Каханак Вялікай Мядзведзіцы

1

Гэта была мая першая дарога. Нас ішло дванаццаць. Я і яшчэ дзевяць перамытнікаў; вёў групу «машыніст» Юзік Трафіда, бывалы, дасведчаны праваднік; тавар пільнаваў жыд — Лёва Цыліндар. «Ношкі» мелі лёгкія: кожная па трыццаць фунтаў, але былі яны досыць вялікія. Тавар неслі дарагі: панчохі, шалікі, рукавічкі, шаўкі, гальштукі, грабеньчыкі…

Патанаючы ў змроку, сядзелі мы ў доўгім, вузкім і вільготным канале, які праходзіў пад стромістым насыпам. Угары бегла дарога, што вяла з Ракава на паўднёвы ўсход да граніцы. Ззаду мігцелі агеньчыкі Паморшчыны. Наперадзе была граніца.

Адпачывалі перад яе пераходам. Хлопцы, скрытыя ў канале, хаваючы папяросы ў рукавы куртак, курылі апошні раз перад пераходам. Курылі паволі, хціва ўцягваючы ў грудзі тытунёвы дым. Некаторыя, паспяшаўшыся, ужо цягнулі другую папяросу. Сядзелі на кукішках, абапёртыя на вільготныя сцены канала плячыма, на якіх пасамі былі ўмацаваны вялікія, як пляцакі, ношкі.

Я сядзеў з краю. Побач, каля выйсця з канала, на цёмным фоне неба маячыла невыразная постаць Трафіды. Павярнуўшыся да мяне бляклай плямай твару, ён пачаў шаптаць сіпатым, быццам бы застуджаным, голасам:

— Трымайся мяне… Разумееш? Ну і гэта… Калі б за намі пагналіся… ношкі не кідай!.. Уцякай з ношкай… Бальшавікі без тавару зловяць… прышыюць шпіянаж… Тады гамон!.. Пераробяць на шаўро!..

У знак таго, што я зразумеў, кіўнуў яму галавой.

Праз некалькі хвілін вырушылі наперад. Доўгай вужакай краліся па лугавіне, ля высахлага рэчышча. Наперадзе крочыў Трафіда. Часам затрымліваўся. У той жа момант спыняліся ўсе і, напружваючы зрок і слых, вывучалі навакольны змрок.

Вечар быў цёплы. На чорным фоне неба імгліста ззялі зоркі. Я імкнуўся трымацца як мага бліжэй да нашага правадніка. Hi пра што не думаў, толькі пра тое, каб не згубіць з вачэй шэрую пляму ношкі на Трафідавых плячах, бо больш нічога не мог убачыць… Напружваў зрок, але не паспяваў дакладна вымяраць у цемры адлегласць і некалькі разоў грудзьмі налятаў на правадніка.

Убачыў далёка перад намі агеньчык. Трафіда стаў; я апынуўся побач.

— Што гэта? — ціха запытаўся я.

— Граніца… ужо блізка… — прашаптаў праваднік.

Да нас падышло яшчэ некалькі хлопцаў. Астатніх я не мог угледзець. Яны паселі на вільготнай траве. Трафіда знік у цемры: пайшоў разведаць пераход праз граніцу. Калі праз некалькі хвілін вярнуўся да нас, вымавіў ціха і, як мне падалося, нават весела:

— Ну, братва, шуруем далей!.. Масалкі кімараць!..

Рушылі ў дарогу. Крочылі досыць хутка. Я трохі хваляваўся, але не баяўся зусім. Магчыма, таму, што не разумеў, на якую небяспеку нарываюся. Цішыня, таямнічасць нашага паходу і нават само слова «граніца» мяне толькі ўзбуджала.

Нечакана Трафіда спыніўся. Я затрымаўся каля яго. Некалькі хвілін прастаялі без руху. Раптоўна праваднік зрабіў шырокі рух рукой, як бы працінаючы паветра з поўначы на поўдзень, і ціха кінуў мне: «Граніца!» Адразу пакрочыў наперад. He адчуваючы зусім цяжару ношкі, я накіраваўся за ім. Напружваў увесь зрок, каб не згубіць з вачэй шэры квадрат ношкі.

Зноў пайшлі павольней. Я адчуў новую небяспеку, але не мог адгадаць — якую?

Праваднік замер. Доўга ўслухоўваўся. Пасля, абмінаючы мяне, пайшоў назад. Я накіраваўся за ім, але ён затрымаў: «Чакай!» Неўзабаве вярнуўся са Шчурам — шчуплым, сярэдняга веку перамытнікам — вельмі спрытным і смелым. Той ішоў без ношкі, бо яе на нейкі час узяў хтосьці з сябраў. Спыніліся побач са мной.

— Пойдзеш логам… Рэчку пяройдзеш па каменнях… — шаптаў Трафіда.

— Каля Кабылінай Галавы? — запытаўся Шчур.

— Так… Чакай на другім баку!

— Git! — адказаў Шчур і хутка знік у цемры.

Праз хвіліну рушылі і мы. Трафіда паслаў Шчура «на зман». Калі б яго затрымалі, павінен быў ратавацца ўцёкамі альбо, злоўлены, так лямантаваць, каб мы яго пачулі і паспелі ўцячы.

Пераправы праз рэчку былі заўсёды рызыкоўнымі. Тут найчасцей на нас рабіліся засады. Гэта было тым прасцей, што існавала мала прыдатных мясцін для перапраў. Ведаючы пра гэта, пагранічная ахова часта займала іх. Былі на рэчцы і брады, аднак нам не заўсёды хацелася залазіць глыбока ў ваду, каб пасля мокрымі ісці далей. Рызыкуючы, пераходзілі граніцу ў небяспечных, але прыдатных для гэтага месцах.

Павольна прадзіраліся праз шырокую паласу, густа зарослую лазняком. Тым не менш рабілі шмат шуму. Ужо здалёк я пачуў булькат вады па каменнях, і неўзабаве мы затрымаліся на абрывістым беразе рачулкі. Моцна трымаючыся за лазовыя дубцы, я стаў каля Трафіды, чакаючы, што будзе далей. А ён лёг на бераг і памалу пачаў ссоўвацца ўніз. Праз хвіліну да мяне даляцеў прыглушаны плескатам вады голас:

— Спаўзай сюды!.. Жвава!..

Я лёг на бераг рачулкі, а пасля завіс нагамі ў паветры, Трафіда дапамог мне саскочыць. Потым ён памалу пасунуўся да процілеглага берагу, трымаючы мяне за плячо. Ногі слізгаліся па мокрых каменнях, якія перакочваліся пад падэшвамі, рассоўваліся ў бакі.

Нарэшце мы пераправу закончылі. Калі апынуліся на другім баку рачулкі і чакалі ў зарасніку астатніх, я заўважыў постаць, што высунулася з цемры. Хутка адскочыўшы, я ледзь не ўваліўся ў ваду. Мяне затрымаў Трафіда.

— Чаго ты?.. Гэта ж свой!..

Сапраўды, гэта быў Шчур, які разведваў месца каля пераправы ў некалькіх сотняў кроках ад нас.

— Усё клёва! Можна дыбаць далей! — сказаў ён Трафіду.

Калі ўся група перабралася, вырушылі наперад. Зараз крочылі хутка, амаль не захоўваючы асцярожнасць.

Неба крыху ачысцілася ад хмар. Стала святлей. Цяпер без намаганняў мог назіраць за постаццю пярэдняга калегі. Прыкмеціў, што той час ад часу зменьвае накірунак. He разумеў толькі, з якою мэтай.

Ішлі ўсё хутчэй. Я адчуваў сябе вельмі стомленым: смылелі ногі, бо боты былі падзёртыя, а пад час пераправы набралі вады. З радасцю папрасіўся б у Трафіды адпачыць, але было няёмка. Сціснуўшы зубы, цяжка дыхаючы і з роспаччу ў душы, прабіраўся далей.

Увайшлі ў лес. Тут было зусім цёмна. Мы падымаліся на стромкія ўзгоркі, спускаліся ў лагчыны. Ногі запляталіся ў густой папараці, чапляліся за кусты, карэнні дрэў. Я адчуваў ужо не стомленасць, а нібы здранцвеласць у кожнай клетцы свайго цела. Крочыў аўтаматычна.

Нарэшце апынуліся на ўскрайку вялікай паляны. Тут Трафіда затрымаўся:

— Стоп, хлопцы!

Перамытнікі пачалі скідаць з плячэй ношкі, а пасля класціся на зямлю, упіраючыся ў яе плячыма і галавой. Спяшаючыся, я скінуў шырокія палатняныя рамяні хатуля і пачаў рабіць практыкаванні, як яны.

Ляжаў, гледзячы ў далечыню. Прагна, на ўсе грудзі, хапаў халоднае паветра. У галаве стаяла толькі адна думка: «Каб не так ужо хутка вырушылі ў дарогу!»

Да мяне падсунуўся Трафіда.

— Ну як, Уладзік?.. Намахаўся?

— Н…не…

— Ну, не кажы! Я ведаю… напачатку кожнаму цяжка!..

— У мяне дрэнь боты. Ногі баляць.

— А боты купім новыя… Хромавыя эф-эф! Апранешся на сто два!

Перамытнікі размаўлялі напаўголаса. Некаторыя курылі.

— Хлопцы, добра было б пагрэцца! — прагаварыў Ванька Бальшавік.

— Мудра! — хапатліва падтрымаў Болек Лорд, які не абмінаў ніводнай аказіі да выпіўкі.

Пачуўся ўдар далоні аб дно бутэлькі. Проста з рыльца Трафіда доўга піў гарэлку, закінуўшы галаву далёка назад. Пасля падаў мне напаўадпітую пляшку:

— Трымай! Кульні сабе!.. Лепей стане.

Упершыню ў жыцці я піў гарэлку проста з рыльца.

— Цягні да канца! — падахвочваў мяне сябра.

Калі я выпіў гарэлку, ён падаў ладны кавалак каўбасы. Хлеба ў нас не было. Каўбаса мне падалася надзвычайнай. Еў з прагнасцю, не абдзіраючы скурку. Затым запаліў папяросу, якая таксама здалася надзіва духмянай… Зрабілася весела. Адчуваў сябе выдатна. Па ўсім целе полымем разлілася гарэлка. Дадала мне новых сіл.

Амаль праз гадзіну адпачынку накіраваліся далей. Цяпер яшчэ больш пасвятлела. Прызвычаеныя да змроку вочы без напругі адрознівалі ў некалькіх метрах ад мяне рухавую постаць Трафіды. Ісці стала лягчэй. Мінула стомленасць. He адчуваў ніякай трывогі. Прытым быў пэўны ў нашым машынісце.

На паграніччы Юзік Трафіда слыў надзейным, вельмі асцярожным правадніком. Ён ніколі не рызыкаваў. «На ўра» ішоў толькі тады, калі ўжо не было выйсця. Выдатна ведаў шляхі за граніцу і кожны раз зменьваў іх. Адной дарогай ішлі ў Саветы, другой вярталіся назад. З ім найахвотней хлопцы хадзілі «на работу», яму гандляры давяралі самыя каштоўныя тавары. Юзік лічыўся шчасліўчыкам, але шчасце перш за ўсё трымалася на ягонай асцярожнасці… Ён ніколі не блукаў. У найбольш цёмныя восеньскія ночы, пры страшэнным бездарожжы, рухаўся так упэўнена, нібы крочыў днём па добра знаёмай дарозе. Нюхам вычуваў напрамак.

Гэта быў мой адзіны знаёмы ў мястэчку. Мы некалі разам служылі ў войску. Пасля сустрэліся ў Вільні, дзе я доўгі час бадзяўся без працы. Ён жа прыехаў туды на закупы. Калі даведаўся, што цярплю нястачу, прапанаваў падацца да яго на пагранічча. Я адразу наважыўся. Пасля пераезду ў Ракаў пасяліўся ў ягонай хаце, і цяпер упершыню мы вырушылі разам на работу. Юзік не хацеў мяне браць у дарогу. Раіў яшчэ адпачыць, набрацца сілы, але я заўпарціўся: пайду, і вырушыў з ім пры самым блізкім выпадку.

Аднастайнай група Трафіды не была. Часцяком асобныя хлопцы выходзілі з яе і пачыналі працаваць на «ўласную руку», або далучаліся да хаўрусаў іншых перамытнікаў. Іхныя вольныя месцы займалі новыя, і работа не спынялася. У залежнасці ад колькасці «перакіданага» праз граніцу тавару, Трафіда звычайна вадзіў ад сямі да дванаццаці чалавек.

Калі першы раз у Вільні я ўбачыў Трафіду, ледзьве пазнаў яго, хоць і мінула каля двух гадоў ад часоў нашай службы ў войску. Ён схуднеў, загарэў, галаву трымаў крыху ўцягнуўшы ў плечы, нібы баючыся ўдару ззаду, вочы меў злёгку прыплюшчаныя. А калі я ўважліва прыгледзеўся — заўважыў на ягоным твары шмат зморшчын. Ён відавочна пасталеў, хоць і быў толькі на пяць гадоў старэйшы за мяне. Па-ранейшаму застаўся вясёлым, любіў жартаваць і апавядаць показкі, але рабіў гэта ўсё больш неахвотней, нібы пад прымусам. Думкі яго луналі дзесь у іншым месцы. Пасля, праз некалькі гадоў, я зразумеў гэта добра. Зведаў усё тое, што хавалася ў прыплюшчаных вачах сябра, што адвыклі ад дзённага святла.

Мы ішлі палямі і лугамі. Ногі слізгаліся на мокрай траве, абсоўваліся з вузкіх узмежкаў, засмоктваліся ў балоце. Крочылі лясамі, прадзіраліся праз кустоўе. Абміналі ўсялякія перашкоды. Мы маглі адно здагадвацца, усё ведаў толькі Трафіда. Часам здавалася, што ідзём бязмэтна, што збіваемся з напрамку, блукаем… Нядаўна, нібыта, узбіраліся па стромістым адхоне пагорка, на вяршыне якога расла бяроза, што бялела ў цемры. Зараз зноў ускараскваемся па гліністай глебе, і зноў… бяроза. Меў жаданне звярнуць на тое ўвагу Юзіка, аднак рабіць гэта мне не выпадала.

Крадзёмся паўз вёску. Адрозніваю ў цемры шэрыя абрысы будынкаў. Пералазім праз плот. Ідзём па нейкай дарозе. Час ад часу ў некалькіх дзесятках метраў ад нас вынырваюць са змроку агеньчыкі ў вокнах хацін. Стараюся не глядзець туды, бо пасля змрок гусцее і цяжэй сачыць за постаццю Трафіды.

Хоць ветру няма, нечакана паблізу пачынаюць захлынацца ад брэху сабакі — пачулі нас. Мы пайшлі хутчэй. Ступаем на палявую, гліністую сцежку. Яна нібы засмоктвае ступні ног. Намагаючыся, робім кожны крок. У мяне ўзнікае жаданне, нахіліўшыся, падтрымліваць халявы ботаў, якія пры кожным чарговым кроку злазяць з ног. Злосна ўядаючы, за намі пагнаўся нейкі сабака. Думаю: «Добра, што я не іду ззаду». Праз хвіліну чую сабачае скавытанне. Усё ж перапала яму камянём.

Зноў ныраем у цемру. Пнёмся па бездаражы. Цягнемся некуды ў таямнічую далячынь. Раптам я заўважыў, што згубіў дарогу… што не бачу перад сабой Трафідавай ношкі. Пайшоў хутчэй наперад — нікога. Бяру ўлева — нікога. У права — нікога. Ззаду толькі чую злосны голас Лорда: «Чаго круцішся?» Хацеў ужо паклікаць Юзіка, але адчуў, як нехта бярэ мяне за руку.

— Што з табой? — запытаўся Трафіда.

— Цёмна… Згубіў цябе…

— Зараз будзе лепш, — адказвае Юзік і ідзе наперад.

Цяпер ісці выгодна. Увесь час бачу перад сабой выразную белую пляму. Яна сваім трапятаннем нагадвае мне лунаючых у небе галубоў. Гэта Трафіда, каб было мне лягчэй за ім назіраць, заткнуў за каўнер курткі канец белай насоўкі. Зараз нічога больш не бачу навокал, толькі тая белая пляма віруе ў паветры. To шыбуе недзе ў змрочную далячынь, то зноў трапеча перад вачыма.

Алкаголь перастаў дзейнічаць на мяне. Штораз адчуваю большую стомленасць. Адначасова ахоплівае санлівасць. Падцягваю ўгару рамяні ношкі і, нахіліўшыся, усё валакуся наперад за плывучай у бясконцую ноч белай плямай хустачкі на Трафідавай шыі. Заплятаюцца ногі, заносіць управа і ўлева, але іду… хутчэй сілай волі, чым сілай цягліц.

2

Пасля сямі гадзін дарогі ад часу пераходу граніцы мы знаходзімся каля хутара Бамбіны. Гэта быў «пункт», з якога перакідваўся тавар у Менск.

Па чарзе пералазім праз паркан і пракрадаемся ў бок гумна. Я засланяю далонямі твар ад удараў галінак садовых дрэў. Зноў пералезлі праз паркан і ўперліся ў сцяну. Пачуў Трафідаў голас:

— Лорд, схадзі паглядзі, як там у гумне… Жвава!

Перамытнік, прайшоўшы каля нас, знікае за рагом будыніны.

Хутка даляцела ціхае парыпванне павольна адсунутай завалы. Калі праз некалькі хвілін Лорд вярнуўся, кінуў нам коратка:

— Хадзем!

У стадоле было цёпла. Пахла сенам. У цемры бліскалі захіленыя рукамі праменні святла ад ліхтарыкаў.

Чую голас Трафіды:

— Ношкі скідайце сюды… у кучу!.. Адным духам, хлопцы!

З уздыхам прыемнай палёгкі я скінуў з плячэй невыносны цяжар. Падышоў да Трафіды і вымавіў:

— Юзік, мне вельмі хочацца спаць!

— Залазь на шасток і кімар.

Трафіда паказаў на драбіну, па якой я ўзлез на гару. Сцягнуўшы з ног боты, накрыўся курткай і, як у цёплую ванну, праваліўся ў моцны сон.

Прачнуўся я позна. У гумне панаваў паўзмрок. Некалькі перамытнікаў сядзела недалёка ад мяне. Паціху размаўлялі. Я пачаў прыслухоўвацца. Ванька Бальшавік апавядаў нейкую эратычную гісторыю. Гэта была яго ўлюбёная тэма. Звычайна расказваў альбо пра Думенку і яго пераемніка — Будзёнага (ён сам некалі служыў у кавалерыі Будзёнага), альбо пра жанчын. Яго слухалі: Фэлік Маруда — моцны і крыху сагнуты, з расплюшчаным спераду носам мужчына сталага ўзросту; Юлік Вар’ят — малады перамытнік з надзвычай буйнай фантазіяй (адсюль — вар’ят), і Салавей — малы, шчуплы, заўсёды ўсмешлівы хлопец; ён прыгожа спявае, бо валодае выдатным голасам.

Аблізваючы сасмяглыя вусны, Ванька расказвае:

— Баба, скажу вам, была як адлітая з бетону! Нідзе не ўшчыкнеш. Дасі пстрычку па… — як звон гудзіць! Пацярэ нагамі — іскры лятуць! Э-лек-трыч-насць!

— Халера! — кажа Фэлік Маруда.

Юлік Вар’ят з шырока расплюшчанымі вачыма круціць галавой.

Паблізу ад іх са зробленай у сене нары, як з-пад зямлі, вылазіць Болек Лорд. Вочы ў яго іранічна прыплюшчаныя.

— Цела, скажу вам, хлопцы, нібы алябастар!.. — Ванька прыцмоквае вуснамі і лашчыць даланёй паветра.

Лорд, не вытрымаўшы, прагаварыў:

— Цьфу, пся крэў: алябастар! Пяты парэпаныя! Гной паміж пальцамі! Калена як наждак! На палову вярсты сырам смярдзіць! А ён: а-ля-бас-тар! Цьфу, цьфу.

— А табе што?

— Анічога. Злавіў слухачоў, дык залівай.

Яны пачынаюць спрачацца паміж сабой і ўзаемна дацінаць адзін другога.

Я падняўся. Абуў боты і падышоў да іх.

— Дзе Юзік? — запытаўся я ў Салаўя.

— На хутар пайшоў.

— Візіт Бамбіне складае, — дадаў Лорд.

— Рабуючы цыцкі! — уставіў Ванька Бальшавік.

— Доўга ж есці не нясуць! — неспадзявана прагаварыў Фэлік Маруда.

— Гэтаму заўсёды ў галаве шамка стаіць, — кажа Лорд.

— I мае ж дар да жратвы, — кідае Шчур.

Мы запальваем папяросы і асцярожна, каб не зацерушыць у сена, курым. Хутка астатнія перамытнікі выпаўзаюць з нораў. Пацягваючыся, пазяхаючы, далучаюцца да нас.

He хапае толькі жыда Лёўкі і Юзіка.

Шчур, дастаўшы з кішэні карты, прапаноўвае згуляць у 66. Бульдог паслаў на сене сваю куртку подшыўкай наверх, і на ёй пачалі гуляць у карты. Да іх далучыўся Мамант і Ванька Бальшавік.

Побач з імі з сур’ёзнай мінай Лорд пачаў апавядаць Юліку Вар’яту, як можна без стрэльбы ўпаляваць зайца.

— Разумееш, купляеш пачак табакі і раніцай, пакуль заяц спіць, абыходзіш палеткі і на кожны камень кладзеш па каліву тытуня… Раніцой заяц прачнецца, пацягнецца, пачухае лапкай за вухам і, як сабачка, пабяжыць за патрэбай. Прыскочыць да камяня і адразу ж панюхае. Тытунь заляціць яму ў нос. Чыхне — трэснецца ілбом у камень, ападзе набок і ляжыць. А ты раніцой выходзіш і збіраеш іх у мяшок.

— Баіш?

— Баю? Галаву даю наадрэз, што не. А на мядзведзя палююць інакш. Палююць толькі ўвосень, калі лісце з дрэваў ападае. Тады бярэш вядро з клеем і ідзеш у лес, дзе жывуць мядзведзі. Намазваеш клеем лісты, а сам хаваешся. Мядзведзь ідзе: члап-члап! члап-члап! Да яго лап прыліпаюць лісты. Усё больш, больш, аж, нарэшце, столькі іх назбірае, што не можа з месца паварухнуцца. Тады выходзіш з-за кустоў, абвязваеш яго вяроўкай, на воз і дахаты!

Шчур, гуляючы ў карты, не вытрымаў і адгукнуўся:

— Яшчэ аднаго вар’ята маем!

— He вар’ята, а пана вар’ята! — адказаў Лорд.

— Такі пан на саломе спіць і зубамі блох ловіць!

Распачалі сварку. Заўважыў, што робяць гэта не са злосцю, a для забавы. Апоўдні Трафіда прыйшоў у гумно. Быў відавочна на падпітку.

— Ну, братва, валіце да мяне!.. Зараз будзе шамка!

Усе пазлазілі з гары на ток.

— Як там тавар? — запытаўся Лорд у Юзіка.

— Зараз прыйдуць «пераношчыцы». Лёўка ва ўсю працуе. Бамбіна жратву вам шыкуе.

— He заціснуў яе там? — пытаецца Бальшавік.

— Патрэбна мне такая… абноска!

Знадворку данесліся крокі, і ў гумно, надзіва лёгкім крокам, увайшла рослая, налітая кабета гадоў 35. «Прыфранцілася». Па ўсім гумне пацягнуўся пах парфумаў. На нагах мела шаўковыя, пад колер цела, панчохі, кароткая сукенка моцна падкрэслівала буйныя формы.

— Дабрыдзень, хлопчыкі! — прагаварыла голасна, весела, паказваючы сваёй усмешкай ладныя белыя зубы.

Усе прывіталіся. Ванька Бальшавік, падскочыўшы наперад, узяў у яе з рук два вялікія кашы. Паставіў іх на ток, а пасля, жартуючы, паспрабаваў абхапіць Бамбіну. Жанчына ж так стукнула яму кулаком у грудзі, што ён заваліўся.

— Гэтак яму! — вымавіў Юзік.

— Спёкся? — запытаўся Шчур у Бальшавіка.

Смеючыся, Бамбіна прыглядалася да нас. Зірнула на мяне, а потым павярнулася да Трафіды.

— Гэта новенькі?

— Так… свой хлопец…

Кіўнула мне галавой. Праз хвіліну выйшла з гумна, залішне круцячы клубамі і пружынячы пры хадзьбе.

— Гэта баба!.. Як матрац! — з захапленнем вымавіў Ванька.

— He баба, а кабыла! — паправіў яго Шчур.

Хлопцы апаражнялі кашы. Там была вялікая патэльня яечні. Саган упрэлай капусты з мясам. Стос гарачых бліноў. Тры боханы хлеба і ладны кавалак бачка.

У куце гумна Трафіда выцягнуў з саломы тры пляшкі спірту і развёў яго вадой, якая стаяла ля дзвярэй у ёмкай дубовай дзежцы. Лорд накройваў сцізорыкам вялікія лусты хлеба.

Пачалі піць гарэлку і есці. Нібы машыны змяталі харч. Найбольш заўзята стараўся Фэлік Маруда. З сапеннем, пляскаючы вуснамі і чамкаючы, ён знішчаў мяса. Аблізваў тлушч з пальцаў то з адной, то з другой рукі.

— Бачыце, як запіхвае! — абціраючы вусны, кажа Лорд. — За вушамі пішчыць, а нос у клубок згінаецца! Да работы апошні, да жратвы ж — першы!

— Mae рацыю! — адказвае Шчур. — Няхай конь працуе! Mae вялікую галаву, чатыры нагі, доўгі хвост… а ў яго?

Перамытнікі скончылі есці. Толькі Фэлік Маруда, не звяртаючы ні на кога ўвагі, дабіваў рэшткі стравы. Болек Лорд пачаў апавядаць:

— Чуеце, хлопцы, я ведаў адну такую бабу, якая штодня з’ядала на сняданне яечню з трыццаці яек.

— Напэўна, была як наша Бамбіна, — запальваючы папяросу, прабурчэў Бульдог.

— …Дык аднаго разу «яе» мужык вырашыў пажартаваць і да трыццаці яек, якія яна разбіла, дабавіў яшчэ тры дзесяткі. Прыйшла баба, усмажыла яечню і давай есці. Насілу справілася.

— Халера, не лопнула! — прагаварыў Салавей, круцячы галавой.

— …Умяла і сядзіць. Сапе, нібы паравоз. А тут падыходзіць суседка і пытаецца, чаму такая чырвоная! А яна адказвае так: «Ведаеш што, суседачка. Альбо я хворая, альбо захварэю — з трыццаці яек яечню ледзь утаптала!»

Хлопцы смяюцца і, закурыўшы папяросы, пачынаюць апавядаць пра розныя вядомыя ім выпадкі абжорства. Пад час гэтай размовы дзверы ў гумно адчыняюцца і зноў заходзіць Бамбіна, грацыёзна несучы поўны кош яблык і сліў.

— Бярыце, хлопцы! Закусіць вам прынесла!.. Але ж і надымілі! Глядзіце, каб мне гумно не спалілі!

— Толькі на таку курым… Пільнуемся… — супакоіў яе Юзік.

— Ну-ну!.. Глядзіце!.. — Закінуўшы за галаву рукі, доўга папраўляла хустку, знарок выстаўляючы напаказ выпуклыя грудзі. Падпітыя хлопцы галоднымі вачыма сочаць за яе рухамі. Гэта Бамбіну ятрыць. Прыжмурыўшы вочы, хістаючы бёдрамі, нахіляецца ўзад і ўперад. Затым, узяўшы кош з пустымі гаршкамі, выходзіць.

Мне здалося, што перад гэтым вельмі ўважліва паглядзела на мяне і ўсміхнулася. А можа, я памыліўся? Магчыма, тая ўсмешка была адрасавана ўсім нам?

Юзік Трафіда меркаваў, што начаваць мы будзем на мяліне Бамбіны і толькі назаўтра ўвечары пойдзем у зваротны шлях. Аднак жыды не даставілі з Менска тавар, які мы меліся забраць у Польшчу. Калі пачало змяркацца, да нас прыйшоў Лёўка. Заклапочана паціраючы худыя рукі, наракаў:

— Холерыя іх бяры з такім роботам!.. Яны, мусіць, думаюць, што мы цягніком ездзім!

Адышоўшы з Трафідам у кут гумна, доўга там напаўголаса размаўлялі. Я пачуў пару Юзікавых выразаў:

— Мне гэта ганс-памада — ідзём мы з таварам ці без!.. Плаці мне — і ўжо! Хлопцам таксама!.. Я за работай не ганюся… Калі будзеце махляваць, дык пушчу ўсё гэта дымам, і шлюс.

На змярканні пачалі рыхтавацца ў дарогу. Лёўка застаўся ў Бамбіны, каб падрыхтаваць тавар для наступнага разу. А мы павінны былі вярнуцца ў Ракаў і праз два дні прыйсці з чарговай партыяй тавару.

Вырушылі ў зваротны шлях. Ісці без цяжару было лёгка. Трафіда з месца пайшоў спорным крокам. Стараючыся ісці шырока і роўна, я след у след трымаўся за ім.

Паветра было халоднае. Ноч — выдатная. Раі зорак свяціліся на небе. Праз нейкі час, прыстасаваўшыся да размеранага руху, я ўжо крочыў аўтаматычна. Аднастайнае калыханне цела і пануючая навокал ціш спрыялі засынанню. Пачынаў марыць пра розныя рэчы… Усміхаўся, махаў рукамі. Злавіўшы сябе на гэтым, голасна рассмяяўся. Трафіда ў хадзе павярнуў да мяне галаву і ціха вымавіў:

— Штосьці сказаў?

— He… He…

He даходзячы пяці кіламетраў да граніцы, зрабілі адпачынак. Спыніліся непадалёку густога зарасніку на беразе малой рачулкі. Паколькі не мелі гарэлкі, дык, асцярожна закурыўшы, ляжалі ў густой траве і адпачывалі.

Трафіда прылёг побач. Пасля працяглага маўчання ён звярнуўся да мяне:

— Ці знаешся на зорах?

— На зорах?.. — запытаўся я, здзіўлены. — He… не разбіраюся…

— Шкада. Калі раптам давядзецца даваць драпака, дык павінен ведаць, як выйсці за граніцу… Бачыш вунь тыя зоркі?

— Якія?

Юзік пальцам паказаў мне сузор’е Вялікага Воза — сем большых зорачак на паўночнай, бліжэй да захаду, частцы неба, якія ўтваралі нешта накшталт чатырох калёс з дышлем наперадзе. Малюючы пальцам на небе і, як мне здавалася, датыкаючыся паасобку да кожнай з іх, Трафіда дакладна вызначыў зоркі, пра якія хацеў мне сказаць.

— Так… Бачу… I што?..

— Калі нас, магчыма, некалі пагоняць і разваляць партыю, дык арыентуйся так, каб гэтыя зоркі былі з правага боку!.. Куды ні пойдзеш, заўсёды выйдзеш на граніцу. Разумееш — па правай руцэ!

— Разумею.

Я доўга глядзеў на гэтыя зоркі. Былі прыгожыя. Дзівосна блішчэлі. Пераліваліся рознымі фарбамі. Заўважыў, што яны маюць шмат усялякіх адценняў. Мяне зацікавіла пэўная думка: навошта гэтыя зоркі так цудоўна падабраныя адна да другой? Можа, узаемна кахаюць сябе, як часамі на зямлі людзі — і супольна вандруюць па небе. Можа, яны размаўляюць паміж сабой… перамігваюцца?.. Калі ўважлівей прыгледзеўся да гэтых зорак, яны нагадалі мне сваім абрысам — лебедзя.

Неўзабаве вырушылі далей. Цяпер Трафіда крочыў памалу. Раз-пораз спыняўся і прыслухоўваўся. Тады і мы ўсе затрымліваліся.

Адразу пасля поўначы выйшлі на граніцу. Трафіда прыпыніўся паміж двума слупамі. Я стаў побач.

— Гэта пагранічныя слупы, а гэта… граніца… — ціха сказаў мне Юзік.

Я з цікавасцю ўзіраўся на невялікія капцы з чатырохбаковымі слупамі на версе. На іх знаходзіліся дзяржаўныя гербы і нумарныя знакі. На польскім слупе быў знак з намаляваным белым арлом на чырвоным фоне. На савецкім — адціснутая на блясе пяціпраменная зорка з сярпом і молатам.

З пагранічнай паласы накіраваліся па вузкай мяжы ў напрамку Паморшчыны. У нейкі момант мы зноў спыніліся. Нечакана пачуўся здушаны шэпт:

— Хло-о-п-цы!..

Гэта быў голас Салаўя. Я паглядзеў улева і ўбачыў у цемры нешта белае: яно хутка рухалася перад намі. Гэта не была постаць чалавека, бо было яно занадта малым і мільгацела ў паветры, то падымаючыся ўгару, то апускаючыся ўніз. Гэта была хіба здань.

З моцным тахканнем у сэрцы я глядзеў на незвычайную з’яву. Пасля падышоў да Трафіды:

— Што гэта, Юзік?

