Карані

ЧАСТКА ЧАЦВЁРТАЯ

1

Цяпер некаторыя вельмі дзівяцца, што да вайны ў Гродне было аж так многа касцёлаў, цэркваў ды іншых культавых будынкаў, і ўсе яны працавалі на поўную нагрузку[⁴³].

Зараз будынкаў такіх куды менш. Затое ледзь не на кожным кроку павырасталі шыкоўныя палацы і дамы культуры, фінскія сауны і палацы спорту, салоны для дыскатэк. Некаторыя — з мармуровымі калонамі ды сходкамі. Іншыя — з шыкоўным аксамітам крэслаў, расстаўленых пад лінеечку ў прасторных, як футбольнае поле, глядзельных залах з паркетнай падлогай, тоўстымі ходнікамі і ды-ванамі. У іх — люстэркі на ўсю сцяну, як у балетных студыях, у вестыбюлях — электронныя робаты для адмысловай гульні ў лётчыка, капітана карабля, паляўнічага і ракетчыка; у агромністых падвалах — басейны, выкладзеныя метлахскай пліткай.

А ў кожнай такой установе шматлікі Штат — па пятнаццаць, па дваццаць, па дваццаць пяць і больш чалавек.

Што ж, без спецыялістаў і людскога догляду такія ўстановы з дарагім абсталяваннем існаваць не маглі б і дня, а грошай на абсталяванне для гэткіх устаноў нам не шкада. Туды пасылаем сваіх дачок і сыноў. Туды водзім унучак і ўнукаў вучыцца музыцы, гімнастыцы, балету, эсперанта, стэнаграфіі ці вышыўцы. Кожны вечар моладзь валіць туды валам на танцы, канцэрты «Раніцы», «Песняроў», «Рэчанькі». і «Курпе Зялёнэ», на прагляд кінафільмаў, на выступленні фокуснікаў, артыстаў цырка, гіпнатызёраў, эстраднікаў, на спатканні з пісьменнікамі.

Днём установы пераважна пустуюць.

Мала дзе на планеце Зямля людзі дасягнулі такіх поспехаў у галіне сацыяльнага забеспячэння для ўсіх ветэранаў працы, як у нас. Нашы старыя, дзякуй богу, не галодныя. Усе прыстойна апранутыя, з грашыма — маюць іх і ў кішэнях, і ў ашчадных касах на кніжках. Яны з жыллём, пад наглядам медьшынскага персаналу, а выходзяць на пенсію гадоў на пяць і нават на восем-дзесяць раней, чым у перадавых краінах Еўропы і Амерыкі.

Толькі замала мы пранікаем у сэрцы і думкі старых, таму і не ведаем, ды і многім з нас нават у галаву не прыйдзе, што людзі старыя надта часта не знаходзяць месца для духоўнага прытулку. Некаторыя з іх валэндаюцца, бы лунацікі, ад сквера да сквера, ад лавачкі да лавачкі, ад двара да двара, ад пад'езда да пад'езда, ад Пышак да Мелавых гор і мастоў — старога і новых, ад форта аднаго да другога. Гэтак — пры добрым надвор'і.

А ў слату куды ім сябе падзець?

Старасць, у рэшце рэшт,— працяг тае самае маладосці. Калі ты яшчэ менш-больш нармальны чалавек, калі не зламала цябе цалкам хвароба, не прапіў мазгі, то захочацца і табе харастза, душэўнага камфорту — адпаведнага месца, дзе можна было б выказаць сваю больку ці радасць і падзяліцца навіной.

Лёгка сабе ўявіць, што атрымалася б, калі б дзесятак такіх бабуль і дзядоў уздумалі схавацца ад дажджу ды гаворку аб сваім жыцці-быцці вырашылі прадоўжыць у прытульнай цішыні, сярод паркетнага шыку і ззяння люстраў, на мяккіх крэслах і малінавым аксаміце — у пустых днём вялізных вестыбюлях, у гэтых раскошных фае багатых палацаў і дамоў культуры хімікаў, тэкстылыпчыкаў, будаўнікоў, тытуньшчыкаў, чыгуначнікаў ці прадзільшчыкаў! I падумаць страшна, што атрымалася б у сёкняшнія дні — у перыяд такой інтэнсіўнай міграцыі старых,— калі б зараз касяк бабуль і дзядоў паспрабаваў днём схавацца ў гзтыя мажныя пустыя будынкі, якія і выраслі ў нашым горадзе, дзякуючы ўпартасці, мазольнай працы і мудрага клопату аб нашчадках нашых старых!

Ух, які ўзняўся б вэрхал!

З розных пакояў і пакойчыкаў, кабінетаў ды залаў усіх паверхаў ультрасучасных гмахаў вылецелі б адразу маладыя і старэйшыя служачыя — увесь шматлікі штат рынуўся б на старых з крыкам абурэння: як такія-сякія нахабнікі адважыліся на гэткае святатацтва — прыперціся ў іхнія свяшчэнныя харомы.

