен няпроста зведаць пачуццё страху, але і зразумець яго прывабнасць. І хто, як не творцы ў першую чаргу павінны данесці гэта да мас, што і прарабілі кіраўнікі і артысты Рускага дзяржаўнага тэатра.

Футбол англійскі, песенькі французскія. Але ўсё гэта можна было б лічыць дробяззю. Лічыць дробяззю,калі зусім не глядзець БТ, увогуле не ўключаць яго, не чытаць газет. Але калі ўключыш, разгорнеш дзяржаўную газету, дык зноў жа ад асятрыны другой свежасці хочацца нос заціснуць. Чаго толькі варта адно, як, капіруючы маскоўскіх дыктараў, з падскокам-прыплясам з’яўляюцца беларускія тэлевядучыя, як яны старанна, «по-московски» падціскаюць ножкі, якія маскоўскія позы займаюць і жэстыкулююць. А пранонс, пранонс які, так і чуецца «рюсское»: пнааехали, пнимаешь, в нашу Маааскву. І вось менавіта гэта  — адсутнасць сваёй інтанацыі, свайго голасу і, зразумела, сваёй беларускай мовы, як гэта ні жахліва гучыць, перш-наперш і аб’ядноўвае ўсе нашы СМІ і ўладу. Паўтаруся, гэта сапраўды страшна, жахліва для нашай будучыні. Такое аб’яднанне нагадвае мне зноў жа трох калечных маіх родзічаў: сляпога, глухога, нямога.

Магільшчыкі заўсёды ідуць паперадзе нябожчыкаў. Прывід прывабнага страху, страху адлучэння ад кармушкі, пазбаўлення званняў, узнагарод і проста работы ходзіць сёння па ўсёй постсавецкай прасторы. І як ні крыўдна, бацькаўшчына гэтага прывіду  — Беларусь.

Вось такая наша айчынная нацыянальная готыка. Готыка краху творцаў і творчасці, інтэлекту і інтэлігенцыі, культуры ў цэлым. Да гэтай кагорты я б яшчэ дадаў і апазіцыю. А крах апазіцыі, мяркуючы па паводзінах старшыні Грамадзянскай партыі Анатоля Лябедзькі, нават больш, чым відавочны. Калі ў яго спыталі, што ён думае пра звальненне Харланчука, ён адказаў: «Калі Харланчука выключылі па палітычных матывах, то мы будзем разбірацца...» Праўда, пры гэтым не высветліў, з кім разбірацца: з самім Харланчуком ці з адным з сваіх паплечнікаў, стваральнікаў Грамадзянскай партыі, якім з’яўляецца не хто іншы, як мастацкі кіраўнік Рускага тэатра.

Зноў жа, готыка, готыка, готыка, панове, тая ж самая готыка, якая амаль што стагоддзе доўжыцца ў нашым жыцці. Сёння яна працягваецца, толькі творцы яе людзі, мякка кажучы, не надта адукаваныя. Пэўна, зноў, як некалі ўжо амаль пры камунізме і пад камунізм, ствараецца новая нацыя, чалавек, культура (лыка да мачала з апошняй, неабадранай яшчэ будаўнікамі светлай будучыні лазіны Палесся).

Я не супраць гэтага тварэння. Калі ёсць, калі аб’явіўся новы месія, хай сабе месіць. Як у тым старым, вельмі любым, кажуць, Якубу Коласу анекдоце. Бацька з сынамі ідзе па дарозе (ці не да храма?), і тут перад імі канава. Адзін сын разагнаўся, пераскочыў, другі таксама. І бацька следам за імі пераскочыў. Сыны гавораць паміж сабой: глядзі ты, стары пень, а як скача. На што другі адказвае яму: ну што так пра бацьку  — пень. Пень. Скача, хай сабе скача, што сабака.

І ў гэтай сітуацыі мяне больш цікавіць не бацька. Браты, сынкі-паплечнікі. Я прыглядаюся да іх твару, твару новаствораных сыноў эпохі  — увогуле рабіць гэта наш абавязак  — ужо некалькі гадоў. У горадзе, у вёсцы, падчас адпачынку і працы. Прыглядаюся да хатніх і службовых твараў, імгненнага ўжытку і вечных  — у каханні, нянавісці. Ці не адзіны варты жыцця занятак сёння, калі ў чалавека мастацтва ў краіне ачмураных, глухіх, знямелых няма іншых сродкаў засведчыць сябе, занятак чалавека, у якога таксама вырвалі язык, забілі слова, мёртвым матыльком прыкнопілі да аркуша паперы і замкнулі ў шуфлядзе ўласнага пісьмовага стала.

Але гаворка не пра гэта, хаця і пра гэта таксама.

Які ж сапраўды сёння твар у чалавека нашага часу. Твар чыноўніка, службоўца, што ўчоры прагінаўся, а калі хрыбціна адмовілася гнуцца, пабёг у змагары за народную долю і маю асабіста волю, лёсавызначальны твар народных абранікаў-дабрадзеяў і дойлідаў. Ці ёсць розніца паміж тварам нашай эпохі, якую мы так шалёна і люта клянём, ці ж наблізіўся, стаў любым мне твар новага стагоддзя. Стагоддзя, якога мы так некалі чакалі і праглі. Ці ж такога чакалі, падалі ніц і разбівалі лбы мы і нашы бацькі  — пераводзілі народы з гавяды на чалавечыну ў імя светлага будучага. Як там будзе з гавядой і чалавечынай заўтра і па заўтраму. Што зварыцца з нас у трэцім міленіуме, як там з трыма хлебцамі ў новаабвешчанага месіі. Дазвольце ж мне зазірнуць яму ў вочы, убачыць іх вялікасці твар. Які ж ён. І чаго ківаць на іншых. Мо гэта ў мяне самога твар крывы. І ні на каго іншага, гэта я на самога сябе гляджу ў люстэрка і касавуруся  — бляваць верне...

Так, сапраўды  — верне. Бо іншым разам я пачынаю шкадаваць і любіць сябе. Думаць: а чаго мяне так касавурыць. Паводзіць сябе як той небарака, прабачце, у старым анекдоце. Небарака, які не вытрываў жыцця і вырашыў скончыць яго самагубствам. Ужо і крук прыгледзеў, і вяроўчыну прыдбаў, і пяцельку прыладзіў сабе на шыю. Ды раптам, з пятлёй ужо на шыі, убачыў, што на донцы пляшкі засталося яшчэ грамаў пяцьдзесят гарэлкі.

Не прападаць жа дабру. Ён хуценька каўтнуў тыя рэшткі гарэлкі  — і зноў у пяцельку. Але ў апошнюю хвіліну прыкмеціў на падлозе ладны такі недакурак. Ён прыпаліў яго, смокча і ўжо не без лагоды да сябе мяркуе: нешта я не тое надумаўся рабіць  — жыццё ж наладжваецца.

Вось і я іншым разам ускіплю, памахаю крыламі, а потым з той жа, звыклай нам памяркоўнасцю, думаю: чаго гэта ўсё бурчу, нярвуюся і наракаю. Жыццё ж сапраўды наладжваецца. Ну, плюнулі і плююць табе ў твар  — утрыся, Божая раса. Вартасці і годнасці патрабуеш  — на тым свеце ўсе будуць аднолькава вартыя і годныя, там табе ні мова, ні слова  — твая беларушчына  — ужо не спатрэбяцца. А на гэтым  — ты ж не голы і не босы. І з голаду не мрэш. Некалі ў дзетдоме думаў, што на дзень хопіць паўлітра ці літра малака і батон. Сёння ж маеш значна болей. Як гаварыла адна з дзетдомаўскіх выхавацелек: самавар у мяне кіпіць пастаянна, цукар паступае рэгулярна. Але чаю я ўжо не п’ю прынцыпова—як выйшла замуж, так і кінула піць. І табе варта абыходзіцца без гарбаты, бо ты сам ужо гарбаты. Нічога, нічога, і беларуса магіла выпрастае.

А тое, што страшна так жыць, калі ўсе і кожны, і штодзень нагінае цябе  — гэта не бяды. Адной таксама было страшна. Але вытрымала. І нарадзіла яшчэ трох. Упадабала той свой страх, бо, пэўна, у ім сапраўды найвялікшая прывабнасць жыцця  — у прывабнасці страху. І я, чаго крывіць душой, апошнім часам таксама пачынаю адчуваць прывабнасць свайго страху. І адсюль мае горыч і страх перад самім сабой. Так, я баюся сябе, бо часам адчуваю, што магу ўжо і зарохкаць, як таго патрабаваў прапаршчык ад салдата, калі злавіў апошняга на смажанні ўкрадзенага ім парасяці. «Каб к раніцы зарохкаў»,  — гледзячы на забітае парася, загадаў. Не ведаю, зарохкала тое парася ці не, але я ўжо падрыхтаваны рохкаць. А шмат хто ўжо і рохкае.

Але маё прыватнае рохканне ў час усеагульнай стабілізацыі ў краіне і пагалоўнага росту дабрабыту насельніцтва ёсць толькі маё прыватнае парасячае рохканне. Як гаворыцца, пад’еў  — і ў хлеў. Куды большую цікаўнасць выклікае тое, што адбываецца з іншымі, больш значнымі асобамі. Зазірнём жа ў вочы і ім, паслухаем іх галасы. Пагадаем, як спяваецца ў песні, на караля ці каралёў. А сёння кароль нашых дзён, адбітак і сколак з іх, блакітны экран тэлебачання. Пасля, зразумела, аднаго жывога і недатыкальнага чалавека, які таксама больш робіць і жыве ў тэлевізары. Дык прыпадзем жа да ног уладара і гегемона  — чацвёртай улады, якая неўпрыкмет пераўтварылася ва ўладу першую. Прыгледзімся да асобаў і твараў, вылучаных гэтымі ўладамі ў нейкім родзе ва ўзорныя: абранымі ў парламент, на ўсебеларускі сход, прайшоўшымі праверку на вернасць і педыкулёз і праз гэта дапушчанымі да званняў чэсных журналістаў, такіх жа чэсных холдынгавых пісьменнікаў і ў кіраўніцтва правільнай моладзі БРСМ (як гэта нагадвае колішняе БСМ  — брыгада садзеяння міліцыі  — хоць бы крыху памяці. А з другога боку, мо ў гэтым гістарычным бяспамяцтве і хаваецца наша шэрая сярмяжная праўда.)