— Халера яго ведае, што гэта? — адказаў мне сябра. — Можа, упыр ці д’ябал страшыць?.. Кажуць, што гэта душа капітана… Бааняры таксама баяцца «таго»!

Ужо пазней Юзік расказаў мне такую гісторыю. Адзін расейскі капітан, па паходжанні паляк, пад час рэвалюцыі выехаў з Расеі. Калі бальшавікі ўзялі ўладу ў свае рукі, ён не змог вярнуцца ў Саветы. Але там засталася дачка і жонка. Вельмі хацеў забраць іх адтуль і з гэтай мэтай прыехаў на пагранічча.

Пасяліўшыся непадалёку ад Выганіч на хутары ў сялян, ён звёз туды свае рэчы, паколькі вырашыў заставацца ў іх да таго часу, пакуль не пераправіць з Саветаў сям’ю. Імкнуўся выканаць гэтую задуму з дапамогай мясцовых сялян, бо ўсе астатнія шляхі былі безвыніковыя.

Сын гаспадара, у якога спыніўся капітан, некалі служыў у расейскай арміі і добра ведаў дарогі да Мінска. Ён згадзіўся дапамагчы капітану перавесці ягоную сям’ю ў Польшчу… Выбраліся ў далёкую дарогу. Трапілі ў Менск, а потым, затраціўшы багата часу, пасля шматлікіх прыгод апынуліся ў Ніжнім Ноўгарадзе, дзе некалі капітан пакінуў сям’ю. Там ён даведаўся, што жонка памерла, a дачка Ірына жыве ў былога вартаўніка камяніцы, недзе на прадмесці. Ледзьве здолелі яе адшукаць і вырушылі ў зваротны шлях.

Калі дабраліся да Масквы, іх таварыш па падарожжы захварэў тыфусам. З вакзала забралі яго ў шпіталь, дзе той неўзабаве памёр. Капітан з дачкой даехалі да Менска, а пасля пехатой пайшлі ў Ракаў. Уначы каля Вялікага Сяла заблудзіліся, і недалёка ад граніцы іх пераняў савецкі патруль. Затрымалі. Капітан пачаў абараняцца і, забіўшы двух салдат, кінуўся з дачкой уцякаць. Яго засыпалі кулямі і гналіся за параненым нават на польскай тэрыторыі. Капітан зваліўся ў двухстах кроках за граніцай на нейкі капец, які стаяў там з даўнейшых часоў. Здолеў яшчэ крыкнуць дачцэ: «Уцякай!» і, паміраючы, рэштай сіл і патронаў прыкрыў яе ўцёкі. Бальшавікі забралі труп і перацягнулі яго на свой бок. Дачка капітана збегла ад іх, адшукала хутар, на якім жыў бацька перад апошняй вандроўкай у Саветы. Пасялілася ў сялян і зараз жыве там. Яе лічаць кранутай, аднак любяць за дабрыню і працавітасць. Курган, на якім загінуў капітан, ад таго часу называюць Капітанскай Магілай.

Пасля гэтага выпадку зводдаль ад капца і на паграніччы пачала з’яўляцца здань. Адзін з салдатаў, бааняр, хацеў яе падстрэліць. Выпаліў з карабіна пяць разоў. Здань знікла. А на другі дзень ён падарваўся на гранаце, з якой забаўляўся ў казарме. Затым яшчэ двое зухаў зрабілі на яе засаду і ўшчалі страляніну. Праз два дні аднаго з іх хтось застрэліў на граніцы, а другі, цяжка захварэўшы, памёр у шпіталі. Ад таго часу больш ніхто не паляваў на здань, якая з’яўлялася па начах на паграніччы.

Гэтую гісторыю мне расказаў Юзік пасля вяртання дахаты. Зацікавіла мяне вельмі, бо гучала як байка, а была праўдай: яе потым і пацвердзіла шмат людзей.

Паглядаючы на знікаючую здань, мы доўга стаялі ў полі зводдаль ад граніцы.

Захоўваючы асцярожнасць, перайшлі насыпаную дарогу, якая вяла да граніцы, а крыху пазней пакрочылі па дарозе з Паморшчыны ў Ракаў. Затым, берагам Іслачы, паволі накіраваліся да мястэчка.

Недалёка ад млына хлопцы разышліся ў розныя бакі. Я пайшоў з Юзікам да яго хаты на Слабаду. Не ўваходзячы ў дом, каб нікога не будзіць, падаліся ў гумно і там паклаліся спаць на свежым, духмяным сене.

3

Раніцай мяне разбудзіла малодшая з сясцёр Трафіды — Янінка. Гэта была дзівосная дзяўчынка; мела гадоў 12, але выглядала паважнай, нібы дарослая. Часам яна задавала такія нечаканыя пытанні, што цяжка было адразу знайсці адказ.

— Хадзіце снедаць, бо сонейка ўжо шчыруе! — звярнулася да мяне.

Я папрасіў яе, каб прынесла ручнік і мыла. Затым пайшоў агародамі да рачулкі. Дзяўчынка пацягнулася за мной.

— Ідзі дахаты… Я зараз прыйду…

— А я тут пасяджу сабе… Я не буду глядзець… Гэта мяне ўвогуле не цікавіць… Юзік мяне ніколі не гоніць… Гэта нядобра — крыўдзіць меншых.

— Сядзі, сядзі… Якая ты яшчэ неразумная!

— Гэта і добра. Каб усе былі мудрымі, дык павар’яцелі б.

Пакінуўшы дзяўчынку пад вярбой, я пайшоў уніз, па плыні рэчкі. Выкупаўся і вярнуўся назад. Янінка дрэпала побач. Праз хвіліну я пачуў:

— Гэлька казала, што вы бедны.

— Чаму?

— Бо не маеце ні мамы, ні брата, ні сястры…

— Але ў мяне ёсць Юзік.

— Ну так… Але сястры не маеце!

— У мяне ёсць ты.

Хвілінку падумаўшы, сказала:

— Але вы мяне не кахаеце!

— Бо ты малая і неразумная… Калі вырасцеш, буду кахаць цябе… Ды і не я адзін, а яшчэ шмат хлопцаў.

Памаўчаўшы, нечакана прагаварыла:

— Я начыхаць хацела на іх!

Гэты выраз яна, напэўна, чула ад старэйшых дзяўчат.

У пакоі мяне чакала Гэля — старэйшая з сясцёр Юзіка, досыць ладная васемнаццацігадовая дзяўчына, бландзінка. Яна была поўнай процілегласцю Янінкі: тая ніколі не смяялася, а Гэля пры кожным выпадку залівалася галасістым смехам да слёз, часам беспадстаўна.

Гэля прынесла мне гарбаты ў чайніку, хлеб, масла і вясковы сыр.

— Калі ласка, снедаць. Я чакала пана, бо хачу ісці ў сад.

— А дзе Юзік?

— Пайшоў у горад. Зараз вернецца. Загадаў не будзіць пана. Але як гэта можна: столькі часу не есці!

Неўзабаве Гэля выйшла ў сад, а я застаўся ў памяшканні з Янінкай. Піў гарбату, дзяўчынка ж залезла на канапу, падкурчыла ногі і, упершыся даланёй у шчаку, упарта ўзіралася мне ў твар.

— Чаго так углядаешся?

— Пан падобны на зайца.

— На зайца?

— На малога зайца… Я бачыла, як ён еў капусту… Юзік злавіў яго і прынёс. Ён варушыў мордачкай таксама, як пан…

Янінка пачала паказваць носам і шчокамі.

— А ты падобна на сароку.

— Няўжо?..

— Так. Сарока сядзе на плоце і… галоўкай улева, галоўкай управа — за людзьмі цікуе.

— He, гэта не так. Яна не цікуе.

— А што яна робіць?

— Яна «камбінуе».

— Што камбінуе?

— Усялякія рэчы. Хіба я ведаю. Я чула розныя апавяданні, як сарокі між сабой пра людзей балбочуць.

Маці паклікала Янінку на кухню, а я застаўся адзін. Хадзіў узад і ўперад па вялікім пакоі. Перад сабой у вакне я бачыў, як па вуліцы доўгай, часам у некалькі радоў, шарэнгай цягнуцца сялянскія вазы. Прыгадаў, што сёння ў мястэчку кірмаш.

Я закурыў папяросу і ўсеўся на крэсла ля вакна, якое ад саду аддзяляў вузкі пераход на двор. Бачыў, як Гэля абірала яблыкі, стоячы на прыстаўленай да яблыні драбіне, і складвала іх у вялікі кош, які трымала перад сабой, абапёршы яго на прыступку. Доўга назіраў за ёй праз вазонніцы расстаўленых на падваконніку кветак.

Пачуў, як фортка ў браме адчынілася. Я падумаў, што гэта Юзік вяртаецца дахаты. Прыціскаючыся тварам да шыбіны, выглянуў на падворак. Убачыў там мужчыну гадоў 32, які крочыў па двары ў цёмна-сінім гарнітуры, лакерках, белым, з палакіраваным брыльком, картузе. У руцэ ён трымаў ляску, якой пры хадзьбе пастукваў па нагавіцах. Меў вельмі правільны твар. Яго ўпрыгожвалі чорныя вусікі, але псавалі вочы, якія зіркалі па баках.

«Што за цаца?» — падумаў я.

Тады я не здагадваўся, што гэты чалавек у будучым зробіць шмат прыкрых спраў мне і маім сябрам.

З нейкай камічнай грацыяй, адначасова галавой, картузам і ляскай незнаёмы схіліўся перад Гэляй і штосьці сказаў. Дзяўчына павярнула да яго галаву, і яе твар расквітнеў вясёлай усмешкай… Мне зрабілася прыкра. Хоць не быў закаханы ў Гэлю, але палюбіў яе як сястру свайго сябра і як сімпатычную дзяўчыну.

Незнаёмы ўвайшоў у сад і, стоячы каля драбіны, нешта гаварыў Гэлі. Яна смяялася, ківаючы галавой, якую ўпрыгожвала вялікая доўгая каса, штосьці адказвала яму.

«Буркуюць галубкі!» — амаль са злосцю падумаў я.

У нейкі момант заўважыў, што незнаёмы, падняўшы ўгару руку, правёў далоняй па лытцы дзяўчыны. Мне зрабілася горача. Убачыў, як Гэля хутка зіркнула на вокны хаты і пасля саскочыла з драбіны. Яна стаяла з чырвоным тварам і нешта хутка казала свайму кавалеру. Я не заўважыў, каб яна на яго разгневалася: напэўна, рабіла яму вымову за «нетактоўнасць», а магчыма, і за… неасцярожнасць?

Гэля з кошыкам яблыкаў накіравалася да хаты, а яе залётнік, узяўшыся ў бакі, з усмешкай глядзеў ёй услед. Пасля з размаху працяў паветра ляскай і рушыў да брамы.

Я пачаў хадзіць па пакоі. Затым, падышоўшы да вакна, якое выходзіла на вуліцу, убачыў, што мужчына з ляскай стаіць на процілеглым баку вуліцы і аглядае мінаючыя яго вазы. Тады ж я ўбачыў Юзіка, які, спяшаючыся, ішоў па вуліцы. Мужчына з ляскай падаўся насустрач. Яны прывіталіся і некалькі хвілін размаўлялі. Потым развіталіся. Юзік пачаў перасякаць вуліцу, кіруючыся да сваёй хаты.

Ён зайшоў у памяшканне.

— Ужо падняўся?

— Даўно.

— Я крыху затрымаўся. Клопаты з жыдамі! Забраў у іх грошы за работу і аддаў хлопцам… Заўтра ў дарогу. Нам падрыхтоўваюць тавар…

Ён выняў з кішэні дзве залатыя дзесяцірублёўкі і падаў мне.

— Трымай два гузікі… Гэта твой першы заробак… Плюнь на шчасце!..

Я ўзяў грошы. Дзесяць рублёў хацеў пакінуць Юзіку, каб той аддаў сваёй матцы на маё ўтрыманне: бо жыў і харчаваўся разам з імі, але ён не пажадаў прыняць. Адказаў, што ўсё ўжо дамоўлена і мы будзем рахавацца пазней, калі болей зараблю.

Потым я запытаўся ў Юзіка пра мужчыну з ляскай, якога бачыў разам з ім на вуліцы. Юзік рассмяяўся.

— Гэта, браце, нумар!.. Адкуль яго ведаеш?

— He ведаю зусім… Бачыў толькі, як размаўляў з табой…

— Гэта Гэлькін нарачоны… He падабаецца ён мне, але дзяўчына ў яго ўтрэскалася… Што з бабай зробіш?..

— Ён таксама перамытнік?

— Так. Гэта Альфрэд Алінчук. Іх пяць братоў: Альфрэд, Альбін, Адольф, Альфонс і Амброжы. Усе на «А». I прозвішча на «А» — Алінчукі. За граніцу ходзяць толькі адны. Са зброяй ходзяць… Перамытнікі добрыя, але хлопцы дрэнь. Задзіраюць насы, халеры, і іншых хлопцаў за нішто маюць! У вялікіх паноў гуляюць, а ногі дзёгцем смярдзяць. Іх дзед смалакурню меў, а бацька дзёгцем і вупражжу гандляваў… Ну, няхай іх сабака задзярэ! Ідзём на рынак. Трэба ж табе боты купіць!

Я ўзяў шапку, і мы выйшлі з памяшкання на вуліцу.

Дабраліся да вялізарнага, як вокам сягнуць, пляца, застаўленага вазамі. Сярэдзіну рынка займаў вялікі аднапавярховы прастакутнік з крамаў. Па краях пляца таксама былі жыдоўскія крамкі, чайныя, заезджыя двары і рэстараны. Недалёка ад крамак знаходзіліся буданы вандроўных гандляроў і шаўцоў. Мы з цяжкасцю пракладвалі сабе дарогу ў шчыльным натоўпе.

Над усёй плошчай можна было б павесіць агромністую харугву Бахуса. Пілі ўсе. Пілі ўсюды. Пілі стоячы, лежачы, седзячы. Пілі на вазах, паміж вазамі і пад вазамі. Пілі мужчыны і жанчыны. Маткі паілі малых дзяцей, каб і яны пазабаўляліся на кірмашы; паілі і немаўлят, каб тыя не плакалі. Бачыў нават, як, задзёршы ўгару шчэлепы, п’яны селянін уліваў у конскае горла гарэлку з бутэлькі: вяртаючыся дахаты, ён хацеў пафарсіць перад усім «светам» хуткай яздой.

Праз нейкі час Трафіда завёў мяне ў будан да шаўца. Прывітаўшыся з гаспадаром, ён сказаў:

— Патрэбны боты. Але патрэбны, разумееш, каб ціп-топ і першы клас!.. Залаты тавар, залатая работа! Бо гэта для залатога хлопца за залатымі інтарэсамі хадзіць!

— Добра, — адказаў шавец. I, не здымаючы з латка боты, дастаў з-пад прылаўка куфэрак. Адтуль выцягнуў пару хромавых ботаў.

— Лепшых і ў Вільні не зробяць! Толькі ці падыдуць?

Я прымераў да нагі. Былі трохі велікаватыя, але Юзік параіў цесных не браць, бо надыходзіць зіма і можна будзе накручваць тоўстыя анучы.

— Колькі просіш за скокі? — запытаўся Трафіда ў шаўца.

— Пятнаццаць рублёў.

Юзік засмяяўся.

— Бачыш, Уладзік: залатое дно. Усё ўсюды за даляры і золата. Канада, пся крэў! Бутэлька гарэлкі каштуе срэбраны рубель, пляшка спірытусу залаты рубель, а за гэтыя «колы» пан майстар жадае пятнаццаць залатых хрусцікаў. I так кругом!

Боты мы старгавалі за дзесяць рублёў і адзін даляр. На дадатак пакінулі шаўцу мае старыя атопкі.

Задаволены Юзік аглядаў мае ногі.

— Аматарскае мастацтва, пся крэў! Сам англійскі кароль такіх колаў не мае!.. Можа, яшчэ штосьці хочаш купіць?

— Не.

— Ну і добра. Наступным разам купім табе гарнітурчык эф-эф. Прыбярэшся, як сам граф! Тут ужо я пастараюся! А боты трэба пакрапіць… на шчасце і каб добра насіліся! Ідзём да Гінты!

Мы абмінулі дзвюх дзяўчат, якія павольна крочылі каля латкоў з таварамі. Яны лускалі семкі і сплёўвалі лушчынне ва ўсе бакі. Адна была ў чырвонай сукенцы і зялёнай хустачцы на галаве. Другая — у зялёнай сукенцы і жоўтай хустачцы. У руках неслі вялікія скураныя сумкі з бліскучымі, нікеліраванымі замкамі. Дзяўчаты занадта смела, амаль з выклікам, зірнулі на нас.

— Гэльцы і Маньцы нашае найніжэйшае ўшанаванне! — весела азваўся да іх Юзік.

— Нашых два!.. — адрэзала адна.

— Пашмараванні, — дабавіла другая.

— Што за яны? — запытаўся я ў Трафіды.

— Перамытніцы. Гэлька Пудзель і Маня Дзюньдзя.

— Дык і жанчыны ходзяць з кантрабандай?

— Яшчэ як! Некаторыя лепей фартуюць, чым хлопцы. Але іх няшмат. На ўсё мястэчка дзесяці не набярэцца. Ходзяць тыя, хто мае сваякоў за мяжой.

Мы наблізіліся да рэстарацыі Гінты. Перад уваходам віраваў натоўп хлопцаў з бутэлькамі ў кішэнях і руках. Дзверы ўсярэдзіну былі адчынены насцеж: адтуль разам з парам і тытунёвым дымам далятаў шум галасоў і воклічы п’яных.

Да нас падышоў Шчур. Бліскаючы вачыма і паказваючы жоўтыя зубы з-пад тонкіх вуснаў, ён халоднымі касцістымі пальцамі паціснуў нашыя далоні. I, сплёўваючы праз зубы на боты сялян, якія праходзілі побач нас, запытаў:

— Да Гінтулькі… ці што?

— Так.

— I я з вамі.

Шчур выглядаў дзівакавата. На галаве ён меў вялікую амерыканскую клятчатую шапку, а на шыі па-турэцку завязаную чырвоную хусцінку. Рукі заўсёды трымаў у кішэнях нагавіц. Ішоў ён перавальваючыся. Гэта быў растоўскі злодзей з цёмным і бурным мінулым. Увесь парэзаны нажамі, сам ніколі з нажом не раставаўся. Hi разу не прамінуў ні адной бойкі, нават заведама прайгранай.

Мы ступілі на патанаючы ў балоце падворак і праз цёмныя, жахліва смуродныя сенцы апынуліся ў вялікім пакоі. Спачатку нічога не мог разгледзець: усё знікала ў густым тытунёвым дыме. Ужо пазней я заўважыў некалькі столікаў з людзьмі. Былі гэта толькі перамытнікі.

Неспадзявана на процілеглым канцы залы зайграў гармонік, напаўняючы пакой гукамі старога расейскага марша. Гэтак гарманіст Антось — малы чалавечак, неакрэсленага ўзросту, з зеленаватым тварам і раскудлачанымі ва ўсе бакі валасамі — прывітаў уваход Трафіды.

— Здароў, хлапцы! — выгукнуў Юзік, абыходзячы столікі, вітаючыся з прысутнымі.

Антосю ён кінуў залатую пяцірублёўку. Гарманіст, не спыняючыся, спрытным рухам рукі злавіў яе ў паветры.

— Гэта табе за марш, — сказаў Трафіда.

Па яго прыкладу я абышоў столікі, паціскаючы рукі перамытнікам. Даланю Маманта не здолеў абхапіць, той жа не сціскаў яе, відавочна, баючыся, каб не пашкодзіць маю руку.

Перамытнікі ссунулі тры столікі і заставілі іх бутэлькамі з півам і гарэлкай, талеркамі з кілбасой, хлебам і агуркамі.

Напачатку з нашай групы я ўгледзеў толькі Болека Лорда, Фэльку Маруду, Бульдога і Маманта.

Галоўнае месца за сталом займаў Болек Камета — славуты перамытнік, мужчына гадоў пяцідзесяці, з доўгімі чорнымі вусамі. Гэта быў вядомы на ўсё пагранічча п’яніца і гуляка. Пазней я даведаўся, што мянушку «Камета» той атрымаў вось з якой нагоды: калі ў 1912 годзе на зямлю «ішла» камета Галея і меўся адбыцца канец свету, ён на гэтай падставе прапіў і прагуляў усю сваю гаспадарку. Каля яго сядзеў Кітаец — высокі, худы хлопец з жоўтым абліччам і прыгожымі, крыху раскосымі, вачыма. Было яшчэ некалькі хлопцаў, але я пазнаёміўся з імі бліжэй праз нейкі час.

— Кажу і сцвярджаю, — гаварыў Камета, вылупліваючы вочы і рухаючы вусамі, — хто не п’е — той не жыве, а гніе!

— Мудра! — ухваліў Лорд, ударам аб калені выбіваючы коркі адразу з дзвюх бутэлек.

Наліў гарэлку да палавіны шклянак.

Мамант, штосьці мармычучы і нахіляючы набок галаву, прысунуў да сябе шклянку і асцярожна выпіў, нібы баючыся скрышыць у руцэ шкло. Выпіў гарэлку, хукнуў у паветра, а пасля падміргнуў мне і нешта буркнуў. Я ніколі не чуў, каб Мамант сказаў больш, чым адзін сказ. Звычайна абмяжоўваўся адным словам або жэстам рукі і падміргваннем вока.

— Ведаеце, хлопцы, — адгукнуўся Кітаец, — што мне сказаў Фэлік Маруда?

— Што камбінуе, як венік з’есці! — ляпнуў Бульдог.

— Не… Ён сказаў, што гусь найдурнейшая птушка на свеце!

— ?.. — рухам далоні і ўзнятымі ўгору брывамі запытаўся Мамант.

— Бо… адной замала, а двух зашмат!.. Курэй, качак заўсёды можна дапасаваць: мала дзвюх — з’еш тры, мала трох — упрэш чатырох, а з гусямі горш!

— Напэўна, ты памыліўся, — прагаварыў Шчур. — Мусіць, гаворка ішла не пра птушкі, а пра цялушкі.

He звяртаючы ўвагу на шпількі, Маруда, трушчачы зубамі косткі і аблізваючы пальцы, даводзіў гуся да парадку.

Болек Лорд выконваў абавязкі гаспадара. Ён прыносіў з буфета гарэлку і закуску, наліваў шклянкі гарэлкай і півам і, як умеў, бавіў хлопцаў. He забываўся ён і пра музыку — заносячы час ад часу Антосю гарэлку ў шклянцы і закуску. Набліжаючыся да яго, прыпяваў:

Антось прыпыняў гранне. Браў шклянку. Выпіваў адным духам гарэлку і, абапёршыся локцямі на гармонік, пачынаў прыкусваць. Ён нагадваў мне пацука, які абгрызае хлебную скарынку.

Вечарэла. За вокнамі штораз рабілася цямней. Хлопцы пазавешвалі фіранкі. Гінта запаліла керасінавую лямпу, якая на драцяной дузе вісела пад столлю.

Працягвалі выпіваць.

Нечакана Кітайца пачало ванітаваць. Спачатку на стол, а пасля на падлогу.

— Нарабіў сечкі для сабакі! — прагаварыў Лорд, уладкоўваючы Кітайца на вузкай, абцягнутай чорнай цыратай, канапе, што стаяла пад вакном.

— Антось, грай пахавальны марш! — крыкнуў Шчур.

Гарманіст пачаў выконваць марш Шапэна. Шчур зноў наліў шклянкі і пракрычаў:

— За здароўе нябожчыка, хлопцы! Няхай ён жыве!

— Мудра! — адказаў Лорд, беручы шклянку ў рукі.

Я ніколі не бачыў, каб пілі гарэлку ў такой колькасці. Асабліва шмат спажывалі Мамант і Болек Камета. Таксама не марнавалі часу Фэлік Маруда з Бульдогам. Найменей піў Юзік, ну, і я.

У пэўны момант я пачуў крык адразу з некалькіх горлаў:

— Ура!

— Няхай жыве!

— Давай яго сюды!

Я азірнуўся і ўбачыў Салаўя. Гэта быў малады хлопец. Усміхаючыся і крыху збянтэжаны такой гучнай сустрэчай, ён падышоў да стала. Па чарзе паціснуў нам рукі. Болек Камета пачаў яго прасіць:

— Салавей! Душачка! Заспявай, браток!

Сталася дзіўная рэч. Раптоўна гэтыя галаслівыя, п’яныя людзі сцішыліся, і ў пакоі залегла маўчанне. З суседняга пакоя адчыніла дзверы ўстрывожаная Гінта, але, пераканаўшыся, што ўсё ў парадку, зноў іх прымкнула.

Хлопец з хвіліну стаяў нерухома пасярэдзіне пакоя, а затым зацягнуў песню перамытнікаў ціхім, крыху дрыжачым голасам, які паступова набіраў моц і пачуццё:

Салавей падняў угару вочы. Сум і стрыманая скарга гучалі ў яго голасе. Я адчуў, як у мяне па плячах і па галаве пабеглі мурашы. У пакоі я нічога не бачыў, акрамя дзівосных вачэй Салаўя, і кожнай клеткай сваёй душы адчуваў пранікнёны матыў песні.

Калі Салавей скончыў спяваць, усе доўга маўчалі. Паглядзеўшы на Маманта, я ўбачыў, што па яго няроўных, шэрых, нібы вычасаных з каменя шчоках цяклі слёзы. Пачуўся голас Шчура:

— Гэта, пся крэў!

— Салавей, дарагі! — выцягнуўшы да яго рукі, казаў Болек Камета. — Спявай, душка! Яшчэ спявай! Злітуйся, Божа! Спявай!

— Дайце яму перадыхнуць! — вымавіў Лорд. — Тонік! — крыкнуў ён Антону. — Грай наперамену «Дунайскія хвалі»!

Антось зайграў вальс, а Лорд, усадзіўшы за стол Салаўя, паіў яго гарэлкай. Я прыгледзеўся да перамытніка. У яго былі дзіцячыя вочы. Лёгкая ўсмешка блукала па ягоных вуснах. Ён ствараў уражанне не звычайнага перамытніка, а пераапранутага каралевіча. Падумалася: можа, недзе ёсць каралевічы з тоўстымі шчокамі, з тупымі позіркамі вачэй і брыдкімі вуснамі.

Крыху пазней Салавей зацягнуў іншую, больш вясёлую пагранічную песню.

— Хлопцы, кажу і сцвярджаю, што калі я не вып’ю падвойную, дык маё сэрца разарвецца! — прагаварыў Камета пасля таго, як Салавей скончыў песню.

— Мудра! — адгукнуўся Лорд, наліваючы амаль поўныя шклянкі.

У нейкі момант я заўважыў, як Мамант выняў з кішэні гімнасцёркі 20-даляровы банкнот і, сапучы, усунуў яго Салаўю. Той паглядзеў здзіўлена на грошы і адкінуў іх на стол.

— Чаго ты!.. Навошта?.. Я не хачу… Бо не буду спяваць!..

— Забяры грошы! — адрывіста прагаварыў Юзік Трафіда Маманту. — Гэта свой хлопец… сам фартуе… За грошы ён не спявае!

З цяжкасцю падняўшыся з месца, Мамант узяў са стала банкнот і аддаў яго гарманісту. Антось з абыякавым выглядам сунуў грошы ў кішэню і нават не падзякаваў. Для яго гэта не мела ніякага значэння. Іграў бы і без аплаты. Галоўнае, абы навокал быў смех, воклічы, каб плюхала ў шклянках гарэлка, каб усе былі вясёлыя.

Юзік меўся пайсці да гандляра і запытаўся ў мяне:

— Патрапіш сам дахаты?

— Чаму ж не?.. патраплю…

— Тады добра… Ты тут нічога не павінен… Я за ўсё заплаціў.

Развітаўшыся з сябрамі, Трафіда выйшаў з «салона».

Забава не спынялася. Я быў ужо зусім п’яны. Мне зрабілася вельмі горача і весела. Я піў, еў, смяяўся, слухаў песні Салаўя і гармонік. He памятаю, калі выбраўся з салона Гінты і як апынуўся на вуліцы.

Памалу сунуўся нейкім цёмным завулкам. Крок за крокам чэпаў па гразкім балоце. Нечакана да мяне даляцеў здзіўлены крык, і ў некалькіх метрах перад сабой я ўбачыў купку людзей, што біліся пры святле ад вакна нейкага дома. Тры мужчыны білі чацвёртага, які, павалены на зямлю, бараніўся ад іх з апошніх сіл. He раздумваючы, я рвануўся наперад. Бакавым ударам, з усяго размаху цела, збіў аднаго, другому так засадзіў кулаком у твар, што той, пакаціўшыся назад, сеў у балота. Трэці кінуўся на мяне; ён таксама быў п’яны. Пачаў мяне кусаць. Я біў яго кулакамі па галаве. Той адпусціў. Гатовы да новай бойкі, хоць і быў напаўпрытомным, я ўсё ж ускочыў на ногі. Раптам мяне званітавала. Пасля адчуў, што нехта вядзе мяне пад руку. Гэта быў той мужчына, якому я прыйшоў на дапамогу. Ён нешта пытаўся, але я не разумеў яго.

Потым ужо памятаю, як выціралі мне мокрым ручніком твар, як нахіляліся нада мной нейкія незнаёмыя абліччы. Потым алкаголь адабраў рэшткі свядомасці.

Раніцой я прачнуўся ў незнаёмым памяшканні. Быў здзіўлены тым, што тут апынуўся. Запытаўся голасна:

— Ці ёсць хто ў хаце?

У дзвярах кухні паказалася смешная круглая галава амаль без валасоў.

— Пан учора быў такі п’яны… Пан нічога не разумеў! — гаварыў, набліжаючыся да мяне, незнаёмы мне жыд.

— Але як я тут апынуўся?

— Я прывёў пана сюды… Пан, напэўна, прыезджы, бо я пана не ведаю. Учора ўначы галганы хацелі мяне забіць, а пан мяне абараніў.

— Я жыву на Слабадзе, у Трафіды.

— Дык пан Юзікаў сябра?

— Так.

— Гэта прыстойны чалавек! Гэта залаты чалавек!.. Ай!.. Мяне завуць Ёська, а гэта мой дом.

Мне хацелася смяяцца, калі я глядзеў на рухі і міміку жыда.

Пасля таго як я апрануўся, Ёська ўпрасіў мяне застацца з ім паснедаць. Вымушаны быў згадзіцца. Ёська паставіў на стол бутэльку пэйсахоўкі, а з буфета прынёс фаршыраванага шчупака. Неўзабаве прыйшла з кухні і прысела побач з намі ягоная жонка, маладая і вельмі прыгожая жыдовачка, з малым дзіцем на руках. Я пачаў з імі гаворку. Ёськава жонка таксама дзякавала мяне за дапамогу яе мужу.

— За што вы пабіліся? — запытаўся я ў Ёські.

— Мы гулялі ў карты. Я іх абыграў… На фарт гуляў… не абшукваў, — тлумачыў мне жыд. — А яны вырашылі адабраць ад мяне грошы. Калі б яны былі цвярозымі, дык гэтага не зрабілі б… А так маглі мяне забіць!

Ёська паказваў мне гузакі на галаве, сінякі на руках і карку. Калі я выходзіў з хаты, Ёська падаўся за мной у сенцы.

— Магчыма, пану што-небудзь будзе патрэбна?.. Дык хай пан прыйдзе… Я ўсё зраблю!

— А чым пан займаецца? — запытаўся я.

Усміхнуўшыся, ён паклаў мне далонь на плячук і прагаварыў:

— Няхай пан запытае ў Юзіка: чым займаецца Ёська Гусяр?.. Ён пану раскажа… Шчаслівай дарогі!..

Ад Трафіды я даведаўся, што гэта прафесійны злодзей.

— Калісь быў славутым злодзеем, — казаў Юзік, — але, ажаніўшыся па каханні, пацішэў. Найчасцей гуляе ў карты. Шулер.

4

З Сашкам Вэбліным — каралём граніцы і перамытнікам — упершыню спаткаўся пры незвычайных абставінах. Сустрэліся ў ягоным каралеўстве — на граніцы.

У чацвёрты раз я ішоў праз граніцу з групай Трафіды. Непадалёку ад Альшанкі перабраліся праз граніцу. Ноч была цёмная. Паўднёвую частку неба загрувасцілі хмары. Усходні вецер сёк па вачах, і гэта ўскладняла дарогу.

Я крочыў услед за Юзікам. Перад выхадам з мяліны, на паграніччы, дзе перахоўваліся ношкі, мы выпілі па паўпляшкі гарэлкі. Зрабілася цёпла і весела. Я прызвычаіўся да нашай работы і палюбіў яе. Мяне вабілі далёкія дарогі. Захапляла таямнічасць нашых паходаў. Мне падабалася адчуванне лёгкай узбуджанасці, якую выклікае небяспека. Палюбіліся адпачынкі па лясах і днёўкі на мялінах. Я палюбіў сваіх сябраў, іх гучныя, простыя забавы.