Затое — парадокс! — зайдзі гэтыя, знуджаныя бадзян-нем па чужых і нядобразычлівых кутках, бабулі з дзядамі ў касцёл — фарны, бернардынскі, францішканскі, і там, напэўна, ім не скажа ніхто нават кепскага слова.

Не запатрабуюць ад іх запрашальных білетаў і ва Уладзімірскай царкве, Пакроўскім саборы ці — малельні баптыстаў на вуліцы Каліноўскага.

У культавых устаковах нікому і ў галаву не прыйдзе правяраць у старых пропускі — спаткаюць там і нават з радасцю!

Толькі куды сябе падзець тым, хто змалку не хадзіў — ні да кас-цёла, ні да царквы, ні да баптыстаў, бы наш зялёнадалінскі дзядзька?

I такія сустрэчы з сабе падобнымі вымушаны самі шукаць адпаведнае месца. Часамі гэтыя мясціны бываюць да смешнага нечаканымі і дзіўнымі. Каб я не бачыў усяго гэтага на ўласныя вочы, не правёў з пенсіянерамі некалькі дзён у іхніх дзівацкіх «клубах» пад адкрытым небам, не чуў пенсіянерскага хору ў Пышках ды са здавальненнем сам часамі ім ке падпяваў, з-за чаго яны адразу сталі мяне лічыць сваім ды абрынулі на мяне свае праблемы,— ніколі не паверыў бы.

2

Паводле кніжкі Адама Мальдзіса («Беларусь у люстэрку мемуарнай літаратуры...») паміж сённяшняй гасцініцай каля цэнтральнай плошчы ды медыцьгаскай анатамічкай гадоў трыста таму было гразкае балота. Цяпер немагчыма балота тое сабе і ўявіць. Але як бы ў пацвярджэнне А. Мальдзісу, гродзенскі археолаг М. А. Ткачоў дакладна на тым самым месцы выкапаў нядаўна са студэнтамі нашага універсітэта аж шасцідзесяцісантыметровы пласт торфу.

А зараз там велізарны, заліты асфальтам (на торфе), падворак. У глыбіні яго — глухая сцяна з бетановымі навесамі. Цяпер ужо ніхто не памятае нават, для чаго, для якой патрэбы людзі калісьці патрацілі аж столькі цэменту і шыферу ды пабудавалі іх гэтак салідна, нават — прыгожа.

Цяпер пад навесамі прадаюць летам садавіну. Але перад зімой, як рабілі кожны год, яблычныя палаткі разабралі, каб далікатным таварам гандляваць у цёплых магазінах.

Дарэмна прадаўцы баяліся, што маразы папсуюць ім садавіну.

З усіх амаль канцоў горада пад гэтыя навесы сыходзяцца бетановыя калектары цэнтральнага ацяплення. Тут заўсёды пануе парніковая гарачыня.

Нават у найбольшыя халады снег у гэтым месцы растае, яшчэ не далятаючы да зямлі. А цераз невялічкія кратэрчыкі ў старым асфальце цалюткую зіму — нават у маразы і завеі! — лезуць уверх ды блішчаць, аж пераліваюцца густым селядынам сакавітыя султанчыкі асакі. Здаецца, толькі і глядзі, як выскачаць адтуль ды радасна закум-каюць не проста жабы з раздзьмутымі шчокамі, вылупленымі вачыскамі, мокрымі спінкамі і са слядамі тарфянога мулу, а — князёўны, зачараваныя злымі вядзьмаркамі ў жабаў яшчэ ў тыя часы, калі над Нёманам палалі на вогнішчах чарадзейкі ды калдуны.

Цалкам мажліва, каля навеса зелянела яшчэ тая самая асака, сярод якой у час панавання караля Стэфана Баторага ці князя Меншыкава, калі ён рыхтаваў у нас абарону супроць нахабпага авантурыста Карла XII,— танулі карэты, вазы, гарматы ды гразлі аж па самыя трыбухі нізкарослыя і валахатыя конікі.

Гэтае цёплае месца аблюбавалі. для начных сустрэч каты.

Вечарам туды хаваюцца ад мацярынскага вока ды вучац-ца курыць, давяраючы з бесклапотным хіхіканнем адна адной свае першыя таямніцы, маладзенькія гараднічанкі.

А днём пад навесы спаўзаюцца з многіх канцоў горада пенсіянеры. Менавіта тут у старых свой клуб.

Дзеля выгоды пенсіянеры звалаклі сюды з бліжэйшых пад'ездаў масіўныя лаўкі — на нізкіх ножках з літага чыгуну ў форме адмысловых выкрунтасаў. Нават не паленаваліся збіць сабе з грубых аполкаў паўдзесятка столікаў.

Сярод пенсіянераў паступова ўстанавілася пад навесамі свая шчырая атмасфера, свой псіхалагічны клімат з адпаведнымі — бы ў дзетдомаўцаў — нормамі паводзін.

Там узнік стыль гутаркі, калі размову можна пачынаць з канца, з пачатку, з сярэдзіны ды можна пераскокваць з тзмы на тэму, а ў спрэчках дазвалялася не выбіраць слоў, і за гэта ніхто не меў права крыўдзіцца.