На гэтым БСМ хочацца спыніцца асобна  — іх яшчэ басмачамі называлі, пэўна, праз час адчувалі нешта агульнае з маджахедамі  — маё пакаленне помніць іх заклятых ворагаў  — стыляг, тое, як наша доблесная БСМ з ухвалення ўлады змагалася з прыхільнікамі такога ж варожага, як сёння НАТА, аматарамі джазу («Сегодня он играет джаз, а завтра родину продаст»), доўгіх валасоў, шырокіх калашын, штаноў, якія не дазволяць адбыцца залпу «Аўроры», яркіх гальштукаў. Згадваючы ўсё гэта, асабліва гальштукі і штонікі, ці не з-за іх, дзякуючы пераможнаму змаганню з імі партыі і камсамола, ляпнулася імперыя Савецкі Саюз. Асабліва з-за штонікаў. Мала іх было ў народа, і ўсе толькі партыйнага ўзору, у якіх не знайшлося месца нават сексу.

Вялікае змаганне партыі, урада і камсамола прывяло краіну да вельмі сумных вынікаў. Стылягі, а разам з імі беспартыйныя і ідэалагічна нявытрыманыя парткі перамаглі. Накаутам. Былыя стылягі, суценёры, альфонсы і фарцоўшчыкі, як сёння гавораць, тэрмінова памянялі арыентацыю, кінуліся ў камсамол, пабраталіся з ім. Паварыўшыся ва ўладным катле, нават блакітныя сталі ярка чырвонымі. І... што тут гаварыць. Вазьміце ў рукі сённяшні даведнік, як сказаў пра яго М.С.Гарбачоў: ху із ху. І вы адразу ўбачыце ўсю ху.

Былыя стылягі ў выніку змагання з імі пераўтварыліся, перакінуліся ў алігархаў. І не проста алігархаў, а ўладароў свету. А ў каго гэта не атрымалася,  — у простых абраннікаў народа: дэпутатаў, прэзідэнтаў і шэрых кардыналаў, паханоў. Такім чынам у нашы дні ўжо на магіле, хаўтурах камунізму яшчэ раз бліскуча спраўдзілася і пацвердзілася ленінскае  — «единство и борьба противоположностей»: няма ў свеце адзінства, няма і супярэчлівасці, а толькі сярэдняе паміж імі, як «А» і «Б» на трубе, пэўна, газавай, ад якой і на якой скача сёння ўвесь свет і, канечне ж, усе наваствораныя алігархі, дарэчы, у ладных штоніках і пры мадняцкіх гальштуках. І пераважна пад той жа колісь непрымальны джаз.

Сочачы за гэтымі скачкамі, прыглядаючыся да экранаў тэлевізараў, не грэх было б вярнуцца і крыху назад, да стэндаў, якія так былі папулярнымі ў часы нашай маладосці: «Их разыскивает милиция». Амаль знаёмыя ўсё твары. Толькі шыльдачкі паменены, факс альбо імідж зусім процілеглы. Факс і імідж, якія вызначылі сённяшні дзень, зрабіліся носьбітамі твараў бягучай эпохі. Якія дзіўныя метамарфозы, якія вытанчаныя глёкі, глюкалы і загагуліны. Яны нават і ў страшным сне не маглі прысніцца аматару і бацьку апошняга слоўца Барысу Ельцыну  — дарэчы, таксама вялікаму загагульшчыку,  — ні Яўгенію Яўтушэнку, пра якога ў свой час «Литературная газета» пісала, што ён вызначыўся чарговым зігзагам на літаратурнай сцэне. Не сніліся ні кукалцы, ні вусеню, ні матыльку і нават самому хамелеону.

Розум, гонар і сумленне эпохі  — партыя і яе падручны камсамол заўсёды схільныя да балбатні і падману, да чарговай перамены сваёй лініі праз жабрацтва, гвалтаванне «беспорочным зачатием» адной шостай часткі свету парадзілі так званых сёння алігархаў. Кланіраваліся, дамагліся свайго, вывялі ўсё ж новую пароду гамункула франкенштэйны дваццатага стагоддзя.

Як там на скрыжалях гісторыі. Не, не ў Настрадамуса нават, у самой Бібліі запісана? Прыкладна: Аўраам нарадзіў Іосіфа. І пацёгся ланцужок да нашых дзён: Іосіф нарадзіў Ягоду, Ягода  — Яжова, Яжоў  — Лаўрэнція. Берыю... Дык вось так прыкладна пачыналі кланіравацца, памнажацца і алігархі. Алігархі, яшчэ не аказваючы сябе, парадзілі кідалаў і лохаў. Кідалы і лохі  — пругкую і жорсткую біямасу: качкоў і даверлівых старцаў, жабракоў, зладзеяватых бічоў, бамжоў і дробных бомжыкаў: біямасе ж уласціва множыцца. Множыцца і ваяваць. Усё роўна з кім, абы толькі ваяваць. Як сёння гавораць, нас раць і нас раць.

І ўсе яны кінуліся ваяваць, і пачалася бойка. Аднаго з другім, брата з братам. Бо братазабойства, забойства Авеля Каінам было ў іх у крыві, як і самаедства, канібальства. Яны не збылі ў сабе кастрычнік семнаццатага года, хаця зверху і патрабавалі выкрасліць яго з памяці і календароў: хлусяць усё календары. У прыродзе ж няма кастрычніка. Ёсць лістапад. Гэты калі адмірае, як адмерла наша беларуская памяць, ідзе ў нябыт ліст на дрэве, адлятаюць птушкі ў вырай. І гэтыя нябыт і вырай, агонія адыходу парадзілі пачвар. Пазачасная смерць, гвалтаванне мінулага заўсёды даюць жыццё выродлівасці, нелюдзям.

У памяці крыві, у генах усіх і кожнага з нас вайна. Яна, праўда, скончылася шэсцьдзесят гадоў таму, але нябачна ўсё яшчэ доўжылася і працягвае доўжыцца. Таму што хаця пераможаны бок прызнаў сваю паразу, пераможцы сумняваліся ў гэтым. Апошнім часам дык і вельмі сумняваліся. І з маўклівай згоды і дазволу ўлад, няздольных рабіць у міры і без крыві што-небудзь стваральнае, гэтыя пераможцы ў сваёй памяці, жабрацтве і старцаванні працягвалі ваяваць, прыніжаныя і прыгаломшаныя сваёй жа ўласнай славай былой перамогі. І гэта  — час ад часу развярэджваць, не даваць загойвацца народным ранам  — было зручна і новым уладным гамункулам. Усім ім, ужо ўвайшоўшым у смак ад чалавечыны, была край як патрэбна маленькая пераможная вайна, абы якая, хоць і крымінальная. Праз гэта яны пажыццёва і элегантна ўваходзілі і самі ва ўладу. Праз страх іншых, прывабнасць страху ўваходзілі ў прэзідэнцтва і месіянства.

Толькі на гэтых іх уваходзінах мелася яшчэ адна непрадугледжаная імі загагуліна, глюкаліна. Тыя ж, да прыкладу, качкі, знішчаючы кідал, незваротна і назаўжды пераўтвараліся ў іх і наадварот. Закон вечнай бойкі: у ёй не бывае пераможцаў: «покой нам только снится». А розум, ачмураны жахам крыві, спіць у запале, палоне змагання.

Спіць, і ў сне яго зноў жа нараджаюцца, плодзяцца пачвары, біямаса для новых боек, будучыя новыя ваяры, якія дабіваюцца свайго месца пад сонцам. Маладыя ваўкі прагнуць чалавечай крыві. І распачынаюць свае гульні з чалавекам, палюбіўшы яго, як некалі воўк упадабаў, палюбіў кабылу. І ці не следства і наступства ўсе мы з вамі гэтых палымяных заляцанняў драпежніка і той працавітай кабылы. Ці не адтуль бярэ пачатак перакуленасць нашай заблытанай, падманутай грамадскай самасвядомасці, плод, што ўзрос на хлусні, абяцанках-цацанках і на пракаветным падмане, уласнай крыві і слязах бясконцых крывавых пажарышчаў, боек і войнаў.

Хаця, што ў гэтым найбольш дзівіць, як адзначаюць амаль усе ў свеце: народ мы зусім не ваяўнічы. Больш таго, падобна на тое, што беларус створаны для міру —творчасці і дойлідства, земляробства. Для працы і толькі працы. Але ж неяк так ужо гістарычна і геаграфічна ў прасторы і часе склалася, што мы прыгавораны да вайны. Такая ўжо доля выпала беларусу. З-за дзікунства нашых любых суседзяў, якіх не бярэ мір, якія заўсёдна нешта дзеляць: кабанчыка і кармушку, зямлю і нашу бацькаўшчыну, нашу родную хату, абразаюць па самыя вуглы нашы нішчымныя соткі.

Сёння і здаўна мала хто ў свеце арэ, сее і косіць, халява і бясконцая тусоўка правяць народамі. А бедны беларус толькі ўзаб’ецца на сваю сірочую сухую скарынку, як і тую ў яго выдзеруць з рота. Ды не проста выдзеруць, а крывава  — апалавіняць зямлю, апалавіняць народ, раздзяруць, як жабу, сябры і браты, ворагі і дабрадзеі. Пачынаючы ад Грунвальду, Аляксея Цішэйшага, таго ж Суворава і Напалеона, Іосіфа з Адольфам. Прамілы Божа, колькі ж іх было! І яшчэ будзе.

Даў бы нам Бог пажыць па сваёй волі, на сваім хлебе і на сваёй зямельцы. Гэта колькі ж нас было б сёння. І дзе мы ўжо былі б, каб нам хоць трошачкі пашчасціла, каб не раслі мы, як абсеўкі нейкага няпэўнага братэрства, як гарох пры дарозе. Ды народ жа мы, народ. А з нас прымусова зрабілі нейкае пасмешышча без роду і племені. Барацьбіта і змагара, ідэйна вытрыманага балванчыка пад чужымі зноў жа крывава-чырвонымі сцягамі.

А я хоць і балванчык, але да дзевятага, двойчы і тройчы дзевятага калена, як і ўсе мае родзічы, зусім не барацьбіт. Разумею, пэўна, у гэтым і бяда мая, зусім не барацьбіт. Больш той, каго не без пагарды нараклі пры Саветах  — «обыватель». Чалавек, які бытуе тут, як бытуе верабей, бусел і чапля. Тубылец я, ці як геніяльна вызначыў мяне і не толькі мяне, усіх нас наш геній Янка Купала,  — тутэйшы. Дазвольце ж і застацца тутэйшым. Дайце ж нарэшце адпачыць ад крыві і вайны тутэйшым. Дайце ж тутэйшым спакою і права на сваёй бацькаўшчыне быць тутэйшымі. Не рабуйце больш мяне, не гвалтуйце. Дайце ж хоць маім дзецям пажыць без боек і войнаў, адпусціце мяне на волю!