Некалькі дзён таму купіў сабе новы гарнітур. Цяпер меў «на сваю руку» кішэнны ліхтарык і гадзіннік. А на дарогу ў сваю кішэню клаў адну альбо дзве пляшкі спірытусу. Быў ужо прафесійным перамытнікам. Фартаваў таксама, як астатнія хлопцы.

Прастуючы за Юзікам, думаў пра розныя рэчы. Без намаганняў сачыў за ім. Я таксама навучыўся насіць цяжкія ношкі. Адначасова сачыў за мясцовасцю, прыслухоўваючыся і назіраючы па баках — перад і тыл былі забяспечанымі.

У некалькіх кроках ад граніцы ўвайшлі ў нейкі зараснік. Наперадзе булькацела вада. Трафіда пасоўваўся вельмі павольна, часта спыняўся. Ніколі дагэтуль ён не паводзіў сябе так асцярожна, як зараз. У адным месцы затрымаўся, і мы вельмі доўга стаялі без руху. Я пачаў замярзаць… Зноў пакрочылі далей. Плёскат вады ўсё ўзмацняўся. Раптам Юзік пачаў адыходзіць назад. Наблізіўся да мяне. Схапіўшы за руку, прымусіў прысесці ў хмызняку… Перад сабой я выразна пачуў булькатанне вады і — у той жа момант начную цішыню разарваў карабінавы стрэл і перапалоханы голас, амаль крык:

— Сто-ой!..

У тое ж імгненне прагучала некалькі стрэлаў з рэвальвера. Пасля загрымелі з карабінаў. Ззаду даляцеў тупат ног людзей, якія ўцякалі. Дуднела зямля. Трашчэлі кусты. Несліся бясконцыя крыкі:

— Стой!.. Стой!.. Стой!..

Навокал усё віравала. Што адбываецца, у цемры цяжка было зразумець. Трафіда падняўся і, цягнучы мяне за руку, пачаў таропка адыходзіць убок. Пасля ўперад. Я кіраваўся за ім. Адчуў, што ідзём па вадзе, якая была мне ніжэй калена. Стараўся не згубіць з вачэй сябра, што крочыў наперадзе.

Мы дабраліся да гразкага берага рачулкі, парослага чаротам. Вылезлі з вады. У гэты ж момант адбылося нешта незвычайнае. Тут жа спераду ляснуў стрэл, і я адчуў, як хтосьці зваліўся на мяне. Удар быў настолькі неспадзяваны і моцны, што я паляцеў на зямлю і скаціўся з берага ў ваду. Мяне прыдушыла цяжкая ношка. Хтосьці бег рэчышчам, распырскваючы ваду. Вакол грымелі стрэлы і разносіліся ўсхваляваныя галасы. Заслонены абрывістым берагам, я сядзеў у гразкім глеі.

Праз некалькі хвілін навокал мяне запанавала цішыня: стрэлы і крыкі аддаліліся ўлева. Тады я паціху вылез з вады на бераг і пасунуўся ў процілеглым напрамку, далей ад граніцы.

Увайшоў у лес. Ступаць было цяжка. Кожную хвіліну маю дарогу перагароджвалі дрэвы, кусты і залежы галля. He ведаючы мясцовасці, баяўся трапіць у рукі зялёнак.

У нейкім месцы, прысеўшы на паваленую хвою, доўга адпачываў. Пасля ўсляпую вырушыў наперад, імкнучыся трымацца аднаго накірунку. Такім чынам меркаваў выбрацца з лесу.

Па доўгім пераходзе прыпыніўся на ўскрайку лесу ў гушчары кустоў. Мне запомнілася, што калі ішлі за граніцу, дык вецер дзьмуў у твар. Гэта значыць — дзьмуў з усходу. Зразумеў, што, крочучы па ветру, я перайду назад граніцу. Крыху паразважаўшы, прыкінуў, што вецер мог змяніцца, і тады памылюся. Мяне ахапіла роспач. Адчуваў сябе згубленым у акіяне цямрэчы, у якім не дам рады той небяспецы, што хавалася на кожным кроку. Ворагі адусюль цікуюць на маю загубу. Калі б са мной быў Юзік, дык лёгка вывеў бы адгэтуль. Але дзе ён цяпер? Магчыма, дарэмна шукае мяне?

У пэўнае імгненне прыйшло ў галаву тое, што казаў Трафіда пра зоркі, калі мы ўпершыню вярталіся з-за граніцы. Я пакрочыў назад, стараючыся як мага далей адысці ад лесу.

Апынуўшыся ў чыстым полі, пачаў разглядаць неба. Яго большую палову зацягнулі хмары, аднак на другой палове ўбачыў сузор’е (як пасля даведаўся ад Петруся Філосафа) Вялікага Воза, або Вялікай Мядзведзіцы. На цёмным фоне неба мігцела сем вялікіх зорак, і я, стаіўшы ўздых, доўга ўзіраўся на іх з радасцю, якая распінала мае грудзі. Прыгадаліся Юзікавы словы: «Калі за намі пагоняцца і разаб’юць групу, дык трымайся так, каб гэтыя зоркі былі заўсёды ў цябе з правага боку. Куды не пойдзеш, заўсёды выйдзеш на граніцу!»

Я стаў правым бокам да зорак і адчуў, што вецер дзьме ў патыліцу. Так: напрамак — на захад — дакладны!

Рушыў наперад. Каб не рабіць галасу, крочыў павольна, бо не ведаў, дзе знаходжуся, і каб без патрэбы не стамляцца.

Мінаў палі, лугі, узгоркі… Перайшоў нейкі ручэй, але не ведаў, дзе знаходжуся. Можа, яшчэ ў Саветах, а можа, ужо ў Польшчы? Вырашыў ісці як мага далей. Лічыў за лепшае трапіць у лапы польскіх стражнікаў, там за перамытніцтва (асабліва па першым разе) пакаранне было лягчэйшае, чым у Саветах, дзе гэтая справа каралася вельмі сурова.

Бязгучна, упоцемках, памалу, крок за крокам пасоўваўся ўперад. Калі спыняўся, доўга прыслухоўваўся, стараючыся пры гэтым прабіць вачыма змрок.

Апынуўшыся каля падножжа нейкага кургана, узышоў на ўзгорак. Прыгадалася апавяданне Юзіка пра капітана і здань. «Дык гэта ж Капітанская Магіла», — падумаў я.

Зразумеў, што знаходжуся ў Польшчы. Зараз мне будзе лёгка адшукаць шлях да мястэчка.

Прысеў, абапёршыся ношкай аб схіл пагорка, і доўга глядзеў на паўночны захад… Там, дзе казачнымі фарбамі пералівалася шырока раскінутая па небе цудоўная Вялікая Мядзведзіца. Я яшчэ не ведаў гэтай назвы, але моцна палюбіў яе. Проста не мог адарваць вачэй ад тых зорак.

Калі сядзеў нерухома, загледзеўшыся на зоркі, да мяне даляцеў знізу нейкі шоргат. Падняўшыся, падцягнуў уверх лямкі ношкі і падрыхтаваўся ўцякаць. Шоргат не спыняўся. Я ціха апусціўся ўніз і лёг у лагчынку каля кургана. Праз нейкі час заўважыў постаць, якая памалу паўзла да насыпу. Гэта быў чалавек.

«Напэўна, не зялёнка, а перамытнік, — падумаў я. — У зялёнак шынялі колеру хакі, якія ў начы святлейшыя за твар… Пры тым няма сэнсу красціся ўдалечыні ад граніцы… Магчыма, гэта хто-небудзь знаёмы? Можа, я ведаю?»

Паўзун сеў. Я ўбачыў яго чорны, пахілены абрыс. Крыху пазней заўважыў шэры прастакутнік ношкі.

Пачуўся ціхі стогн і неспадзявана прагучаў сцішаны праклён. «А можа, гэта Юзік?» Не вагаючыся болей, паклікаў:

— Юзік, гэта ты?

Цёмная постаць сутаргава схамянулася. З хвіліну панавала маўчанне, а пасля прагучаў ціхі голас:

— Хто там?.. Хадзі сюды!.. О, халера!..

Я падышоў да сядзеўшага ў траве чалавека. Схіліўся над ім. Незнаёмы запытаўся:

— Ты хто?

— Я?.. Уладзік… Сябра Юзіка Трафіды.

— Адкуль ідзеш?.. Ад чырвоных?..

— Не… ішлі мы з таварам у дарогу… Вёў Трафіда… У Альшанцы зялёнкі пагналі нам ката…

Пачуў здзіўленае:

— Ага!.. Гэта вы былі!..

— Пайшлі! — сказаў я перамытніку.

— Не магу, халера! Звіхнуў нагу.

— Дык я дапамагу табе.

— Добра. Вазьмі маю ношку.

Ён ссунуў ношку з плячэй на траву. Хвіліну памаўчаў, а пасля прагаварыў:

— Бяры ношку і пакладзі на кургане… Разумееш?.. Сваю таксама… Інакш няма як… Потым пашлю за імі… Будзь упэўнены!..

Я узняўся на ўзгорак і паклаў ношкі. Пасля вярнуўся да перамытніка.

— Здолееш занесці мяне ў мястэчка? — хрыпла запытаў ён.

— Чаму ж не? Адпачываючы, можна.

Ускінуўшы яго на плечы «на барана», павольна пакрочыў праз поле ў напрамку Ракава. Зрэдку перамытнік удакладняў мне дарогу: «Управа!.. Улева!» I так памалу пасоўваліся наперад у начным змроку. Час ад часу перамытнік стагнаў ад болю, асабліва калі я чапляўся або падкідваў яго на плячах.

Данёс да могілак. Тут адпачылі, потым панёс далей. Дарога цягнулася бясконца. Я вельмі стаміўся.

Нарэшце ўвайшоў у нейкі завулак, а пасля на падворак вялікай хаты. Тут, побач з вакном, апусціў яго на зямлю. Ён паціху пастукаў у шыбіну. Неўзабаве з сярэдзіны данёсся незадаволены жаночы голас:

— Хто стукае?

— Адчыні, Фэля! Жвава!

— Зараз… Паспееш…

Мы апынуліся ў будынку. Гэта была ладная пярэдняя хата, меньшую частку якой займала развешаная бялізна. Справа я ўбачыў двое дзвярэй: адны на кухню, другія да кутняга пакоя.

Фэля — сястра Сашкі Вэбліна запаліла лямпу і шчыльна занавесіла вокны. Калі пры святле зірнуў на яе, дык знерухомеў, не зводзячы вачэй. Гэта была высокая, смуглая жанчына гадоў 28. На яе плечы ападалі густыя чорныя валасы, заплеценыя ў косы. Была распранутая: усцягнула спадніцу і на нагах мела хатнія тапці, але ўвогуле не зважала на маю прысутнасць. Круцілася па пакоі, штосьці парадкуючы. У яе быў дзівосны твар — падоўжаны, матава-белы, правільны, які меў нейкі асаблівы выраз годнасці. Яго аздаблялі вялікія выразныя вочы, цёмныя бровы і з прыгожым абрысам вусны. Асабліва зачароўвалі яе аголеныя плечы і смуглая шыя. Дасюль я не бачыў прыгажэйшай жанчыны. Так мне здавалася, і так тады думаў. I сапраўды — Фэля Вэблінянка была найладнейшай дзяўчынай мястэчка. Каханнем да яе згаралі ўсе тутэйшыя хлопцы. Аднак вельмі хутка астывалі ад яе досціпаў і пад халодным, пагардлівым поглядам прыгожых зялёных вачэй, у якіх жыла незвычайная моц, што прываблівала і… палохала. Глядзецца ў іх — як у прорву!

Фэля дапамагла мне пакласці Сашку на канапу і пачала нажніцамі распорваць яму бот на правай назе. Нахіліўшыся, я стаяў побач. Сачыў за рухамі поўных, зграбных рук, якія яснелі аголенай прывабнасцю. Нечакана яна перапыніла сваю працу — заўважыла мой сквапны погляд і амаль крыкнула:

— Чаго ўставіўся? Дапамагай!.. Адзін клопат, халера!.. Трэба павесіцца!

— Ну, ты супакойся! — са злосным бляскам у вачах сказаў ёй Сашка. — Бо я цябе зараз утаймую.

Фэля кінула нажніцы на канапу і выйшла ў бакоўку. Праз хвіліну вярнулася, зашпіляючы на грудзях блузку. Яе твар змяніўся да непазнавальнага. Вочы холадна ззялі. Вусны былі моцна сцяты.

Калі здымалі бот з вывіхнутай нагі, Сашка ад болю пагрыз да крыві вусны; потым ён звярнуўся да сястры:

— Скокні хуценька да Жывіцы. Каб ён зараз жа быў тут! Калі не застанеш Жывіцу ў хаце, ляці да Маманта. Але на адной назе… Пайшла!

Нешта буркаючы, Фэля апранула паліто і захінула галаву вялікай цёплай хусткай. Грукнуўшы дзвярыма, выйшла з хаты.

— Змяя, пся крэў! — выгукнуў Сашка і пачаў аглядаць вывіхнутую ў костцы і моцна апухлую нагу.

Сашка Вэблін быў самым вядомым перамытнікам на паграніччы — ад Радашковіч да Стоўбцаў. Паколькі добра ведаў мяжу і абодва паграніччы, ён быў дасканалым правадніком, але яго баяліся і купцы, і большасць перамытнікаў. Баяліся за празмерную, проста шалёную адвагу, якая штурхала яго на незвычайныя, амаль бяссэнсоўныя ўчынкі. Ён меў шмат ворагаў у мястэчку і на паграніччы, якія, ненавідзячы яго, адначасова і паважалі гэтага караля перамытнікаў. Ён меў некалькі адданых яму сяброў, якія палюбілі яго за адвагу, за шырыню жыцця, за марнатраўства і за «фантазію». Найбліжэйшым ягоным прыяцелем быў Жывіца, самы моцны мужчына на паграніччы. Той быў поўнай супрацьлегласцю Сашкі, і я неаднойчы здзіўляўся, што магло аб’ядноўваць гэтых людзей з такімі рознымі характарамі?

Сашку было трыццаць пяць гадоў. Высокі і худы, ён хадзіў нахіліўшыся ўперад. Меў шэрыя, заўсёды прыжмураныя вочы, а ў іх праглядалі такія глыбіні, што лепей туды было не зазіраць. Звычайна ён часта смяяўся і жартаваў, аднак рабіў гэта толькі адной мімікай твару… Вочы заставаліся заўсёды халоднымі. Усмешка выглядала як грымаса.

He раз Сашка зарабляў вялікія грошы. Аднак з такой бесклапотнасцю раскідваў іх, што праз некаторы час зноў нічога не меў. Ніхто з такім азартам не гуляў у карты, як ён! Ніхто не даваў жанчынам столькі грошай! Ніхто столькі не прапіваў.

Калі я застаўся адзін на адзін з Сашкам, ён, гледзячы на апухлую нагу, доўга маўчаў і чамусьці ўсміхаўся, а пасля вымавіў:

— Наша фартуна ходзіць па коле, то лясне ў морду, то ў вочы плюне!

— Гэта так, — пацвердзіў ягоныя словы.

— Гэта Юзіку пагналі ката ў Альшанцы? — запытаўся ён праз хвіліну.

— Яму.

— Колькі вас было? Дзесяць?

— Адзінаццаць.

Паківаў галавой.

— Ну і ну!.. Ці ўсе вернуцца?.. Масалкі густа секлі!..

— Хтосьці таксама валіў у іх.

Ён падняў на мяне вочы.

— Кажаш, нехта сёк па іх з капыта?

— Так.

— Гэта і добра… Бо занадта смеласці набраліся!.. Забыліся, што ёсць граніца і што мы фартуем… Палявалі б як на зайцоў…

Я не зусім яго зразумеў.

Неўзабаве вярнулася Фэля, а следам у хату, спяшаючыся, увайшоў моцны мужчына гадоў трыццаці. Яго магутнасць скрадваў чорны гарнітур, але і пад адзеннем адчуваліся сталёвыя скруткі цягліц.

Гэта быў слынны перамытнік Жывіца, які за граніцу насіў па тры ношкі за раз. Мамант таксама быў вельмі моцны, аднак нязграбны, а Жывіца, пры магутным збудаванні, быў надзвычай спрытным. Пра яго мне апавядалі такую гісторыю. Аднаго разу Жывіца заклаўся па п’янцы з Юрліным — досыць заможным машыністам перамытнікаў, — што перанясе яго каня з Віленскай вуліцы на Менскую да хаты сваёй маткі, дзе ён жыў. Калі б занёс гэтага каня, дык той стаў бы яго ўласнасцю, калі б не — прайграў бы Юрліну пяцьдзесят рублёў золатам. Каню звязалі пярэднія і заднія ногі. Жывіца падлез пад ніз і падняў яго. Крыху пахілены, прытрымліваючы вяроўкі, якімі быў звязаны конь, ён павольна крочыў па вуліцы. Прайшоў большую частку дарогі, аднак на Рынку конь неспадзявана тузануўся — і абое паваліліся на зямлю. Жывіца прайграў заклад, хоць мог і выйграць. Ламанне падкоў і срэбраных рублёў было для яго забаўкай.

Вось гэтага чалавека я бачыў перад сабой. Ён меў лагодны твар, з якога весела і добразычліва паглядалі добрыя, дзіцячыя вочы. Шырокія, густыя бровы былі высока ўзнятыя ўгару. У яго была вельмі прыемная ўсмешка. Калі гэта ўсмешка з’яўлялася на твары, дык цяжка было не адказаць на яе. Я заўважыў, што яму вельмі цяжка давалася выказваць свае думкі, чым нагадваў Маманта, які ўвогуле не размаўляў, а жэстыкуляваў.

Жывіца наблізіўся да канапы, на якой ляжаў Сашка, і, відавочна занепакоены, запытаўся ў яго амаль шэптам:

— Ну і што?.. Што з табой?.. Га?..

— Нічога… Падвіхнуў сабе нагу… Быў шухер… Даваў квінта… У Альшанцы масалкі падвярнуліся. Нарабілі гаю як халеры! Уцякаючы, зачапіўся за пень… Гэты прывалок мяне дахаты… He ведаю, як бы сам далез сюды.

Сашка рухам галавы паказаў у мой бок. Жывіца весела зірнуў на мяне і, бліснуўшы вачыма, паціснуў у локці маю руку так, што тая забалела, а пасля кіўнуў:

— Гэта муравана!.. Так!.. Гэта я разумею!..

Пазней Сашка сказаў Жывіцу:

— Схадзі забяры ношкі… Дзве ношкі, яго і маю… Пойдзеш да Капітанскай Магілы, там яны ляжаць на кургане, на зямлі… Прывалачэш сюды!

— Добра… Зараз…

Жывіца сарваўся з месца і пакрочыў да дзвярэй.

— Вазьмі комін, — вымавіў Сашка. — Магчыма, хто трапіцца.

Жывіца з хвіліну стаяў каля парога, разважаючы, а пасля, махнуўшы даланёй, паказаў на ўсю шырыню ўсмешкі свае зубы і адказаў:

— Не трапіцца…

Праз гадзіну Жывіца вярнуўся. Прынёс абедзве ношкі. Рухаўся з імі без напругі. Яго твар быў заліты потам, бо вельмі спяшаўся. Пакінуў іх каля парога і асцярожна прысеў на канапу каля Сашкі. Фэлі ў пакоі не было. Калі прыйшоў Жывіца, Сашка загадаў ёй класціся спаць. Нейкі час Жывіца ўзіраўся мне ў твар, а потым запытаўся:

— Ты чый?

— Юзіка Трафіды, са Слабодкі, сябра, — адказаў за мяне Сашка. — Здаецца, таксама залаты хлопец.

— Ну і клёва! — вымавіў Жывіца, стукнуўшы мяне даланёй па калену.

— Зрабі што-небудзь пашамаць! — сказаў Сашка Жывіцу. — Гарэлка, хлеб і каўбаса ў шафе, агуркі ў місцы на палічцы… З нагой раніцай разбяромся. Фэлька пакліча фельчара… Пацярплю… Мне ўжо не так баліць…

Жывіца паставіў на стол шклянкі і талеркі, а потым падсунулі яго да канапы. Утрох выпілі чатыры пляшкі гарэлкі. Пасля Сашка запытаўся ў мяне:

— Што хочаш рабіць з ношкай?

— Аддам Юзіку… Гэта чужы тавар…

— Тавар зараз твой!.. — выразна вымавіў Сашка. Гэта не «агранда». Ніхто не аддасць… хіба дурань!.. Гэта твой фарт. Разумееш? Жыда халера не возьме!.. Раз-два адкуецца! А ты крыху кадзіла раздзьмухаеш!.. Зразумеў?

— Я ў Юзіка запытаю.

— Добра. Запытайся. А ношку можаш пакінуць у мяне. Я піхну за граніцу. Яшчэ і на гэтым заробіш… Заўтра мне скажаш… Я вашага купца добра ведаю. Гэта жмінда! Яго шчасце, што з Трафідай працуе! Ладныя тысячы зарабіў… Калісьці (два гады назад) Шлёма Бэргер рызманамі і бутэлькамі гандляваў. А зараз Шлёма Бэргер грос купец: у Вільні крамы адчыняе і камяніцы купляе!

Замоўк. Задумаўшыся, ён доўга глядзеў у кут пакоя. Потым вымавіў:

— Ну, дык ідзі сабе!.. А заўтра скажаш… Я хачу, каб ты больш зарабіў.

Развітаўшыся з Сашкам і Жывіцай, я пайшоў дахаты.

Юзік яшчэ не спаў. Калі пастукаўся ў дзверы пакоя, за вокнамі якога заўважыў святло, сябра сам адамкнуў дзверы і ледзьве не задушыў мяне ў абдымках:

— Гэта, брацейка, клёва!.. А я ўжо думаў халера ведама што!.. Лазіў дзве гадзіны па паграніччы — цябе шукаў… Амаль не папаўся… А ты сам… Ну, апавядай, як там было?

Калі падрабязна расказаў пра сваё блуканне па лясах, пра сустрэчу з Сашкам на паграніччы, як і пра ўсё, што адбылося пазней, Юзік задумаўся… Праз хвіліну вымавіў:

— Ведаеш, брат, клёвыя гэта хлопцы, і ты добра зрабіў, што дапамог яму. Але з Сашкам не сыходзься, бо гэта сарвігалава! З ім не адзін загінуў! Гэтая «кампанія» не для цябе! Так!

— Ён увогуле не запрашаў рабіць разам…

— Ну і клёва! А з таварам табе добра пашанцавала! Ён прадасць за граніцай, бо калі тут «пойдзе па блату», дык ты мала атрымаеш. Сашка ў пяць разоў болей возьме. Ён табе хоча дапамагчы. Бачыць, што хлопец ты што трэба, ну, і таго…

— Дык я раніцай схаджу туды.

— Добра.

— А я думаў, што тавар трэба вяртаць.

Юзік усміхнуўся і сказаў тое самае, што я нядаўна пачуў ад Сашкі:

— Гэта не агранда! Бэргера д’яблы не возьмуць. За дзве партыі ўсё верне. А мы крыху падкуёмся… Пару хлопцаў сапраўды кінулі ношкі… Можа, вып’еш?

— He. Я выпіў у Сашкі разам з Жывіцай.

Праз хвіліну Юзік з усмешкай запытаў:

— Ты Фэлю бачыў?

— Бачыў.

— Ну, як табе, спадабалася?

— Ладная!.. Вельмі ладная!

— Так, так… Дзеўка — маляваная, але ўрэдная, халера! Ты туды пойдзеш, дык не захапіся. Яна любіць хлопцам галовы круціць.

— На мяне нават не глядзела.

— Яна ні на кога не глядзіць, бо вочы паскудныя мае… Ашалееш, як у іх зазірнеш!

Трафіда ўздыхнуў і замоўк. Магчыма, і ён быў у яе закаханы.

Калі мы пайшлі спаць, я доўга не мог заснуць. Перад вачыма праплывалі розныя малюнкі і постаці. Бачыў то сем цудоўных зорак у сузор’і Вялікай Мядзведзіцы, то камічны твар Ёські Гусяра, то Салаўя, які спявае, то Лорда, які жартуе, то Антося, які іграе на гармоніку, то Сашку, то Жывіцу. Нарэшце ўсіх засланіла Фэля. Мела прыгожыя аголеныя плечы, выдатны годны твар, чорныя валасы… I так прыемна мне ўсміхалася!

5

Назаўтра, паснедаўшы, пайшоў да Сашкі. Ён адпачываў на канапе. Нага была забінтавана.

— Як маешся? — запытаўся ў яго.

— Добра. Быў фельчар, агледзеў мне нагу. За пару дзён ужо можна будзе хадзіць.

— Выдатна!

— Ну, як там з таварам?

— Мне ўсё роўна. Юзік сказаў, што ты найлепей апыліш. Але я не хацеў бы дадаваць табе клопату.

— Які там клопат… Апылю разам з маім таварам. Тыдзень пачакаю… А можа, табе зараз сармак патрэбны?

— Маю крыху… Для мяне хопіць.

— Ну і клёва!

У пакой увайшла Фэля. Яна была ў прыгожай цёмна-сіняй сукенцы і лакіраваных чаравіках. Я прывітаўся з ёю. Заўважыў, што ў яе зялёныя вочы. Яна пачала прыбіраць у пакоі. З прыемнасцю сачыў за яе зграбнымі рухамі. Некалькі разоў зкоса зірнула на мяне.

Праз нейкі час Сашка спытаў у сястры:

— Пойдзеш у касцёл?

— А як жа!.. Пайду…

— Адна?

— А з кім?

— Вось сябручок цябе праводзіць. Ты пойдзеш з Фэляй? — запытаўся ў мяне Сашка.

Крыху зніякавеўшы, я хутка вымавіў:

— Безумоўна. З ахвотай пайду!

Неўзабаве разам з Фэляй выйшаў з памяшкання. Дзень быў выдатны. Вуліцай, у напрамку касцёла, цягнулася шмат народу, пераважна моладзь. Паколькі я не ведаў, пра што размаўляць з Фэляй, дык крочылі ў маўчанні. Калі набліжаліся да касцёла, нас абмінала шмат святочна апранутых людзей. Амаль кожны вітаўся з маёй таварышкай.

— Ушанаванне панне Фэліцыі!

— Дзень добры, панна Фэля!

Яна адказвала ім, нядбала ківаючы галавой.

Непадалёку ад касцёла заўважыў групу з пяці мужчын ва ўзросце ад дваццаці пяці да трыццаці пяці гадоў. З імі быў і Альфрэд Алінчук, якога бачыў разам з Гэляй у Трафідавым садзе. Умомант зразумеў, што гэта браты Алінчукі. Былі апрануты па-мяшчанску з прэтэнзіяй на шык: лакеркі альбо чаравікі, рознакаляровыя касцюмы, яркія гальштукі, капелюшы і цыліндры. У руках усе трымалі лясачкі.

Калі Альфрэд Алінчук прыкмеціў мяне разам з сястрой Сашкі, дык высунуўся наперад, і на твары з’явіўся злосны, задзірысты выраз. Калі ж падышлі яшчэ бліжэй, яго засаладзіла масляная, штучная ўсмешка. Нахіліўся — як некалі перад Гэляй — адразу капелюшом, лясачкай і галавой:

— Маё ўшанаванне панне Фэліцыі!

Фэля, кіўнуўшы галавой, зычліва вымавіла:

— Ушанаванне пану!

Пасля звярнулася да мяне:

— Я сама пайду. Можаце пачакаць, калі маеце ахвоту і час. А як не, дык да пабачэння!

— Я пачакаю.

— Добра.

Яна пайшла ў касцёл, а я пачаў шпацыраваць побач. На касцёльных прыступках размясціліся маляўнічыя групы дзяўчат у каляровых сукенках. Хлопцы, надутыя, нібы паўліны, дэфілявалі перад касцёлам туды-сюды, хто гуртам, а хто паасобку, нібыта не звяртаючы ўвагі на дзяўчат, хоць знарок зіркалі на іх спадцішка.

Хтосьці тузануў мяне за рукаў. Убачыў Лорда. Паціснуў яму руку.

— Што тут робіш? — запытаўся ён.

— Чакаю Фэлю Вэблінянку.

— О! Дык ты яе ведаеш?

— Так.

— Ну, ну!.. Моцная дзеўка!

Потым кіўнуў галавой у бок дзяўчат на касцёльных прыступках, вымавіў:

— Цэлы касяк баб сабраўся! Усялякага колеру і калібру! На любы густ. На выбар!

Пакусваючы англійскія вусікі, некуды падаўся ад мяне.

Я пачаў шпацыраваць па дзядзінцы, штохвілі зіркаючы на дзверы касцёла ў чаканні Фэлі.

У нейкі момант апынуўся непадалёку ад братоў Алінчукоў. Альфрэд заступіў дарогу і, зводзячы вузкія бровы, глядзеў мне ў вочы. Хацеў прайсці міма, аднак той сказаў:

— Ты прывёў Фэлю?

— Я… А табе што да гэтага?

— Ну дык матай дахаты.

— Гэта чаму?

— Я яе адвяду.

— Гэта як яна захоча.

Алінчук нахіліў да мяне пачырванелы твар і сыкнуў:

— Не скачы, смыку, бо ўтаймую!.. Фраер!..

— Ану паспрабуй!

Я зрабіў крок назад. Альфрэдавы браты павыцягвалі рукі з кішэняў. У той жа момант адзін з Алінчукоў хістануўся, папхнуты, і перад Альфрэдам стаў Шчур. Наблізіў твар да яго твару і, па-забіяцку пасвістваючы яму ў нос, жмурыў вочы. Заціскаючы кулакі, Альфрэд адхіснуўся. А Шчур, павольна працэджваючы праз зубы словы, вымавіў:

— Ты, шпанюга! Чаго так расхадзіўся?

— Мудра! — даляцеў голас Лорда, які набліжаўся да нас.

— Бачыш ты яго! Зу-ух! — з’едліва прагаварыў Шчур, паказваючы рухам галавы на Альфрэда.

— Зух — на аднаго ўдвух! А супраць зуха — здохлая муха, — адгукнуўся Лорд. I праз момант дадаў: — Сцеражыся, Шчур, каб табе яны не ўлілі! Глядзі: пяць такіх жаканаў!

— Я маю іх там, дзе курыца яйка трымае! Усіх пяцёх. Моцныя, але пысаю!

— Ну, ты не кажы! Калі Фрэдак не зух, дык свіння не прыгажуня! Гэта небяспечны задзіра!

— Каровам хвасты задзіраць.

Каля нас пачалі збірацца разявакі. Разнесліся выбухі смеху. Алінчукі выйшлі за тын на вуліцу. Пабаяліся рабіць авантуру, бо ведалі, што Шчур не будзе біцца на кулакі, а мае падрыхтаваны нож. А Шчур, нібы надакучлівая муха, трымаючы ў кішэнях рукі, у развалку кружыў непадалёку.

Лорд шпацыраваў са мной.

— Ты сцеражыся Алінчукоў. А найбольш Альфрэда. Гэта дрэнь! Ён да Фэлькі клеіцца. Хацеў цябе адстрашыць… Ты купі сабе лязо, бо ўсялякае можа быць!

Нараніцу, трымаючыся парады Лорда, купіў сабе вялікі складанчык на пружыне. Юзік навастрыў яго, як брытву, нават галіў ім валасы на руцэ.

Калі Фэля выйшла з касцёла, я разам з Лордам адвёў яе да хаты. Запрасіла нас у памяшканне.

Сашка быў адзін і відавочна сумаваў. Прапанаваў раскінуць «тысячу» па пяць рублёў за партыю. Гулялі ў карты да змяркання. А пасля, развітаўшыся з Сашкам, я разам з Лордам выйшаў з хаты. Фэля не паказалася са свайго пакою, каб развітацца з намі.

Калі выбраліся на вуліцу, пачаў ісці дождж і сарваўся вецер.

— Халера, сабачы час! — вымавіў Лорд.

— Так… Паганае надвор’е!

Марудна сунуліся вузкім завулкам. Ногі танулі ў балоце. Лорд спыніўся і запытаўся ў мяне:

— А можа, пойдзеш да Калішанак?

— Што за яны?

— Вясёлыя дзяўчаты. Нагамі на жыццё зарабляюць!.. Тут пару крокаў. Хадзі!

На ўскрайку мястэчка мы падышлі да адасобленай хаты. Лорд пастукаў у ваканіцу. З сярэдзіны адгукнуўся вясёлы голас:

— А хто там?

— Я, ягамосць граф Баляслаў з прыяцелем!

— Ага! Зараз.

Праз хвіліну мы ўвайшлі ў велікаваты пакой. Ён быў дастаткова чысты. Па сценах вісела шмат малюнкаў і жывапісных рэпрадукцый. У адным куце хаты стаяў вялікі стол, засцелены блакітнай цыратай.

— Хай жыве Франька! — крыкнуў Лорд. Схапіў аберуч дзяўчыну і, падняўшы ўгару, хутка закруціўся па хаце, ды так, што тая засвісцела нагамі ў паветры.

— Адпусці, вар’ят, бо ў лоб трэсну, — крычала дзяўчына.