Сярод старых даўно выявіліся сталыя аўтарытэты і любімчыкі. Завязаліся сімпатыі.

У канцы лістапада, калі Лаўрэну не дазволілі хадзіць па ўнука ў дзіцячы садзік і чалавек перапробаваў усе магчымасці, каб сябе хоць чым-небудзь заняць, пад навесамі і ён знайшоў прытулак ды надта хутка да яго прызвычаіўся, ішоў ужо на спатканне з сабе падобнымі нават з ахвотай.

1

Пасля снядання Лаўрэн і сёння пакурыў, патаптаўся крыху ля акна ды зноў адправіўся за гасцініцу «Нёман».

Хоць ляпіў першы снег — густы, сыры і цяжкі, але пад навесамі ў балоневых куртачках і выцертых палітонах, у кажушках і ватовачках, абматаныя хусткамі — аблезлымі і новымі, ваўнянымі і байкавымі, расселіся ўжо на масіўных лаўках з фігурнымі ножкамі з літага чыгуну бывалыя Лаўрэнавыя землякі і зямлячкі.

З-пад Бераставіцы Велькай, Бераставіцы Малой і Бераставіцы-Станцыі. З-пад Свіслачы-горада і Свіслачы-мястэчка. З-пад Ваўка-выска, Шчучына, Воранава, Радуні, Смаргоні, Дзятлава, Ліды і Навагрудка.

Некаторыя старыя былі занадта худыя ці празмерна тоўстыя. Твары мелі зморшчаныя і набрьгаялыя. Валасы — пераважна сівыя, а вочы — выцвілыя ды слязлівыя. Іх таксама дарослыя дзеці выдралі з родных мясцін, прывалаклі ледзь не сілай на гарадскі асфальт у цяплічныя ўмовы, пазбавіўшы хоць якога-небудзь занятку, аддаўшы — хацелі маладыя гэтага ці не хацелі — бязлітаснаму тэрору чужога бацькам асяроддзя,— жыві і не вякай. Толькі чаго не выцерпіць стары чалавек дзеля сваіх дзяцей!

Прытэпаў Лаўрэн пад навесы, прысеў на лаўку і адразу акунуўся ў сваю атмасферу.

— Мой унук жэніцца ў суботу! — пахваліўся ўслых бліжэйшы мужчына ды з гонарам дадаў:

— Надта здольны хлопец. Ох, і башкаві-іты, каб ён здароў быў, які галавасты, ну й далеко пойдзе! I, думаеце, дзе робіць? У аркестры рэстарана ў калгасе «Прагрэс» — у саміх Верцялішках. Заўтра туды з падарункам мушу ехаць.

Яму ніхто не адказаў — занадта асабістую інфармацыю чалавек падаў. Маўляў, а нам якая справа да гэтага — твой унук, твой і клопат.

Побач з Лаўрэнам сядзела распараная ад цеплыні, поўная жанчына з бародаўкай каля носа. На галаву яна наматала столькі хустак, што нармальнаму чалавеку было б страх і падумаць, як такое кола шмотак добраахвотна можна на сябе накруціць ды потым цэлы дзень гэта насіць.

Упакаваная ў хусткі абвясціла сваё:

— А ў маім пад'ездзе ўчора сусед-дырэктар сваю мацеру пахаваў!

Каля поўнай расселася другая пенсіянерка з таксама ахутанай галавой. З падношанага яе паліто фарба злазіла нераўнамерна, таму здавалася, што на кабеціну з верху да нізу хтосьці са свавольнікаў начапіў шкілецікаў ад уюноў.

Каб не павісла ў паветры і гэтая інфармацыя, каб падтрымаць плынь гутаркі, другая пенсіянерка ўжо з перабольшаным здзіўленнем ускрыкнула:

— Ах, бо-ожа, шчэ адна адышла!

— Чаго ты, Зося, хочаш — высакосны ж год! — распрамянёная, удзячная за падтрымку, растлумачыла і заахвоціла астатніх, каб слухалі: — Толькі я хачу зара гаварыць аб іншым. Я — пра тое, як дзеці цяпер бацькоў шануюць — адно пагляньце!

Яе перабіла худая, у старым капелюшы:

— Ого — ушануюць яны цябе, якраз! Таму я і ўпрасіла зяця, каб мяне хаваў толькі на вёсцы — там пашаны старым аддаюць усё ж такі больш!

Худая перашкаджала. Зося неахвотна зыркнула на суседку:

— Ну, ну, кажы, Ліза, расказвай! Памерла дырэктарава маці, гаворыш, і што далей?

— А слухай, збіраюса ж вам расказаць! Пазванілі дактары сыну з больніцы — прыходзь па сваю мамашу ўжэ — небарэка гатовая, царство ёй нябеснае! Дырэктар з рабочымі селі ў грузавічку, заехалі ў той морг ды цело забралі. Труну рабочыя прывязлі з Друскенікаў багатую, о-ой, бага-атую! — нават з бліскучымі ручкамі, бы свіныя вушкі! I завалаклі адразу на пяты паверх да сына. А ў яго дзеці: адной дачцэ — восем, другой — дзевяць. Малых жонка адразу — авэк! —- гуляць на двор, а сама з мужыком узялася прыбіраць свякруху. А нам, суседкам,— ані славечка! Хоць вучоная цытра добро ведала, сколькі разоў да яе старой мы хадзілі цэлым гуртам у больніцу, кампотаў ды яблык прыносілі.