Я нема гэта крычу, бо добра разумею: ніхто, свет, ні мяне, ні маіх дзяцей не адпусціць і не пусціць. Без вайны і крыві. А крыві ў нас ужо і няма. Што не пралілі проста так на зямлю, тое высмакталі. Вочы нашых матуль даўно ўжо выцвілі ад слёз. Вочы дзяцей Чарнобыля чорныя не ад чарнабылу і радыяцыі  — ад суму і падману іх бацькоў. Вочы маёй Прыпяці рудыя зусім не ад торфу, то торфам запяклася кроў пакаленняў і пакаленняў беларусаў. Мо таму такое невыразнае і блёклае вясенняе неба сёння над нашымі галавамі. Халоднае і сумнае неба Бацькаўшчыны. Гэта сама перакуленая, раствораная ў нябёсах наша душа. Перакуленая наша грамадская свядомасць. А мы на гэтай зямлі, пад гэтымі нябёсамі толькі следства гэтай перакуленасці, якой мы абавязаны тым, хто мы ёсць. Мы стаміліся без жыцця. Ад ваяўнічай прымусовай нежыці. Ад вечнага прымусовага змагання.

Аднаму толькі ў нас чалавеку няймецца, хочацца ўсім, у тым ліку і нам, і больш нам, даць па мордах і соплях. Дык ці не выправіць яго на вайну з усім светам.Талакой справіць коніка, шабельку і ... Тым больш што мы яшчэ не апрытомнелі ад апошняй, на памяці ўжо кожнага, вайны з самімі сабой, з сваім жабрацтвам і разгубленасцю, калі нас развялі, абабралі і падзялілі на качкоў, кідалаў, лохаў і лахатроншчыкаў. А ўвогуле ўсіх зрабілі лохамі і прымусілі біцца паміж сабой.

Сыход бойкі быў прадказальны і відавочны  — адсутнасць пераможцаў. Але гэта дазволіла дзякуючы страце саміх сябе, страце назаўсёды ўжо цэлага маладога пакалення неяк адвесці душу, супакоіць падманутыя душы. Кідалы, што нарадзілі пачвар-качкоў падчас усеагульнага здранцвення і прыгаломшанасці, тых жа качкоў і знішчылі, узяліся за лохаў.

Але лох вечны, як вечны жыд  — хто ж будзе карміць і паіць усіх, калі не стане лохаў. Толькі кідалы гэтага не зразумелі. Прыйшлося ўмяшацца нябачным да гэтага лялькаводам. І паўсюдна пачалі нішчыць кідалаў, тым больш што яны сваю справу ўжо зрабілі. А лохаў трэба было аберагчы і захаваць  — для сябе. На кідалаў, іх чырвоныя і чорныя скураныя пінжакі, стрыжаныя (цяпер ужо стрыжаныя, а не патлатыя) галовы, людажэрскія афрыканскія гальштукі, залатыя зубы і пальцы ў цяжкіх пярсцёнках нацкавалі невядома адкуль узніклае грамадства. Да грамадства далучылася і міліцыя. Хаця міліцыя на той час была аднаго разліву з кідаламі  — браты-блізняты.

Грамадства, міліцыя, скіраваныя лялькаводамі, шалелі і енчылі ад праведнага гневу і абурэння: бічавалі, зводзілі і лупцавалі  — выкаранялі.

Кідалы-качкі, лахатроншчыкі, напарстачнікі зніклі адначасова і разам, зніклі з нашых вуліц, нібыта іх карова языком злізала, як у свой час маманты, яцвягі і піянеры. Мы ўсе былі так абураны імі, лохі ж, лохі, што і не прыкмецілі, як і калі гэта адбылося.

Але неяк, праз гады і гады ўжо, я ўключыў тэлевізар і ўбачыў іх зноў перад сабой. Не. Яны, канечне, перамяніліся, пасталелі, знялі з шыі ярмо  — «златую цепь»  — клятую спадчыну былой іх цяжкай долі, абвесіліся залатымі крыжыкамі, прыкрылі радзімыя плямы свайго сапраўднага паходжання тэатральнымі бабачкамі. Толькі, толькі ж недарэмна кажуць: як ты не пніся, «а умище все равно не спрячешь». Былы качок, якім мы так грэбавалі і з якім так змагаліся, ацалеў і памножыўся. Ён стаў тэлетварам нашага стабільнага і стваральнага жыцця дый усяго існага. Узорным тварам эпохі.

І дзеля справядлівасці, імкнучыся быць аб’ектыўным, трэба адзначыць, што твар гэты ў нечым і прывабны. Пакуль не адкрые рот. Пры ўсёй стандартызаванасці аблічча, а прываблівасць іх на адзін капыл, як і ўся сённяшняя прыгажосць, і тут ужо нічога не зробіш  — глабалізацыя  — яны яшчэ стандартызаваны і ў мысленні, у слове, у тым, як мыслярны працэс вырываецца з іх вонку з некантралюемай хуткасцю гаворкі хворага псіхічна чалавека. Столькі там намешана пыхаў і фанабэрыі, непрыхаванай пагрозы, агрэсіі і ... падспуднага, патаемнага страху, што мімаволі робіцца агідна і брыдка на душы. Агідна і брыдка, што ты сярод іх. І простае сведчанне, што цябе гэта прыніжае і абражае, ні ў якім разе не можа быць апраўданнем, бо ці не сам ты пракаветным сваім змаганнем і адвяржэннем, упаданнем у блюзнерства, узвышэннем і маленнем зрэбнасці нарадзіў усё гэта. І хочацца загадаць самому сабе: глядзі ж, глядзі, не адводзь вачэй ад праўды, бо гэта ж твае вочы, твой твар у люстэрку тваёй жа ўласнай душы.

Але ўсё гэта толькі вынік і крыху мо нясмелая спроба ўбачыць, адчуць, чаму і што мы маем сёння. І гэта ўжо дзень мінулы. Мяне ж больш цікавіць і непакоіць наша сённяшняе, што крыецца за агульным выразам стандартызаванага твару былога кідалы-качка. Таму што, як ні круціся, гэта і ёсць будучыня, толькі ўжо не наша, нашых нашчадкаў, дзяцей і ўнукаў. Сумны і змрочны адбітак нашага так і няспраўджанага жыцця, а дакладней выскал яго, хто ведае, у якім ужо часе і стагоддзі і ці толькі на адной планеце Зямля. Яскравае сведчанне краху не толькі нашага існавання на гэтым свеце, але двух тысячагоддзяў існавання культуры, інтэлекту і інтэлігенцыі. І больш таго  — увогуле цывілізацыі.

Адсюль і адчуванне горычы і няўтульнасці жыцця, і не толькі ў нас, але ў людзях, чалавеках. А што непасрэдна тычыцца нас, беларусаў, то перш-наперш самі ж і спалохаліся гэтага адчування. Па закарэлай нашай свядомасці не далі гэтаму веры, веры вачам сваім, сабе. Бо гэта якраз з ліку таго, чаго не можа быць і не з нашага балота пра гэта квакаць. Таму мы не можам паверыць, што гэтай культуры на нашай бацькаўшчыне і знаку не засталося. Няма і знаку ад былога прыгожага пісьменства і ўвогуле беларуса і беларушчыны. Апошнім часам стала ўжо агульным месцам сцвярджэнне, што да забойства культуры прыклаў руку сам майстра  — мастак, інтэлігент і інтэлектуал. Вучоны, дыпламаваны дурань, адначасова поўны невук. Просты чалавек не змікіціў ці не дапетрыў бы да такога. А майстра, які непасрэдна сам з культуры, вынайшаў ці адшукаў табакерку і выпусціў з той табакеркі чорта. Бо загадзя ведаў, дзе сядзіць чорт і што яму асабіста ад чорта патрэбна. І хаця той чорт яшчэ падшыванец, недаростак, як і ўсе яны, без роду і племені зачатыя ў савецкіх табакерках, аказаўся надзвычай амбіцыйным і агрэсіўным. Пачаў з вынішчэння тых, хто яго стварыў, хто выпусціў яго на волю.

Для мяне асабіста  — гэта ў нечым я сам. Я сам часоў майго фабзайніцтва і пэтэвушніцтва. Вернемся жа ў той час. Хаця...Чаго вяртацца. Я даўно ўжо там. Адкінуты туды, у маленства, дэмакратыяй і незалежнасцю. Адкінуты фізічна, маральна і матэрыяльна. Напрыканцы дваццатага стагоддзя і на пачатку дваццаць першага. Вось такія выкрутасы часу.

Гавораць, што час мае ўласцівасць сціскацца і разрэджвацца. І ў паўзах паміж тым і гэтым чалавек здольны апынуцца ні то ў сваім мінулым, ні то ў будучым. Не ведаю, сціснуўся ці расціснуўся мой час, толькі я апынуўся ў яго няпэўнай паўзе. Трапіў у адну з паўз і завіс у ёй. Завіс, здаецца, ужо назаўсёды. Вярнуўся да таго, з чаго некалі пачынаў, і не думаю, што паўза, мінулае выпусціць мяне ў наканаванае мне будучае. Ды я ўжо сам не надта імкнуся да яго. Усе сілы патрачаны на выжыванне, тую ж самую готыку, пра якую гаварыў тут вышэй  — пераадоленне прывабнасці страху. Бо жадаю застацца чалавекам і беларусам нават у маім старэчым нечакана абрынутым на мяне пэтэвушніцтве.

І нічога, нічога, не бяды. Жыццё, як у тым анекдоце, які я вам распавёў таксама крыху вышэй, наладжваецца. Пенсію даюць рэгулярна ў час, каровы яшчэ дояцца, зямля родзіць. Так што кефіру, малака і хлеба ўдосталь. І сонца, хоць і зрэдку, яшчэ заглядвае ў маё акенца. Жыццё наладжваецца і працягваецца, як гэта і мае быць.