Я ўбачыў Болека Камету, які сядзеў за сталом. Лорд таксама заўважыў яго і, шырока раскінуўшы рукі, вымавіў, звяртаючыся да мяне:

— Глядзі, Уладзік. Мы трапілі на неба! — ён паказаў рукой на старэйшую мажную жанчыну і прагаварыў: — Сонца! — пасля, паказваючы па чарзе на трох дзяўчат, якія знаходзіліся ў пакоі, дадаў: — Зоркі! — Нарэшце паказаў на перамытніка і вымавіў: — А гэта камета! Усё ў камплекце!

Зузя Калішанка, гаспадыня памяшкання, рыхтавала вячэру. Яна паставіла на стол вялікую міску адваранай бульбы, якая паравала аж пад столь, і ладную міску кіслага малака.

— Кіслае малако з бульбай — гэта аб’ядзенне! — цалуючы коньчыкі пальцаў, сказаў Лорд. — Што ты на гэта, Камета!

— Угум… — адгукнуўся перамытнік, які відавочна быў ужо п’яны.

— Найсаладзейшая Зузя! — звярнуўся Лорд да гаспадыні. — Каб кропельку вадзіцы!

— Ага, зараз! — адказала жанчына. — Каб мне пасля бузы нарабілі.

— Хіба ты нас не ведаеш, анёл! — соладка казаў Лорд.

— Вядома, што ведаю. Таму і не дам.

Аднак пані Зюзя доўга не ўпіралася і хутка прынесла пляшку гарэлкі. Камета ажыў, вярнулася мова.

— Кажу і сцвярджаю, хлопцы, што няма парадку на свеце! — прамовіў ён сіпата. — Халера яго ведае, дзе ўсё падзелася! Ані выпіць, ані павесяліцца, нават Антося няма!

— Hi бяды! Абыдземся. У такой кампаніі, — Лорд падміргнуў жанчынам, — не надаесць і без музыкі!

Сузана Калішанка ўжо больш дзесяці гадоў прафесійна займалася гандлем любові. Па гэтай дарозе пайшлі таксама і тры яе дачкі. Калі глядзеў на тых чатырох жанчын, дык атрымліваў дзіўнае ўражанне. He верылася, што гэта — адна сям’я: матка і дочкі. Малодшая дачка, Алеся, была пульхнай бландынкай. Сярэдняя, Франька, мела рыжыя валасы, была амаль гэткай крэпкай і высокай, як і матка. А матка іх была рослай, тугой брунеткай. He зважаючы на старэйшы ўзрост, Зузя яшчэ добра трымалася і «працавала» ўпаровень з дочкамі. У некаторых сталых наведвальнікаў яна карысталася большым попытам, чым дочкі, бо была майстрам у мастацтве любові.

Тую ноч я пераспаў у Калішанак з Алесяй. Яна мне вельмі спадабалася. Ёсць у ёй нейкае падабенства да Трафідавай сястры Гэлі.

Болек Камета вылецеў з хаты, як толькі мы выпілі ўсю гарэлку.

— Гэта мачыморда! — вымавіў Лорд. — За гарэлкай на край свету пойдзе.

6

Восень.

Золата вісіць на дрэвах. Золата лунае ў паветры. Золата шапоча пад нагамі. Навокал мора золата.

Крочым па залатых кілімах. I гэты сезон, калі глухія восеньскія ночы надоўга атуляюць зямлю, таксама называецца «залатым».

Граніца кіпіць жыццём. Партыя за партыяй, ноч у ноч перамытнікі ідуць за граніцу. Яны працуюць шалёна. Ім ледзьве хапае часу на прапіванне заробленых грошай. Амаль не бачым дзённага святла, бо ўдзень спім пасля доўгай працоўнай ночы.

Я схуднеў і ўчарнеў. Трафіда таксама. Аднак я стаў нашмат здаравейшы і мацнейшы, чым тады, калі ўпершыню апынуўся на граніцы. Зараз для мяне трыццацікіламетровы пераход ноччу, усляпую, з 30–40-фунтовай ношкай на плячах, — проста забава. Быў ужо за кардонам 11 разоў. Некалькі разоў нас абстралялі… Калі ўпершыню ў цемры пачуў посвіст куль, мне чамусьці зрабілася весела. Ведаў, што трапіць ноччу ў мяне цяжка, зрэшты, нават не дбаў пра сябе.

Калі мы выходзілі ў дарогу і па некалькі, часамі больш чым дзесяткам людзей знікалі ў змроку, дык мне здавалася, што мы крочым, нырнуўшы ў ваду. Як маракам, нам пагражалі ўсялякія небяспекі, але мы спрытна абміналі іх і даплывалі да прыстані.

Калі б вечарам, у глухую восеньскую ноч, адкінуць на даўжэйшым адрэзку граніцы павалоку змроку, дык мы б убачылі партыі перамытнікаў, якія цягнуцца да граніцы… Ідуць утрох, упяцёх і нават дзесяткам і больш дзесятка. Большыя групы вядуць «машыністы», якія дасканала ведаюць мяжу і пагранічча. Меншыя ходзяць пераважна «на ўласную руку». Ідуць нават жанчыны, па некалькі адразу, каб за золата, срэбра і даляры купіць у Польшчы тавараў і з ліхвой прадаць у Саветах. Ёсць і ўзброеныя групы, але іх няшмат. Зброю перамытнікі не носяць. А калі хтосьці з іх бярэ з сабой комін, дык пры затрыманні, калі бачыць, што мае справу не з «хамамі», абрэзаў якіх перамытнікі баяцца больш за ўсё, тады адкідвае зброю ад сябе. Са зброяй ходзяць Алінчукі, Сашка і некаторыя іншыя перамытнікі, што маюць на тое вельмі важкія падставы.

Адхінуўшы заслону змроку на паграніччы, мы ўбачылі б акул граніцы: сялян, якія з абрэзамі, карабінамі, рэвальверамі, сякерамі, віламі і каламі ў руках цікуюць здабычу. Часам убачылі б і дыверсійную банду ў складзе дзесятка ці некалькіх дзесяткаў людзей, узброеных рэвальверамі, карабінамі, гранатамі, а зрэдку і кулямётамі. Убачылі б мы і канакрадаў, што пераводзяць коней з Саветаў у Польшчу і з Польшчы ў Саветы. Нарэшце мы б убачылі нязвыклую постаць… чалавека, які самотна перамервае пагранічча і пераходзіць мяжу… Найчасцей ідзе самымі небяспечнымі дарогамі. Крочыць з рэвальверамі ў руках, з гранатамі за пасам, з кінжалам на баку. Гэта шпіён… Стары, загартаваны, цудам ацалелы ў дзесятках сутычках, рашучы, нібы д’ябал, да шаленства смелы пірат граніцы. Перамытнікі і стражнікі, агенты ўсіх падраздзяленняў выведкі і контрвыведкі, сяляне — усе баяцца яго… Злавіць перамытніка — запаветная мара! Але ўзбіцца на такую сатану — найстрашнейшая справа! Убачылі б і шмат іншых цікавых рэчаў… Пра некаторыя з іх раскажу далей на працягу маёй аповесці.

Я ад нейкага часу моцна пасябраваў з Петрусём Філосафам. Гэта малады хлапец, гадоў 19-ці. Мае такія незвычайныя вочы: уважлівыя і спакойныя. Ніколі не заўважыў, каб Пятрусь піў гарэлку або гуляў з хлопцамі ў мястэчку. Безумоўна, і ён піў, аднак рабіў гэта адно каб «пагрэцца» або для «гумару», але не для забавы. He жартаваў. Амаль заўсёды маўчаў і не прымаў удзелу ў агульных размовах. Калі ж яго пра штосьці пыталіся, адказваў паважна, ёмка. Заўважыў, што нават у дарогу бярэ з сабой кніжкі, якія, як толькі меў час, чытаў. Каля яго заўсёды трымаўся Юлік Вар’ят, і яны пра нешта размаўлялі. Ад хлопцаў я чуў, што Пятрусь адукаваны і што ён асеў на паграніччы ў 1920 годзе, калі пад час наступу Чырвонай Арміі на Варшаву згубіў бацьку і маці. Разам з Юлікам Вар’ятам жыў ён у аднаго эмігранта — Мужаньскага, які танна і добра рамантаваў гадзіннікі і якога лічылі дзіваком.

Як пачалося маё сяброўства з Петрусём Філосафам, раскажу больш падрабязна. Я ўжо прыгадваў, як Юзік Трафіда паказаў на небе сем зорак, што некалькі разоў дапамаглі мне адшукаць дарогу з-за граніцы. Вельмі прыцягвалі яны мяне, і калі на небе не было хмар, глядзеў туды, і мне было так весела, нібыта глядзеў у вочы самаму лепшаму прыяцелю. Затое, калі неба засцілі хмары, мяне адольваў смутак.

Аднойчы ў прыгожую ціхую ноч, калі неба іскрылася зоркамі, я звярнуўся да Ванькі Бальшавіка, які, абапёршыся на кінутую ў траву ношку, адпачываў непадалёку ад мяне. Дакладна паказаў яму тыя сем зорак. Калі ён нарэшце ўцяміў, пра якія зоркі кажу, дык запытаў:

— Ну, бачу іх… I што з таго?

— Што яны нагадваюць табе сваім выглядам?

Гледзячы прыжмуранымі вачыма ў неба, Бальшавік доўга маўчаў. Пасля надзьмуў вусны і вымавіў:

— Гуся… Тлустага гусака з доўгай шыяй…

Гэта мяне абразіла. Раптам убачыў, што ён мае вушы, якія брыдка тырчаць, доўгі сіні нос, тоўстыя вусны, і што ён… дурань… Адчуў нават фізічна агіду. Болей з ім не размаўляў.

Іншым разам задаў гэтае пытанне Фэльку Марудзе. Ён доўга не мог зарыентавацца, пра якія зоркі пытаюся. Калі ж урэшце зразумеў, дык адказаў:

— А… бачу… Гэтую каструлю!..

Ён мяне раззлаваў. Яму заўсёды ў думках толькі каструлі з ежай. Урэшце, чаго пытацца пра зоркі ў людзей, якія ніколі не глядзяць на неба і за гарэлкай і жратвой нічога іншага не бачаць!

Доўга наважваўся запытацца пра гэтыя зоркі ў Петруся Філосафа, які імпанаваў мне сваім выглядам і разважлівасцю. Аднаго разу надарылася добрая магчымасць, і я звярнуўся да яго з гэтым пытаннем.

Пятрусь умомант зразумеў мяне і адказаў:

— Гэтыя зоркі маюць агульную назву. Назву сузор’я. Называюцца Вялікі Воз.

— Вялікі Воз? — радасна паўтарыў я.

— Так. Ёсць яшчэ адна назва, лацінская: Ursa Major.

— Гэтага я не разумею.

— Яно азначае: Вялікая Мядзведзіца… I гэта праўдзівая назва сузор’я.

— Вялікая Мядзведзіца! Вялікая Мядзведзіца! Як вучоныя людзі маглі даць ёй такую цудоўную назву!.. Вялікая Мядзведзіца! — паўтараў я з захапленнем.

— Пан цікавіцца зоркамі? — запытаўся Пятрусь. — Магу пазычыць кніжку па касмаграфіі. Там пан прачытае шмат чаго цікавага пра зоркі.

— He… He трэба, — адказаў я. — Мяне зацікавілі толькі гэтыя зоркі.

Ад таго выпадку я пасябраваў з Петрусём Філосафам і яго неадлучным кампаньёнам, Юлікам Вар’ятам.

7

Мы сядзім на мяліне ў стадоле Бамбіны. Ужо папалуднавалі. Ежа разагрэла, а гарэлка ўзбудзіла. Курылі папяросы. Нечакана адгукаецца Юлік Вар’ят і з захапленнем у голасе кажа:

— Ведаеце, хлопцы, учора чытаў адзін урывак пра арлеанскую дзеву… Гэта, хлопцы, баба! Гэта баба!

— Ну і што там, гэта… армянская дзеўка, — зацікавіўся Ванька Бальшавік, — здорава давала?

Прыходзячы на дапамогу сябру, якога такое пытанне проста выбіла з раўнавагі, да размовы далучыўся Пятрусь Філосаф.

— Зусім не давала! Бо, як бачым з самой назвы, была дзева. А называлася не армянская, а арлеанская, ад назвы горада Арлеан у Францыі.

Ванька Бальшавік з недаверам паківаў галавой і вымавіў:

— Ну, ну! Тут штосьці не так!.. Хто яе там правяраў?!. А калі была дзевай, дык чаму называлася цэлым горадам?

Тады Юлік пачынае апавядаць гісторыю жыцця Жанны д’Арк. Штораз з большым запалам. Размахвае рукамі. Збіваецца… Нарэшце дайшоў да таго моманту, як яе спалілі на вогнішчы. Тут п’яны перамытнік не вытрымаў і неспадзявана для ўсіх заплакаў… Ніхто гэтага не чакаў. З хвіліну ўсе моўчкі глядзелі на хлопца, які плакаў. Пасля я пачуў, як Ванька Бальшавік коратка, нібы пытаючыся, пырскнуў смехам. Гэтага хапіла нам усім, каб выбухнуць шалёным рогатам.

Юлік перастаў плакаць. Збялеў. Глядзеў на нас шырока расплюшчанымі, напоўненымі слязьмі вачыма. Затым, падняўшыся з месца, прамовіў:

— Ведаеце што?.. Ведаеце што?.. Я вам гэтага ніколі не казаў, але думаў… Так… А зараз скажу вам: вы хамы! хамы! хамы!.. Бо з гэтага смяяцца нельга… Так… вы хамы!.. Толькі Пятрусь…

— Такі самы дзівак, як і ты! — спакойным голасам адгукнуўся Шчур, перакідваючы ў другі кут рота папяросу.

— Мудра! — падтрымаў яго выснову Лорд.

Мне ж стала сорамна, бо і я смяяўся з Юліка. Пасля, каб не абразіць яго чым-небудзь, пачаў больш уважліва сачыць за сабой.

Вечарам прыходзіць Юзік і звяртаецца да мяне:

— Хадзі, Уладзік, дапамажы перавязы рабіць для пераношчыц. Зваліўся тавар з трох груп. Лёўка і Бамбіна не паспяваюць. Заробіш як за адзін пераход!

Хвіліну падумаўшы, я падняўся і разам з Юзікам выйшаў са стадолы. Кіруемся сцежкай у садзе. Удалечыні заўважаю вялікую хату. Вакол яе панавала цішыня і парадак.

Калі мы выходзілі са стадолы, Бальшавік крыкнуў:

— Ушанаванне Бамбіне!.. Поспеху!.. — ляснуў у далоні і шматзначна кашлянуў.

Бамбіна сустрэла нас у сенцах. Зараз жа вярнулася ў хату і занадта пахапліва пачала гаварыць мне:

— Столькі працы, а дапамагчы няма каму. Юзік параіў мне, каб узяць пана для галопу!..

Юзік пасміхаўся куточкамі вуснаў. Лаўлю тую ўсмешку, і мне чамусьці робіцца сорамна. Зразумеў, што ўсе хлусяць. А Бамбіна далей пляскала языком:

— Пан мне не адмовіць… Гэта лёгкая работа… Робім перавязы для пераношчыц… Столькі таго сабралася… Немагчыма ўжо тавар прымаць!..

— Чаму ж не. Я дапамагу. He ведаю толькі, ці патраплю працаваць?

— Пан убачыць — нічога цяжкага.

Са святліцы ўваходзім у малы бакавы пакойчык. Адзінае вакно занавешана вялікай жаночай хусткай. Над доўгім сталом гарыць падвешаная да бэлькі лямпа, і пры яе святле сядзіць, схіліўшыся над сталом, жыд Лёўка. Вакол яго стосамі ляжаць розныя рэчы: панчохі, шаўкі, рукавічкі, шалікі, грабеньчыкі, брытвы, машынкі для стрыжкі, паяскі, хром, шаўро, лак…

Пры нашым з’яўленні жыд выпростваецца і пацірае худыя далоні:

— Мне гэтага ўжо досыць! Хай яго халера возьме! Што я з гэтага маю? Няшчасны працэнт!

З пагардай сапнуўшы носам, зноў нахіліўся над сталом.

Юзік таксама ўзяўся за працу. Бамбіна пачала паказваць мне, як «напаўняць перавяз». Дакраналася далонямі да маіх рук. Упіралася ў маё плячо грудзямі. Адчуваў на твары дотык яе валасоў і няшмат разумеў з таго, што мне казала. Заўважыла гэта, усміхнулася і прамовіла:

— Спачатку няхай пан складае панчохі. Тузінамі. Стосам. Больш нічога. Пазней пан сам разбярэцца ў тым.

Неўзабаве Юзік пачаў збірацца ў дарогу. Лёва напісаў і даў яму распіску для купца. Юзік, развітаўшыся з Бамбінай і Лёўкам, звярнуўся да мяне:

— Хадзі на хвіліну!

Выйшаў з ім на падворак. Юзік пачаў мне паціху казаць:

— Гэта Бамбіна папрасіла мяне, каб я цябе пакінуў… Нібыта для дапамогі. Разумееш? Калі табе не дужа хочацца тут заставацца, хадзем з намі… Як хочаш… Але раю застацца… Ёсць для чаго… He пашкадуеш!..

— Як жа гэта?..

— А так… Ці ты не разумееш? Стары бык, дваццаць тры гады на гарбе, а ламаешся, як пятнаццатка!.. Толькі не апракудзься!

— Што? Што? — адказаў я, здзіўлены.

— Нічога, нічога, — адрэзаў Юзік і знік у цемры.

З адыходам Юзіка мне зрабілася сумна. Зірнуў на паўночную частку неба. У разрывах хмар дзе-нідзе выглядалі цікаўныя зоркі. Вялікае Мядзведзіцы я не бачыў. Знерухомеўшы, доўга стаяў, слухаючы далёкі брэх сабакі, і пазіраў на мігатлівае ўдалечыні святло ў вокнах хацін. У бліжэйшай вёсцы я пачуў залівісты сабачы брэх.

«Нашы прайшлі», — падумаў.

Наляцеў халодны ўсходні вецер. Зрабілася зусім цёмна. Я хутка вярнуўся ў хату.

— Дзе пан хадзіў? — звярнулася да мяне Бамбіна.

— Праводзіў Юзіка.

— Яго не трэба праводзіць. Ён сам усюды патрапіць. Пэўна, абгаворвалі мяне.

— Нічога блізкага!

Яна прыжмурыла вочы і локцем штурханула мяне ў бок.

— Ужо ж я ведаю… Ведаю вас! Чула, пра што там адны размаўляеце! Але досыць пра тое. Мяне не паменьшае…

Мы напружана працавалі гадзіны да 10-й вечара. Затым Бамбіна пайшла рыхтаваць вячэру. Апроч нас на чорнай палове хаты круцілася зусім глухая дзеўка і працавіты, маўклівы парабак — далёкі сваяк Бамбіны. Яны працавалі на гаспадарцы, а Бамбіна займалася перамытніцтвам.

Калі засталіся ў пакоі адзін на адзін з Лёўкам, дык і далей моўчкі ўкладвалі пакеты. Перавязы — гэта пасы для дзяўчат, якія пераносяць тавар з пункта ў горад. Яны ўяўляюць сабой нешта накшталт вялікіх камізэлек даўжынёй ад грудзей да ног. Гэта падвойныя палатняныя мяшкі, пустэчу паміж якімі запаўняюць таварам. Пераношчыца апранае такую камізэльку вагой ад 20 да 30 фунтаў і замацоўвас яе паяскамі на плячах. На пакет апранае кажух і накіроўваецца ў дарогу. Патаемнымі шляхамі і сцежкамі крочыць адна або з сяброўкамі да горада. Такая пераношчыца робіць за дзень два, тры або нават чатыры рэйсы, зарабляючы ад пяці да дваццаці рублёў золатам.

Бамбіна мела сем пераношчыц, якія працавалі надзейна, паколькі добра ведалі мясцовасць. Спрыялі іхняй працы навакольныя лясы, даючы поўную абарону і схоў. Дарога была настолькі надзейная, што дзяўчаты працавалі не толькі ўначы, але і днём.

Бамбіна паклікала мяне з Лёўкам на вячэру. Закончылі работу і выйшлі ў святліцу, дзе ўбачылі вялікі стол, засцелены беласнежным абрусам. Вячэра была шчодрая, але простая. Была і гарэлка, закрашаная нейкім сокам. Лёўка еў мала, неахвотна. Сядзеў задуменны і штосьці рахаваў у памяці: перакошваў твар, моршчыў лоб, варушыў пальцамі рук. Калі я глядзеў на яго грымасы, узнікала жаданне рассмяяцца. Гэты чалавек нічога не бачыў і не чуў — быў цалкам адданы інтарэсам — каваў грошы.

Бамбіна заахвочвала мяне есці. Штораз падлівала гарэлку. Напачатку я піў стрымана, аднак пазней, развесяліўшыся, пачаў піць і есці без аглядкі. У пэўны момант адчуў, што Бамбіна, якая сядзела на канцы стала, паклала мне нагу на калена. Засунуўшы пад стол руку, я пачаў лашчыць моцную лытку. Спрабаваў сягаць вышэй калена, аднак было нязручна. Расчырванелая Бамбіна блішчэла вачыма, паказваючы ўсмешкай добрыя зубы, і весела смяялася. Падміргвала мне, рухам брыва павяла на Лёўку і паказала мне язык. Я выбухнуў рогатам. Засяроджаны жыд здрыгануўся і сказаў Бамбіне:

— Я ўжо, можа, пайду сабе… Я хачу спаць…

— Добра, добра!

Бамбіна, хутка падняўшыся з месца, узяла з каморы ліхтарык і разам з Лёўкам выйшла з пакою: завяла на другую палавіну, туды, дзе ён спаў — у бакоўку.

Неўзабаве вярнулася. Замкнула дзверы ад сенцаў на грубую жалезную засоўку. Потым адвесіла занавеску, якая захіляла ложак, што стаяў у куце пакоя, паправіла падушкі і, адкінуўшы набок коўдру, пачала скідваць з сябе свэтар. Я глядзеў на яе.

— Ну, хадзі! — упершыню звярнулася на «ты».

— Патушыць лямпу?

— He, не трэба. Я пазней патушу.

Жанчына была цудоўная. Ложак мяккі, чысты і цёплы. Але думкі мае ўсцяж ляцелі за групай Юзіка Трафіды, якая ў гэты час рухалася ў начным змроку сярод розных небяспек… Распорваючы чорную ноч, хлопцы крочаць на захад. У вушах ім свішча вецер, могуць свістаць і кулі, а мяне сярод іх няма.

Цяпер, напэўна, хлопцы мінаюць Старое Сяло. Шырокім, роўным крокам наперадзе ідзе Юзік. Мружыць вочы, напружвае слых, нюхае паветра. За ім флегматычна калыхаецца Лорд з высунутай уперад ніжняй сківіцай. Потым з кіслай мінай на твары тупае Бульдог. За ім, нахіліўшыся ўперад, сунецца мажны змрочны Мамант. Падскокваючы, крочыць Ванька Бальшавік з заўсёднай усмешкай на твары; прыгадалася яму нейкая незвычайная эратычная гісторыя: «Шкада, што няма каму яе расказаць!» Наступным, калываючыся, валачэцца Шчур, правую руку трымае ў кішэні, а ў руцэ — нож. За ім ідзе Пятрусь Філосаф: пра штосьці думае, звёўшы бровы. Пасля яго след у след ступае неразлучны сябар — Юлік Вар’ят: ідзе лёгка, весела, нібы прытанцоўвае. Затым перавальваецца з нагі на нагу Ісак Консул — жыд, які пільнуе тавар: ён уціскае ў плечы худую шыю і недаверліва глядзіць па баках — асабліва не любіць лес і пераходы праз хмызы; а найгорш, дык гэта — вада… «Хто яго ведае, што там можа па ночы сядзець!» Пасля лёгкім, дробным крокам ідзе Салавей… бесперапынку ўсміхаецца. Далей, распусціўшы па ветру вусы, — Болек Камета, які думае пра вяртанне ў мястэчка і пра добрую выпіўку. У канцы, апошнім сярод іх, валачэцца Фэлік Маруда. Пры хадзьбе ён ківае ўзад і ўперад галавой, нібы ўвесь час перад кімсьці кланяецца: заўважыў, што адстаў ад гурта, пачынае бегчы за сябрамі. А мае такі «чуй», што заўсёды адшукае хвост партыі. Сцежку сябраў адчувае нюхам, як сабака… Калі, даганяючы групу, налятае на Камету, той бурчыць:

— Цягнецца, халера, як смурод за войскам. А пасля нясецца, як асмалены.

— А можа, махнём курткамі? — кажа яму Маруда. — На дадатак дам даляра.

— Цьфу, вар’ят! — плюецца Камета і крочыць далей.

Ляжу з заплюшчанымі вачыма і думаю пра ўсялякія рэчы. Пра Сашку, пра гарманіста Антося і жанчын: пра Гэлю, пра Алесю Калішанку, пра Фэлю Вэблінянку. У думках параўноўваю іх і шукаю падабенства ці адрозненне. Раптам чую голас Бамбіны:

— Пасунься крыху!

Пералазіць праз мяне. Ідзе да стала. Сама ў адной кашулі. Паказвае прыгожае ружовае цела. Знарок некалькі разоў праходзіць па хаце туды і назад. Узлезшы на лаву, здымае штосьці з паліцы. Становіцца на дыбачкі, бо нібыта не дастае. Ведаю, што робіць гэта проста так — толькі каб распаліць мяне. I яна ведае, што я так думаю. З’яўляецца жаданне выскачыць з ложка і схапіць яе за рукі… кусаць альбо цалаваць… Ці я ведаю? Нарэшце, пагасіўшы лямпу, бяжыць да ложка.

— Ху!.. Зі-імна!..

Сваім гарачым, пружыністым целам ціснецца да мяне.

А хлопцы цяпер, напэўна, абмінаюць Смалярню. Доўгім вужом плывуць у начным змроку і думаюць, думаюць, думаюць. Кожны нясе ў сабе шмат думак. Кожны знаходзіцца не там, дзе яго цела, а там, куды лятуць яго мроі.

Калі потым, праз два дні, прыйшла наша партыя, я пасаромеўся выйсці да хлопцаў. Ведаў, што хлопцы будуць строіць кепікі. Калі ж заглянуў у гумно, павіталіся са мною моцнымі крыкамі:

— Ура!

— Няхай жыве!

— Як там найсмачнейшая Бамбіна?

— Прастаўляй саладуху! Ёсць за што!

Я зрабіў абураны выгляд.

— Супакойцеся, хлопцы. Хтосьці падумае, што і сапраўды…

— Ну, не брашы… Ведаем… Нас не ашукаеш!

— Няма чаго ашукваць, але і няма чым хваліцца. А што, я павінен нагаворваць, як Ванька?

Такімі паводзінамі я збіў усіх спанталыку. Крыху пазней Ванька Бальшавік запытаўся ў мяне адзін на адзін:

— Уладзік, скажы праўду. Я нікому не скажу… Хай я здохну, калі хоць адно слова каму піскну!..

— Ну, чаго ты хочаш?

— Скажы праўду, ці ладныя цыцкі мае… Бо астатняе ведаю… бачна адразу!..

— Ведаеш што? — адказаў я. — Заўсёды думаў, што ты крыху дурнаваты. А зараз бачу, што зусім дурань!.. Хочаш ведаць, якія ў Бамбіны цыцкі, дык запытайся ў яе сам. Можа, табе і пакажа альбо скажа…

Калі ў абед у стадолу зайшла Бамбіна, яна, як звычайна, весела прывіталася з хлопцамі. Усе з увагай сачылі за намі. Аднак яна, як заўжды, шмат жартавала, заляцалася. А я, як заўжды, маўчаў. Хлопцы былі здзіўленыя. Я нават Юзіка ашукаў. Ён пазней запытаўся, калі мы ішлі пакаваць перавязы:

— Ну і як табе, ці атрымалася з Бамбінай?

— Добра.

— Як, варта грашыць?

— Сто грахоў вартая!

— Ну і клёва! Будзе мякчэйшая баба… Бачыў, якія кашы з шамкай прыцягнула!

8

Другі тыдзень не іду на справу.

Здарылася няшчасце. Нашую групу разбілі. Было гэта так. Вярталіся без тавару. Шчасліва абмінулі ўсе небяспечныя месцы і наблізіліся да граніцы. Калі былі недалёка ад Альшанкі, злева прагучалі стрэлы і крыкі. Трафіда падаўся ўправа. Мы апынуліся ўжо пры самай граніцы, але ў гэтым месцы на засеках былі нацягнуты драцяныя агароджы. Калі, шукаючы выйсця, кінуліся ўздоўж іх, дык спераду вылецелі салдаты і прымусілі нас уцякаць каго куды ў поўнай цемры.

Я застаўся адзін. Далёка не пабег. Знарок тут жа ля дратоў лёг на зямлю, а пасля, як мінула пагоня, калечучы рукі і ногі і разрываючы адзенне, памалу прадзёрся на той бок засекі.

Вярнуўся дахаты, аднак Юзіка там не знайшоў. He было яго і на раніцу, а днём я даведаўся, што Трафіду арыштавалі бааняры. Схапілі ў дратах, з якіх не здолеў выблытацца. Раніцой адаслалі яго ў Стоўбцы, у староства. Юзіка злавілі другі раз, і таму ён мог атрымаць некалькі месяцаў за перамытніцтва. Акрамя гэтага, папаліся Бульдог і Кітаец. З імі было горш, пакольку папаліся на савецкім баку. Салавей казаў, што Бульдога або забілі, або падстрэлілі, бо той бег за ім, а пасля стрэлу грымнуўся вобземлю і заенчыў. Ратуючыся, Салавей кінуў яго. Пра Кітайца ніхто нічога не ведаў: напэўна, папаўся ў Саветах, бо да гэтага часу не вярнуўся назад.

Болек Камета прапанаваў мне ўвайсці ў склад славутай вялікай групы Цвіка, з якой пасля «засыпкі» Трафіды той пачаў хадзіць за граніцу, аднак я пакуль што не хацеў гэтага рабіць. Чакаў, што будзе далей. Грошай меў больш пяцісот рублёў, бо за тую ношку, якую Сашка Вэблін піхнуў у Саветах, я атрымаў 420 рублёў золатам, таму нішто не змушала да пільнай працы.

Болек Лорд сказаў, што хоча арганізаваць новую групу і вадзіць яе замест Трафіды. Пра гэта ўжо размаўляў з Бэргерам.

Я сядзеў дома. Гэля шыла на машынцы. Янінка, як звычайна, штосьці балбатала, а я піў гарбату. Размаўлялі пра Юзіка, якога пад аховай адвезлі ў Стоўбцы. У гэты час дзверы адчыніліся, і ў пакой увайшоў Альфрэд Алінчук. Убачыўшы мяне, спахмурнеў. Відавочна, да гэтага моманту ён не ведаў, што жыву ў сям’і Юзіка Трафіды.

Алінчук прывітаўся з Гэляй і Янінкай, а пасля нерашуча накіраваўся да мяне. Працягнуў уперад далоню. Тады я, узяўшы ў адну руку шклянку, а ў другую намазаную маслам лусту хлеба, вымавіў, не падаючы рукі:

— А, гэта пан?.. He вітаюся з панам, бо ўжо выходжу!..

Гэля са здзіўленнем глядзела на нас. Сапнуўшы носікам, Янінка надзвычай паважна прамовіла:

— О, гэта так! Навошта прывітвацца, калі зараз жа трэба адыходзіць?.. А я з Гэлькай ніколі не вітаюся!..

Неўзабаве, узяўшы шапку, выйшаў з памяшкання, пакінуўшы там Алінчука з Гэляй, якая праводзіла мяне здзіўленым позіркам.

Я пайшоў да Сашкі Вэбліна. Захацелася ўбачыць Фэлю, але ў пакоі яе не было.

Прывітаўся з Сашкам. Ён стаяў ля стала і на рамяні даводзіў брытву.

— Што добрага скажаш? — запытаўся ў мяне.

— Няма нічога добрага! Юзіка злавілі…

— Ведаю, ведаю… Хлопцы казалі, што Бульдога забілі, але гэта няпраўда. Прастрэлілі яму нагу і завезлі ў Менск.

— Адкуль ведаеш?

— Я ўсё ведаю!

Сашка перастаў вадзіць брытвай і спачатку паспрабаваў яе пазногцем, затым на валасах, нарэшце, правёў знізу ўверх языком па лязу. Безумоўна, была добра адшліфавана, бо адклаў яе ўбок і пачаў намыльвацца.

— He ходзіш за мяжу? — старанна расціраючы памазком мыла на твары, запытаўся ў мяне.

— He.

— Чаму?

— He спяшаюся… Грошы ёсць.

— Маеш рацыю. Ёсць сармак, дык гуляй! Для працы маеш час!.. Калі ж табе забракне работы, прыходзь да мяне… А зараз гуляй!.. Ад працы, браце, коні дохнуць!..

Выпінаючы худыя шчокі, пачаў галіцца.

— Куды ідзеш? — запытаўся ў мяне пазней.