— Ці ж толькі туды?! — дапамагла памочніца з выцертымі ніткамі на паліто. Нябожчыца дома не мела ні з кім і словам перакінуцца — усе такія вучоныя ды важныя ў іх!.. Выседжвалі пару гадоў мы разам ля пад'езда ды пра шчасце гаварылі. Бо кожная з нас яго аднолькава шукала. Цэлую жызню мы шукалі і шукалі, бы тую папараць-кветку, і што? Ніводная шчасця таго так і не ўбачыла. Дачка магла нас клікнуць ці праз дзяцей наказ даць. Напэўно. Але зараз я пра іншае. Ну, добро, не паклікала да нябожчыцы, то мы плакацца не сталі — ліхо цябе бяры!

— Ёй жа і горш — усё ж такі дапамаглі б!

— Вядо-омо! Шчэ як дапамаглі б! А яна — унь што выхінула! Аблаяла мужыка, што не прымусіў хірурга ў больніцы зняць у пакой-ніцы залаты пярсцёнак, і давай яе прыбіраць. А малым надто ж цікаво, што робіцца дома. Малыя ўсё наравяць у кватэру ўбіцца — хоць ты што хочаш рабі з імі! Маці сунула дочкам па тры апельсінчыка і ўжэ рамянём паперла на вуліцу.

— Во, во, гэдак яны цяпер, гэдак! Замест таго каб перад бабай паставіць на калені ўнучак з набожнай малітвай — столькі баба іх, напэўна, папаняньчыла, на руках папанасіла! — умяшалася зноў старая ў капелюшы.— А ўсё таму, бо ў горадзе забылі чацвёртую запаведзь боскую: «Шануй бацьку сваго і маці сваю!» Я кажу — толькі на вёсцы ашчэ так нас паважаюць! Тут і хаваюць галавой на захад, каб, устаўшы ў дзень Страшнаго суда,— тварам на ўсход быць! Адно з вясковых могілак чалавек на Страшным судзе і ўстаць зможа цэлым, бо тут потым — костачак сваіх не збярэш!

— Не збярэ-эш, гэто пра-аўда!— уздыхнуўшы, хтосьці падтрымаў старую ў капелюшы.

— Кінь ты малоць, бабо, быле-што!— вызверыўся на худую мужчына, што сядзеў да яе спіной на другой лаўцы і збіраўся да ўнука на вяселле ў Верцялішкі.— На вёсцы сколькі хочаш было такіх, што ўсе запаведзі твае на зубок памяталі, малітвы перад сняданнем, абедам, вячэрай, сном бумболілі, усе пасты пасцілі, да касцёла кожную нядзелю, кожнае большае і меншае свята бегалі, ксяндзу ручку цалавалі, а бацькоў сваіх дубасілі! Ы-ы-ых, як мэнчылі іх некаторыя! У каморы якой-небудзь трымалі ды шчэ голадам марылі, каб акалеў стары хутчэй!

Суседзі дружна пацвердзілі:

— О-о, колькі было выпадкаў!

— Ха, у кожнай вёсцы табе пра такое паведаюць!

— Усяк было, дальбо, усяляк! — падтрымала Лізіна памочніца.— Ну, ну, і пахавалі яе?

Ліза ажывілася:

Гэто шчэ не ўсё-о! Вы адно паслухайце, што выдарыласа далей! Значыць, дачок праперла. Малым зноў карціць убіцца ў хату, але маці не падпускала іх нават да дзвярэй — калдавала і калдавала над пакойніцай!

Пярсцёнак здымаючы!

Ага, мо і пярсцёнак той... Ці апранала так марудно, не ўмеючы,— ужэ і не ведаю. Праходзіць многа часу, тады ўжэ рабочыя тую труну з целам вывалаклі на вуліцу, адкрылі борт і — шух у машыну!

Суседка зноў пракаменціравала:

Хіба ж яны цяпер мёртвага ўважаць?

Як па камандзе на гэты раз падхапілі ўсе:

Ніколі на свеце!

— Гэто шчэ не ўсё-о! Вы адно паслухайце, што выдарыласа далей! Значыць, дачок праперла. Малым зноў карціць убіцца ў хату, але маці не падпускала іх нават да дзвярэй — калдавала і калдавала над пакойніцай!

— Пярсцёнак здымаючы!

— Ага, мо і пярсцёнак той... Ці апранала так марудно, не ўмеючы,— ужэ і не ведаю. Праходзіць многа часу, тады ўжэ рабочыя тую труну з целам вывалаклі на вуліцу, адкрылі борт і — шух у машыну!

Суседка зноў пракаменціравала:

— Хіба ж яны цяпер мёртвага ўважаць?