Але бліжэй, як гаворыцца, да нашага дзявочага, да сярэдзіны другой паловы мінулага стагоддзя. Я, як і сёння, у першы раз яшчэ пэтэвушнік. Малады, здаровы і дужы. Крыху галодны і прыблатнёны, а больш, як гаварылі ў той час, нахабны, наракаючы на ўсё і ўсіх, хто мне чымсьці не дагадзіў, нечага не дадаў і ў нечым абышоў. Пэтэвушнік, які з усёй сусветнай культуры, з усяго прыгожага пісьменства засвоіў толькі ад ранняга Антона Чэхантэ тое, што карась любіць, каб яго смажылі ў смятане. Засвоіў і хіхікае, не трымаючы ў галаве, што той карась і ёсць ён сам  — аматар распаленай патэльні. І такіх карасёў у нас сёння развялося вагоны і маленькія вазкі. У мяне ўражанне, што ўвогуле наша культура, наш інтэлект спыніліся на пэтэвушна-карасінай стадыі. На лоўлі гэтых абяздоленых карасікаў і смажанні іх у смятане дзеля, зразумела ж, шчасця і дабрабыту апошніх. Толькі пры гэтым пэтэвушнік больш ужо не хіхікае, бо, як гавораць на Беларусі, свінні не да парасят, калі яе смаляць.

Страчана, некуды знікла пачуццё гумару, як знікла разам з ім, на маю зноў жа пэтэвушную думку, у эвалюцыі сённяшняга чалавека  — чалавека часоў дэмакратыі, суверэнітэта і стабільнасці  — адно маленькае звяно, парваўся ланцужок. Як некалі парваўся і знік паміж малпай і гома-сапіенсам. Знік, а потым усё ж знайшоўся. Калі загадалі знайсці і пачалі ствараць новую супольнасць: савецкі чалавек  — партыя  — КДБ  — стукач  — зэк. І наадварот: зэк  — стукач  — КДБ  — партыя.

Не хапае сярэдзіны, стрыжня і ў ланцугу лялькавод  — алігарх  — кідала. І я амаль упэўнены, пра гэта яскрава сведчыць сённяшняе ўладнае мысленне і веданне айчыннай гісторыі і культуры, былыя пэтэвушнікі як носьбіты і правапераемнікі новай постсавецкай супольнасці якраз і з’яўляюцца тым самым звяном, якое, нам здаецца, выпала з агульнага ланцуга і згубілася. Ніколі і нікуды ў нашай краіне яно не выпадала і не гублялася.

Памятаеце ж: Уладзімір нарадзіў Іосіфа, Іосіф —Лаўрэнція. Вось так і тут камуністычнае насенне прарасло, узышло і ўзбуяла кідаламі, качкамі, алігархамі —творцамі найноўшай сёння ў свеце культуры. Культуры, якой яны адразу ж і выракліся, бо для іх жыццядзейнасці хапала інтэлекту звычайнага пэтэвушніка. І пэтэвушнік па духу, маральнасці і адукацыі стаў спадкаемцам і правадніком зноў адроджаных у нашай краіне ідэй марксізму-ленінізму. Гэткі сваеасаблівы ці то холдынг ці то кастынг на зруйнаваных палетках былой айчыннай і сусветнай культуры. Пэтэвушнік дыктуе і правіць сёння баль.

Адчуваю, што колішнія ды і сённяшнія пэтэвушнікі могуць на мяне і пакрыўдзіцца. Але ў сваё апраўданне паўтаруся: я сам з іх  — адвечны патомны пэтэвушнік. Зноў жа паўтаруся, як і ўсе мы на Беларусі. Уся вялікая краіна, імперыя СССР напрыканцы саракавых амаль на два дзесяцігоддзі была падперазана шырокім пэтэвушніцкім рамянём. Уся магутнасць імперыі, як з гогалеўскага шынялю, выйшла і набрала моцы з фабзайніцкага бушлата і шынелькі пэтэвушніка, іх суконных штаноў і сацінавых гімнасцёрак. Я закаханы ў пэтэвушніка, так званыя працоўныя рэзервы. Гэта таксама была імперыя, калі хочаце, зорны, касмічны падмурак краіны Саветаў. Тут няма перабольшвання. Згадайце толькі Юрыя Гагарына, яго пачатак да зорнага шляху, ці Валянціну Церашкову  — фабрычную дзяўчыну. Нашу зямлячку  — першую жанчыну ў космасе.

Увогуле, здзіўляюся, чаму ніхто не даследаваў шлях да зорак савецкіх касманаўтаў. На маю думку, гэта было б вельмі цікавае і паказальнае даследаванне. Па-першае, даволі значны ўзносак у космагісторыю беларусаў: Церашкова, Кавалёнак, Клімук... Па-другое, чаму так атрымалася, што першымі космапраходцамі былі людзі простага паходжання, а ў беларускім варыянце  — дык і зусім безбацьковічы? У той час як прафесія гэта была элітная. Ці не таму так здарылася, што да пачатку засваення космасу эліта, партыйная эліта, ужо вырадзілася. Дэградыравала на добрыя справы. Нашчадкі яе былі больш прыдатны да фарцоўкі, спекуляцыі брыльянтамі, алкагалізму і нават суценёрства: сафары ў Афрыцы, наладжвання вяселля ў былых царскіх раманаўскіх палацах... Яны згубілі, змарнавалі ў баляваннях, распусце і раскошы стваральную сілу бацькоў, эпохі. Мо таму і ляпнулася вялікая імперыя, спужалася і захінулася ад прыліву маладой пэтэвушнай плыні крыві.

І гэтая хваля свежай стваральнай крыві патаемна, нябачна, на маю думку, зноў набірае вышыню. Пэтэвушнікі сёння завуцца каляжанамі і каляжанкамі. І ў нашы дні стаць навучэнцам каледжа, у якім даюць прафесію, не надта проста. Пры паступленні ў іх ужо ёсць конкурс, як у інстытуты, а то часам і большы. Маладое пакаленне, якое мо і падсвядома зразумела і адчула час, выбірае прафесію і працу і не імкнецца да палітыкі, прафесійных балбатуноў, што ў хваравітых хвалях гаворкі пра ўсё на свеце, прыроджанай панаднасці да пералівання з пустога ў парожняе забываюцца нават, пра што яны гаварылі ўчора, што гавораць сёння. А ўсё таму, што ў іх няма свайго слова  — толькі гукі. Гукі, і нічога больш  — ні адзінага свайго, спадчыннага, радаводнага слоўца  — гіпноз з заёмнай, запазычанай з чужой, скалечанай сваім маўленнем пустаты і хлусні ў разліку на пагалоўнае бяспамяцтва. А карацей кажучы, калгасна-калектыўная прамыўка мазгоў па апрабаваным ужо метадзе Кашпяроўскага з Чумаком і Чубайсам. Узор таго, як дэградыравала былая савецкая ідэалогія і прапаганда, і рыхтыкі сабрала са шклоўскага выкапнёвага хлопчыка, якога мы ўсе добра ведаем з падручнікаў нашай гісторыі.

Хлопчыка, мо ў свой пячорны час таксама пэтэвушніка, бо надта ж ён пагрозлівы і, па ўсім, адукаваны. Гісторыя ж, як сцвярджаюць дасведчаныя людзі, любіць сваімі фарсамі і трагедыямі рухацца па спіралі і ў гэтым сваім спіральным руху так стапталася і выдыхалася, што няздольна ўжо на нешта стваральна новае. Добра, калі пэтэвушнікі ідуць у эліту  — касманаўты, генералы і міністры. І вялікае гора ўсім, калі міністры вяртаюцца да сваёй існасці  — пераўтвараюцца ў пэтэвушнікаў. Як былі, так і застаюцца на пасадзе міністраў пэтэвушнікамі. А ў нас гэта спрэс і паўсюдна...

Тут я павінен прызнацца, каб вы мяне не абвінавацілі ў плагіяце ці не ў паліткарэктнасці, што мае высновы пра пэтэвушніка крыху запазычаныя. Не я гэта прыдумаў. Так было моўлена пра адну модную, наскрозь бестселерную пісьменніцу маскоўска-рублёўскага разліву — пушнога і брыльянтавага запаведніка расійскіх алігархаў, Аксану Робскі, пра якую з-за невыразнасці і блякласці пісьма, адсутнасці думкі, чаго-небудзь вартага ўвагі ў душы і галаве коратка мовілі: «внезапно разбогатевшая пэтэушница».

Так можна пазначыць з невялікім выняткам і ўсю сучасную літаратуру, пачынаючы ад штодзённых бюджэтных дзяржаўных газет да кніжак дзяцей капітана Гранта, якія выдаюцца толькі па асабістых грантах і скіраваны на абслугу існуючай будзённасці, дачаснікаў. Дзеля нашай краіны мо гэта і не зусім тыпова, бо для пэўнай часткі грамадзян не існуе і самой краіны. Таму што яна здань, прывід (ці не таго камунізму, што ўжо некалькі стагоддзяў блукае па Еўропе, свеце). Ёсць насельніцтва, але няма народу, чуецца крык, але няма слова. Захаваліся незлічоныя скарбы культуры, але няма самой культуры, самога карыстальніка гэтай культуры. Відавочна толькі мара аб інакшым жыцці і долі, адметны, сваеасаблівы, мо і падсвядомы, беларускі пратэст супраць абражанасці сваёй і чужой пагарды беларусам, непрызнання яго права звацца чалавекам і народам. Бо народа не можа быць без культуры. Гэта толькі прывід народа, раслінная яго здань на раяніраванай ім тэрыторыі пражыцця. Культура  — хлеб народа. Хлеб стагоддзяў і на стагоддзі. У нас жа ён не толькі з асцюкамі і мякінай, але і з палыном-чарнабылам  — вельмі горкі. Таму няспынна і судзяцца творцы з дзяржавай. Дзяржава судзіць творцаў.

Ці было яшчэ ў якой-небудзь краіне ў якія-небудзь часы, калі б творчая эліта амаль цалкам ішла ў апазіцыю, як цалкам пайшоў у яе Саюз беларускіх пісьменнікаў. І якія імёны, якія постаці. Сама культура пайшла ў апазіцыю да ўлады. А што ўлада? Калі губляеш тое, пра што не ведаеш, то і не баліць галава аб страчаным, нішто яе не тлуміць: «Пустое сердце бьётся ровно».

Улада жыве сваімі ўяўленнямі культуры. Але ці можна лічыць інтэлектуальным набыткам і культурай тое, што па сутнасці сваёй з’яўляецца абслугай  — службовым ведамствам улады. Яе хісткім ценем і падтанцоўкай, што, не маючы іскры Божай, спажывае імёны вялікіх нашых нябожчыкаў, маніпулюе імі і прыстасоўвае да сваіх патрэб. Па сутнасці  — некрафільствам. Бо жыць усё ж трэба, трэба існаваць і зарабляць на хлеб надзённы. А самым лоўкім  — карыстацца момантам няўчасся  — рабіць кар’еру. І гэта не так бяскрыўдна, як здаецца на першы погляд. Мёртвыя з таго свету ўсё ж агрызаюцца  — помсцяць жывым. І мо менавіта таму так памяркоўна, прасветлена і чыста беларус адыходзіць на той свет  — з-за чысціні сваіх мар і мрояў, выпакутаванасці іх у стагоддзях і стагоддзях, ад Прыпяці, Дняпра, Нёмана і Бярэзіны, Кірылы Тураўскага, Еўфрасінні Полацкай, Францішка Скарыны і да нашых дзён?