— Ішоў да Петруся Філосафа. Паабяцаў мне кніжку. Ну, і сюды на дарозе заглянуў.

— Гэта добра! Пойдзем разам. Хачу аддаць гадзіннік у рамонт… Ён жа ў гадзіннікавага майстра жыве.

Зноў замоўк і галіўся далей. Праз хвіліну прамовіў:

— Ага! Ледзь не забыўся табе сказаць. У наступную нядзелю ў нас будзе вечарынка. Дык ты прыходзь! Абавязкова…

— Добра.

— Бо заўтра еду ў Рубяжэвічы. Там ёсць кавалачак працы. Магчыма, раней не ўбачымся… аж на вечарынцы.

Фэля прыйшла, калі Сашка пагаліўся і памыўся. Мела на сабе прыгожую цёмна-зялёную сукенку. Выглядала выдатна. Была ў добрым настроі. I досыць зычліва прывіталася са мной. Ахвотна застаўся б тут у хаце, але пасаромеўся казаць Сашку, што не маю жадання ісці да Петруся. Таму са шкадаваннем развітаўся з Фэляй, і разам з Сашкам выйшлі на вуліцу.

Крочылі па Менскай вуліцы. Заўважыў, што ўсе людзі, якія абміналі нас, з асаблівай увагай глядзяць на Сашку і азіраюцца нам услед. Гэта мне імпанавала. Апынуліся ў нейкім крывым і вузкім завулку.

У адным месцы, выходзячы з-за будынка, я ўбачыў шаўца, які біў папружкай дзесяцігадовага хлапчука. Відавочна, шавец быў п’яны і таму з лютасцю дубасіў дзіця. Сашка нечакана кінуўся наперад і, адпіхнуўшы ўбок шаўца, вырваў у яго з рук скураную дзягу.

— Чаго ты разышоўся?

— А табе якая справа да гэтага?

— Ну, не кідайся! Бо зараз жа даведаешся, як гэта баліць!

Сашка замахнуўся папружкай на шаўца.

— Дык жа ён, халера, разбіў мне лямпу!

Шавец паказаў на кавалкі шкла, што ляжалі на зямлі. Сашка засунуў руку ў кішэню. Выняў пяцідаляровы банкнот і, нахіліўшыся над хлопчыкам, які з шырока расплюшчанымі вачыма ўзіраўся ў твар свайго выратавальніка-абаронцы, сказаў яму:

— Трымай, смык! Плюнь на бацьку і дай яму гэтыя грошы! Няхай купіць сабе дзесяць лямпаў! А як вырасцеш, дык бі хама! Чуеш: улі, як ён табе!

Мы пакрочылі далей. Папругу Сашка кінуў у калюжыну.

Трапілі ў вялікую, светлую ад вапеннай пабелкі хату. На сценах вісела шмат гадзіннікаў, а пры адным з вакон сядзеў малы лысаваты чалавечак і, нахіліўшыся, нешта рабіў над сталом, на якім ляжалі гадзіннікі і розны інструмент для іх рамонту.

Каля доўгага стала я заўважыў Петруся і Юліка. Юлік штосьці пісаў у сшытак, а Пятрусь, гледзячы яму праз плячо, папраўляў.

Прывіталіся з прысутнымі. Сашка падышоў да Мужаньскага і паказаў яму гадзіннік. Той, уважліва агледзеўшы рэч, вымавіў:

— Дасканалы гадзіннік. Каштоўная штука!.. Праўда, крыху занядбаны. Трэба яго прачысціць!

— Калі пан гэта зробіць?

— Сёння не здолею. Маю неадкладную справу. Хіба што заўтра.

— Да паўдня?

— Добра. Да дзесяці гадзін зраблю.

Дамовіўшыся наконт аплаты, Сашка выйшаў.

— Што чуваць, хлопцы? — запытаўся я ў Петрука і Юліка.

— Сёння ідзём у дарогу, — адказаў Юлік.

— З кім?

— Мамант, Салавей і мы.

— А хто вас вядзе?

— Мамант. Ён добра ведае розныя шляхі… Некалі ён толькі адзін хадзіў… са спіртам…

— Чый тавар?

— Наш. На сваю руку ідзём.

— Ваш?

— Ну, так. Панясём спірт. Лепей заробім, чым у жыда. Можа, і ты хочаш ісці з намі?

Я з хвіліну вагаўся.

— Пайшлі! — сказаў Юлік. — Нам весялей будзе. Ну і заробіш таксама.

— Але ж у мяне няма спірту.

— I ў нас няма. Чакаем Маманта. Па спірт да Шэрага пойдзем.

Фактычна праз квадру гадзіны прыйшоў Мамант, крыху пазней — Салавей, кіўнуўшы нам галавой, прысеў.

— Гэты таксама ідзе з намі, — сказаў яму Юлік.

Мамант доўга глядзеў на мяне, а пасля, з відавочнай напругай і цяжкасцю кіўнуўшы галавой, вымавіў:

— Дык сто?

— Так, — адказаў Юлік. — Возьмем сто пляшак. Можам ужо ісці.

Узялі мяшкі і разам з Салаўём выбраліся з хаты. Праз гадзіну вярнуліся назад. Вынялі з мяшкоў бутэлькі і паставілі іх на стале. Было сто пятнаццаць бутэлек спірытусу.

— Тут больш, чым трэба, — сказаў я Юліку.

— Мамант бярэ трыццаць пляшак, а пяць разап’ём па дарозе.

Пачалі рабіць ношкі. Спачатку на стале пакінулі па дваццаць бутэлек. Затым, выцягнуўшы коркі, далілі іх дапаўна, каб было менш посуду. Пасля зрабілі пяць ношак, у якіх размясцілі бутэлькі, пераклаўшы іх тоўстым лямцом і сенам. Пакаваў Мамант. Рабіў гэта з вопытам прафесійнага «спіртаношы».

Чакалі вечара. Дарога была вельмі далёкая. Вымушаны былі ісці да аднаго з менскіх прадмесцяў, таму шмат залежала ад таго, каб мы як мага раней вырушылі.

Пасля другой гадзіны папалудні з усходу пачалі паўзці шэрыя «дзяды», якія заслалі ўсё неба. Пачаўся дождж. Ён наўскасяк забіваў вакно. Рабілася ўсё цямней. Мамант ад радасці паціраў далоні. Такое надвор’е хоць і рабіла дарогу цяжэйшай, давала амаль поўную гарантыю для нашай бяспекі.

Калі пачало цямнець, мы з’елі вячэру і выпілі разведзенага вадой спірытусу. Пасля чаго ўзяліся за ношкі. Мужаньскі — малы і смешны, гледзячы добрымі блакітнымі вачыма, паціскаў нам рукі.

— Зычу вам шчасця, панове! He затрымлівайцеся там. Хутчэй вяртайцеся! Я буду без вас сумаваць!..

Вырушылі ў дарогу. Крочылі вельмі марудна, абмінаючы розныя, схаваныя ў цемры, перашкоды, і стараліся прызвычаіцца да змроку. Аднак цемра была такая моцная, што прасоўвацца наперад маглі толькі ўсляпую.

Дождж усё мацнеў. Вецер таксама. Штосьці ўбачыць перад сабой было немагчыма. Нечакана Мамант спыніўся, я крочыў за ім, наступны быў Пятрусь, Юлік і апошнім — Салавей.

— На! — прамовіў праваднік, усоўваючы мне ў руку канец аборкі. Я зразумеў і перадаў яе з рук у рукі наступнаму сябру. Цяпер ішлі, трымаючыся за вяроўку. Было нязручна, аднак ведалі, што не пагубляемся.

Пачалі прадзірацца праз нейкі падгайнік, а пасля пакрочылі лесам. У пэўным месцы лес скончыўся. Мамант, узяўшы мяне за плячо, моцна паціснуў. Я зразумеў яго: зараз будзе мяжа. Асцярожна паведаміў пра гэта Петрусю.

Дождж ліў штораз мацней. Мы прамоклі наскрозь, і толькі рух разаграваў нас. Дарога, як ніколі перад гэтым, была цяжкай. Абсалютна нічога не бачачы, з неверагоднай затратай энергіі мы валакліся па мокрай зямлі. Аднак Мамант крочыў досыць упэўнена. Зрэдку спыняўся, шоргаў нагой па глебе, штосьці мармытаў, пасля зноў ішоў.

Калі лес скончыўся, крочыць стала лягчэй. Ва ўсялякім разе я не чапляўся за розныя перашкоды і не патрэбна было ўвесь час захінаць вочы ад удараў галінак, якіх не бачыў у цемры.

Пасля трох гадзінаў дарогі мы адпачылі і выпілі спірту. Пазней зрабілі яшчэ адзін прыпынак і толькі пад раніцу, прайшоўшы трыццаць тры вярсты жахлівай дарогі, праз дзесяць гадзін ад моманту выйсця з Ракава, мы ў поўнай цемры дабраліся да Менска. Пры тым, што мы былі прызвычаеныя да паходаў.

Са спірытусам хадзілі два разы, а потым зрабілі перапынак, бо Мамант і Салавей перайшлі ў партыю Цвіка. Там работа была лягчэйшая і больш надзейная — хадзілі бліжэй і не патрабавалася пра штосьці думаць.

У суботу вечарам я піў з хлопцамі ў салоне Гінты. Было весела. Антось так рэзаў на гармоніку, што аж шклянкі трэсліся на стале. Неспадзявана нехта зачапіў мяне нагой пад сталом. Гэта зрабіў Мамант. Я паглядзеў на яго. Кусаючы пазногаць большага пальца на левай руцэ, перамытнік вялікім пальцам правай рукі і вачыма паказваў на дзверы. Зірнуў туды. У дзвярах стаяў Альфрэд Алінчук. У гэты ж момант Мамант сіпата засмяяўся і вымавіў:

— П’янчужка.

Усе рассмяяліся. Альфрэд паспешліва знік за дзвярыма.

Пілі далей. Забава ішла ваўсю. Лорд спяваў:

Позна ноччу я вяртаўся дахаты. На небе мігацелі зоркі. Увайшоў на дзядзінец Трафідавай сялібы. Засоваў брамку. У гэты момант справа ад мяне ляснуў стрэл… Потым другі, трэці і чацвёрты… Я зваліўся на зямлю побач з брамай. З саду даляцелі крокі, якія паспешліва аддаляліся. Я хутка падняўся і, выняўшы з кішэні нож, праз адчыненую фортку кінуўся ў сад. Там было ціха. Хвіліну прыслухоўваўся, пасля вярнуўся да брамы і выйшаў на вуліцу. Паблізу нічога не бачыў. Шкада, што не меў пры сабе ліхтарыка. Можна было б па садзе дагнаць таго, хто страляў, а зараз быў бездапаможны што-небудзь зрабіць. Ад таго часу заўсёды насіў пры сабе ліхтарык.

Назаўтра ўважліва агледзеў брамку і сцяну хаты пры браме. Усе кулі сядзелі ў тоўстых бярвеннях. Адну здолеў выцягнуць і схаваў яе.

Калі пастукаўся ў дзверы, Гэля, адамкнуўшы іх, з трывогай запыталася:

— Гэта пан страляў?

— He… Гэта нейкі дурань зганяў ахвоту… Хацеў мяне настрашыць…

— Тут вечарам нейкія круціліся пад вокнамі! — паведаміла дзяўчына.

Назаўтра мяне досыць рана разбудзіла Янінка:

— Там вас нейкі вар’ят кліча!

— Які вар’ят? Чаму вар’ят?

— Ну, бо смяецца і смяецца!

— Дык у цябе кожны, хто смяецца — вар’ят?

— He… Можна крыху пасмяяцца, а ён увесь час…

— Дзе ён мяне чакае?

— За гумном. Сказаў, каб я нікому, акрамя Уладзіка, не казала і што справа ве-е-льмі важная!

Я хутка апрануўся і выйшаў з памяшкання.

За гумном убачыў Ёську Гусяра, які сядзеў у зараслях лапухоў. Ён блішчаў круглай лысай галавой і выглядаў з-за шырокіх лісцяў, нібы месяц з-за хмар.

— Што скажаш? — прамовіў я, вітаючыся.

— Ёсць адна справа. Вельмі важная!

— Калі ласка… Слухаю…

— Толькі гэта па сакрэту. Магу сказаць табе, але пад прысягай, што нікому не перадасі, што гэта пачуў ад мяне.

— Даю табе слова, што нікому пра гэта не скажу!

Ёська, азірнуўшыся па баках, ціха вымавіў:

— Алінчукі хочуць звесці цябе са свету. Альфрэд падбіваў пару нашых хлопцаў, каб яны цябе прышылі. Даваў сто рублёў.

— Адкуль ты гэта ведаеш?

— Яны прыйшлі параіцца. Мяне ўсе ведаюць… пыталіся: што ты за такі пан? Сказаў ім, каб не рабілі гэтага і што ты сябра Юзіка Трафіды… Зараз павінен пільнавацца, бо Алінчукі — гэта халеры!

— Добра, што ты мне расказаў! — прамовіў я да Ёські. — Хоць буду ведаць, хто на мяне палюе! Зараз буду сцерагчыся!.. Учора ўначы, калі вяртаўся дахаты, па мне стралялі!

Ёська здзіўлена выгукнуў:

— Та-ак?! Гэта не з нашых!.. Гэта яны самі секлі! Глядзі! Можа, хочаш мець добрую рулю, дык табе дам… У мяне іх некалькі…

Я развітаўся з Ёськам, які асцярожна падаўся берагам рэчкі, абыходзячы збоку мястэчка. Я пайшоў у хату снедаць. Увесь час разважаў пра тое, што расказаў Ёська.

9

Увечары я апрануўся ціп-топ! Адзеў зеленаватую, у залатыя кветачкі, камізэльку і з выдумкай завязаў цёмна-фіялетавы гальштук у ружовыя пасачкі. Касцюм быў цёмна-сіні. Узяўшы лясачку, выйшаў з хаты.

На рынку сустрэўся са Шчурам.

— Ты куды? — запытаўся ў мяне перамытнік.

— Да Сашкі.

— Ага, на вячоркі! I я туды дыбаю.

Шчур апрануўся, як сам пан граф. Шэры касцюм, лакіраваныя чаравікі, зялёны гальштук. На галаве светлы фетравы капялюш з шырокімі палямі.

He даходзячы да Сашкавай хаты, мы здалёк пачулі гукі гармоніка.

— Антось рэжа! — вымавіў Шчур.

Дзверы ў хату былі адчынены, і шырокі струмень святла вылятаў адтуль на падворак. Каля хаты сноўдаліся нейкія людзі. Чуўся смех і шэпты.

Мы ўвайшлі ў пакой. Нас аглушыў гармонік, на якім з натхнёным выразам твару іграў, прыжмурыўшы вочы, Антось.

Тут гаспадарылі гул, рух. Ад тупату ног хісталіся сцены. Сярэдзіну прасторнага памяшкання займалі пары танцораў. Антось рэзаў моднага ў той час у нас «Карапэта». Некаторыя падсвіствалі і напявалі мелодыю танца.

Мы разам са Шчурам сталі каля сцяны і прыглядаліся да танцораў. Рухам галавы Шчур паказаў на высокага хлопца з цёмным цыганскім тварам і па-казацку расчэсанымі валасамі.

— Гэта Цвік… Машыніст… — прамовіў у мой бок сябра.

Цвік танцаваў з маладой, амаль пятнаццацігадовай дзяўчынкай, якая ледзьве сягала яму да грудзей. Была вельмі зграбная, з мілым тварыкам. У танцы смешна падскоквала вакол перамытніка, які раз-пораз падымаў яе ўгару. Цвік танцаваў з размахам, выгінаста, з прыскокам і прытупам.

— Гэта яго каханка, — праз хвіліну вымавіў Шчур.

— Ну-у?.. — выгукнуў я, здзіўлены.

Непрыгожых дзяўчат не прыкмеціў увогуле. Каханкамі перамытнікаў былі найпрыгажэйшыя дзяўчаты мястэчка.

Заўважыў Лорда, які, зацята бліскаючы напамажанай галавой, нядбайна, нібы без жадання, танцаваў з высокай крамянай дзяўчынай у цёмна-зялёнай сукенцы. Яна была выдатна збудаваная, але твар мела бляклы, як у вупара, амаль мёртвы, што маска. Можа, наклала больш, чым трэба, неадпаведнай колеру скуры памады.

Убачыў і Ваньку Бальшавіка, які з пакутлівай усмешкай прыціскаў да сябе мясістую дзяўчыну з моцнымі ружовымі аголенымі плячыма. Так абхапіў яе ў танцы, што яна вымушана была адкінуць галаву назад.

Заўважыў дзвюх дзяўчат, якія танцавалі разам. Былі непрыгожыя. Трымаліся з выклікам. Адна высвіствала мелодыю танца, другая прытупвала нагамі і трэсла коратка астрыжанымі валасамі.

— А гэта што за кралі?

— Андзя Салдат і Гэлька Пудзель… Яны перамытніцы…

Я лепей прыгледзеўся да дзяўчат. Андзя Салдат была з шырокімі плячыма і вузкімі клубамі. Выглядала як мужчына, пераапрануты ў кабету. На сабе мела вельмі кароткую сукенку памаранчавага колеру. На яе пальцах прыкмеціў шмат пярсцёнкаў, а на руках бранзалеты. Калі Андзя была высокай і шчуплай, то Гэлька Пудзель — нізкай і моцнай. Мела вясёлы сімпатычны твар з задзёртым угару носікам. На ёй была блакітная сукенка, на шыю завязала чорную стужку. Гледзячы на такую смешную пару, я ад душы пацяшаўся.

Акрамя гэтага, танцавала вельмі шмат хлопцаў і дзяўчат, большасць з якіх я асабіста не ведаў.

Хлопцы з паненкамі стаялі каля сцен, сядзелі на лаўках. Дзяўчаты былі ярка прыбраныя. Тыя з іх, якія мелі прыгожыя ногі, насілі вельмі кароткія сукенкі. Хлопцы мелі пераважна цёмна-сінія, карычневыя, зялёныя і светлыя гарнітуры. Камізэлькі ж і гальштукі, якія выглядалі з-пад расшпіленых фрэнчаў, былі самых фантастычных колераў і ўзораў.

Вачыма я шукаў Фэлю, аднак не знайшоў. Антон перастаў іграць. Танцы спыніліся. Хата напоўнілася галасамі, гаманой. Дзяўчаты пачалі збірацца на адным баку. Хлопцы стаялі каля сцен або па некалькі адразу пахаджвалі па хаце. Трымаліся ненатуральна. Былі занадта надзьмутыя, выпрастаныя. Такімі іх прымушала быць «перамытніцкая слава».

Паненкі перашэптваліся, хіхікалі і зыркалі на хлопцаў. А тыя рабілі выгляд, што занятыя важнымі размовамі пра «інтарэсы» і, увогуле, не звяртаюць на іх увагу. Такія паводзіны былі адзнакай добрага тону.

Шчур тузануў мяне за руку. Я зірнуў на дзверы. У хату ступіў Альфрэд Алінчук, адзеты з шыкам і бляскам, напамажаны, паголены і нібы адпаліраваны. За ім сунуліся Альбін, Адольф, Альфонс і Амброжык. Затрымаліся цесным гуртом непадалёку ад увахода. Размовы патроху прыціхлі. Хлопцы кідалі свае погляды на Алінчукоў і толькі «мамзэлі» (як казаў Лорд) пачалі яшчэ жвавей шаптацца, хіхікаць і яшчэ выразней заляцацца ўсмешкамі, «запускаць жураўля» ў бок Алінчукоў.

У гэты момант я ўбачыў Болека Камету… Ён выйшаў на сярэдзіну хаты, прыгладзіў вусы, паважна агледзеў усіх і раптам, без усялякіх да гэтага падстаў, весела зарагатаў. Гэтага было дастаткова, каб дзяўчаты пачалі смяяцца. Хлопцы таксама ўзарваліся смехам, зрэшты, не ўсе, некаторыя, каб устрымацца, «захаваць павагу», кусалі нават шчокі.

Болек Камета спыніў свой погляд на Антосю, які, абапёршыся падбародкам на інструмент, сядзеў у куце хаты.

— А… пан маэстра! Наша ўшанаванне!.. Прашу ўрывак «на сопках Маньчжурыі»!.. Эйн, цвэй, дрэй!..

Камета кінуў гарманісту залатую манету. А калі Антось павольна зайграў стары расейскі вальс, ён, ухапіўшы пад пахі першую ад краю дзяўчыну, пачаў кружыцца па хаце. Гэта была Гэлька Пудзель. Дзяўчына пачырванела. Камічна дрыгала нагамі ў паветры і адпіхвала ад сябе Камету. Па хаце праляцеў гучны выбух смеху. Болек адпусціў Гэльку, якая скокнула да дзяўчат і адтуль паказала яму язык.

— Па-французску не ўмею, — сур’ёзна адказаў Камета, і хата зноў напоўнілася смехам.

Камета пакрочыў да дзвярэй, якія вялі ў суседні пакой. Хутка пара за парай насярэдзіну пачалі выходзіць танцоры. Перапыненая забава працягвалася далей. Я і Шчур адшукалі месца на лаўцы. Справа ад мяне стаяла, як звычайна скрыўленая, нібы незадаволеная, Маня Дзюньдзя. Некалі разам з Трафідам бачыў яе на рынку. Цяпер прыткнулася ля моцнай дзяўчыны з зачэпістым поглядам чорных смелых вачэй.

— Хто гэта? — запытаўся я ў Шчура.

— Тая, у жоўтым, гэта Маня Дзюньдзя… перамытніца…

— Ведаю яе… А тая ў ружовым?

— Бэлька… Таксама перамытніца. Яна ў іх машыніст… баба гетман!

Бэлька, відавочна, пачула, што размова ідзе пра яе, і паглядзела ў наш бок. Шчур кіўнуў ёй галавой. Адказала лёгкім рухам далоні, якую падняла ўгару. Пасля выпрасталася і, выпіраючы наперад моцна развітыя грудзі, якія трэсліся пры кожным яе руху і да шаленства цвялілі хлопцаў, пачала прыглядацца да танцораў.

— О… I Сашка ёсць! — вымавіў Шчур.

Я ўбачыў Сашку, што выходзіў з дзвярэй, за якімі нядаўна знік Баляслаў Камета. Ён павольна крочыў, паціскаючы працягнутыя да яго рукі. Наблізіўся да нас.

— А ты чаму не танцуеш? — шапнуў мне.

— Маю час…

— А з кім будзе танцаваць… З табой? — прамовіў Шчур.

— Як гэта з кім? — Сашка паказаў рукой на залу. — Дзяўчаты нібы кветкі!.. О, панна Бэлька сумуе… запрасі яе на танец!

Я пакінуў Шчура і пачаў танцаваць з Бэлькай.

— Пан не тутэйшы? — запытала мяне дзяўчына.

— Так. Прыехаў да Юзіка Трафіды.

— Ён сядзіць?

— Сядзіць.

— Шкада яго.

— Што зробіш…

Убачыў, як Сашка падышоў да Алінчукоў і адразу разам з імі падаўся ў пакой, з якога нядаўна выйшаў.

— Панна ведае Алінчукоў? — запытаўся я ў перамытніцы.

— Ведаю.

— Хлопцы іх не хваляць!

— Дрэнь! — адказала дзяўчына.

Абняў яе мацней. He пратэставала. Падумаў, што трэба сказаць ёй нейкі камплімент, і вымавіў:

— У вас вельмі прыгожыя вочы.

— Ну? — прамовіла з запытаннем і ўсміхнулася.

— Праўду кажу! — шчыра адказаў ёй.

Яна засмяялася і рухам галавы адкінула назад валасы. Пасля прамовіла:

— Я ўсё маю прыгожае… не толькі вочы!

— Ого!.. Дык панна Бэлька такая… шчырая… I ўпэўненая ў сабе?..

— Але… Такая…

— Люблю смелых. Калі б ніхто не бачыў, пацалаваў бы панну за гэта!

— А потым бы пан хваліўся па ўсім мястэчку!

— Нічога такога! Даю слова…

— Ну, ну, паглядзім! — загадкава адказала яна.

Адчуў, што падабаецца мне, і што доўга танцаваў бы з ёй, аднак яна сказала:

— Досыць калясіць! Мне ногі баляць. Учора з дарогі вярнулася, а раніцай зноў ісці!..

— Далёка ходзіце?

— Пад Пятроўшчыну.

Гэта было вельмі далёка ад мястэчка — тры вярсты ад Менска.

Адвёў Бэльку да сяброўкі, якая ўступіла ёй сваё месца на лаўцы. Забава працягвалася далей. У хаце стала горача. Твары прысутных блішчэлі ад поту. Заўважыў, што некаторыя хлопцы на падпітку. Спачатку не зразумеў, калі яны здолелі напіцца. А потым убачыў, што тыя выходзяць удвух, утрох на двор і ружовенькімі вяртаюцца назад. Я позіркам шукаў Шчура, але нідзе не мог яго знайсці, пакуль той сам не падышоў да мяне і, міргаючы вокам, не вымавіў:

— Хадзі на хвіліну.

Пакрочыў за ім у наступны пакой.

Апынуліся ў хмарах тытунёвага дыму. Спачатку я нават паветра не мог ухапіць у грудзі, так спёрта было ў малым пакоіку, здавалася, да края напоўненага людзьмі. Калі ж трошкі пачаў арыентавацца, дык убачыў доўгі стол, а навокал яго перамытнікаў, якія сядзелі або стаялі. Некаторых ведаў асабіста, іншых — зрокава, а некалькіх бачыў упершыню.

Хлопцы былі ў разгуле. На галоўным месцы сядзеў Камета са шклянкай у адной руцэ, з бутэлькай у другой і выкрыкваў:

— Кульгавае наша шчасце, хлопцы, дык падапрэм яго бутэлькамі!

— Мудра! — адказаў Лорд.

— Хто не курыць і не п’е, той гніе, а не жыве!

— Мудра! — рыкаў Лорд і дадаваў: — А ў падмацаванне гэтага — яшчэ па адной.

Шчур пацягнуў мяне да стала. Пасадзіў побач на вузкай лаўцы. Лорд паставіў перада мной поўную шклянку гарэлкі і прамовіў:

— Даганяй!

На другім канцы стала гулялі ў карты. Там знаходзіліся браты Алінчукі, Сашка, Жывіца, Ванька Бальшавік і яшчэ некалькі незнаёмых людзей. Гулялі ў «ачко». На стале ляжалі пачкі банкнотаў і купкі залатых манет.

Сашка банкаваў. Хоць у яго на шчоках з’явілася чырвань, гуляў спакойна, старанна тасуючы і раздаючы карты. Перад ім ляжаў значны стос грошай. У нейкі момант Болек Камета звярнуўся да яго:

— Аддасі карту за 50?

Сашка кіўнуў яму галавой:

— За 500 аддам.

— Пайшло 50.

Камета ўзяў тры карты і прайграў. Выплаціў.

— Кажу і сцвярджаю, хлопцы, што ні ў картах, ні ў бабах не маю поспеху!.. Толькі ў гарэлцы. Дзе круцяцца бутэлечкі і звоняць ды міргаюць мне шкляначкі!.. Ну, яшчэ па адной!

— Мудра!

Лорд пачаў насвістваць. Свістаў ён выдатна, але рэдка паказваў гэта мастацтва, таму варта было яго паслухаць. Перарваў свіст і запеў прапітым, сіпатым, як бы застуджаным, голасам:

Нейкі, зусім малады, з дзіцячым тварам незнаёмы мне перамытнік, які спяваў звонкім альтам, пачаў дапамагаць:

Болек Камета пры слове «кавы» зморшчыўся, нібыта ад абразы, і зрабіў выгляд, што яго ванітуе. Некаторыя рассмяяліся, а Болек Лорд спяваў далей:

— Хлусня! — крыкнуў Болек Камета. — Кажу вам і сцвярджаю, хлопцы, пакуль ёсць граніца, нам хутчэй вады забракне, чым гарэлкі!

— Мудра! — адказаў хтосьці за Лорда, які спяваў далей:

— Фэлька адну мае, але клёвую! — кінуў Ванька Бальшавік, выскаляючы зубы на другім канцы стала.

— Ты Фэлькай морду не абцірай! — бліснуў у яго бок вачыма Сашка.

— Я нічога… Я проста так… гуляю…

— Ну дык гуляй… I глядзі ў мяне!..

Усе былі ўзбуджаныя алкаголем. Разносіліся выбухі шалёнага смеху. У паветры ляталі салёныя жарты. Курылі без перапынку. Падлога была засмечаная недапалкамі і пачкамі ад папярос. На стале блішчэлі расплюханыя лужы гарэлкі і піва.

Мамант, Камета, Шчур і Лорд пілі бесперастанку. Фэлік Маруда, сканцэнтраваўшыся, павольна і паважна еў вялізны кавалак вантрабянкі. Шчур, піхнуўшы мяне локцем у бок, вымавіў:

— Бачыш, на аргане грае?

Болек Камета пачуў гэта і звярнуўся да Маруды:

— Фэлік, любы! Ты зараз выглядаеш, як леў на пустыні, які рыкае і паядае.

— А дзе ты бачыў ільва? — запытаўся ў яго Шчур.

— На малюнку.

— На якім малюнку?

— Езус на ільву ў Ерусалім уязджае.

— Дык гэта ж асёл! — здзівіўся Шчур.

— А я думаў, што леў! — адказаў Камета.

Маруда адарваўся ад яды. Доўга перажоўваў. Праглынуў. А пасля з вельмі паважным выглядам выказаўся:

— А ты выглядаеш, як трынаццаты апостал!

Вымавіўшы гэта, ён зноў узяўся за яду. Усе выбухнулі смехам. Выказванне Маруды, што Камета выглядае, як трынаццаты апостал, здалося нам, невядома чаму, вельмі смешным.

— Адрэзаў яму.

— Адбрахаўся.

— Адгрызся.

— Вось дык пад’ехаў!

— Гэта стары дасціпнік! Як не кажа, дык не кажа, а як скажа…

— Гэта як чорт у балота нарыгае.

Разносіліся галасы перамытнікаў.

Болек Камета выпіў паўшклянкі гарэлкі. Тыльным бокам далоні абцёр вусны. Паправіўшы вусы, вымавіў.

— Гэта гарадскі хлапец, адпаліраваны…

Шчур падхапіў:

— У млын са збожжам ездзіў!

— Карову да быка вадзіў! — дадаў Лорд.

Камета працягваў далей:

— Добра абабіты!

— Катлетай па мордзе! — дадаў Шчур.

— I налятаны, — казаў Камета.

— Каля гумна за свіннямі, — дадаў Лорд.

Маруда скончыў яду, са смакам аблізаў пальцы і флегматычна прамовіў:

— Я маю вас там, дзе курыца яйка трымае!

Зноў шалёны выбух смеху. У гэты момант у пакой увайшла Фэля. Спынілася ў дзвярах і хвіліну прыплюшчвала вочы, стараючыся нешта ўбачыць скроз хмары тытунёвага дыму. Смех заціх. Перарваліся размовы. Усе скіравалі свае вочы да ўвахода.

Фэля была апранута ў чорную шаўковую сукенку. На нагах — чорныя шоўкавыя панчохі і лакеркі, на шыі — залаты ланцужок ад гадзінніка, на руках ззяла шмат бранзалетаў і пярсцёнкаў. Павольна рушыла далей. Ступала велічна, з гонарам падняўшы ўгару незвычайна прыгожую галоўку. Позіркі хлопцаў абляпілі яе, ішлі за ёй, сачылі за кожным яе рухам, жэстам. Ванька Бальшавік аж рот разявіў ад захаплення. Гульня і п’янка перапыніліся. А яна, задаволеная эфектам, які зрабіла на прысутных, лёгкімі крокамі накіравалася да брата.

Сашка зморшчыў лоб:

— Ну… Чаго сюды?..

— Можа, штосьці трэба?

— Нічога не трэба… Ідзі адсюль!

Фэля надзьмула вусны і страсянула галавой. Агледзела ўсіх. Я сустрэў яе погляд, і аж холадна зрабілася… у грудзях нечакана не хапіла паветра.

Раптоўна прагучаў голас Маруды:

— Агуркоў бы…

Шчур пырснуў смехам. Сашка зарагатаў. I крыкнуў сястры, якая перамервала пакой:

— Фэлька, пачакай! Прынясі агуркоў… Поўнае вядро для сябра Маруды. Мігам!

— Добра, — адказала Фэля.

Пасля, наблізіўшыся да дзвярэй, спынілася і зноў звярнулася да брата:

— Дык хадзі, дапаможаш!

Сашка падняўся, паклаў карты на стол. Хвіліну вагаўся, пасля падышоў да мяне:

— Уладзік, схадзі дапамажы Фэлі прынесці агуркі!

Спяшаючыся, я падняўся і накіраваўся за дзяўчынай, якая чакала ля дзвярэй.

10

Разам з Фэляй апынуліся ў вялікіх сенцах.

— Ёсць ліхтарык? — запыталася дзяўчына.

— Маю.