Як па камандзе на гэты раз падхапілі ўсе:

— Ніколі на свеце!

— А ні-ігдачкі!

— Ого, чаго захацела!

— Ша, людзі, хай адна гаворыць! Ну, і што?

— А што? Збегліса з усяго падворка дзеці. Сёстры смокчуць тыя апельсіны ды кажуць: «Ага, а наша баба Люба памерла ўжэ, і нам цэлы дзень урокаў вучыць не трэ!», «Ага, сёння гуляць нам да самаго вечара можно!..»

— Хваляцца так! —дапамагла Зося сяброўцы з бародаўкай.

— Хваляцца!

Лаўрэн сумна паківаў галавой ды нечакана для самога сябе ўставіў таксама:

— Ат, чаго ад малых хацець, іх — як настроіш, бы тую мандаліну!

Бытта ён дагэтуль не згаджаўся, з усіх бакоў на Лаўрэна абрынуліся:

— Але ж — куды глядзяць бацькі-і?!

— Што з такіх дачок вырасце, калі ўжэ змалку не прывіць ім пашаны да канчыны чалавека наогул, а тут — родная баба?!

— I куды мы до-ойдзем так?!

Лаўрэн заставаўся пры сваёй думцы. Заахвочаны — намерыўся яшчэ штосьці дадаць, але Ліза прыязна кіўнула яму галавой і загаварыла далей сама:

— Малыя хваляцца, а няўжэ! Ніякай сцежачкі з яловых лапак, вядомо, не выслалі і высцілаць не думалі, хоць дырэктару паслаць машыну ў лес па яліну — раз плюнуць! Ого, шчэ такое рабіць ён табе стане — дзе вы бачылі?!

— А як было?

— Просто сын з нявесткай селі ў кабіну ды павязлі тую труну на могілкі.

— То добро, што павязлі самі! Маглі паслаць з рабочымі! — заўважыла Зося.

— А думаеш, на могілках будуць з нябожчыцай цацкацца? — падхапіла другая.— Вывернуць яміну гэтым... сака... скала... аска... А каб на яго ліха, і язык калом стане, покуль вымавіш такую брыдоту!

— Экскаватарам.

— Во, скалуватарам! Тады прыгоняць бульдазёр, труну ў яме заваляць — ляжы, бабо!

— Заваляць — з тымі бліскучымі вушкамі!

— Друскеніцкімі!

— Добро шчэ, калі потым хоць раз успомняць!

— У сне, можа...

— Таму я і ўпрасіла зяця, каб хаваў мяне на вёсцы — там шчэ за старымі больш-менш глядзяць!

— I я вам скажу — палепшала жызня то палепшала, але не ва ўсім!

— О-ой, пра-аўда! Пажывём ды пабачым, што шчэ з гэтаго можа атрымацца!

— Кспско атрымаецца! Мабыць, канец свету ідзе!

— А што думаеш? У Бібліі ж напісано чорным па белым — як настане двухтысячны рок, так усё і пачне валіцца! А сколькі тут да яго засталоса — дваццаць гадоў! Нават ужэ і меней.

— Учора ўсе мы тут на ўласныя вочы бачылі, як пад шыферам к канцу дня — лятучыя мышы снавалі!

— Зімой!

— Во — перад самым Новым рокам — лятучыя мышы, дзе і хто такое бачыў?!

— Думаеце, дарма гэто?

— Вядомо, недаома-а!..

— А сны якія цяпер людзям сняцца, вы задумваліса над гэтым! Хібо такія, як калісьці? То пра дублёнкі, то пра машыны, то пра курорты!.. I перад патопам у людзей нз.ўме толькі і было — нажэрціса ды як найбольшую выгоду атрымаць!

— Зусім мала засталося канца нам чакаць!

— Мяне ўсю аж калоціць ад страху, о-оі-і, як цяпер жы-ыць?!.

— Во, во, загаварылі ўжэ і пра канец свету, і пра лятучых мышэй успомнілі! Д'яблаў шчэ прыпляцеце сюды ды чараўніц на памяле! Што вы, дурніцы бязмозглыя, заладзілі тут? — зноў умяшаўся пенсіянер, які збіраўся на вяселле да ўнука.— Шчэ пачнеце адна адной тут на галаву пярэпалахі сеяць з сітаў!.. Ці ўсе, скажыце, хаваюць так сваіх бацькоў? Іншыя і бядуюць, і плачуць, і ўбіваюцца! Нават аркестру шчэ файную ноймуць, а потым аж цэлы рок на рукаве чорную ленту носяць і моляцца за бацькоў!

— Я пра ўсіх хібо кажу? — абурылася распараная.— Ты — глухі цецярук, а не Ляшчук! Гавару пра тое, што бачыла на свае ўласныя вочы, а ты мяне адразу і запыняеш! Што ты нікому і слова не дасі вымавіць?

Бабы з усіх бакоў загрымелі:

— Не падабаецца — не слухай! Хто цябе просіць умешвацца ў нашы, бабскія, размовы? Заўша папярок становіцца, хто б ні прамовіў! Так і затыкае рот, так і затыкае — перапона ўрэдная!