Адсюль, ад магілы, прабачце мне, ад услаўлення і слыннасці памірання, ад белых яе адзенняў і пасмяротная наша слава. Дарэчы, слава таго ж Уладзіміра Караткевіча. Апошні сумны ідальга, Дон-Кіхот нашай знявечанай Айчыны стварыў яе зусім не такой, якой яна была на самай справе, а якой ён хацеў, праг яе мець і бачыць. Якой прагне яе бачыць пакрыўджаны, абойдзены Богам, лёсам і жыццём кожны беларус у тых жа бел-чырвона-белых апратках, пад белымі крыламі Боскай птушкі. Такой Караткевіч і ствараў сабе сваю краіну, дзе зайцы нам вараць піва, а донкіхоты змагаюцца з усім светам за гонар сваіх Дульсіней. І таму ўсе разам мы сказалі: гэта і ёсць наша бацькаўшчына, гэта і ёсць мы. І ўяўныя мы больш сапраўдныя, чымсьці на самай справе. Магутны самападман словам і духам вялікага беларуса, не з сыноў капітана Гранта і карытнага холдынга.

І я часам думаю, а мо мы сапраўды такія, мо сапраўды дух нашай краіны, сутнасць яго такая. Такой яе, прарадзіму сваю мілую, праўда, з таго ўжо свету, бачаць нашы бацькі і дзяды. І я таксама, як ужо там, імкнуся глядзець на жыццё іх вачыма. І таму так абураюся, калі на старонках прагрэсіўных выданняў чытаю пра сябе і сваіх суайчыннікаў: рабы, плебеі. Ці ўсведамляюць, ці разумеюць яны, што ў сваёй хаце гадзіць на стол, на галаву сваім жа бацькам непрыстойна. Такое ні на тым, ні на гэтым свеце не даруецца, хаця і выбітным змагарам і мыслярам. Што б там ні гаварылі, няхай і тагасветна, а Беларусь ёсць, існуе. Жыве Беларусь і будзе жыць. Усё мінецца, а праўда застанецца, нягледзячы на здзек, пагарду і абразу. З нічога ж нічога і не бывае, апроч нашай афіцыйнай мілагучнай статыстыкі, зноў жа амаль тагасветнай, ці не з пятлёй ужо на шыі, з-пад шыбеніцы.

І таму наш свойскі, пэтэвушны бруд, хатні смурод і гной у адсутным рэчышчы айчыннай культуры здаецца не такім пахкім і брыдкім. Смуродзяць, не адчуваючы каральнага мяча, што толькі на павуцінцы вытрымліваецца бягучым днём над іх галавой. Хоць і вельмі паныла, бесталанна, зноў жа пэтэвушна, але смуродзяць. І айчынны смерд і смурод зліваецца і змешваецца са смуродам і смердам па-за межамі  — з боку так званага СНД. Атрымліваецца сапраўды выбуховая сумесь накшталт кактэйля Молатава.

Некалі з трыбуны дзяржаўнай расійскай Думы дэпутат-кінарэжысёр Станіслаў Гаварухін, пэўна ж, цытуючы нейкага іншага, прапанаваў зашыць чалавеку адно сумнавядомае месца з-за яго непрыхаванай смярдзючасці. Мо і варта было б зашыць.Толькі вынік гэтага, думаю, зразумелы кожнаму. І ўвогуле, гэта нагадвае камсамольскае брыгадмілаўскае змаганне са стылягамі. Толькі паспрабуй зашыць, і па вуліцы не пройдзеш. І не вядома яшчэ, хто ад тых зашытых народзіцца, якая брыдота, пачвара. Бо гэта ўсё ж не што іншае, як самая звычайная плазма, біямаса  — вытворчае ад масавай культуры, культуры раптоўна атрымаўшых уладу вечных падтанцоўшчыкаў і раптоўна забагацеўшых пэтэвушнікаў.

Плазма і біямаса, скіраваная на ўласнае размнажэнне і забяспечанае мяккае ў не вельмі спрыяльным беларускім клімаце вечнае стойлавае ўтрыманне. Толькі ўлада дае ім магчымасць раздзьмуць ноздры да такіх памераў, за якімі губляецца вартаснасць твару, твар ужо непатрэбны. І гэта вельмі стасуецца да псіхалогіі пасталелага, не сапсаванага, не кранутага інтэлектам і цывілізацыяй, маючага свой адмысловы цнатлівы розум пэтэвушніка: самага хітрага на свеце, праніклівага і мудрага.

Як гэта ні прыкра сёння, я ў свой час быў таксама біямасай і плазмай, палівам-гавядой шчаслівай будучыні чалавецтва. Біялагічна актыўным дадаткам паўсюдна ўжо адмерлай, а ў нашай краіне зноўку адроджанай ідэялогіі, якая дадаткам, спрыяльным жывёле, да жывёльнага стану нізводзіць і чалавека, які нават яшчэ не нарадзіўся. І такой ненароджанай, але ўжо эмбрыянальна сапсаванай у свой час была большасць з нас, у тым ліку і творцаў.

Варта толькі ўзгадаць «Дорогу №1»  — так называлася кніжка нашага ж брата-пісьменніка, публіцыста. Кніга неверагодных памераў і такой жа неверагоднай якасці паперы, замежнай, з шматкаляровымі фотаздымкамі, зноў жа нязвыклай нам неверагоднай якасцю друку. Па сведчанні аўтара, сабекошт яе таксама быў па-за нашым розумам: кожны асобнік  — легкавік «Жыгуль». І выдавалі яе звыштэрмінова. Галоўны выдавец рэспублікі запрасіў на яе выданне год. У ЦК кампартыі Беларусі яму сказалі: месяц, ад сілы  — два. «Гэта немагчыма!»  — усклікнуў выдавец.  — «Ну што ж,  — мовіў яму ў адказ сакратар ЦК.  — Нам прыйдзецца пашукаць іншага выдаўца». І стары выдавец паправіўся, загаварыў амаль словамі Я.К. Лігачова, сакратара ЦК КПСС: «Невозможно, но чертовски хочется поработать».

Кнігу выдалі за паўтара месяца, бо «Дорога № 1» вяла праменька ў камунізм. І трэба мець мужнасць, прызнацца, што ў нейкай ступені тую дарогу стварылі мы, пісьменніцкая і журналісцкая гвардыя, падручныя партыі. Варта толькі ўзгадаць кавалькады бліскучых чорных «Волгаў» і каляровых «Ікарусаў» на той дарозе з сакратарамі партыі і начыннем плазмы  — з памагатых, рупліўцаў перадавога атрада партыі: нашы мэты былі верныя, і дарога правільная  — у камунізм, які пачаўся ўжо, расквітнеў, як не круці, зноў жа на знішчанай меліяраванай зямлі, спляжаных балотах, спрамленых і асушаных рэках, азёрах і ручаях, на ладзе і гісторыі палешука, ужо сканалага, які скончыў сваё жыццё самагубствам. І тое самагубства мы павінны былі ўслаўляць і ўслаўлялі. Шматпавярховыя камяніцы аграгарадкоў, што як з таго свету паўсталі замест адвечных вёсак і сёл (дарэчы, усё гэта адраджаецца зноў, усё зноў вяртаецца на кругі свая, вяртаецца, як адкрыццё, новамесіянства пад назвай «Аграгарадкі»).

З асаблівым замілаваннем спыніліся і ўглядаліся ў сянажныя вежы. Нястомна параўноўвалі іх з касмічнымі караблямі. Хаця выдатна ведалі, што ў тых вежах звычайны і даволі смярдзючы сілас. Біямаса і плазма для гадоўлі жывёлы.

Але ж, як бы там ні было, што б пра гэта ні гаварылі, штоб ні гаварылі пра нас, да гэтых вежаў нас вяла адвечная пракаветная мара нашых бацькоў бачыць сваіх дзяцей сытымі, заможнымі і дагледжанымі. О, гэта беларуская мара ў дадатак да сляпой і глухой руплівасці і дбайнасці. Колькі пакаленняў яна згубіла. Вось на што трэба наракаць, а не галасіць: рабы, плябеі. Хай так яно і ёсць. Але ж гэтыя рабы і плябеі не жабракамі пусцілі нас у свет. І ці не больш яны нагадваюць сёння са сваімі ацалелымі казкамі, паданнямі, песнямі і танцамі, сваімі замшэлымі ўяўленнямі жыцця  — справядлівасці, сумлення, сораму і гонару, вартасці і годнасці, нейкім цудам нязжытых на зямлі рыцараў сумнага вобразу. Дзіды і пікі якіх разам з мячамі нутранага і натурнага нашага сярэднявечча саржавелі, млыны спрахлі і рассыпаліся пад націскам чужых агрэсіўных вятроў пакручастага часу эпох. Латы сатлелі, а коніка свайго яны неўпрыкмет з’елі ашчасліўленыя пагалоўнай калектывізацыяй, а потым дэмакратызацыяй, а потым, а потым  — зноў капіталізацыяй.

І ці не такая прыкрая рэальнасць, што не ведае і не прызнае літасці, і была жыццём, калі тое жыццё мела яшчэ твар неагульнага выразу. Калі чалавек верыў яшчэ свайму твару і імкнуўся яго захаваць. І як некалі, праз тыя ж млыны сярэднявечча і апантаных змагароў з імі, праз сянажныя вежы ўжо нашага часу, жывёлагадоўчыя фермы, што часцей былі лепш дагледжанымі, чымсьці жыллё чалавека, пралягала, як ні супраціўляйся і не аспрэчвай гэта, культура. Сацыялістычная савецкая культура, ад якой неаддзелены былі і мы. З’яўляліся, нягледзячы на ўсё, непадзельнай часткай культуры сусветнай. Свет не вельмі вітаў сацыялізм, хаця, сцяўшы зубы, усё ж прызнаў, але ён ніколі не адмаўляў таленту і энергіі яго духу.