Размаўлялі стоячы ў сенцах. Праз хвіліну заўважыў, што Фэля нападпітку. Крочыла не вельмі ўпэўнена, пару разоў яе занесла ўбок. Намацаўшы дзверы складзіка, адчыніла іх. Пасвяціў усярэдзіну ліхтарыкам. Пачуўся здушаны жаночы крык, і я ўбачыў хлапца і дзяўчыну, якія ляжалі на падлозе. Ён усхапіўся і стаў на калені, а яна, каб не пазналі, закрыла далонямі твар. Фэля тузанула мяне за рукаў і пацягнула ў сенцы:

— Загасі ліхтарык!.. Хадзі!..

Выйшлі на панадворак. Каля сцяны хаты прыціскалася іншая пара. Пры нашым з’яўленні яны адскочылі адзін ад другога і хутка зніклі ў цемры.

Даляцеў ціхі смех Фэлі. Вельмі ціхі, каб я не пачуў. Узнікла жаданне пасвяціць ліхтарыкам ёй у твар, аднак не асмеліўся зрабіць гэтага. Смех дзіўна падзейнічаў на мяне… Стала горача, а калені нібы самлелі. Тады ж адчуў дотык рукі і пачуў ненатуральны нервовы шэпт:

— Ідзі туды… у камору… Вазьмі вядро і ліхтар… Ідзі…

— Яны там… — перарваў яе.

Пырскнула смехам.

— Дурны ты!.. Ідзі!..

Камора была ўжо пустой. Я знайшоў вялікае ацынкаванае вядро і ліхтар. Узяўшы ўсё, выйшаў на двор.

— Ужо?

— Ужо.

— Дык хадзем!

Крочыла шпарка. Апынуліся ў агародчыку за хатай. Убачыў абсыпаную зямлёй пахіленую стрэшку скляпка. Фэля пакруціла калодку і, нізка нахіліўшыся, ступіла ўсярэдзіну. Падаўся за ёй. Сутыкнуліся ў цемры. Мімаволі, не разумеючы, што раблю, прыцягнуў яе да сябе і моцна абняў. Маўчала. Праз хвілю прамовіла:

— Ну, адпусці!

Адразу адпусціў. Яна запаліла ліхтар і адамкнула малыя дзверцы ў склеп. Павярнуўшыся да мяне, з бледным тварам і нейкім дзіўным голасам, якога я ніколі раней у яе не чуў, прамовіла:

— Залазь туды!.. Трымай ліхтар!..

Па стромкай прымітыўнай драбіне я злез уніз. Паставіў на зямлю ліхтар.

— Лаві, — пракрычала зверху.

Кінула мне вядро і пачала злазіць. У склепе пахла цвіллю. Святло ліхтара гублялася па цёмных закутках.

Я глядзеў угару на дзяўчыну, якая памалу сыходзіла ўніз па драбіне. Бачыў яе смуглыя ногі. Адной рукой Фэля падабрала сукенку… больш, чым было патрэбна для свабоды рухаў.

Калі знаходзілася на прадапошняй перакладзінцы, я падхапіў Фэлю на рукі і азірнуўся навокал па склепе. Угледзеў вялікую скрыню, пастаўленую ўверх дном. Пасадзіўшы дзяўчыну, пачаў цалаваць твар, вусны, шыю. Зірнуў на яе. Вочы былі заплюшчаны. Пачаў расшпільваць сукенку. He пярэчыла гэтаму зусім.

Проста вачам не верылася, што яна такая прыгожая і гэта яна… недаступная, гордая Фэля… Яе вочы заставаліся заплюшчаныя, а твар яшчэ больш пабялеў. Заўважыў, што прыкусіла зубамі ніжнюю вусначку… Але пазней… амаль у апошнюю хвіліну, прамовіла вельмі спакойным голасам, які збянтэжыў мяне:

— Пусці!.. Досыць таго!..

Мяне ахапіла злосць. Паспрабаваў узяць яе прымусам. Неспадзявана пачала крычаць надзвычай непрыемным голасам:

— Пусці, халера!.. Цябе прасіць?.. Зараз закрычу!.. Ужо!.. «Пошол вон!»

Трасучыся ўсім целам, адскочыў ад яе. А яна, не звяртаючы на мяне ўвагу, пачала марудна даводзіць да парадку сукенку. Уважліва агледзела сябе, а потым, узяўшы вядро, падышла да бочкі, што стаяла ў куце склепа. Пачала накідаць агуркі. Роўным спакойным голасам лічыла:

— Раз, два, тры, чатыры…

Гэта найбольш мяне заела. Са злосцю назіраў за яе раскаванымі, зграбнымі рухамі.

— …22, 23, 24, 25…

Агуркі ляцелі ў вядро. Я сціскаў кулакі і кусаў вусны. Імкнуўся крытычна паставіцца да яе… Мела шырока расстаўленыя ногі і нахілілася клубамі да мяне. Пераконваў сябе, што гэта непрыстойная падстава і што, увогуле, у ёй, у Фэлі, няма нічога такога вельмі прыгожага. Хлусіў сам сабе і ведаў пра гэта. А з кута склепа далятала:

— 46, 47, 48, 49, 50… хопіць!

Накрыла агуркі кружком і прыціснула вялікім камянём.

— Бяры вядро! — сказала мне Фэля.

— Сама бяры… Графіня!..

Яна некалькі секунд глядзела мне ў вочы і раптам пачала смяяцца. Ніколі дагэтуль, ні пасля я не чуў ад яе такога прыемнага смеху і не бачыў такога прыгожага твару. Падышла і засунула ў мае валасы пальцы правай рукі.

Левай рукой пагладзіла мяне па шчацэ.

— Бачыў, якая я?

— Ну і што?

— Бачыў? — паўтарыла яна.

— Ну?

— Спадабалася табе?

— Але.

— Ну… дык пасля шлюбу… Будзеш мець усё… Усё, што хочаш!

— Дык навошта мяне… мучыла?

Яна ціха рассмяялася, а пасля прыцягнула мяне да сябе. Я адчуў на шыі яе руку, а на вуснах пацалунак. Доўгі. Пачуццёвы. Я не ўмеў так цалаваць. Прыпала да мяне цёплым, моцным целам. А калі зноў хацеў ухапіць яе ў абдымкі, адпіхнула мяне і прамовіла:

— Гэта, хлопец, для таго, каб ты ведаў, якая я, што не ашукаешся!.. Ну, бяры вядро і хадзі!

Я маўчаў і стаяў на месцы. Яна ўзяла мяне за руку і павольна сказала:

— Разумееш: нельга! Я не хачу стаць салдацкай анучай!.. Мне, можа, горш, чым табе!.. Ты крыху падумай сабе калі-небудзь над гэтым… Ну, бяры вядро!..

Узяўшы вядро, я пачаў падымацца па драбіне. Фэля свяціла знізу, а затым хуценька паднялася да мяне. Падаў ёй руку і дапамог замкнуць склеп. Потым пайшлі ў хату.

З часам, астыўшы, стараўся разабрацца ў тым, што здарылася паміж намі ў склепе. Але гэта цяжка было зразумець. He ведаю чаму, аднак мне здавалася, што ўсё адбылося ў выніку таго, што мы папярэдне падгледзелі ў каморы. Бо безумоўна, яна пасля выглядала вельмі ўзрушанай, але тое, што адбылося пазней, пярэчыла гэтаму… А можа, ёй большага і не патрабавалася? Магчыма, тое, што адбылося паміж намі, яе цалкам задавальняла? Калі б у мяне была старэйшая сястра альбо такая жанчына, у якой мог бы, не саромеючыся, запытацца, дык зрабіў бы гэта… Самому ж цяжка было асэнсаваць.

Мог бы запытацца ў Бамбіны ці Алесі Калішанкі, аднак, каб мяне зразумелі, трэба ж пра ўсё апавядаць. А як пра гэта раскажаш?..

З вядром агуркоў у руцэ вярнуўся да хлопцаў. Пакой поўніўся. Гулянка ішла як найлепш.

Агуркі разам з вядром паставіў насупраць Фэлькі Маруды.

— На! Засаджвай!

Маруда, не бавячы часу, засунуў руку ў вядро.

— Гэтаму і з бочкай пастаў, не адмовіцца! — заўважыў Лорд. Шукаючы Шчура, я агледзеў пакой. Убачыў яго на другім канцы стала непадалёку ад Алінчукоў. Падміргнуў мне вокам. Я падышоў туды. Альфрэд банкаваў. Ён выцягнуў з кішэні дзве калоды новых карт. Разарваў апаскі. Стасаваў карты і паклаў 200 рублёў.

— У банку дзвесце! — звярнуўся ён да тых, хто гуляў.

Пачаў раздаваць карты. Я таксама ўзяў адну. Першым гуляў Шчур.

— Давай за 50!

Альфрэд суха вымавіў:

— Пастаў куш!

— He бойся. He акантую цябе.

Шчур паклаў на стол 50 рублёў, дакупіў дзве карты і прайграў, бо меў больш 21. Альфрэд згарнуў яго грошы да агульнай кучы.

Другім гуляў Жывіца. Нехта тузануў мяне за руку. Я азірнуўся. Убачыў малады, дзіцячы твар перамытніка, які дапамагаў спяваць Лорду.

— Чаго хочаш? — запытаўся ў яго.

— Пакажы карту. Хачу «памазаць»! — адказаў мне перамытнік.

Я паказаў яму дзесятку.

— Добра! — вымавіў. — Мажу гузіка.

Ён даў мне залатую манету.

Жывіца прайграў. Надышла мая чарга. Я паставіў трыццаць рублёў і выйграў. Аддаў свайму супольніку дваццаць рублёў, але той не ўзяў. Прамовіў:

— На другі раз застанецца.

— Добра. Як цябе завуць? — запытаўся ў яго.

— Кручок, — адказаў хлопец.

Гульня працягвалася. Амаль усе прайгравалі, ва ўсялякім разе тыя, хто ставіў вялікія грошы. Сашка таксама прайграў сто рублёў. Ён быў апошнім на чарзе.

Альфрэд ператасаваў карты. Пачаўся другі тур. Шчур уважліва сачыў за яго рухамі. Раздалі карты. Шчур паклаў на стале 100 рублёў.

— Пайшло на сто!

Альфрэд даў яму карту.

— Досыць! — вымавіў Шчур.

Альфрэд узяў дзве карты і адкрыў іх:

— Дзевятнаццаць.

Шчур прайграў. У яго было ўсяго 17.

Наступны 50 рублёў прайграў Жывіца. Я дадаў да 20 рублёў Кручка 30 сваіх. Шчур сказаў мне:

— Мажу 50.

Я выйграў 100 рублёў і аддаў ім выйгранае.

Пад канец другога тура банк вырас амаль у сем разоў. Там было больш за 1300 рублёў. Альфрэд хваляваўся. Яго твар пачырванеў. На ім паказаліся кропелькі поту. Ператасаваў карты і раздаў. Ішоў трэці, апошні тур.

Шчур паставіў адразу 170 рублёў. Усё, што меў. Узяў карты і — прайграў. Жывіца таксама прайграў. Ён звярнуўся да мяне:

— Пакажы карту!

У мяне быў туз. Жывіца прамовіў:

— Мажу 300 рублёў.

Даў мне грошы. З другога боку Сашка падсунуў мне два банкноты па сто даляраў. Кручок даў 50 рублёў. Бачачы гэта, я зразумеў, што яны хочуць адыграцца і ўзяць з банка. Паставіў 100 рублёў. Шчур падышоў да мяне:

— Можаш паставіць за мяне 200 рублёў?.. Калі прайграю, заўтра аддам табе.

— Добра.

Паставіў разам 200 даляраў і 650 рублёў. Рукі ў Альфрэда трэсліся. Шчур, нахіліўшыся над сталом, уважліва сачыў за кожным яго рухам.

Альфрэд узяў сабе адну карту, пасля павагаўся хвіліну перад тым, як даць мне другую карту. Шчур не зводзіў вачэй з ягоных рук. Альфрэд даў мне карту. Гэта была дзесятка… Я выйграў.

Захрыпеўшым голасам Альфрэд адлічыў мне грошы.

— Клёва, — прамовіў Лорд. — Маеш, браце, шчасце!

Банк зляцеў напалову. Праз некалькі наступных хадоў зноў падрос. Дайшла чарга да Сашкі. Ён адрывіста вымавіў:

— Банк.

— Як? — збялеўшы, запытаўся Альфрэд.

— Кажу: банк!

— Усё-ё?..

— Так.

Сашка паклаў партманет на стол. Альфрэд палічыў грошы ў банку і прамовіў:

— Тут 1040 рублёў і 370 даляраў!

— Іду на ўсё! — адказаў Сашка.

Пабялеўшы, Альфрэд даў Сашку карту. Узяў сабе. Пасля даў Сашку другую і трэцюю карту. Сашка кінуў іх на стол. Меў 24 ачкі.

— Я прайграў, — вымавіў Сашка і пацягнуўся за партманетам, каб выплаціць прайграныя грошы.

У гэты момант адбылася дзіўная рэч. Шчур, выхапіўшы ў Альфрэда карты, крыкнуў:

— Хлопцы! Стыркі пазначаныя цынкам!

Альфрэд знерухомеў. Жывіца паклаў волатаўскую далонь на грошы ў банку. Сашка нахіліўся ўперад.

— Стыркі падцынкованыя?.. Што?.. — працадзіў глуха.

Альфрэд адхіснуўся.

— Хлусіць, гадзіна! — выкрыкнуў ён пісклявым, амаль плакучым голасам.

— А ты кідала! — крыкнуў Шчур.

— Зайздросціць мне і шукае «салдацкага разрахунку»!

У гэтую хвіліну я заўважыў, што Кручок, які вясёлымі вачыма прыглядаўся да інцыдэнту, схапіў пустую бутэльку ад гарэлкі і кінуўся наперад.

— Дык ты так гуляеш з хлапцамі!

Стукнуў бутэлькай Альфрэда, і шкло разляцелася на дробныя кавалачкі. Альфрэд прыкрыў твар рукамі, бо Кручок замахнуўся на яго абломкам горла ад пляшкі. Браты Алінчукі кінуліся на выручку. Адзін з іх схапіў Кручка ззаду за шыю. Шчур умомант бліснуў нажом і крыкнуў:

— Прэч, падлы!!

Раптоўна сярод іх з’явіўся Жывіца і некалькімі рухамі плячэй парасштурхоўваў усіх у бакі.

— Памалу!.. Памалу! — прамовіў ён спакойна.

Сашка падняўся з-за стала і дадаў:

— Ну, досыць гэтага!.. Зараз паглядзім… Альфрэд, хадзі сюды!

Алінчук наблізіўся да стала. Хусткай абціраў са лба кроў.

— Стыркі пазначаныя? — запытаўся ў яго Сашка.

— Я не ведаю… Я купіў карты…

— Стыркі купіў, а пазначыў цынкам сам! — кінуў збоку Шчур.

— Дзе купіў стыркі? — запытаў Сашка.

Вочы ў Альфрэда забегалі па баках.

— У Вільні купіў.

Шчур пырснуў смехам.

Сашка, Лорд і Болек Камета ўважліва агледзелі карты.

— Так. Стыркі цынкованыя! — прамовіў Сашка.

— Я казаў — выгукнуў Шчур і хацеў кінуцца на Альфрэда.

Неспадзявана Сашка тупнуў нагой аб падлогу. Шчур адскочыў. Сашка агледзеў прысутных.

— У сябе ў хаце не дазволю рабіць бардэль!.. Зразумела? Хто хоча парахавацца, можа зрабіць гэта дзе-небудзь у іншым месцы!..

— Паставіў у банк 200 рублёў?

— Так.

Сашка ўзяў з банка 100 даляраў і адклаў банкнот убок.

— Гэта твае 200 рублёў… Розніца малая…

Пасля звярнуўся да прысутных.

— А зараз, хлопцы, ганарова: хто колькі прайграў Альфрэду — хай возьме, хто выйграў — хай кладзе сюды! Але ганарова! Мы не шпанюгі і не альфонсы, а фартовыя!.. Ганарова!..

Разнёсся хор згодных галасоў. Палічылі грошы ў банку. Пасля парахавалі ўсё прайгранае і выйгранае. Сашка падзяліў банк і выйграныя грошы паміж хлопцамі, якія прайгралі. Пасля ўзяў 100 даляраў і звярнуўся да Альфрэда:

— А гэта тваё!

Альфрэд маўчаў. Сашка звярнуўся да Шчура:

— Чыркані запалку і спалі гэтае смецце!

Калі Шчур спаліў банкнот, Сашка зноў звярнуўся да Альфрэда:

— А зараз глядзі! Каб больш з хлопцамі не гуляў! Разумееш? Бо разлічымся з табой па-іншаму… Я разлічуся!.. А вас, хлопцы, папрашу «не стукаць» пра тое, што адбылося… Гэта наша справа, і застанецца яна паміж намі!

Альфрэд хацеў нешта вымавіць, але Сашка абарваў яго:

— Маўчы. У цябе сабачыя вочы і сабачы язык!

Хвіліну маўчаў, а пасля зноў пачаў гаварыць, звяртаючыся да братоў Алінчукоў:

— Дзякую вам, што прыйшлі да мяне ў госці… з пазначанымі цынкам калодамі!.. Хацелі нас на дурніцу ўзяць!.. Больш мы не будзем разам ані гуляць, ані піць!

Звярнуўся да Жывіцы:

— Адчыні вакно!

Жывіца хутка падышоў да вакна і адчыніў яго насцеж..

— Было б несправядліва, каб вас я выпусціў праз дзверы, — сказаў Сашка Алінчукам. — Такіх гасцей адправаджваю праз вакно!.. Ну, ляціце!.. Адзін за другім!..

Ён паказаў пальцам на вакно.

Алінчукі пачалі па чарзе вылазіць праз вакно ў агарод, а Шчур стаяў пры фрамузе і смяяўся. Смяяўся весела, нястрымана, заразліва. Таму ўсе таксама выбухнулі смехам. Стрыманасць захоўвалі толькі Сашка, Жывіца, Мамант і Фэлік Маруда, які працягваў есці, не звяртаючы ўвагу ні на што.

Пасля «адыходу» Алінчукоў гульня ў карты спынілася. Хлопцы ўзяліся за выпіўку і ежу. Жвава абмяркоўвалі гэты выпадак.

— Але ж Шчур вока мае! — прамовіў Ванька Бальшавік.

Шчур шмаргануў носам.

— Ведаю я такіх шулераў, пільнаваў яго!

Лорд засмяяўся.

— А Кручок добра храбуснуў яго бутэлькай!

— Пачаставаў гарэлкай! — дадаў Камета.

Кручок смяяўся, весела бліскаючы вачыма.

— А чаго хамы хлопцаў ашукваюць!

— Мудра! — пацвердзіў Лорд.

Я падышоў да Сашкі і прамовіў:

— У мяне да цябе ёсць справа. Можа, выйдзем на хвіліну з хаты?

— Нешта важнае?

— Так… Пра Альфрэда…

— Ага! Ты выйдзі і пачакай мяне пры браме!

Я перасёк хату, у якой адбывалася агульная забава. Зводдаль ад брамы пачаў чакаць Сашку. Час ад часу на падворак выляталі хлопцы з паненкамі. Па кутах чуўся дзявочы шэпт, смех і піск.

Хутка падышоў Сашка.

— Ну, што скажаш?

— Учора позна ўвечары я вяртаўся дахаты. Было цёмна. Калі замыкаў брамку, ззаду нехта страляў па мне… Чатыры разы.

— Та-ак?

— Так! Ведаю, што гэта работа Альфрэда.

— Адкуль ведаеш? — жвава запытаўся Сашка.

— Ведаю. Можа, не сам страляў. Магчыма, хто ці з братоў, альбо наняў каго. Мяне сёння раніцай адзін пэўны хлопец папярэдзіў.

— Хто?

— Ён прасіў, каб нікому не казаў пра яго!

— Пра што папярэдзіў?

— Што Альфрэд даў нейкім блатным хлопцам 100 рублёў, каб мяне прыкончылі. Яны прыйшлі да гэтага чалавека і пыталіся: хто я такі? Ён сказаў, каб гэтага не рабілі.

Сашка хвіліну памаўчаў, а пасля прамовіў:

— Ведаю, хто гэта табе казаў.

— ?..

— Ёська Гусяр.

He запярэчыў яму. Сашка задумаўся, а я выняў з кішэні кулю, якую перад тым дастаў з сцяны хаты, і падаў яе. Перамытнік прамовіў:

— З браўнінга паліў! З сямёркі!

Праз хвіліну запытаўся ў мяне:

— Што там у цябе з Альфрэдам?.. Можа, пасварыліся?..

Падрабязна расказаў яму пра сутычку з Альфрэдам ля касцёла, калі праводзіў Фэлю. I пра тое, як прывітаў яго ў хаце Трафідаў, калі ён прыйшоў да Гэлі.

— Добра, што паведаміў! — адгукнуўся Сашка. Паразмаўляю з Жывіцам. Будзем трымаць яго на воку. А ты не дрэйф.

Я засмяяўся.

— Напляваць мне на такіх герояў, што поначы з-за вугла страляюць! Але можа падаслаць на мяне якіх паскуднікаў!.. Хацеў, каб ты пра гэта ведаў.

— Добра. Пабачым, што будзе далей. А як з’явіцца неабходнасць, дык мы раз-два і на шаўро яго пераробім!

Сашка ўжо меўся адыходзіць, аднак мяне ахапіла неспадзяванае жаданне пагутарыць пра Фэлю. Падумалася, што гэта будзе вельмі добра, калі да канца застануся з ім зусім шчырым. Я сказаў:

— У мяне да цябе яшчэ адна справа. Толькі не ведаю, з чаго пачаць. Як табе пра гэта сказаць…

— Як хочаш… Можаш не казаць…

— Раскажу, калі нічога не скажаш Фэлі!

Ён быў відавочна здзіўлены.

— He казаць Фэлі?!. Ну добра, не скажу.

— Слова?

— Кажу: не даведаецца… Гэтага дастаткова. He давяраеш — не кажы!

— Я быў з Фэляй у склепе… Ты паслаў па агуркі…

— Ну?

— Я пайшоў… Ты ж папрасіў..

— Ну, ну?

— Ну і там, таго…

— Што?

— Ну, разумееш…

— Ты палез да яе?

— Так.

— I што?

— Сказала, што… пасля шлюбу!

Сашка раптам засмяяўся. Пасля, паклаўшы мне на плячо руку, вымавіў:

— Фэлька не цнатлівачка. Ёй 27 гадоў. Ужо не аднойчы падпускала. Кажу адкрыта… Хоць і сястра… Але што з таго? Лепей мець такую бабу, чым іншую! Будзе табе добрая жонка і самы прыгожы тварык у мястэчку. Я цябе не намаўляю. Як хочаш… Толькі гэта табе Фэля першаму сказала… He губляй шанец, бо можа перадумаць…

На хвіліну спыніўся, а потым дадаў:

— Фэлька магла разоў сто замуж выйсці, але не мела жадання!.. He ведаю, што гэта на яе зараз наляцела?.. Хлопцы за ёй увіваюцца… Пасаг таксама ёсць… Пакідаю за ёй усю гаспадарку і 15000 рублёў. Разумееш? Мне нічога не трэба. Калі надумаешся, паразмаўляй з ёй, і зрабіце гэту справу. Я супраць не буду. Гэта ваш інтарэс. Альфрэд таксама да яе заляцаўся. Два гады яна яго за нос вадзіла, і нічога… Ну, пайду да хлопцаў.

— Я жаніцца яшчэ не збіраюся. Хачу пагуляць… Я яшчэ малады!

— Гэта твая справа! Хадзем піць альбо ідзі лепей прыгледзься да Фэлі!

Сашка пакінуў мяне ля брамы, а сам пайшоў у памяшканне. Праз хвіліну туды ж зайшоў і я. Спыніўся ў вялікім пакоі.

Забава працягвалася. Антонік рэзаў польку, а моладзь скакала да змору. Іхнія твары гарэлі ад алкаголю і руху. Заўважыў Фэлю, яна танцавала з Цвіком. Пачаў за ёй сачыць. Тое, што адбылося зусім нядаўна паміж намі, зараз здавалася неверагодным. У яе быў такі халодны недатыкальны выраз твару, танцавала на такой адлегласці, што цяжка было даць сабе веры, што той выпадак быў рэальнасцю.

Фэля адчула мой погляд і звяла бровы. Прыкмеціў, што Фэля таксама пачала за мной непрыкметна цікаваць. Сама ў танцы змянілася. Пачала скакаць прыгажэй і… з імпэтам. Дражніла мяне. Зразумеў гэта. Агледзеўшы хату, убачыў Бэльку, якая сядзела на лаўцы з Маняй Дзюньдзяй. Падышоў да яе:

— Паненку Бэльку прашу на скокі!

— Ой, няма жадання… ногі ўжо баляць…

— Але я вельмі прашу!.. Вельмі!..

Трохі здзіўленая, тая паглядзела на мяне. Усміхнулася.

— Ну, добра. Але не доўга.

Пачалі скакаць. Я знарок, каб паказаць, што вельмі ёю захоплены, асабліва блізка прыціснуў яе да сябе. Адначасова імкнуўся трымацца бліжэй да Фэлі. Прыкмеціў, што яна таксама пачала больш жвава размаўляць з Цвіком і нават смяялася.

Забава скончылася вельмі позна. Я праводзіў Бэльку да хаты. Яна жыла на другім канцы мястэчка.

Бэлька адчыніла дзверы ў сенцы і там узялася за дзвярную круцёлку ад свайго пакоя. Я пасвяціў ліхтарыкам.

— Ты адна жывеш? — запытаўся ў яе.

— Так. Матка з дзецьмі на другой палавіне хаты.

Я прыціснуў яе да сябе. Адпіхнула мяне рукамі.

— Ведаю, хлопец, чаго ты ад мяне хочаш. Але сёння нічога не будзе!.. Трэба адаспацца… Заўтра ў дарогу дыбаю.

— А калі?

— Як-небудзь… у цябе ёсць час… Ну, ідзі, а не, дык замкну ў сенцах дзверы!..

Моцна, па-мужчынску, яна паціснула мне далонь.

— Жычу Бэльцы шчаслівай дарогі!

— Дзякую. Прыемных сноў!

Я выйшаў на вуліцу. У мястэчку было ціха. Задумлівы, нібы змораны, лысы месяц плыў сярод хмар. На паўночна-заходнім ускрайку неба мігцела Вялікая Мядзведзіца. Доўга ўглядаўся на яе… Уздыхнуў і пакрочыў дахаты.

11

Надыходзіў канец залатога сезона. Гэта адчувалі перамытнікі і таму працавалі, не шкадуючы сябе.

Болек Лорд сабраў нашу партыю. Зараз ён ужо машыніст. Мамант з Ванькам Бальшавіком, якія пачалі былі хадзіць з партыяй Цвіка, пусцілі яго ў трубу і далучыліся да нас. Нам не хапае толькі Юзіка Трафіды, Бульдога і Кітайца, якія сядзяць у астрогах. З намі таксама няма Петруся Філосафа — ён хворы і застаўся дома пад даглядам гадзіннікавага майстра Мужаньскага; няма і Салаўя — выехаў да сваякоў у Маладэчна. Затое сярод нас быў новенькі. Высокі малады хлапец маіх гадоў, заўсёды добра апрануты… нават у дарогу. Празвалі яго, напэўна, сыходзячы з гэтай падставы, Алігантам. Гэта яго першая дарога. Тавар пільнуе Лёва. Тавар танны: алоўкі, пудра, туалетнае мыла, грабеньчыкі, батыст. Бэргер не рызыкаваў даць на першы раз дарагі тавар. Ношкі ў нас лёгкія: па 35 фунтаў кожная. Разам з машыністам Лордам і кантралёрам Лёўкай нас было дзесяць. Сабраліся ў хляве на Загуменнай вуліцы на ўскраіне мястэчка. Там былі прыхаваны ношкі.

З набліжэннем начы выйшлі і накіраваліся на поўнач. Болек Лорд вёў нас па новай дарозе, па якой некалі хадзіў з групай Булыгі — слыннага перамытніка, машыніста і правадніка, забітага вясной 1922 года пры перакідцы «фігурак» з Саветаў у Польшчу.

Я іду задумаўшыся, гляджу на сем цудоўных зорак Вялікага Воза і няведама чаму даю ім жаночыя імёны. Першую ўгары злева называю Эвай, другую — Ірэнай, трэцюю — Зосяй, чацвёртую спераду ўгары — «кола Воза» — Марыляй, пятую — «ніжняе кола» — Гэленай, шостую — задняе верхняе «кола» — Лідай, нарэшце, сёмую — ніжняе «кола» — Лёняй. Стараюся запомніць гэтыя імёны.

«Добра, што хлопцы не ведаюць, пра што я думаю! Засмяялі б мяне! Гэта будзе маёй таямніцай!»

Я ўсміхнуўся зоркам, і падалося, што тыя смяюцца ў адказ сваімі прыгожымі прамяністымі вачыма.

Пасля днёўкі ў лесе выходзім на ноч у дарогу і праз дзве гадзіны дабіраемся да хутара Бамбіны. Упрэлі, бо крочылі вельмі хутка. Улазім у гумно і пры ўваходзе скідваем з плячэй ношкі. Сядаем на салому, адпачываем. Потым утрох: я, Лорд і Лёва ідзём у бок хутара. Падкрадаемся да вакна і назіраем за тым, што адбываецца ўсярэдзіне… Чужых людзей у памяшканні няма. Бамбіна штосьці робіць пры стале, павярнуўшыся да нас бокам. Пад столлю гарыць вялікая керасінавая лямпа. Уваходзім у сенцы і адтуль у хату.

— Добры вечар каханай гаспадыні! — кажа Лорд.

Бамбіна паварочваецца да дзвярэй. Хвіліну пазірае на нас, а затым, пляснуўшы ў далоні, весела ўсміхаецца.

— Добры вечар!.. не спадзявалася… Сядайце!..

— Што ў вас чуваць? — пытаецца ў яе Лорд.

— Усё добра… А ў вас?

Расказваем ёй аб прыгодзе з апошняй партыяй. Пра засыпку Трафіды, Бульдога і Кітайца. Бамбіна па-бабску выказвае свой жаль па хлопцах.

— Ну, а зараз зноў працуеце? — прамовіла яна праз хвіліну.

— А як жа?.. працуем, — адказвае Лорд.

— Есці хочаце? — пытаецца Бамбіна.

— Яшчэ як! — кажа Лорд.

— Колькі вас прыйшло?

— Акрамя нас трох, яшчэ сямёра.

Бамбіна ўзялася за работу. Пачала смажыць яечню. Лёўка сказаў, што стаміўся і таму не будзе есці. Пайшоў спаць на другую палову хаты.

Праз паўгадзіны мы, нагружаныя кашамі з ежай, вырушылі да гумна. Бамбіна праводзіла нас з ліхтаром у руцэ.

Хлопцы весела прывіталіся з ёй. Ванька Бальшавік завіхаўся ля нашай гаспадыні, засыпаючы яе рознымі кампліментамі. У нейкі момант штосьці сказаў. Я не пачуў тых слоў.

— He для пса каўбаса! — адцяла Бамбіна.

— Мудра! — прамовіў Лорд.

— Кажу і сцвярджаю, хлопцы, — з натхненнем прагаварыў Камета, — што наша Бамбіна — гэта студня з мудрасцю! Куфэрак з золатам, а не баба!

— Кругом шаснаццаць! — дадаў Шчур.

— У такім выпадку, — казаў далей Камета, — трэба выпіць. Няхай Бамбіна жыве сто гадоў!

— Пяцьсот! — паправіў Лорд.

— Тысячу! — рычыць Шчур.

Бамбіна смяецца і выпівае з намі шклянку гарэлкі.

Скончылі есці. Узяўшы ліхтар, Бамбіна паднялася.

— Дабранач, хлопцы! He кідайце тут акуркаў.

Пасля, звярнуўшыся да мяне, прамовіла:

— Зрабі ласку, дапамажы занесці дахаты кашы.

Я збіраю ў кашы посуд, і мы выходзім з стадолы. Калі зачынялі вароты, пачуў голас Бальшавіка. Потым Шчур пырскае смехам і штосьці яму адказвае.

— Мудра! — разносіцца голас Лорда.

— Кажу і сцвярджаю, хлопцы… — пачаў гаварыць Камета.

Аднак што ён «казаў і сцвярджаў», я не пачуў, бо мы пайшлі ў бок хаты.

У пакоі паставіў на лаўцы кошыкі і хацеў вяртацца ў гумно.

— Куды ты? — паклікала Бамбіна.

— Да хлопцаў… Спаць…

— А са мной горш?

— He горш… але…

— Што?

— He выпадае… Што хлопцы падумаюць?.. Будуць з мяне смяяцца… кпіць…

— Няхай смяюцца! Абы не плакалі!.. Табе што? Ці ты яшчэ такі зялёны, што баішся іх размоў?.. Я, бачыш, не баюся… Напляваць мне на ўсё!

Позна ўвечары, калі Бамбіна, пагасіўшы святло, пачала засынаць, прыгадаў сабе Вялікую Мядзведзіцу і тыя імёны, якімі назваў паасобныя зоркі. Прыпомніў, што да гэтага часу не ведаю імя сваёй каханкі. Безумоўна, Бамбіна — гэта не імя. Яна ўжо спала. Пабудзіў яе, тая, разамлеўшы, пацягнулася.