— Чапі вас, дурніц!

— У цябе розуму таксамо не веле, таму сядзі ды маўчы! I што далей было, Ліза?

— Ці вы дасце веры — нічого.

— Я-а-ак?!.

— Хочаш сказаць, нават не паміналі?

— Не-а.

— Не можа такога быць!

— А от — было.

— А-яй-яй!.. I я шчэ не чула пра такое!..

— Вядомо, калі ўжэ нават пярсцёнак паршывы пашкадавалі, каб родная маці забрала з сабой туды...

У гэтым кутку запанавала сумная цішыня.

Прыціхлі і насцярожыліся нават тыя, што сядзелі на другіх і на трэціх лаўках ды абмяркоўвалі дагэтуль нешта сваё. Цяпер нават адтуль некаторыя пенсіянеры насцярожана павярнулі да Лізаветы твары: маўляў, што тая баба, абматаная хусткамі, аж такое цікавае вярзе там? Хай бы нам сказала.

У напружанай цішыкі выразна пачулася рэпліка аж з-пад самай сцяны:

— Ат, усе мы ўжэ мёртвыя. Усе мы хадзячыя трупы. Толькі па калейцы хаваем адзін аднаго!

Людзі прыкінуліся, што тых слоў не чулі.

— А ве-ечарам што рабілі?

— Не ведаю. Пэўнае адно — да іх ніхто не заходзіў і не выходзіў. Сын пасля работы са службовай «Волгі» даставаў лодку, каторую надуваюць. Забіраў спінінг, вуду, гумовыя боты з брызентавай курткай — сёння ж субота. На рыбалку ў Літву трэ было яму, беднаму, з сябрукамі адправіцца.

— Але, але...

2

Ліза ўстрапянулася:

— Слухайце, слухайце, думаеце, гэто ўсё-о? Ці дасце адно веры — будзе ашчэ і пра шанаванне вам, будзе, а як жа!

Яна азірнулася, каб пераканацца, ці дастаткова павернута да яе твараў.

— Ну, прычындалы тыя панасіў і ўзяўся цягаць бутэлькі, каўбасы вэнджаныя і доктарскія, кумпякі — дзе яны толькі харчы такія дабываюць! Сядзім мы на лавачцы ля пад'езда, глядзім і слухаем, але мы для яго — бытто пні яловыя! Ну, цягае ўсё ды ашчэ такім начальніцкім тонам, бытто ў яго ніхто і не паміраў, распякае шафёра, што той «запароў» матор і давядзецца на рыбалку ў суботу ехаць на машыне Максіма Пятровіча. Распякае, што ў яго, бачыце, заўтра не просто рыбалка, а — шчэ і памінкі. Столькі людзей, бачыце, мусіць запрасіць, што і сам не ведае, як справіцца!

Ад жаху старыя анямелі.

— А-а, дак усё ж такі і ён мусіў рабіць памінк-кі...— Ляшчук хацеў злавіць Лізавету на хлусні, але сказанае суседкай нарэшце дайшло і да яго. Раптоўна змоўк, бытта спатыкнуўшыся аб які-небудзь нечаканы валун.

Лаўрэн успомніў свайго суседа — Вадзікавага бацьку. I той, мабыць, надта паганы, калі меркаваць па жонцы. Нармальны, напэўна, не даў бы такую волю сваёй бабе.

Заклапочана падумаў:

«У гэтым горадзе ўсе начальнікі такія, ці якое ліхо? Без старшынь на вёсцы не абыходзяцца ні вяселлі, ні пахаванні. Сколькі за апошнія дваццаць пяць гадоў ні перабывала ў Зялёнай Даліне старшынь калгасаў, за выключэннем Савоські, усе яны і старого ўважылі, і цётку выслухалі. I каб невядомо як спяшалі ў раён да начальства са сваёй справаздачай, кожнаго малого падбіралі ў школу. Унь, калі па-чэснаму разабрацца, Нінка сама вінавата. Але ж здарыласа з бабай няшчасце, і новы старшыня гэтак перажываў, што і родны бацько гараваў бы, напэўно, не больш. А цяперашняго старшыні жонка — звычайная вучыцелька ў школе і летам камбайнерам абеды рыхтуе ды прывозіць на поле, сама седзячы за рулём «казла», а не з шафёрам — маладым хлопцам, якому справы варочаць! — бімбікі, бы Лілія Уладзіміраўна, б'е».

На думку Лаўрэна, вясковыя кіраўнікі іншымі і быць не маглі — інакш людзі разбегліся б дарэшты, як разбягаліся ў Зялёнай Даліне пры Савоську.

Гадоў з трыццаць таму першым старшынёй у вёсцы выбралі Маркевіча. Неўзабаве начальства пачало крывіцца, што Лаўрэн бытта з-за сваёй палітычнай блізарукасці нічога не разумее і ўпарціцца, а з-за класавай абмежаванасці, мажліва, разумець і не хоча. Спусцяць у вёску загад, напрыклад, сеяць, а ён ім у адказ — яшчэ зямля не прагрэлася. Загадаюць везці на нарыхтоўчы пункт маладую бульбу і свіней, а ён адразу — не павязу, бо трэба парсюкоў яшчэ месяцы тры карміць, а бульбе — падрасці. Восеншо зерне не здаваў, пакуль з палёў не звёз усяго збожжа...