Разумею, што ўхваляць, захлынацца ад замілаванасці свайго мінулага, дарэчы, як і ганіць, выракацца яго  — грэх, з’ява хаця і процілеглая манкурству, але ж гэтай процілегласцю цалкам і супадаемая з ім. Гэткі своеасаблівы падман закамплексаванай хваравітай памяці, тупіковасць яе самастойнага існавання. У пацвярджэнне гэтага мне згадваецца цікавы і знамянальны выпадак, што адбыўся на «Дарозе № 1». На чале з сакратаром ЦК кампартыі Беларусі па ідэалогіі мы наведалі паказальную жывёлагадоўчую ферму на Брэстчыне. І на той ферме сакратару ЦК, ідучы між стойламі жывёлы, трэба было ж спаткнуцца. Ды так, што мімаволі зазірнуў быку-вытворцы пад хвост. І ўсё кіраўніцтва на тым месцы крышачку спатыкнулася. І ўжо не мімаволі, а вельмі пільна прыглядзелася да незашытай у быка дзіркі пад хвастом. Ледзь насы туды не ўваткнулі. Бык з гожасцю ўспрыняў цікаўнасць начальства да яго с…і, нават прыпыніў на хвіліну-другую сваю смуродную справу, і толькі шматлікасць начальства ў белых халатах і прадызенфікаваных пантоплях вымусіла яго працягнуць яе.

Выпадак сам па сабе і смешны, і прыкры. Але ці толькі смешны і прыкры. Ці не ўсе мы з той пары набраліся імпэту заглядваць следам за начальствам быку пад хвост. Заглядваць з замілаваннем і знакавым выглядам на твары  — далучанасці да нечага вельмі высокага, амаль святога. Асабліва гожа прарабляюць гэта сёння саноўнікі найвышэйшага рангу, губляючы прыстойнасць і твар, стоячы па струнцы пасярод мішурна-сусальнага золата ўладнага кабінета. Не, зусім не будучае пачынаецца ў тых кабінетах. Так адраджаецца і гоніцца за намі мінулае.

І ўсё ж пры ўсім гэтым, пры ўсіх хібах, заганах, памылковасці мінулага  — у ім няма віны. Вінаватыя заўжды мы. Асабліва вінаватыя сёння, у імгненні, у якім адсутнічаюць і мінулае, і ўжо бягучае, якое ж мы самі спаскудзілі. Паскудзіш сябе, а ківаеш на нябожчыкаў.

У адрозненне ад пануючых сёння пэтэвушных літаратуры, культуры і інтэлекту наш цалкам памылковы час, эпоха, закрыжаваная незлічонымі магіламі, могілкамі нашых бацькоў, мела свой адметны, выразны твар з адбіткам думкі пра будучае, пра сваіх нашчадкаў, дзяцей. Твар жа сучаснай культуры, мастацтва размыты, раствораны ў распанелай сёння так званай мас- і попкультуры, што пачынаецца не ад ілба, а ад лабка. І гэта пэтэвушналабковая культура, а яна ўласціва не толькі мастацтву, добра прыдатна і эканоміцы  — усяму, з чаго складаецца бягучы дзень, паглынула ўсё больш-менш сапраўднае і прыстойнае. Таму ж паўсюдна з усіх сродкаў масавай інфармацыі, газет, радыё, тэлебачання знік не толькі творца, але і вытворца, чалавек працы, чалавек, што жыве з мазаля. Не яго, не яго час.

Найноўшая, пануючая біямаса не мае твару. Зусім не мае, нібыта ў безаблічнасці хоча схавацца ад будучыні, ад непазбежнай кары. Як некалі з болем выгукваў Ясенін: «Я хочу видеть этого человека!», сёння можна кілу надарваць  — твару гэтага чорнага чалавека вы не ўбачыце. Бо гэта мо і не твар. А нешта зусім іншае, толькі зашытае, а мо і наадварот, процілеглае яму. І гэта процілеглае наадварот абагуленае, сярэднестатыстычнае мо і сапраўды з’яўляецца тварам нашага часу, эпохі. А стандартызаванасць, агульнасць яго выразу тлумачыцца адвечнай сарамлівасцю выстаўляць напаказ што-небудзь, хоць і сваё, але непагляднае. Таму ж гэткая роўнасць інтэлекту амаль што ўсёй нашай эпохі, у якой перамог не проста былы качок-кідала-лялькавод, але і лялечна плакатны, у савецкія часы прыняты за ўзорны абагулены твар камсамольскага правадыра.

І ў ім мяне засмучае не толькі адсутнасць думкі, болю і трывогі, непасрэднасці. Але і выстаўленая напаказ упэўненасць у правільнасці яго. Правільнасці ўчынкаў, правільнасці яго чыну, паводзін і мыслення. І за гэту прыязнасць да вярхоўнай правільнасці, сытнасць думкі, дабрабыт існавання, па ўсім, хутка, а мо і вельмі хутка мы будзем жорстка разлічвацца. Разлічвацца за тое, што мы сёння ніякія. Ва ўсім падобныя адзін на аднаго.

Сярэднія. І гэта ўжо следства страты нашай душы, страты свайго, спадчыннага. Нашага мо ўжо нават канчатковага краху. Краху непрыкметнага, а парой дык нават і вясёлага, але часцей  — здзеклівага развітання з культурай. І не толькі нашай  — сусветнай, бо, страціўшы сваё, на чужым не забагацееш, ні волі, ні розуму не прыдбаеш.

Мы згубілі само жаданне жыць. Жыць сваім розумам, наперад, як некалі жылі нашы продкі і часткова мы самі. Згадваю сябе малога. Мне дзесяць-дванаццаць гадоў. Чытаю нейкі вельмі сацрэалістычны твор, у якім гаворыцца: чалавек наведае Марс на самым пачатку другога тысячагоддзя, бо адлегласць у гэты час паміж Зямлёй і Марсам будзе найменшай. Прыкідваю: двухтысячны год? Дажыву! Варта, край як неабходна дажыць. І пачаў жыць. Бо па-нада мной быў космас. Космас быў над Беларуссю. Вось такой неабходнасці жыцця, касмічнага жыцця наперад ні ў каго з тых, хто побач, няма. І гэта мо самае страшнае  — адсутнасць над намі неба, нябёс, як сёння гавораць, святла ў канцы тунэлю, святла на дарозе нам і нашаму коніку, калі мы будзем выбірацца з кірмашу. Ды і пра сам гэты кірмаш мы не надта багата ведаем. Таму што жывём больш інстынктыўна, інтуітыўна.

Апошняе, забойства свядомага жыцця, мне здаецца знакавым для нашага часу, знакавым для нашага мастацтва, культуры і стану сённяшняга нашага інтэлекту. Нас спасцігла намі ж, мастацтвам створаная фантасмагарычнасць, скруціла галаву, рукі пазбаўленая дзяржаўнасці і той жа неінтуітыўнай думкі пра жыццё крыху наперад. Таму мы так нараскіраку спыніліся перад будучыняй, што прабліснула было ўжо. Спыніліся, бо так нараскіраку перад сумнай рэальнасцю і бліскучасцю камунізму і жылі. На раскіраку паміж дзвюма магіламі, парослай травой забыцця  — бацькоў і свежай, яшчэ не ўтрамбаванай з непавялымі жывымі кветкамі—дзяцей, прымерваючыся паміж гэтымі магіламі ўладкавацца і самім, баючыся толькі наскочыць на чэрап беднага Ёрыка. А на нашай беларускай зямлі гэтых Ёрыкаў незлічона. Сёння і гэтай боязі ўжо амаль няма. Бо такімі чарапамі продкаў скрозь засеяна наша зямля. Чарапамі бедных Ёрыкаў усіх часоў нашай крывавай гісторыі. У тым ліку і часоў росквіту готыкі, калі ўпершыню свет дазнаўся пра беднага Ёрыка, не ведаючы і нават не згадваючы пра яго паходжанне. Не ведаючы, што ён жывы ці мёртвы прагне далучыцца да людзей свету. Але свет трушчыць і трушчыць іх чарапы. І чарапамі тымі вымашчана ўся іх дарога. А яны ўсё ідуць і ідуць, мёртвыя і жывыя, скалечаныя  — бязногія, сляпыя і нямыя. Ідуць, пачуўшы і спазнаўшы прывабнасць страху, хваля за хваляй, стагоддзе за стагоддзем. Ідуць, ужо забыўшыся на дарогу, куды яна вядзе і чаму ім трэба ісці. Хто, што і куды іх гоніць, бедных беларускіх Ёрыкаў, на які  — той ці гэты свет.

І вось зараз гэтыя бедныя Ёрыкі, невядома, жывыя ці мёртвыя, на хвілінку спыніліся, каб перавесці дыханне і дасведчыцца: а ці ж сапраўды яны жывыя, ці ўжо няма чаго і тузацца, варушыцца, здабыць нейкую пэўнасць і прыбіцца да чаго-небудзь аднаго. Яны як заўсёды спазніліся. Спазніліся на свае ж хрэсьбіны і хаўтуры.Не выкарысталі адзіны шанец, дараваны ім гісторыяй, даказаўшы яшчэ раз, што яны хоць і народ з багатай гісторыяй, але на сённяшні час  — пазагістарычны. Паверылі невукам, качкам, кідалам. Самі ж зладзілі сабе ярмо і па сваёй ахвоце ўсклалі яго на шыю. Падпарадкаваліся, прынялі і прызналі дыктат над сабой, дыктат быцця толькі зверху. За што і расплачваюцца.

Як усё, што ўзрастае з местачковай, калгасна-саўгаснай субкультуры, завяршэнне нашай готыкі монстрава вычварнае. Інакш, пэўна, і не можа быць: «Сон разума порождает чудовище». Гэты пракаветны наш сон разума нараджае толькі монстрыка  — прывабнасць страху. Нараджэнне ж самога монстра наперадзе. Калі готыка пазбаўляецца якой бы то ні было культуры, пазбаўляецца сваёй прываблівай абалонкі, авечай скуры і выходзіць са сферы стылю і архітэктуры, прэтэнзій на нешта духоўнае і цалкам пераходзіць ў зусім іншую сферу. Сферу псіхапаталогіі і судзебнай медыцыны. У так званы ў псіхіятрыі Стакгольмскі сіндром. Гэта калі ахвяра і кат зрастаюцца паміж сабой. Калі кат пастаянна з-за пастаяннага кантакта і псіхалагічнага ўздзеяння на ахвяру замбіруе яе, пачынае выклікаць у апошняй своеасаблівую сімпатыю і разуменне, любасць і замілаванне. Упадае ў так званы шокавы стан, стан зомбі, які можа доўжыцца гадамі, а часам і пажыццёва. Вось такія метамарфозы нашай айчыннай готыкі, за якую мы пачалі ўжо расплачвацца.