— Ну?.. Чаго табе?..

— Як цябе завуць?

— А навошта гэта табе?.. Толькі дзеля гэтага разбудзіў мяне?

Яна была відавочна здзіўлена.

— Ну так… Хачу ведаць…

Рассмяялася, а потым адказала:

— Лёня.

— Лёня?.. Гэта значыць Леаніда? Так?

— Так… Падабаецца табе?

— Вельмі! — шчыра адказаў я.

Яна пачала смяяцца. А пасля гарачэй, чым звычайна, абняла мяне.

Ад таго часу, але толькі калі былі адны, называў яе Лёняй. А, цікуючы за сузор’ем Вялікай Мядзведзіцы, пры сустрэчы вачыма з яе сёмай зоркай заўсёды прыгадваў Лёню і… сумаваў па ёй.

Я заўважыў, што пасля гэтай начы ў нашыя адносіны закралася больш цяпла і адданасці.

12

Залаты сезон скончыўся. Двойчы клаўся снег, але хутка знікаў. У бліжэйшыя дні магла стаць «белая сцежка». Гэта вельмі ўскладніла б нашу працу.

Хлопцы працавалі, напружваючы ўсе сілы. Хацелі найлепшым чынам выкарыстаць рэшту восені.

Для перамытнікаў канец залатога сезона закончыўся хваляй неспадзяваных няўдач. Пачалося з таго, што Цвік «паклаў» сваю партыю. Яны засыпаліся на мяліне ў Саветах непадалёку ад граніцы. Іх высачыў падпольнік Макараў. Я ніколі яго не бачыў, аднак шмат чуў пра яго ад хлопцаў.

Макараў сам некалі быў перамытнікам і хадзіў з групай кантрабандыстаў. Потым увайшоў у кантакт з чэкістамі і пачаў «крыць» групу за групай. Паколькі добра ведаў, як працуюць перамытнікі, дзе іх пункты, нарабіў нам шмат шкоды.

Умеў лавіць і перамытнікаў, якія хадзілі «на ўласную руку». Ён увесь час увіхаўся на граніцы, хітра наладжваў на нас засады.

Хлопцы расказалі мне, як выглядае Макараў. Гэта быў высокі, моцны мужчына гадоў пад 40. Меў кароткую рыжую бараду і вялікі шрам ад нажа на левай шчацэ.

Вестку пра засыпку групы Цвіка, якая налічвала 14 чалавек, прынёс Бронак Келб — адзіны ацалелы перамытнік. Ноччу ён захацеў выйсці за патрэбай на двор, але пачуў нейкія шоргаты і шэпт каля варот. He ведаючы яшчэ, што адбываецца, на ўсялякі выпадак залез пад сячкарню, якая стаяла справа ад увахода. Калі чэкісты ўваліліся ўсярэдзіну і пачалі выцягваць з сена разаспаных хлопцаў, ён, схаваны ў цяні пад сячкарняй, прасядзеў, калоцячыся ад страху, да канца вобыску. А калі чэкісты разам з арыштаванымі перамытнікамі выйшлі з гумна, выбраўся праз падваротню, якая была закладзена доўгай дошкай, і да раніцы, амаль што бягом, дабраўся да Польшчы і расказаў пра засыпку. Ракаўскія жыды (купец, які пасылаў тавар, і сваякі Юдкі Балеруна) выслалі ў Менск Шлёму Жарабца, у якога там было шмат уплывовых знаёмых, і ён павінен быў пастарацца выкупіць у першую чаргу Юдку, а калі атрымаецца, і ўсю групу. У гэты ж дзень вечарам Шлёма з 5000 даляраў, зашытымі ў халявы ботаў, пайшоў за граніцу разам з братам Цвіка — Міхалам Гарбатым.

Гэта была першая вялікая засыпка. У наступную ноч на мяжы, паблізу Волмы, нашы бааняры «пагналі ката» групе Кузьмы Стэрдона з Душкава. Двое хлопцаў папаліся у нас, а трое ў Саветах; чацвёра ўцалела. Потым заляцела Гэлька Пудзель з групы Бэлькі — згубілася ў лесе каля Затычына (на савецкім баку) і дагэтуль не вярнулася. Пазней, праз некалькі дзён, атрымалі страшную навіну: у пяці кіламетрах ад граніцы, у лесе, непадалёку ад Гараняў, найшлі ў дрыгве пяць трупаў. Гэта была група з Кучкуноў. Чэкісты пачалі шукаць канцы ў гэтай справе і арыштавалі шэсць сялян з Краснага, Ляхаў і Барсукоў. Яны кампаніяй палявалі на перамытнікаў і пад раніцу злавілі кучкуноўскую групу. Адабралі тавар, грошы, а пасля завялі іх у дрыгву. Там пазабівалі ўсіх стрэламі з наганаў, трупы ж утапталі ў багну і замаскіравалі галлём. Гэта зрабілі таму, каб справа не выкрылася, а мёртвыя не гавораць.

З намі таксама здарылася бяда. Ішлі з таварам за граніцу групай у дзесяць чалавек. На мяжы нас пагналі. Мы пачалі блытаць сляды, кружляць. Ззаду грымелі стрэлы. Несліся ў поўнай цемры, інстынктыўна адшукваючы шлях і рэагуючы на шоргат крокаў, каб не пагубляцца. Ужо былі ў кіламетры ад граніцы, аднак стрэлы гучалі без перапынку. Гэта была ўзмоцненая засада. Раптоўна я пачуў, як нехта войкнуў. Потым спатыкнуўся аб чалавека, які сядзеў на зямлі. Пераскочыў праз яго.

— Хлопцы! — пачуўся голас. — Мяне падстрэлілі.

Я затрымаўся і паклікаў сябраў:

— Стойце, хлопцы! За намі ўжо не гоняцца!

Усе спыніліся. Мы вярнуліся да параненага. Гэта быў Алігант. Куля прашыла яму лытку на левай назе. Ісці далей ён не мог. Пасля кароткай нарады вырашылі вяртацца, несучы ўдвух па чарзе параненага. Тады адгукнуўся Мамант:

— Я сам аднясу яго да Ракава… Здужаю… Вы шуруйце далей…

Мы зноў пачалі раіцца. Нарэшце дамовіліся, што Шчур і Мамант вернуцца з Алігантам у мястэчка, а мы з таварам пойдзем далей. Зрабілі параненаму перавязку з падзёртай на палоскі кашулі, а пасля Мамант ускінуў яго, як барана, на плечы. Шчур пакрочыў першым, каб разведваць яму дарогу. Свае ношкі яны пакінулі нам. Лорд хацеў узяць сабе яшчэ адну, але як правадніку яму гэта было зацяжка. Таму зрабілі так: Болек Камета, Ванька Бальшавік і я ўзялі па дзве ношкі.

Шчасліва дабраліся да пункта. А на зваротным шляху нас зноў абстралялі. На гэты раз безвынікова. Мамант і Шчур «гладка перакінулі» параненага Аліганта праз граніцу і занеслі дахаты.

Калі ж пасля здарэння з Алігантам мы вырушылі ў дарогу, дык я, абцяжараны падвойнай ношкай, праз сілу рухаўся наперад, стараючыся не згубіць з вачэй чатырохкутнік шэрай плямы на плячах Лорда. Раптам мне пачало здавацца, што гэта не ношка, а надмагільная пліта, і што на ёй павінны быць выбіты імя і прозвішча, даты нараджэння і смерці. Уяўленне нават пачало маляваць на фоне гэтай «пліты» знак крыжа і эпітафію. Мне падумалася: «Ходзім па начах з магільнымі камянямі за плячыма. А я нават цягну дзве гэтыя пліты!»

Так, натужлівая і небяспечная прафесія перамытніка! Аднак адчуваў, што кінуць яе мне было б цяжка. Прыцягвала яна, як какаін… Вабілі нашы таямнічыя начныя падарожжы. Прыцягвала нервовая напружанасць, гульня са смерцю і небяспекай. Я люблю вяртанні з далёкіх цяжкіх вандровак. А пасля: гарэлка, песні, гармонік, вясёлыя твары хлопцаў і дзяўчат… якія кахаюць нас не за нашыя грошы, а за смеласць, адвагу, весялосць, разгульнасць і пагарду да грошай… Мы нічога не чытаем. Палітыкай увогуле не цікавімся. Ужо некалькі месяцаў не бачыў газет. Усе нашы думкі віруюць каля адной тэмы — граніцы. А пачуцці каля некалькі іншых, у залежнасці ад густу і тэмпераменту: гарэлка, музыка, песні, гульні ў карты, жанчыны.

Я заўважыў, што ўжо два тыдні, ад таго часу як для нас пачаліся «чорныя» дні — на небе не было Вялікай Мядзведзіцы, — яе зацягнулі хмары.

Калі масалкі падстрэлілі Аліганта, я, вярнуўшыся з-за мяжы, пайшоў да Маманта, каб даведацца, як яны перакінулі параненага. Пераступіўшы парог яго беднай хаты, ўбачыў дзіўны малюнак. Мамант, нязграбны, цяжкі, нібы мядзведзь, стаяў пасярэдзіне пакоя. На ягоным карку сядзеў пяцігадовы хлопчык і паганяў «каня» вяроўчынай. Другі хлопчык, трохі старэйшы, паганяў татку ззаду, стоячы на падлозе. Седзячы на перавернутых дагары начоўках, да гэтай забавы прыглядалася і весела смяялася малая дзяўчынка. А Мамант, удаючы каня, няўклюдна скакаў па хаце цяжкім галопам і іржаў… Гэта быў лагодны і самы лепшы з людзей, якіх я калі-небудзь ведаў; ён быў з тых, каго лёгка ашукаць, пакрыўдзіць, абадраць. I адначасова гэта быў ламброзаўскі тып, пры з’яўленні якога перад турэмнымі кратамі газеты пісалі б «пра пануры пагляд забойцы, пра каменны выраз твару, пазбаўлены людскіх пачуццяў, пазначаны пячаткай злачынства, і пра звярыныя інстынкты дэгенерата» і г. д… пра бедака, безабароннага, нібыта хворае дзіця.

Калі я ўвайшоў у пакой, жонка Маманта, малая, худзенькая жанчынка, паказваючы рухам рукі на Маманта, прамовіла:

— Звар’яцеў! Зусім звар’яцеў! Ён заўсёды такі… Увогуле не мае розуму… Як яго не паб’ю, дык вар’яцее! Без лаянкі не можа абысціся!

А конь-Мамант стаяў пасярод хаты — вялікі, цяжкі, перакананы ў сваёй страшнай правіне. На яго вуснах блукала кранальная ўсмешка. Вачыма ён маліў жонку, каб пакінула яго ў спакоі хоць бы пры чужых людзях. Я не думаў, што ў Маманта такая вялікая сям’я, бо ў калысцы ляжала яшчэ адно дзіця.

Калі вярнуўся дахаты, даведаўся, што Юзік Трафіда прыслаў ліст, у якім паведамляў пра свой шасцімесячны арышт, які будзе адбываць у Наваградскай турме.

Мяне вельмі непакоіла Трафідава сястра — Гэля. Дзяўчына ходзіць сумная, задуменная. Некалькі разоў бачыў яе з заплаканымі вачыма. He раз заўважаў, як увечары цішком выходзіла з хаты. Аднойчы я вырашыў пасачыць. Лепей бы гэтага не рабіў!.. Заўважыў, як на змярканні Гэля спаткалася на мосце з Алінчуком і пакрочыла з ім за мястэчка. Калі б дома быў Юзік, перадаў бы яму, каб той засцярог сястру перад Альфрэдам, расказаўшы пра заляцанні апошняга да шматлікіх местачковых дзяўчат і да Фэлі. Сам жа гаварыць ёй пра гэта не мог, паколькі яна не так мяне зразумела б. Магла падумаць, што зайздрошчу. Гэля вярнулася са спаткання збялеўшай, засмучанай. На яе твары прыкмеціў сляды слёз. I я нічога не мог зрабіць.

Я вельмі пасябраваў з Янінкай. Калі вечарам бываю ў пакоі, дзяўчынка абавязкова прыходзіць да мяне і апавядае розныя фантастычныя гісторыі пра птушак, звяроў, пра тое, што кажуць дрэвы і кветкі. Адкуль у гэткай малой такая фантазія? Цікава, якой яна будзе праз некалькі гадоў, калі стане дарослай паненкай?

Сёння раніцай прыйшоў Лорд. Заўважыў, што ў пакоі ёсць Янінка, і вымавіў:

— Выйдзі на хвілінку. Я хачу табе нешта сказаць.

Дзяўчынка паглядзела на нас і з неспадзяванай паважнасцю зазначыла:

— Можаце казаць усё. Я ў гэтым разбіраюся… Я чужыя сакрэты не слухаю і не выдаю!

Лорд, засмяяўшыся, ухапіў яе пад пахі і падняў угару.

— Гэтага я не люблю! — прамовіла Янінка.

— Выбачайце, пані! — нізка нахіліўшыся, адказаў Лорд.

— Калі ласка. Я не разгневалася… А зараз пайду, а вы паразмаўляйце «свабодна».

Выйшла з пакоя.

— Гэта будзе нумар! — адзначыў Лорд.

— Добрае дзіця, — прамовіў я.

— Дзіцё! — адказаў Лорд. — Гэтая сікса ўсім нашым марухам фору дасць… Такая разважнасць… Фу-ты, ну-ты!..

— Што хацеў сказаць? — запытаўся я ў Лорда.

— Будзе «агранда».

— Калі?

— Сёння ідзём у дарогу. На зваротным шляху нясём скуркі. Разумееш?

— Так.

— Ну, і зробім агранду ў лесе, непадалёку ад граніцы. Сезон канчаецца, трэба крыху адрамантавацца да зімы.

— Хлопцы пра гэта ведаюць?

— Самі прасілі… На гэта намаўлялі Камета, Шчур і Мамант.

— Каб хто-небудзь не заляцеў!

— Ну, цяжка, але неяк абыдзецца. Трэба збольшага направіцца. Сем месяцаў усё ішло гладка. Адну завалім. Папярэджваю цябе, каб ведаў. Калі будзем уцякаць, трымайся мяне.

— Добра.

Вечарам таго дня вырушылі ў дарогу. Тавар ішоў каштоўны: шаўро, лакеркі, хром, баціставыя і ядвабныя панчохі! Ношкі былі па 40 фунтаў.

На пункт прыйшлі каля трэцяй гадзіны ночы. Хлопцы накіраваліся да гумна, а я разам з Лёўкам папраставаў да хутара. Хлопцы спачатку падколвалі з майго раману з Бамбінай, асабліва Ванька Бальшавік. Але аднойчы Шчур сказаў яму:

— А табе шкада?.. Вочы вылазяць ад зайздрасці! Мела рацыю Бамбіна: не для пса каўбаса!

Потым усе пагадзіліся з гэтым, тым больш калі прыкмецілі, што Бамбіна пачала лепей дбаць пра нашае «карыта». Зараз, прыйшоўшы на мяліну, яны кіраваліся да гумна, а я разам з Лёўкам крочыў у хату. Часам толькі Бальшавік не вытрымліваў і казаў: «Падаўся на цёплыя ножкі!»

Бамбіна адамкнула нам дзверы. He звяртаючы ўвагі на прысутнасць Лёўкі, яна абняла мяне гарачымі пульхнымі рукамі. Затым, хутка адаслаўшы Лёўку спаць у бакоўку, вярнулася вясёлая, узбуджаная і нецярплівая. Дапамагла мне зняць намочаныя да каленяў боты і адзенне. Раніцой я знаходзіў усё сухім і чыстым. Мне было з ёй добра. З часам я заўважыў, што яна пачала мяне па-іншаму кахаць… неяк пяшчотней, чуллівей. I я ўсё мацней прырастаў, нават сумаваў па ёй, калі доўгі час не бачыў Лёні. Пераканаўся, што розніца ў гадах не замінала нам. А часам яна нават падавалася маладзейшай — столькі ў ёй было рухавасці, смеху і нейкай дзявоцкай бяздумнасці.

Назаўтра вырушылі ў зваротны шлях. Неслі скуркі. За плячыма я нёс 380 скурак алтайскай вавёркі (19 пачак па 20 скурак у кожнай). Ношка атрымалася надта важкай. Астатнія хлопцы таксама неслі скуркі — толькі вавёрчыныя.

Дарога была незвычайна цяжкая. Ноч — чорная, нібы смала. Мясцовасць — гразкая, ліпучая, як той дэкстрын. Падобныя на мух, мы цягнуліся па балоце, з высілкам дастаючы з глебы свае ногі. Тры разы адпачывалі, пакуль падышлі да граніцы недалёка ад Затычына, дзе надумалі зрабіць агранду.

Увайшлі ў лес. Пачалі прадзірацца па вузкай сцежцы сярод густа паросшых ялінак. Затым выбраліся на шырокую паляну і сярэдзінай падаліся наперад. Узбіліся на нейкую шырокую дарогу, разбітую коламі возаў. Пад нагамі загрукаталі дошкі. «Мост», — падумаў я, стараючыся ісці цішэй.

Нехта, спяшаючыся, мінуў мяне і знік у цемры. Гэта быў Шчур. Лорд на хвіліну затрымаўся, узяў мяне за руку. Нахіліўшы блізка твар, ён шапнуў: «Зараз». Крочылі адзін каля другога. Неспадзявана з левага боку ад дарогі ўспыхнуў электрычны ліхтарык. Бліскавічна слізгануў святлом па доўгай вужацы з хлопцаў, якія ішлі сярэдзінай дарогі. У той жа момант пачуўся нялюдскі крык:

— Сто-ой… Страляю!.. Сто-о-ой!..

Ліхтарык згас. Бухнулі два рэвальверныя стрэлы, пасля яшчэ два. Вакол усё завіравала. Разнесліся крыкі. Затрашчалі прыдарожныя кусты. Трэск стаяў па лесе. Мы з Лордам адскочылі налева, туды, адкуль прагучалі стрэлы і вокліч. А хлопцы джгалі справа ад дарогі.

Праз некалькі хвілін усё заціхла. Мы падняліся. Паблізу раздаўся свіст. Лорд адказаў. Да нас падышоў Шчур. Гэта ён страляў і крычаў. Пачуўся яго ціхі смех.

— Ну, як там? — запытаўся Шчур у Лорда.

— Клёва! Шухер як трэба! Агранда — «першы» клас!

Мы шчасліва перайшлі граніцу. Назаўтра Болек Камета павёз скуркі ў Вільню. Там іх можна было прадаць значна даражэй, чым у мястэчку. Я, Лорд, Шчур і Мамант аддалі яму свае «долі». Усіх скурак, разам з ягонымі, атрымалася 1840 штук.

— Каб не напэцкаў нам! — прамовіў Шчур.

— Ён ашукае? — засмяяўся Лорд. — Ніколі!.. Яго адсюль, з граніцы, мільёнамі не зманіш!

Камета вярнуўся праз два дні. Ён прадаў скуркі за 2024 даляры. Па 1 даляру і 10 цэнтаў за скурку. Мы адлічылі гэтыя 24 даляры Камеце за дарогу, а рэшту, 2000, падзялілі між сабой. Па 400 даляраў на чалавека.

Пра агранду ведала толькі наша пяцёрка. Астатнія хлопцы думалі, што нас сапраўды разбілі. Некаторыя нават сцвярджалі, што гэта работа Макарава. А Ванька Бальшавік дык бажыўся, што бачыў у святле ліхтарыка ягоную рыжую бараду і шрам на левай шчацэ. Усе шчасліва вярнуліся дахаты. Толькі тавар купцу не вярнулі: «пагублялі, пакідалі», зрэшты, увогуле не тлумачылі яму нічога.

13

Зноў лёг снег і ўжо затрымаўся. Надышла зіма — суровая, завейная і марозная. Граніца ўмацавалася, і тоўстай коўдрай з халоднага пуху накрылася зямля да доўгага сну.

Лягла белая сцежка. Скончыўся залаты сезон. Хлопцы забаўляліся, пілі, гналі самагонку, заляцаліся да дзяўчат. Гэта выглядала так, нібыта кожны імкнуўся як мага хутчэй прасадзіць заробленыя грошы.

Асаблівым поспехам карысталася Гінта. Наш салон быў заўсёды поўны, дзверы проста не зачыняліся. Перамытнікі купаліся ў гарэлцы… Болек Камета знаходзіўся ў сваёй стыхіі. Піў, піў, піў. Невядома калі адпачываў. Фэлік Маруда хоць падтрымліваў яму кампанію, але піў меней, увесь час заняты ежай. Антось іграў без перапынку. Камета прывёз новы, вельмі дарагі гармонік, аддаў яму ў падарунак. Вось чаму гарманіст іграў, рэзаў, сёк і піліў на ім, як той закляты.

Неяк увечары я сустрэўся на рынку з Ёськам Гусяром. Ён весела прывітаўся.

— Куды ідзеш? — запытаўся.

— Дахаты.

— Яшчэ рана. Зойдзем да мяне. Пагамонім сабе трохі. Раскажу адну цікавую показку.

Я хвіліну вагаўся.

— Пра Альфрэда Алінчука табе раскажу! — дадаў Ёська.

Я пайшоў за ім.

Жонка чакала Ёську на вячэру. Мы селі за стол. Гусяр звярнуўся да яе:

— Ідзі спаць, Дора! Мы тут крыху паразмаўляем.

Пасля, як яна выйшла з пакоя, Ёська сур’ёзна сказаў:

— Сцеражыцеся! Альфрэд хоча вас засыпаць!

— Як гэта засыпаць? Данесці ў паліцыю?..

Гусяр усміхнуўся.

— He… Ён хоча вас пакласці па-сапраўднаму… На тым баку…

— Адкуль гэта ведаеш?

— Ён распытваў, куды ходзіце… Дзе мяліна групы Лорда.

— Ці можа ён гэта зрабіць?

— Ён?.. Ты яго дрэнна ведаеш? Ён на любую брыдоту здатны!

— Аж не верыцца!.. Сам жа фартовец!..

Ёська засмяяўся.

— Фартовец!.. Гэта апошняя сука!.. Думаеш, ён за граніцай хаваецца?.. Ён жа на шармачка, на дурніцу, на зыхер ходзіць!

— Аднак жа з машынамі ходзяць?

— Дык што з таго? Яны бяруць пушкі, бо баяцца мужыкоў. А пра вашу групу Альфрэд распытваў з «понтам». Нібыта ён хоча знайсці сабе другі пункт. А ён хоча вас закласці… Вы глядзіце… Я маю адно падазрэнне…

Гусяр прыпыніўся.

— Што за падазрэнне?

— Нікому гэтага не раскажаш?

— He.

— Пад хэйрэм?

— Так.

— Ён засыпаў групу Цвіка, бо хацеў адбіць у яго Андзю Завітчанку.

— Што ты кажаш?

— Пра гэта я не ведаю дакладна. Ведаю толькі, што ён сустракаецца ў Менску з падпольнікам Макаравым. Там яны разам бавяць час. Макараў дапамагае Алінчукам хадзіць з кантрабандай, а яны даюць яму работу… Закладваюць хлопцаў!..

Я ўстрывожыўся. Хвіліну падумаў, а потым вымавіў:

— Ведаеш што, Ёсік? Гэта вельмі важная справа! Я павінен пра гэта сказаць Сашку і Лорду.

— Цяпер яшчэ нельга! Ты ж даў слова… He можна. Я больш даведаюся, і тады вы разлічыцеся з Альфрэдам… Зараз нельга… Скажы толькі Лорду, каб быў больш уважлівы на паваротах і змяніў мяліну. Можаш сказаць, што ад некага чуў, што Альфрэд распытвае паўстанцаў, куды вы ходзіце. Хай папярэдзіць хлопцаў, каб нікому пра пункт не гаварылі… Альфрэд хоча вас засыпаць, як і Цвіка…

Позна ўначы я вяртаўся дахаты з рознымі планамі ў галаве. Думаў, як зрабіць? Баяўся, каб не адпудзіць хлопцаў ад мяліны Лёні. He меў бы тады магчымасці сустракацца з ёю.

Раніцай пайшоў да Лорда. Застаў яго ў хаце. Пасля ўчарашняй гулянкі ў Болека балела галава. Ён выказаў жаданне палепшыць свой настрой.

— Ведаеш што, Болек, — звярнуўся да яго.ў Мы павінны трымаць мяліну ў таямніцы. Альфрэд распытвае, дзе наш пункт у Саветах. Хоча нас лягнуць!

— Адкуль ты гэта ўзяў?

— Ведаю ад аднаго хлопца.

— Каб яго халера, з тым Альфрэдам!.. Гэта сука!..

— Мы павінны быць асцярожнымі!

— Так… Зараз будзем больш уважлівымі. He дачакаецца ён гэтага! He пакладзе нам групу! Сама больш аднаго хлопца цапнуць… Ты гэта ведаеш дакладна?

— He. Толькі так мяркую.

Я не хацеў залішне хваляваць Лорда, каб той не змяніў пункт.

— Трэба папярэдзіць хлопцаў, каб нікому не казалі, дзе мы спыняемся ў Саветах, — вымавіў Лорд.

— Сапраўды. Зрабі так. Няхай пільнуюцца, языкі за зубамі — і шлюс! Урэшце ніхто не ведае прозвішча Бамбіны і не здолее дакладна вызначыць, дзе знаходзіцца яе хутар.

Мы змянілі тэму размовы. А крыху пачакаўшы, пайшлі піць да Гінты.

Праз два дні мы ўпершыню выбраліся на працу па белай сцежцы. Групу, як звычайна, вёў Лорд. Тавар пільнаваў Лёўка. Тавар быў танны: падэшвы, жаночыя свэтры, ваўняныя шалі… на зімовы сезон. Акрамя мяне, Лорда і Лёвы ішлі: Мамант, Шчур, Болек Камета, Ванька Бальшавік, Фэлік Маруда. Усяго дзевяць чалавек. Пятрусь Філосаф працягваў хварэць, а Алігант не вылечыўся яшчэ ад раны. Цяпер мы больш асцярожныя. He ідзём палямі да будынкаў хутара і агародных дрэў, а ўскрайкам гая набліжаемся да выезджанай санямі дарогі, якой і разлічваем — каб не пакінуць за сабой слядоў — дабрацца да хутара.

Выйшлі мы ў дарогу з Букраўкі, з адрыны на канцы мястэчка, куды днём былі прывезены ношкі. У дарогу вырушылі параней: як толькі пачало змяркацца. Рабілі гэтак з тым разлікам, што зялёнкі не чакаюць такога ранняга выхаду перамытнікаў.

Каля другой гадзіны ночы дабраліся да хутара Бамбіны.

Лорд затрымлівае групу. Падыходзіць да мяне.

— Можа, ты хочаш пайсці першым?.. Паглядзіш, ці ўсё там у парадку на мяліне, у стадоле і на агародзе… Агледзіш увесь хутар. Запытай Бамбіну, ці не круціўся тут хто-небудзь днём? А калі ўсё будзе нармальна, выйдзі на дарогу і зрабі ліхтарыкам у паветры тры вялікія кругі… Хочаш ісці першым?

— Добра. Я пайду.

— Пакінь ношку. Табе будзе лягчэй.

Скідваю з плячэй ношку і выходжу на дарогу. Да хутара прыкладна 300 метраў. Крочу хутка і весела. Без ношкі так лёгка рухацца. Гляджу ўлева на Вялікую Мядзведзіцу і ўсміхаюся. Паўтараю імёны асобных зорак: Эва, Ірэна, Зося, Марыля, Гэлена, Лідзія і Леаніда… Лёня. Пасля паўтараю некалькі разоў «Лёня», смяюся. «Напэўна, яна цяпер спіць і не сніць нават, што я зараз прыйду!»

Прыспешваю крок. Брама і фортка замкнутыя. Пералажу праз плот на дзядзінец. З глыбіні падворка да мяне кідаецца вялізны сабака.

— Нэрон, Нэрон! — клічу сабаку.

Падлятае з падскокамі і з радасным візгатам падымаецца на заднія лапы, стараючыся лізнуць мяне ў твар. Адпіхваю яго ад сябе.

Паціху стукаю ў вакно. Праз хвіліну за шклом бачу белую пляму твара.

— Хто там?

— Я.

— Уладзік?

— Так. Адчыні, Лёня.

— Ужо, ужо!

Трашчаць засаўкі, і я ўваходжу ў цёмную хату. Лёня толькі што паднялася з ложка. Горача цалуе мяне.

— Які ты халодны!.. Хлопцы прыйшлі?..

— Я сам прыйшоў.

— Са-ам?..

— Так.

— Праўда. Чаго?

— Засумаваў па табе і гайда ў дарогу!

Яна смяецца, а пасля сур’ёзна пытаецца:

— He можа быць! Хлусіш!

Я расказаў ёй пра тое, што нас хвалюе. Запэўніла мяне, што на хутары ўсё ў парадку. Аднак я абышоў падворак і сад, агледзеў стадолу і толькі тады выйшаў на дарогу.

Выймаю з кішэні ліхтарык, уключаю яго і раблю перад сабой тры вялікія кругі.

Чакаю.

Неўзабаве на снежнай белі дарогі паказваюцца адзін за другім мае сябры. Упускаю іх на падворак і замыкаю брамку на засаўку.

Хлопцы пайшлі ў гумно, а я з Лёўкам у памяшканне.

Лёня ўжо прыбралася. Круціцца па хаце. Запальвае ў печы. Падрыхтоўвае мне яду, бо хлопцы і Лёва пайшлі спаць.

Пазней, калі мы ляглі, Лёня сказала:

— Ведаеш што, Уладзік?.. Я думала пра адну рэч: заставайся са мной назаўсёды!

— Як гэта?

— Я ўсё абдумала… Зачыню пункт… Досыць мне ўжо гэтага… Грошай хопіць, і табе пад дастаткам будзе. Зажывем разам… Для цябе вырабяць дакументы… Ёсць знаёмыя ў Валвыканкаме і Заслаўі… Гэта можна зрабіць…

— He… Я не хачу…

— Ты не кахаеш мяне?.. Так?..

— Гэта не тое. Але я хачу жыць у сябе… за граніцай…

Лёня доўга пераконвала мяне, каб я згадзіўся з яе прапановай. Прасіла, падмацоўвала рознымі аргументамі. Нарэшце я адказаў, што паразважаю над гэтым. Аднак сам ведаў, што ніколі такога не будзе… Тут я засумаваў бы да смерці. А магчыма, і Лёня абрыдзела б мне. Але не сказаў ёй таго.

14

Каляды і Новы год прайшлі для нас вельмі весела. А пасля свят мала ў каго з хлопцаў нешта засталося ў кішэні.

У студзені хлопцы зноў пачалі хадзіць у дарогу. Іх гнала бяда. Ішлі, хоць дарогі былі надзвычай цяжкія, хоць панавалі завеі, а па лясах і палях гойсалі ваўкі. Купцы цяпер давалі дрэнны тавар: яны не хацелі рызыкаваць, ведалі, што дарогі вельмі небяспечныя і што марнатраўныя хлопцы могуць спрытна наладзіць агранду. Групы ішлі зрэдку, былі невялікія. У той жа час хлопцы часцей хадзілі на ўласную руку. Насілі спірт, які карыстаўся вялікім попытам у Саветах і які лёгка было збываць.

На свята Трох Каралёў да мяне прыйшоў Лорд і прамовіў:

— Прыслала Фэля…

Я здзівіўся.

— Чаго яна хоча?

— Запрашае заўтра да сябе на вечарынку.

— Сашкі ж няма дома! Паехаў у Стоўбцы.

— Гэта нічога. Яна арганізоўвае малую вечарынку. Будзе некалькі дзяўчат і пару хлопцаў.

— А ты пойдзеш?

— Так.

— Добра. Тады я таксама пайду.

Назаўтра я апрануўся вельмі элегантна і разам з Лордам пайшоў да Фэлі. Было сем гадзін вечара. Засталі ўсіх у зборы. Заўважыў, што Фэля так падабрала хлопцаў і дзяўчат, каб не было гранды і каб можна было «прыстойна» пазабаўляцца.

Акрамя мяне з Лордам са знаёмых былі: Пятрусь Філосаф, Юлік Вар’ят, Алігант. Апроч таго, убачыў братоў Фабіньскіх — Караля і Зыгмунта. Яны былі далёкімі сваякамі Вэблінаў і нядаўна прыехалі з Вільні, таму трымаліся ад нас на пэўнай дыстанцыі і ганарыста. З дзяўчат былі: Фэля, Бэлька, Андзя Салдат, Маня Дзюньдзя. З імі прыйшла Лютка Зубік, якая замяніла ў групе Бэлькі Маньку Пудзель, што папалася ў Саветах і зараз сядзела ў менскім астрозе. Гэта была мясістая дзеўка, якая пры кожным кроку трэсла сваім багатым целам, што і абуджала ў галовах хлопцаў розныя эратычныя згадкі… Прыйшла яшчэ кузынка Фэлі — маладзенькая шаснаццацігадовая дзяўчына, прыемная танклявая бландзінка. Яе твар вельмі ўпрыгожвалі вялікія вочы. Называлася Зосяй.