I тады з Гродна прывезлі ім новага старшыню. Зялёнадалінцаў здзівіла, што Савоська любіць спаць да дзесяці гадзін, а потым распытвае людзей пра качак і зайцоў. Калі ж намаляваў мелам кола на малінавым баку новенькага камбайна, здабытага вёскай у падарунак за ўраджаі, ды пачаў гэтак прыстрэльваць сваю дубальтоўку, людзі затаіліся ў жахлівым здранцвенні ды сталі працаваць праз пень-калоду. Бо калгас для селяніна — болей, чым завод для рабочага. Гэта — зямля яго продкаў. Вясковы чалавек надта ўражлівы на тое, што адбываецца на гэтым кавалку.

Некалькі гадоў той Савоська ўсіх мучыў. Пазарасталі палі. На балоце не толькі атавы не касілі — першая трава заставалася парыжэлай зімаваць. Прыязджалі з горада брыгады служачых ламаць бярозавыя галінкі. На корм для быдла здзіралі стрэхі. Усё гэта, вядома, жывёлу ўрата-ваць не магло. Абяссіленыя каровы не ўставалі на іюгі — падвешвалі рагуль да бэлек...

Затым пачалі зводзіць пасевы бульбы і канюшыны ды заводзіць кукурузу. Праз некалькі гадоў гаспадарку на ўраджайнай глебе запусцілі так, што, мабыць, калі б узяўся хто-небудзь шкодзіць ёй спецыяльна, то горш не зрабіў бы.

Нарэшце начальства спахапілася — прыпякло і яго. Гіцля прапер-лі. Старшынёй зноў паставілі свайго мужыка, і ўсё з гадамі пайшло на лад.

Потым, вядома, і такія старшыні-самавучкі не маглі ўжо справіцца — жарты, гэтак развілася гаспадарка, адных трактароў больш за сотню! Каб ёю кіраваць, зараз трэба не толькі міністэрская галава, а — яшчэ быць не абы-якім чалавекам, мець нешта такое, што бывае толькі ў мудрых настаўнікаў.

Лаўрэн патрос падбародкам і сказаў ледзь не ўслых:

«А ў гарадах, выходзіць, начальнікам можно пракантавацца і нялюдскім, завод ад гэтаго не разваліцца. 'Гаму, мабыць, бо ў горадзе ўсё залежыць ад машыны, сыравіны, розных планаў, калі на вёсцы — ад жывых тваіх рук і сэрца.

Па тэлевізары паказвалі, як на японскім заводзе дадумаліся рабочых замяніць робатамі; прадукцыю завод зараз там штампуе нават большую і таксамо файную. Мажліво, тэлевізар не хлусіў. Але ж ніхто і ніколі, як свет стаяць будзе светам, не прыдумае такіх машынак, каб штампава-лі жывых кароў, авечак, падсвінкаў, курэй ды пчол. На-ват — звычайнай дурной саломы не зробяць альбо — сена. Адно што і навучыліса — прысоскамі, як п'яўкамі, з рагуль высмоктваць малако. То і раней на Іцкавай маслабойні ў Масалянах з рапаку алей выціскалі...»

3

Пакуль Лаўрэн разважаў гэтак, жвавая бабуля з бародаўкай працягвала:

— Ах, вы ж яго, напэўно, усе добро ведаеце! «Гродзенская праўда» яго прапячатала нядаўно! Той самы дырэктар, што на сваім заводзе ні з кім не вітаўса! Рабочы дзень пачынаў з таго, што на заводскім пляцы падыходзіў, дальбо, кожны раз да сабачай будкі і Рэксу руку падаваў! Казалі, калі яго прапячаталі, загадаў вартаўніку сабаку таго з нагана застрэліць, але сам пасля стацьі не палепшаў — ані крыхі!

— Такі і з мацерай, бы з сабакам, абышоўса!

— Ох, сколькі развялоса цяпер такіх вырадкаў, хоць яны і пад галынтукамі ходзяць, у фінскіх гарнітурах, на легкавых машынах егдзяць і за граніцай бываюць!

— З той заграніцы такія звычкі і прывозяцьі

— Думаеш, добраго таксамо там за граніцай няма? Але добраго ён не пераймае, не-е!

— Нябось самаго, калі дуба дасць, з пашанай будуць хаваць,— умяшаўся ў бабскую гутарку другі мужчына.— У палацы тэкстыль-шчыхаў ці нават «Азота» труну яго выставяць. Шчэ рознымі кветач-камі, дарагімі вянкамі абкладуць з усіх бакоў — бытто змардаванае цяжкой працай і надто заслужанае перад народам цела!

— Аркестраў з усяго горада напруць! Вучняў ды студэнтаў назганяюць на чале з пакорнымі настаўнікамі!