Расплачваемся ўсе мы за тое, што не пазналі сябе на дарозе ў будучыню. Сустрэліся на сваёй пракаветнай Галгофе нашы бацькі, няскораныя нябожчыкі, і мы, жывыя, стомленыя толькі сваімі ж вялікімі перамогамі. Сустрэліся і моўчкі разышліся, размінуліся. Бо адны не ведалі слова на гэты свет, другім наогул заклала горла , бо яны даўно ўжо забыліся на родную мову. Але мёртвыя, не ведаючы слова на гэты свет, усё ж адмовілі дыктату чужой волі над сабой, аддалі перавагу зямлі і моўчкі леглі зноў у зямлю, свае магілы, а жывыя, не благаслаўлёныя шчасцем і радасцю вольнай смерці, моўчкі сталі ў чаргу па ярмо, пачуўшы са скамянелай сваёй юдолі і Галгофы нахабны і пагрозлівы крык: «Няма і не будзе вам дарогі ў цывілізаваны свет, Ёрыкі. Пустыя вашы вачніцы. Чарапы вачэй не маюць».

Я вам ніколі не схлусіў

Уступнае слова да трохтомніка, які па не залежных ад аўтара прычынах не ўбачыў свету: сканаў у абдымках росквіту рыначнай дэмакратыі, незалежнасці і свабоды

Некалькі гадоў назад на адных прадстаўнічых пасядзелках, выступаючы, я сказаў, што ніколі не пісаў для чытача. Пачынаў  — чытача ў мяне не было. Быў я немаўля, якое вучыцца хадзіць. Вучыцца хадзіць не таму, што хочацца бацькам, хочацца некага ўсцешыць і парадаваць. Не, надыходзіць час, і малы чалавечак становіцца на ногі, спрабуе свае ногі таму, што яны ў яго ёсць і наканавана ім хадзіць. Вось так і я, сеў, пачаў пісаць, таму што ведаў літары, зведаў захапленне пісаным, друкаваным словам. Закарцела напісаць нешта і самому. I зусім не ў прадбачанні такога ж, як я, чытача. Мне проста хацелася пісаць і падабалася пісаць.

Помніце Пятрушку Гогаля, здаецца, з «Мёртвых душ», якому падабалася чытаць, чытаць усё, што ні трапіць у рукі? Ён не мог зразумець цуд: як гэта з літарак складаецца слова. Гэта сапраўды цуд. Тым небяспечным цудам быў апалены і я. Апалены на ўсё жыццё. I мне не трэба было чытача. Але на сваю бяду ў выступленні я падвёў пад гэта марксісцкую базу, ці, хутчэй, «антымарксісцкую». Я сказаў, што хлусяць усе, хто кажа, што піша для чытача. Таму што ў гэтым «для чытача» хаваецца ўжо няшчырасць, імкненне некаму «патрапіць», спадабацца.

Божа мой, што тут пачалося!.. Варта помніць, што гэта быў яшчэ час, калі ўсе мы рабілі толькі для народа, дзеля народнага шчасця і на двор нават хадзілі. Знакаміты крытык біў бранябойным словам з высокай трыбуны, маўкліва выказвалі нязгоду са мной і сябры-пісьменнікі. Не скажу, што я быў тады маладзейшы, дурны і зацяты і таму стаяў на сваім. Бясспрэчна, толькі з цягам часу чалавек усё ж набывае крыху розуму. Тым заднім розумам моцны сёння і я, як і ўсе мы сёння куды як моцныя, волаты, нам бы палі забіваць. Мо была і ёсць праўда за тымі, хто піша для чытача, як гаворыцца, калгас справа добраахвотная, не хочаш, але мусіш. Мо нехта піша як Ванька Жукаў і «на деревню дедушке». Я ж, дарагі мой чытач, прабач мне, ніколі не пісаў для цябе. Тут наконт гэтага дазволь мне прывесці два выказванні. Першае, гэта хай будзе Віктар Астаф’еў. Некалі на тэлевізійным літаратурным вечары яго запыталі: дзеля чаго ён піша. Адказаў ён, прыкладна, так: пішу таму, што ў мяне ёсць сям’я, жонка, дзеці і ўнукі і яны хочуць есці. Мне здаецца, праўдзіва, хоць і спрошчана. Трохі хітрыкаваў Віктар Пятровіч. Сям’ю можна пракарміць і інакш, можна і красці пайсці, што ў наш час вельмі ўдала многія і робяць і няблага жывуць.

Вядомы амерыканскі пісьменнік Тэадор Драйзер у час прыезду ў Савецкі Саюз, калі яму дурылі галаву ўсеагульным народным шчасцем, сказаў, што ніколі не паверыць, каб для некага заўсёды рабілі так, як для сябе: не-не, але майстра калі-нікалі ўсё ж і схібіць, на тое яму і дадзена майстэрства. Майстэрства не для сябе, а для іншых, магчымасць і здольнасць затлуміць галаву. Гэтыя словы Драйзера, калі я прачытаў іх, вельмі нагадалі мне бытавалую ў той час прымаўку: дэпутат  — слуга народа. А слуга, як вядома, заўсёды наровіць падмануць пана.

Пісьменнік  — чытач, заўсёдная, пракавечная і паўсюдная гульня. Хто з іх пан, хто служка? Каб я гэта ведаў, я б тады пагуляў. Не ведаю, дарагі мой чытач, і таму я з табою не імкнуся гуляць. А мо, наадварот, таму і гуляю. Толькі ведай адно, чытач: у той гульні я ніколі табе не хлусіў, не хлушу і хлусіць не буду, позна ўжо. Хаця, па шчырасці, ой як бы хацелася табе схлусіць, зачараваць цябе магутнай, агіднай і прыгожаю хлуснёй. Але ж... Майму веку і маёй натуры наканавана нешта зусім іншае.

Што? А вось гэтага я таксама не ведаю. Я імкнуся спазнаць гэта. I з гэтым ужо, спазнаным ці неспазнаным, выходжу да цябе. З тым, што пасылае мне жыццё, чым катуе і песціць. Аб гэтым кожны мой радок, апавяданне, аповесць, раман. Мая справа — як мага больш праўдзіва пераказаць вам, як гэта было ці магло быць.

А было ў маім жыцці шмат чаго, магло ж быць, пэўна, і значна больш. А магло і нічога не быць. I я, як конь, зацугляны гэтымі «магло», «было», «не было». Я бязмежна шчаслівы жыццём і тым, што ёсць, хоць штодзень і наракаю на яго. Але ж самая найвялікшая ўзнагарода чалавеку  — нарадзіцца на свет, нарадзіцца чалавекам, глядзець на сонца і зоркі, на золку прайсціся па роснай траве, зімою замерзнуць, а ўлетку ўгрэцца, бо, як і ўсе, кожны дзень хаджу на мяжы: ёсць  — няма. I нехта вядзе мяне, вымушае збочваць, пераступаць з няма ў ёсць. I нехта плаціць, сплачвае за кожнае наша ёсць.

Гэта адбылося яшчэ тады, калі ў мяне не цалкам, пэўна, адплюшчыліся на неба і зямлю вочы. Маленькая, у некалькі хатак, прыстанцыйная вёсачка на Палессі. Чаму яна раптам спатрэбілася і нашым, і немцам, што аж шэсць разоў пераходзіла з рук у рукі. Вайна малаціла там сваё жыта, вяла сваё жніво. I пры канчатковым вызваленні ўсе дарогі, усе палі пад вёсачкай былі засцелены, як снапамі: вашымі і нашымі. Мо, думаю я сёння, гэта адбылося таму, што ў той вёсачцы была мая маці і сястра, я быў. Ноч была разбурана забойствам, вынаходлівасцю чалавечага розуму. Сястры было два гады, мне  — тры. Мы з ёй сядзелі на прамарожанай печы, хуталіся ў нейкія лахманы і скуголілі, таму што вельмі хацелі есці. Маці ссадзіла нас з печы і паклала на палаці, дзе перад тым ляжала сама. Заняла наша месца на чарэні. У тую ж хвіліну ў лушняк перад печчу ўдарыў снарад, асколкам маці разрэзала шыю. А выбуховая хваля адкінула яе да нас на палаці. Яна прыкрыла нас ужо сваім мёртвым целам. Сястра сканала, замерзла ў той хаце. Запаўзла пад печ і там сышла слязьмі. Яна плакала, пэўна, і мёртвая, слёзы прымерзлі да яе вачэй і твару і засталіся на ім і тады, калі яе паклалі ў труну. А я выжыў. Мне мо наканавана было выжыць, каб расказаць гэта вам. Пра гэта адна з маіх першых аповесцяў на рускай мове  — «Високосный год». На рускай, таму што шлях мой ад Беларусі да Беларусі быў вельмі кручаны і доўгі. I кожны дзень, і кожны крок як па мінным полі.

Было, было і на самай справе і такое. Пасля смерці маці быў Азарыцкі канцэнтрацыйны лагер. У той лагер я дапяў, мусіць, сам, як зверанё, пацёгся за жывымі, за людзьмі. Iх гналі пад вінтоўкамі, а я ішоў, поўз сам, мо хто з людзей і падносіў, пэўна, падносіў, аказваў шкадобу, нёс у лагер смерці, каб, прайшоўшы яго, застацца мне жыць. I вось калі Азарычы вызвалілі, даведаўшыся пра мяне, перадалі людзі, да мяне ў той лагер прыйшла мая бабуля. Хадзіць сам я ўжо не ўмеў, развучыўся, я ішоў ужо па дарозе небыцця. Бабуля, пад дзевяноста гадоў ужо ёй было, несла мяне на плячах. Перад сваёй вёскай, Анісавічы, вырашыла спрасціць, пайшла не сцежкай, а напрасткі, па полі, стамілася.

Ішла яна тым полем, спатыкалася; за дзевяноста гадоў выхадзілася, а тут яшчэ ўнук абязножаны за плячыма. На другім канцы поля стаяў дзед, абапіраўся на трэцюю нагу на кіёк. Убачыў на полі старую з малым, занепакоіўся, набыў ногі і спрыт, затупаў на месцы, запамахваў кійком і лаяцца пачаў брыдка. I лаяўся, і махаў кійком, пакуль старая з малым не перайшла поле. Перайшла, спынілася каля яго, сказаў спакойна:

– Доўгі век вам наканаваны. Поле гэта пад мінамі.

Не схлусіў. Бабуля пражыла з таго дня яшчэ амаль з чвэрць стагоддзя, каб у якой іншай краіне, трапіла б у якую-небудзь кнігу Гінеса, а так ціха і непрыкметна адышла на той свет у вясковай бальніцы, наадрэз адмовіўшыся ехаць да мяне ў Мінск. Спачатку не пазнала мяне, калі я да яе прыехаў, але навобмацак адчула:

– Віцечка... Не, не, не паеду, слабая зусім, клопату табе толькі там нараблю...