Калі мы ўвайшлі ў памяшканне, моладзь ужо забаўлялася. На камодзе стаяў вялікі грамафон і, ззяючы нікелем агромністай трубы, іграў вальс. Пасярод хаты круціліся дзве пары: Алігант танцаваў з Зосяй, а Караль Фабіньскі з Фэляй.

Па чарзе прывіталіся з прысутнымі. Пазнаёміліся з тымі, каго не ведалі. Зыгмунт Фабіньскі, нібы робячы ласку, нядбала падаў мне далонь — мяккую і малую, як у жанчыны.

Надуўшы вусны, працягла вымавіў:

— Фа-абіньскі…

Ён мне не спадабаўся. He люблю выпеставаных лялек. У адказ так моцна паціснуў яму руку, што той амаль не войкнуў. Я назваўся:

— Ла-а-бровіч!

Прысеў ля маленькага століка, за якім прыткнуліся Бэлька і Андзя Салдат. Пачаў размаўляць з Бэлькай і адначасова, спадцішка, сачыў за Фэляй, якая працягвала скакаць з Каралём Фабіньскім. Выглядала выдатна. Была ў чорнай сукенцы. Да яе твару найлепш пасавалі цёмныя колеры, з якіх, нібы з рамы, выглядаў смуглы воблік — пекная галоўка і шыя. У скоках рухалася так вольна, што здавалася: танец — гэта адзіны ўласцівы ёй сродак перасоўвання.

He мог адарваць ад яе вачэй. Няўважліва слухаў тое, што казала Бэлька, і ўсцяж назіраў за Фэляй. Дзяўчына, здаецца, адчула гэта і прамовіла:

— Пан Уладзік нявыхаваны: ён не слухае мяне!

Схамянуўшыся, пачаў жвава размаўляць з Бэлькай і выказваць да яе падкрэсленую ўвагу. Прапанаваў патаньчываць.

— Ці пану не хапае скокаў на граніцы? — запытала мяне Бэлька.

— Пані мае рацыю.

Нахіліўшыся праз столік, кажу ёй на «ты», як звычайна прынята, калі размаўляюць без «умоўнасцей»:

— Бэлька, калі?

— Што?

— Ну, тое… што абяцала ў мінулы раз, як праводзіў цябе дахаты.

Засмяялася.

— Табе гарыць?

— Надта.

— Ну дык пацярпі або напіся халоднай вады!

Фэля прыкмеціла, што мы так інтымна размаўляем паміж сабой. Некалькі разоў кінула ў наш бок позірк, а пасля перастала танцаваць і падышла да нас разам з партнёрам. Прывіталася са мной:

— Добры вечар, пан Уладзік!

— Добры вечар!

— Пазнаёмцеся, панове! — рухам галавы яна паказала на Фабіньскага.

Караль падае мне такую ж дробную, спешчаную, як у брата, даланю і павольна кажа:

— Фа-а-біньскі!

А я адказваю басам, з відавочным выклікам наслядоўваючы яго інтанацыю:

— Ла-а-бровіч!

Бэлка рассмяялася. Фэля здзіўлена зірнула на мяне. Караль адступіўся.

— Пан вельмі нярвовы! — кідаю я Каралю ўслед.

— Нібы французская сабачка, — дадае Лорд і, зрабіўшы выгляд, што гэта не датычыла Караля, працягвае тлумачыць Андзі Салдатцы, якая яна міленькая і зграбненькая і палахлівенькая…

Бэлька смяецца. Фэля ссоўвае бровы, пасля ідзе да грамафона і ставіць новую пласцінку. Караль сядае каля Зыгмунта, і яны, паціху размаўляючы, акідваюць усіх прысутных крытычнымі позіркамі. Пакрыўдзіліся.

Раптоўна з грамафонавай трубы вылятае ўзбуджаны візгат нейкага тэнара:

— У ліхтарні, — паважна адказвае Лорд.

Дзяўчаты ў смех. Хлопцы таксама рагочуць. Фабіньскія моршчацца.

Мне вельмі хочацца выпіць. Кажу пра гэта Лорду.

— Мудра! — адказвае сябра.

Падыходзіць да Фэлі. Са смехам нешта гаворыць ёй. Пасля разам выходзяць да суседняга пакоя. Гляджу ўслед: на яе смуглыя зграбныя ногі, лёгкія рухі бёдраў пры хадзьбе і адчуваю, што ўсё больш прыцягвае мяне, а ў той жа час баюся яе і… ненавіджу… Д’яблы ведаюць, што гэта такое!

Праз некалькі хвілін Фэля вяртаецца адна і крочыць да мяне праз увесь пакой. Гляджу ёй у вочы. Дзяўчына злёгку, як мне здалося, з іроніяй усміхнулася і прамовіла:

— Пан Баляслаў просіць пана на хвілінку.

Выходжу ў іншы пакой, дзе адбылася авантура з Алінчукамі і пацынкаванымі стыркамі. Зараз стол стаяў каля вакна, побач убачыў Лорда.

— Хадзі, браце! — паклікаў ён. — Трэба трошкі кульнуць сабе!

На стале бачу вялікі графін гарэлкі, закрашанай вішнёвым сокам. На талерках — хлеб, агуркі і ладныя кавалкі шынкі. Лорд робіць шырокі рух рукамі.

— Чым хата багата!

Мы пачалі шклянкамі піць гарэлку. Чарачкі стаялі побач і са смуткам узіраліся на нашу бяседу.

— Фэля сказала мне, каб я цябе не напаіў! — з поўным ротам вымавіў Лорд.

— Так?

— Угм!.. Маеш попыт… Вазьміся за яе… Кароль-баба! Альфрэд два гады лазіў… Дасі яму па носе!..

Хутка ядзім і п’ём. Гарэлка скончылася. Мне робіцца штораз весялей. Лорд есць, пазірае на мяне і кажа:

— Карыстайся аказіяй!.. Я ведаю Фэльку наскрозь. Для цябе арганізавала гэты вечар… Яна трымаецца зводдаль, каб мацней цягнула. Разумееш?.. Памятай адзінаццатае прыказанне! З бабамі ўмець трэба!..

Павучальным тонам дасведчанага чалавека пачынае выхоўваць мяне. Ад гэтага робіцца прыкра, аднак нічога не кажу, бо ведаю, што ўсё ідзе ад яго шчырага сэрца.

Вяртаемся ў залу. Грамафон рэжа полечку. Фэля танцуе з Зыгмунтам Фабіньскім. Яна часта пазірае на мяне. Дзіўная жанчына: яе цела ўсцяж прываблівае, вочы — адпіхваюць. Хлопцы ад яе шалеюць, яна ж з усіх смяецца.

Гарэлка ўздымае мой вясёлы настрой. Жвава размаўляю з Бэлькай і ўсміхаюся Фэлі. Заўважаю на яе твары адбітак непакою: думае, ці не занадта я выпіў!

Праз нейкі час яна скончыла таньчыць і садзіцца ля Лорда. Размаўляе са штучнай усмешкай на вуснах. Пазіраю ёй у вочы і раптоўна адчуваю, што хоча, каб запрасіў яе патаньчыць… Па хаце круцяцца пары: Зося з Юлікам, Лютка Зубік — мажная, моцная — танцуе з Алігантам, смешна падрыгваючы тоўстымі лыткамі, і выклікае ўсмешкі на тварах прысутных, ён жа «элегантна», нахіліўшы набок галаву, на вялікай дыстанцыі ад сябе, вядзе даму ў танцы. Фэля без перапынку глядзіць на мяне. Адчуваю яе просьбу, ці… загад і падыходжу:

— Панну Фэлю запрашаю на скокі!

Хвіліну глядзіць мне ў твар. У яе вачах мяняецца выраз. Неспадзявана амаль са здзекам кажа:

— Вельмі ўдзячна пану!.. Хачу адпачыць!..

Адчуваю сябе ніякавата. Амаль засаромлены вяртаюся да Бэлькі. Лаўлю яе лёгкую ўсмешку.

— Панна Бэльця! Пані дазволіць?..

Дзяўчына падымаецца з месца. Пачынаем круціцца па зале. Стараюся не думаць пра Фэлю, засяроджваю ўвагу на Бэльцы. «У яе такі сімпатычны тварык, прыгожыя вочы, і выдатна збудавана!.. Хлопцы ад яе ў захапленні. Іх вабяць яе высокія грудзі… Магчыма, будзе лепшая, чым Лёня!» He звяртаючы ні на што ўвагі, усё мацней прыціскаю яе да сябе. Бэлька паціху кажа:

— Вар’ят!.. Перастань, ну, бо кіну!.. Людзі глядзяць…

Заўважаю, што мы танцуем адны. Усе цікуюць за намі. Прыкмеціў усмешкі на тварах хлопцаў і дзяўчат. Караль і Зыгмунт пагардліва надзьмулі вусны.

Ціха кажу дзяўчыне:

— Плюнь ты на іх, каханая! Хай паўзіраюцца!

— Табе гэта добра казаць, а мяне на языках пачнуць мяньціць!

Перапыняем танец і садзімся ля вакна. Раблю выгляд, што цалкам заняты дзяўчынай. Фэля і Зося выходзяць з пакоя. Пачынаюць гатаваць гарбату. Браты Фабіньскія трымаюцца асобна ад рэшты людзей. Лорд разваліўся на крэсле паміж Андзяй Салдаткай і Маняй Дзюньдзяй. Нешта ім расказвае. Паненкі смяюцца.

Фэля з Зосяй вяртаюцца. Пры нашай дапамозе ставяць пасярод хаты вялікі стол. Падрыхтоўваюцца да гарбаты. Ёсць варэнне, печыва, бутэрброды, цукеркі, арэхі.

Фэля запрашае нас да стала. Пачынаем піць гарбату. Усе, за выключэннем мяне і Лорда, захоўваюць вельмі паважны выгляд. Караль і Зыгмунт трымаюць шклянкі, адстаўляючы далёка ўбок малыя пальцы, дзяўчаты стараюцца піць так, каб не сёрбаць: марудна, нібы без жадання, адкусваюць бутэрброды і печыва. Размова ўвесь час спыняецца. Адчуваецца агульная напружанасць. Кіслыя твары братоў Фабіньскіх і іх скептычныя позіркі даастатку псуюць агульны настрой. Фэля падыходзіць да грамафона і ставіць новую пласцінку. Па пакоі паляцела гучная, вясёлая мелодыя «Полькі ў лесе».

Я танцаваў з Бэлькай, Зосяй і Люткай.

Танцуючы з Бэлькай, запытаўся:

— Цябе можна правесці дахаты?

Яна ўсміхнулася.

— Ведаю, пра што ты думаеш!

— А што тут дрэннага?.. Ты мне вельмі падабаешся.

— А язык за зубамі трымаць умееш?

— Даю табе слова! Ані пікну! Хай мяне на граніцы першая куля напаткае.

— Ну, ну!.. не заракайся!.. Веру табе!.. Зараз я развітаюся з усімі, а ты пачакай хвілін з дзесяць, патанцуй з Люткай, потым ідзі дахаты. Буду чакаць цябе ў першым завулку налева. Там нікога няма…

Скончылі танцаваць. Я далучыўся да гуртка, у якім сядзеў Лорд і перамытніцы. Фэля размаўляла з Зосяй і братамі Фабіньскімі. Я пачаў заляцацца да Дзюньдзі. Неўзабаве Бэлька, развітаўшыся з усімі, выйшла з памяшкання. Сказала, што ў яе баліць галава.

Пачалі зноў танцаваць. Заўважыў, што Алігант таксама збіраецца адыходзіць. Тады разам, развітаўшыся з сябрамі, мы выйшлі з хаты. На вуліцы сказаў Аліганту:

— Забыўся нешта сказаць Лорду!.. Ты ідзі, праз пару хвілін даганю цябе.

Я ўвайшоў на падворак і, схаваўшыся за брамкай, пачакаў, пакуль Алігант адышоўся, тады хутка накіраваўся да завулка. He спадзяваўся там заспець дзяўчыну, бо стаяў моцны мароз.

Крочу хутка па завулку і не бачу нікога. Раптам чую ціхі свіст і заўважаю Бэльку, якая выходзіць з сутоння, схаваўшыся паміж сцяной нейкай хацінкі і плотам.

— Змерзла? — запытаўся я.

— Эт… Я гарачая. Мне мароз рады не дасць!

Прыціскаю да сябе дзяўчыну і цалую яе халодныя, пругкія рукі, гладкія, нібы костка, вусны. Пасля бяру пад руку, і мы хутка прастуем завулкамі, абмінаючы вялікія вуліцы.

Снег рыпіць пад нагамі. Мароз кусае за шчокі. На небе свецяцца зоркі: хітравата міргаюць нам. Цудоўна зіхаціць Вялікая Мядзведзіца. Гляджу на яе і думаю: «Шкада, што не назваў адну з зорак Бэлькай!»

15

У сярэдзіне лютага першы раз за гэты месяц выбраўся ў дарогу і нават не меркаваў, што яна закончыцца так трагічна: што на доўгі час апынуся за кратамі.

Пайшоў, як звычайна, з групай Лорда. Нас было дзевяць: я, Лорд, Лёва, Шчур, Болек Камета, Ванька Бальшавік, Мамант, Фэлік Маруда і Алігант. Рэшта хлопцаў па розных прычынах засталася ў Ракаве. Тавар неслі дарагі: шаўро, лакеркі, хром. Усё самага лепшага гатунку. Ношкі былі цяжкія, па 40 фунтаў, аднак яны былі невялікія і добра ўпакаваныя.

У дарогу падаліся адразу пасля змяркання. Круціла невялікая завея. Гэта спрыяла нам. Але хутка, пасля пераходу другой лініі, усхапілася завіруха. Штораз мацнеючы, яна нечакана зрабілася магутнай стыхіяй, якая ператварыла прастору ў адно вялікае мора снегу.

У нейкім месцы група затрымалася. Хлопцы збіліся ў кучу. Стараючыся перакрычаць вецер, Лёўка прапанаваў усім вяртацца ў мястэчка. Лорд не згаджаўся на гэта. Казаў, што мы ўжо прайшлі траціну шляху і што вяртацца назад небяспечней, чым ісці далей, бо зараз цяжка было заўважыць, дзе знаходзіцца граніца, і таму можна лёгка папасціся… Маніў — у такое надвор’е масалкі сядзяць па зямлянках і паляць печкі. Ведаюць, што ў завейную ноч паляваць на кантрабандыстаў неразумна, бо хутчэй можна наляцець на воўчую зграю. Зрэдку толькі перамерваюць граніцу ўзмоцненыя патрулі.

Мы рушылі наперад. Лорд, Мамант і Камета па чарзе вялі групу: першаму ісці па цаліку было найцяжэй — ён пракладваў след для сябраў у глыбокім снезе.

Праз пэўны час завіруха перарасла ў сапраўдную буру. Вакол тварыліся дзівосы. У адно імгненне вецер зрываў з агромністай прасторы снег і падкідваў высока ў неба, а мы, змучаныя, аслепшыя, крочылі па абледзянелым насціле… коўзаліся, валяліся. З упэўненасцю нельга было зрабіць ніводнага кроку. Праз некалькі хвілін бура абвальвала нам на галовы цэлыя сумёты снегу, які перад гэтым віраваў у паветры, а пасля засыпала нас па шыю. Затрымліваліся і адпачывалі. Потым павольна, крок за крокам, патанаючы ў снежных гурбах, рухаліся далей.

Бура, здавалася, паставіла сабе мэту — не даць нам дабрацца да пункта… Яна знянацку пачынае піхаць нас ззаду, нібыта дапамагаючы ісці. Штурхае нас усё мацней, мацней і раптам са свістам і скавытаннем адсоўваецца набок, а мы, не падрыхтаваныя да гэтага, валімся назад у снег. Пасля чаго яна затойваецца на які-небудзь дзесятак секунд і, калі мы, падняўшыся, пачынаем крочыць наперад, адным ударам спераду прымушае нас спыніцца. Неўзабаве, нахіліўшыся ўперад, спрабуем ісці далей з шырока расстаўленымі рукамі, каб захоўваць раўнавагу. Выглядала гэта так, як быццам мы плылі ў гіганцкім бялюткім віры. Тады віхура нясецца ўгару… Трыумфуючы, захлынаецца ад рогату, а мы зноўку ляцім на зямлю, залітыя потам, ледзьве схапіўшы паветра… Сядзім у снезе. А віхура гуляе ўверсе. Здаецца, яна ўвогуле не звяртае на нас увагу… Так сабе, забаўляецца толькі: спявае, галёкае, смяецца, ціха павявае і ганяецца за аплаткамі снегу!

Падымаемся… Знікае прытворства… I яна таксама ўстае… Раз’юшаная, ледзяная, бязлітасная, вострая… Першы свой удар накіроўвае нам у вочы. Б’е цэлым сумётам снегу. Мы схіляем галовы: вітаем яе і молім. He дае сябе ўпрасіць… Мала аднаго абвалу, азвярэўшая, злосная, ап’янелая, збірае ўвесь снег на полі з кіламетровай адлегласці і кідае гэты патоп нам на галовы. Зараз ужо не чуем, як віхура трыумфуе, як шалее, як рыкае… Мы аглушаныя і аслепленыя. Захлынаемся дробным, зімным, асцюкаватым пухам…

Выграбаемся на паверхню. Навобмацак адшукваем адзін другога і, правальваючыся па грудзі ў снезе, сыходзім з вялізнага пагорка, які марудна паўзе наперад.

Віхура маўчыць, і гэта цішыня страшная: рыхтуецца нешта неспадзяванае!.. I я не памыліўся. Немаведама адкуль спадае ўдар: некалькі сотняў тон снегу з усяе моцы абрынулася нам на галовы. He стае часу, каб легчы, бо адразу налятае страшэнны подых ветру. «Ён хоча нас убачыць!» Другі ўдар. Зноў горы снегу абвальваюцца на нас. I зноў паўтараецца магутны подых ветру і зноў удар!.. I так раз за разам, удар за ўдарам.

Чалавек мог бы таксама гэтак забаўляцца. Укінуў бы ў вялікую мядніцу дзевяць майскіх хрушчоў, а пасля біў бы ў іх жменямі мукі і раздуваў яе. Гэта была б вар’яцкая забава. Дурная і нікчэмная. I наш праціўнік не меў літасці. Больш дзесятка разоў ён змяняў тактыку барацьбы, хоць мы нават не маглі бараніцца. Наладжваў засады. Хаваўся. Уздымаў на нашым шляху горы снегу. Спрабаваў нас асляпіць, паваліць, знішчыць, раскрышыць… Ён шалеў. Кідаўся. То грымеў сатанінскім рогатам, то енчыў, то галасіў.

Я крочыў з прыплюшчанымі вачыма. Шапку нацягнуў на вушы, а галаву пахіліў наперад. Хістаўся, валіўся, засядаў у насыпах, але ўпарта прадзіраўся наперад, адшукваў любую магчымасць, каб зрабіць хоць некалькі крокаў. Мы спыняліся, каб паглядзець, ці хто-небудзь не адстаў.

Абміналі палі і трымаліся лесу. Там захіналі нас дрэвы, разбіваючы зацятыя атакі віхуры. Там лягчэй было прасоўвацца наперад. Але лес скончыўся, і зноў трэба было выходзіць на поле і зноў змагацца, упарта заціскаючы зубы і кулакі.

Крочылі, не захоўваючы ніякіх сродкаў бяспекі. «Хто мог за намі пагнацца? Хто выйшаў бы ў такую ноч з хаты?» Мы былі адзінымі жывымі істотамі на вялізнай, залітай снегавым патопам раўніне.

Некалькі разоў у дарозе спыняліся і пілі спірытус. Гэта дадавала нам моцы, уліваючы ў цела полымя, падбухторвала да новай барацьбы з снежнай навалай. Мне было душна і горача. Па твары сцякаў пот. Слёзы ліліся са збалелых вачэй. Я не ішоў, а пнуўся наперад. Вецер жа навокал гукаў, галасіў, выў, спяваў, галёкаў. Дзёр на нас апратку. Ірваў з плячэй ношкі. Матляў перад намі прасторай, нібы белай хусткай. Шумеў, як мора. Гучаў, бы пярун, і рагатаў, рагатаў, рагатаў…

Здавалася, што не выберамся адсюль, што назаўжды застанёмся ў гэтым жахлівым белым пекле… I дзіўная рэч: калі часам, аслеплены, прыкрываў вочы, я бачыў блакіт неба, сонечныя зайчыкі, фарбы кветак… Бачыў прыгожы твар Фэлі. Бачыў усмешку Бэлькі. Чуў ігранне на гармоніку Антося, спеў Салаўя. А найбольш перад вачыма стаяла Лёня. Бачыў яе выразна; чуў яе голас, смех… Найбольш думаў пра яе. Магчыма, таму, што з ёй заўсёды было найлепей, найцяплей, найспакайней.

«Магчыма, праз гадзіну, праз дзве прыйду да яе!.. А можа, і ніколі!»

Толькі пад раніцу, зусім выбітыя з сіл, мы дабраліся да хутара Бамбіны. У дарозе знаходзіліся 14 гадзін.

Хлопцы паселі на снезе, і было падобна, што ўжо не крануцца далей. Выглядалі страшэнна.

Лорд звярнуўся да мяне:

— Пойдзеш на хутар? — вымавіў сіпатым голасам.

— Так.

— Ідзі і глядзі!.. У такую ноч цяжка заўважыць што-небудзь, няма слядоў…

— Добра.

— Зробіш тры кругі… Але каб выразна…

Я адпіў крыху спірту, скінуў на снег ношку і пайшоў да хутара. Пералез праз плот і апынуўся на дзядзінцы. Здзівіла толькі тая акалічнасць, што да мяне не кінуўся насустрач сабака. Падумаў: «Можа, забіўся ў якую дзюрку ды спіць».

Я падышоў да вакна і памалу пастукаў у шыбіну. Ніхто не адгукнуўся. Пастукаў мацней. У хаце запалілі лямпу, аднак вокны былі завешаны з сярэдзіны, і я не мог нічога ўбачыць. Здзівіла, што Лёня не адказвала праз вакно.

«Магчыма, не спадзяецца, што так позна прыйдзем, і думае, што гэта нехта чужы, і апранаецца».

Я пайшоў на ганак. Дзверы ў сенцы былі адамкнутыя. Наступныя дзверы, што вялі ў памяшканне, таксама. Я ўвайшоў усярэдзіну. Убачыў Лёню, якая, стоячы ля стала, з нейкім незвычайным тварам глядзела мне ў вочы і не ішла насустрач, так, як гэта рабіла заўсёды.

«Дзіўна!.. Так хутка апранулася!.. I чаму не вітаецца са мной!»

— Дзень добры! — прамовіў я.

— Дзень добры. Што вам трэба? — запытала мяне Лёня і скоса паглядзела направа.

Там была доўгая занавеска, за якой стаяў ложак Лёні. Гэтую занавеску можна адсоўваць па дроце, бо была падвешана на жалезных кольцах. Яна засоўвалася на дзень, а ўначы заўжды была адхінутая. Зараз жа шчыльна закрывала ложак, хоць было яшчэ зусім рана.

Унізе занавеска не даставала падлогі. Я паглядзеў туды і заўважыў унізе наскі двух пар ботаў. Адзін з іх зварухнуўся. Сумнення не было: там хаваліся нейкія людзі.

«Засада», — падумаў я і спакойна прамовіў да Лёні.

— Скажыце мне, гаспадынька, якой дарогай можна хутчэй патрапіць да Менска?.. Такая завея! Збіўся я з дарогі, але сюды прыблукаў… He ведаю, дзе і знаходжуся…

Лёня злёгку ўсміхнулася і адказала:

— Ідзіце каля хутара аж да мастка. А там направа… Выйдзеце акурат на тракт.

Я пачуў нейкі шоргат ззаду, за дзвярыма.

«I ў сенцах таксама людзі», — падумаў.

У гэты ж момант занавеска гвалтоўна адсунулася набок, і з-за яе выйшаў высокі мужчына ў доўгім сівым шынялі і будзёнаўцы з вялікай чырвонай зоркай на шлеме. За ім крочыў моцны, плячысты мужчына ў чорнай бякешы, з вялізнай чорнай папахай на галаве. Ён меў кароткую рыжую бараду і шрам на левай шчацэ. З іроніяй свідраваў мяне вачыма.

«Макараў!» — здагадаўся я.

— Ёсць птушачка! — прамовіў, крыва ўсміхнуўшыся, падпольнік. — Скакаў, скакаў і даскакаўся!

Наблізіўся да мяне і замахнуўся кулаком, каб стукнуць. Я ўхіліўся ад удару. Вайсковец загадаў:

— He чапай яго! Паглядзім, што гэта за нумар.

Макараў, адчыніўшы дзверы ў сенцы, гукнуў:

— Хадзіце сюды, таварышы. Адну дрэнь маем!

У хату ўвайшло шэсць чырвонаармейцаў з кароткімі кавалерыйскімі карабінамі ў руках.

— Хорош гусь! — вымавіў адзін.

— He гусь, а мокрая курица! — дадаў другі, маючы на ўвазе маё заснежанае адзенне, з якога ў цёплай хаце пацякла вада.

Вайсковец, на рукаве якога я заўважыў два кубікі, звярнуўся да Макарава:

— Вазьмі чатырох чалавек і ідзі з імі да стадолы! Напэўна, сёння ніхто больш не прыйдзе. А калі ж прыйдуць, дык упусці іх усярэдзіну.

Пасля ён загадаў чырвонаармейцам, што засталіся ў хаце:

— Пільнуйце гэтага госця! Калі зварухнецца — кулю ў лоб!

Пасля паказаў мне пальцам на стол:

— Залазь туды!.. У кут…

Калі я ўсеўся за сталом (наказаў зрабіць так, каб пазбавіць мяне магчымасці ўцячы), вайсковец зноў звярнуўся да чырвонаармейцаў:

— Глядзіце таксама за жанчынай!.. Каб не размаўлялі… Ані слоўка!..

Затым выйшаў з хаты.

Салдаты трымалі зброю напагатове.

Зірнуў на Лёню. Твар мела сумны, але не зляканы. Калі чырвонаармейцы не глядзелі на нас, усміхнулася мне. Адказаў усмешкай.

«Хаця б хлопцы не ўляцелі», — думаў я без перапынку, адначасова плануючы адказы на пытанні, якія маглі мне задаць.

Калі праз паўгадзіны вярнуліся ў хату вайсковец з двума кубікамі на шынялі і Макараў разам з чырвонаармейцамі, я зусім супакоіўся: «Хлопцы далі драла! Столькі часу яны не будуць чакаць… Зразумелі, што адбылася нейкая бяда, і не прыйдуць сюды! Вернуцца за граніцу… Але ж намучаюцца, бедакі!.. Гэта лёс!»

— Выйдзі з-за стала! — звярнуўся да мяне вайсковец.

Я стаў ля сцяны.

— Распранайся!

Пачаў здымаць адзенне. Застаўся толькі ў споднім.

— Здымай усё! — крыкнуў Макараў.

— Там жа жанчына… — адказаў я.

— А што гэта цябе хвалюе!.. He бойся, яна ў такіх рэчах добра разбіраецца! — захіхікаў Макараў.

Раздзеўся дагала. Ператрэслі маё ўбранне. Заглянулі ў рот, пад пахі, пад падэшвы ног, агледзелі нават валасы. Пасля перабралі бялізну і кінулі яе мне.

— Адзенься, — загадаў вайсковец.

Штука за штукай падрабязна агледзелі мае рэчы. Падцяжкі, папружку, партманет, грошы, гадзіннік, сцізорык, ліхтарык, насоўку і паклалі ўсё на стол.

Дазволілі апрануцца.

— Дайце, таварыш, закурыць, — звярнуўся я да вайскоўца.

— Гусь свінні не таварыш! — адрэзаў мне.

Макараў зарагатаў.

З’явілася жаданне запытацца ў вайскоўца: «Хто ж з нас гусь, а хто свіння?»

Праз нейкі час вайсковец падаў з маёй каробкі адну папяросу і сказаў:

— Трымай… закуры і кажы праўду!.. бо будзе дрэнна! Будзем біць!..

Я закурыў папяросу.

Вайсковец выняў з тоўстай папкі аркуш паперы і паклаў на стол. Гэта быў друкаваны фармуляр. Пачаў пытацца ў мяне пра імя, прозвішча, год нараджэння і г. д. А калі ён скончыў запісваць звесткі пра мяне, то пагрозліва запытаўся:

— Ты з Польшчы?

— Так.

— Чаго прыйшоў у Саветы?

Прыгадаў сабе апавяданне Лорда ў Калішанак пра тое, як яго арыштавалі на савецкай заставе і як потым дапытвалі ў Койданаве. Але Лорд быў з таварам, а я не меў пры сабе ношкі. Гэта было добра для Лёні, аднак абцяжарвала маю правіну.

— Дрэнна мне было ў Польшчы, — адказаў, — і таму прыйшоў сюды, каб назаўсёды застацца ў Саветах.

— А грошы адкуль?

— Прадаў усе свае рэчы.

— Выкручваешся, дрэнь!

— Праўду кажу вам.

— Колькі разоў быў тут?

— Упершыню трапіў сюды.

Вайсковец звярнуўся да Лёні:

— Ведаеш яго?

— Не ведаю! — коратка і смела адказала Лёня.

Тады вайсковец звярнуўся да мяне:

— Ты слухай, што я табе скажу! Кажы праўду: колькі разоў быў тут з кантрабандай і дзе твой тавар? Ты яе не шкадуй! — рухам галавы ён паказаў на Лёню. — Ты сябе ратуй, бо будзе кепска. Зразумей гэта: калі ты не кантрабандыст, дык шпіён!.. Ну, расказвай!..

— Я не кантрабандыст і не шпіён. Прыйшоў сюды, каб назаўсёды застацца ў Расеі.

— I застанешся тут назаўжды!.. але ў зямлі! Разумееш?.. — адгукнуўся Макараў.

He адказаў яму і нават не паглядзеў у той бок. Адчуў да гэтага чалавека агіду і нянавісць. Маё маўчання раздражніла яго. Макараў звярнуўся да вайскоўца:

— Што з ім бавішся? Наладзіць яму лазню — па-іншаму заспявае!

Зрабіў некалькі крокаў да мяне. Кулакі былі сціснутыя. З-за прыкрытых вуснаў выглядалі жоўтыя зубы. Згадаў сабе, што Цвік бараніўся, і падумаў: «Усё роўна будуць біць. Дык хоць не намарна!»

Стоячы ў мокрым адзенні, я ўвесь трымцеў ад холаду. Макараву падалося, што калачуся ад страху. Гэта яшчэ больш падахвоціла і асмеліла яго. Калі ж падпольнік замахнуўся кулаком, хутка адбіў удар і ўсім цяжарам свайго цела ірвануў наперад… Стукнуў яго ілбом у нос і ў ніжнюю частку твару. Такі прыём называецца «быком», альбо «дацкім пацалункам», а вынікі ад яго бываюць жахлівыя. Мне падалося, што прагучаў трэск костак. Макараў войкнуў і абсунуўся на падлогу. Закрыў рукамі твар.

Вайсковец крыкнуў чырвонаармейцам:

— Хапайце яго!

Я ўскочыў на лаўку, а з яе на стол. Сарваўшы са сцяны вялікую, апраўленую ў раму рэпрадукцыю карціны, кінуў у лямпу, якая вісела пасярод хаты. Пачуўся бразгат шкла, і хата апынулася ў цемры. Я мацаў рукамі па сценах, шукаючы тое, чым мог бы абараняцца. Патрапіў на вялікі дубовы крыж. Сарваў яго са сцяны. Быў дастаткова важкі.

У гэты момант бліснулі электрычныя ліхтарыкі, і яркі прамень на хвіліну асляпіў мяне.

— Хапайце яго! — зноў крыкнуў вайсковец.

Я падняў угару крыж. Чырвонаармейцы завагаліся. Скарыстаўшы гэта, перакуліў стол на падлогу. Стаў за ім, нібыта за барыкадай.

— Здавайся, або ў лоб пальну! — пракрычаў вайсковец.

— Лупі, хам! — закрычаў я. — Кайданы скінулі, а скуру здзіраеце! Валі!..

— Узяць яго! Наперад!.. Прыкладамі яго!..

Салдаты кінуліся да мяне. Я біўся зацята. Зноў трапіў у сярэдзіну буры. Але зараз асляпляла мяне кроў. Чуў не завыванне віхуры, а крыкі ўзбуджаных бойкай чырвонаармейцаў і ціхі плач Лёні. Мяне крыху засланяў стол, але неўзабаве яго адцягнулі набок.

Тады я кінуўся наперад, б’ючы ўсляпую крыжам управа і ўлева. Амаль не адчуваў удараў ад прыкладаў карабінаў…

Раптам зразумеў, што губляю прытомнасць. Падлога пайшла ў мяне з-пад ног. Апошнім водбліскам свядомасці адчуў непадалёку ад сваёй галавы нечыю нагу. Угрызся ў яе зубамі.

— Гэта сукін сын! — разнёсся вокліч вайскоўца.

Болей нічога не памятаю… Усё патанула ў змроку…