Гавораць, старому і малому хлусіць  — вялікі грэх. Ці ж можна мне хлусіць перад самім сабой, перад сваёй памяццю: маёй маці і сястры, бабе Усцім’і, Кольку Лецечку з аповесці «Суд у Слабадзе». З Колькам Лецечкам мы ж былі разам у Азарыцкім канцэнтрацыйным лагеры. I вось як лёс гуляе з людзьмі. Ніякая літаратура, ніякае прыгожае пісьменства прыдумаць такога няздольна.

З Колькам Лецечкам, у жыцці Васілём Дзятлавым, мы сустрэліся недзе праз дзесяць гадоў пасля канцлагера. Больш таго, жылі ў адным пакоі, побач спалі ў Хойніцкім дзіцячым доме. I не пазналі адзін аднаго, і не адчулі, што мы ўжо даўно пабраталіся. Сустрэліся, пахадзілі аднымі дарогамі, і дарогі тыя разышліся. Я паехаў у Сібір, Кузбас, на шахты, Васіль Дзятлаў  — тут, на Беларусі, паступіў вучыцца на заатэхніка. Але ж нешта звязала нас. I тую повязь я ўвесь час адчуваў. Нешта ўвесь час гняло і цягнула мяне назад у Беларусь. I ў Сібіры, адно з вялікага суму і жалю па былым, я пачаў пісаць на матчынай мове «Суд у Слабадзе». Напісаў адзіны раздзел, адчуў: не, не пацягну, няма той глебы пад нагамі, якая патрэбна мне. Вельмі часта прыходзіцца пазіраць у неба, каб знайсці неабходнае слова. А ад Кузбаса да Палесся, да Беларусі і па небе чатыры тысячы кіламетраў. Адклаў рукапіс, кінуў у стол...

Прайшло семнаццаць гадоў, я прыехаў на радзіму, у Беларусь. На вочы трапілі старонкі пажоўклай паперы з выцвілымі чарнільнымі плямамі. I во, зноў жа гульня лёсу, непрадказальнасць і блытанасць чалавечай натуры. Я засумаваў па Сібіры, па Кузбасе, па тым часе, калі наіўна крэмзаў пяром, псаваў паперу. Я зразумеў, адчуў і паверыў, што я павінен і здолею цяпер напісаць адкінутую аповесць. Больш таго, яна ў мяне ўжо напісана, ад першага да апошняга слова, мне трэба толькі неадкладна сесці за стол і перанесці на паперу ўсё напісанае раней.

Раней  — гэта было маё жыццё. Кожны крок у ім быў скіраваны некім на гэту аповесць. Містыка? Так, пэўна, містыка. Калі прымаць за гэта смерць маці і сястры. Смерць дзеля таго, каб я трапіў у той жа Азарыцкі канцлагер. Сустрэўся там з Васілём Дзятлавым, на плячах бабы Усцім’і прайшоў праз міннае поле, зведаў беспрытульніцтва, дзетпрыёмнікі, дзетдом. Страціў недзе сябе ў рамантыцы шасцідзесятых  — на шахтах, у газетах, сярод бясконцай сібірскай тайгі. Страціў і знайшоў, зноў вярнуўся да сябе ў родную Беларусь. I жыццё, ужо тут, на Беларусі, ускосна, мякенька, але настойліва ўвесь час нагадвала мне, а мо і загадвала, што я павінен рабіць. Сёння я думаю, упэўнены, што зусім невыпадкова я трапіў у свой час на судовы працэс над былымі паліцэйскімі ў горадзе Хойнікі  — гэта быў першы штуршок да напісання аповесці. Але, як я вам гаварыў, не атрымалася. I лёс другі раз пастукаў мне ў душу. Прыехаў з Сібіры, не паспеў атабарыцца ў Мінску, як тут пачаўся судовы працэс над былымі паліцэйскімі, над іх дзейнасцю ў Азарыцкім канцлагеры. I ажыў Васіль Дзятлаў  — Колька Лецечка. Усё тое, што праходзіла міма мяне, здаецца, не маючы асаблівага сэнсу і таму не вельмі кранаючы мяне, набыло сэнс і лад. Я адчуў сябе Колькам Лецечкам. Мне трэба было запісаць яго жыццё. І я запісаў.

Містычны, здаецца, пачатак меў дзіўны рэальны працяг. Прызнаюся, узгадваючы сёння ўсё, я нават іншым разам адчуваю страх. У Лецечку я пісаў сябе і Васіля Дзятлава. I я ўгадаў Васіля Дзятлава. Угадаў настолькі, што, як потым ён расказваў мне, калі яго дзеці чыталі аповесць і пераказвалі яе змест, Васіль гаварыў ім, што ў той аповесці павінна быць далей. Дзеці працягвалі чытаць, і далей было тое, што гаварыў ім бацька. Гэта выклікала здзіўленне і ў самога Дзятлава. Ён узяў аповесць і прачытаў яе. Успомніў і зразумеў, хто аўтар. Так мы сустрэліся з ім праз дваццаць гадоў пасля дзетдомаўскага расстання.

I вось тут бярэ якраз працяг тое, што я няздольны зразумець. Там, дзе я трохі скажам, прыдумляў, ён настойваў, што гэта якраз і ёсць праўда: так было, так яно і было. I яшчэ, каб скончыць пра гэта. У далейшым мы з ім хварэлі амаль у адзін і той жа час на адны і тыя ж хваробы, з адной і той жа хваробай клаліся пад хірургічны скальпель.

Нешта падобнае я мог бы распавесці табе, мой чытач, і пра астатнія свае творы, бо адчуваю патрэбу сёння крыху паспавядацца, расказаць, адкуль і як ішлі мае кніжкі да цябе. Раман «Неруш». Гэта мо адно з першых сведчанняў майго вяртання на Беларусь не цягніком і самалётам, а далучэнне да яе душой.

Я пакідаў Беларусь, Палессе напрыканцы лета пяцьдзесят шостага года з адзіным скарбам  — збітым з фанеры чамаданам, паўнюткім наспелых яблыкаў, антонаўкі ды пуцінкі. I само Палессе было як спелы сакавіты яблык. Яшчэ не зніклі ў ім парныя жнівеньскія ночы, якімі радзіла наша зямля белым грыбам  — баравіком, яшчэ захаваліся, звінелі ўсе ручаі, не была атрутнаю ранкам раса, не ішлі кіслотныя дажджы, Божым накірункам і наканаваннем цяклі рэкі, у іх плавала мая рыбіна, якую я не паспеў злавіць, раслі, раскашавалі ўсе бары, гаі і дубровы.

Да ўсяго гэтага я вярнуўся ў семдзесят першым годзе. Вярнуўся і не знайшоў, не ўбачыў ні свайго грыба, ні сваёй рыбіны, ні рэчкі, ні дуба, ні хвоі. Меліярацыя, вялікая хімія. I гэта вялікае пераўтварэнне прыроды я з групаю пісьменнікаў і кінадзеячаў павінен быў апець і паказаць у кінаэпапеі, каля вытокаў стварэння якой стаяў сам Пётр Міронавіч Машэраў. Якое гэта жахлівае пераўтварэнне, мы ўбачылі на свае вочы, калі паехалі па «новым» Палессі. Фільм, што атрымаў назву «Паводка», быў зняты рэжысёрам Віталем Чацверыковым. Дарэчы, праўдзівы фільм. Але ж усё ўбачанае, абмежаванасць кіно таго часу «нашай праўдай», вялікая колькасць праўды, што засталася па-за кадрам, прымусілі мяне сесці за раман, бо раман дазваляў сказаць больш, чым гэта было магчыма ў кіно. Сказаць, што адбылося знішчэнне не прыроды, а беларуса, беларускасці.

«Хроніка дзетдомаўскага сада». Усё было так, як ёсць у рамане. Нават з тым жа дзетдомаўскім садам, пасаджаным сіротамі: удзень яго сяклі, а ўначы ён вырастаў зноў, бо я верыў яму, я сам садзіў яго і рос у тым садзе. Гэта мяне высякалі сякерамі. Але ці магчыма мяне ўзяць сякераю, калі не атрымалася снарадам і мінаю. Так, я не здолеў захаваць сваю бацькоўскую хату. Але верыў і веру, што яна паўстане з небыцця, адродзіцца, бо яна ў маёй памяці. I гэта мая памяць лунае над зямлёй, прыходзіць у нечыя сны, некаму вярэдзіць сэрца, таму што гэтым я жыў і, як здолеў, змагаўся за сваю родную хату. Так я працягваў і доўжыў жыццё і памяць маіх бацькоў, а нехта працягне і падоўжыць памяць і жыццё іншых.

Але ж, пэўна, хопіць. Што пісаць пра напісанае, лепш запрагчыся ў нешта новае, не спазнанае яшчэ. Перад табой, чытач, мае кніжкі, прабач мне. Я не пісаў іх для цябе. Я пісаў для самога сябе. Але, калі яны закрануць цябе, гэта твае кніжкі, а жыццё ў іх  — маё. Прызнаюся табе, каб ты ведаў, што гэта я сам чвэрць стагоддзя ратаваў дуброву на беразе Случы  — аповесць «Выратуй і памілуй нас, чорны бусел». Я ратую яе і сёння, і калі яна перажыве мяне, гэта будзе мо самае лепшае, што мне ўдалося зрабіць у жыцці. Бо сярод той дубровы схавалася маё дзяцінства, адтуль бярэ пачатак прага гаварыць і пісаць толькі шчыра. У той дуброве стаіць мой дуб. На дубе тым буслянка, у буслянцы бусел. Паверце мне, я ніколі не прэтэндаваў на такое багацце: мець свой уласны дуб, бусла з бусляняткамі. Але мае аднавяскоўцы самі, без мяне нараклі дуб маім.

Прывідная ўласнасць, прывіднае жыццё. Прывідная праўда і хлусня. Праўда і моц, пэўна, за тым, калі робіш, імкнешся рабіць як для сябе, калі імкнешся не схлусіць сабе, то не схлусіш і іншаму. Я пішу для сябе. I таму кожны мой радок  — твой, чытач. Я спадзяюся на гэта і таму ніколі не перачытваю тое, што напісана мной, бо бачу сябе там распранутым. Гэта тваё  — мой боль і мая радасць. I я ўдзячны табе за суперажыванне, калі яно ў цябе з’явіцца, бо дзеля гэтага і заснавана наша жыццё, гэтым і трывалы на зямлі чалавек. У гэтым, за гэтым праўда...