— А маці, бедная, усё жыццё недзе гаравала, адных воен ёй давялося сколькі перажыць... Такога начальніка выкарміла, выгадавала, на ногі паставіла, у людзі вывела і не заслужыла нават, каб пахавалі яе па-чалавечы?!.

Замуленаму калісьці ў вёсцы працай Лаўрэну здавалася некалі — адзін чорт, як каго хаваюць. Нават высмейваў бабаў, калі тыя абмяр-коўвалі пры ім — тую так дзеці адправілі на вечны спачын, гэтую — іначай. Цяпер спахапіўся — бабы мелі рацыю.

Чалавек — не жывёліна. Над яго пахаваннем, напэўна, думалі яш-чэ дзяды і прадзеды. I дадумаліся. Бы пры той харавой песні: хоча таго ці не хоча, а каб хораша гучала — аднолькава мусіць старацца падаваць голас батрак і князь. Так і тут усе роўныя.

У кожнай царкве — нават самай старэнькай ды зусім беднай, у кожным касцёле ці касцёльчыку, у кожнай каплічцы пабудавалі для гэтага спецыяльныя катафалікі. Калі прыходзіў чалавеку канец, мена-віта на такім ганаровым узвышэнні клалі яго цела з той самай пашанай, ці быў гэта князь Друцка-Любецкі, ці — дзядзька Юзік з Гнойніцы, ці — бабуля з Сыраежак, якой ужо ніхто нават не мог імя ўспомніць. Пад гукі званоў і хору, пахі ладану і растопленага воску нябожчыкам штосьці адпаведнае гаварылі, з чаго ён, Лаўрэн, па-дурному смяяўся.

А тое ўсё спраўлялі не з-за якіхсьці забабонаў. Рабілі сур'ёзна, прыстойна ды разумна, каб сабраныя сваякі ды знаёмыя, каб і выпадковыя нават людзі, агорнутыя ўжо дрыжыкамі ад бомаў і псалмаў, з растрывожанымі душамі маглі перад катафалікам з пашанай апошні раз пра ня-божчыка добра падумаць і заадно сказаць самому сабе — пачакай, пачакай, такая сумная мітрэнга не абміне і цябе — не ўцячэш ад яе і не выкруцішся, хітры — не хітры. Адно ўсімі ўважанага так чалавека везлі на могілкі.

А ўзяць Навасёлкі?

На палях той вёсачкі ўздоўж Нёмана горбяцца тысячы курганоў. Доўга ў іх капаліся вучоныя — з Гродна, Мінска, з Ленінграда і Мас-квы, а Лаўрзн, будучы яшчэ хлопчыкам, бегаў да іх на заробкі. Ад касцей там не знайшлі і следу — ні пад адным капцом. Бо іх там і не магло быць. У надта даўнія часы, калі людзі яшчэ не ведалі ні цэркваў, ні касцёлаў, гэтыя курганы насыпалі ў памяць тых, хто з князем адправіўся далёка на вайну і не вярнуўся жывым. I во — прайшло мо тысячу гадоў, а то і болей, а памяць, адзначаная гэтак аб іх, існуе і зараз...

«Чаму ж цяпер так адносяцца да пахавання. легкадумна? — устрывожыўся не на жарты Лаўрэк.— Маладыя ж павінны ведаць, што іх таксама не абміне гэтая цырымонія! Няўжо не хочуць пасля ся-бе пакінуць памяці? Відаць — не. Бо толькі калі падумаеш, што нічога пасля цябе не застаецца, станеш рабіць, што захочаш, і паводзіць сябе — як захочацца. Таму іншыя, мабыць, цяпер і любяць казаць — «лаві момант!».

Але куды, скажы ты, глядзіць самае галоўнае начальство? Яно ж, напэўно, разумнейшае за таго гіцляватаго дырэктара, які Рэксу руку падаваў?!.»

4

Па лаўках раптам пракацілася ажыўленне.

— Во-о, нарэшце, прыйшоў і ё-он!

— З'яві-іўса!

— А то сумота заела!

— Пра смерці ды пахаванні заладзілі!

— Затое цяпер — пойдуць ціятры, адно трымайса!

— Зно-оў што-небудзь скажа!..

Пад навесам з'явіўся маленькі і жылісты стары халасцяк — Аляк-сандар Верабей. Пры буржуазнай Польшчы ён за «Грамаду» сядзеў у гродзенскай турме. На вайне два разы яго паранілі; спачатку Аляк-сандар партызаніў, потым служыў у дзеючай арміі. З такім мінулым іншы ветэран, напэўна, не вылазіў бы з прэзідыумаў, а Вераб'я ведалі толькі тут, пад навесам. Але чалавеку, як ні дзіўна, было дастаткова і таго.

Волесю пераваліла за семдзесят, а яго яшчэ, мабыць, ніхто ні разу не назваў дзядзькам альбо — па імені і па бацьку. Няёмка было нават падумаць, каб так звяртацца да гэтага чалавека.

Да гэтай пары ён сабе пенсіі нават не сабраўся аформіць. На ўскраіне горада каля самай рэчкі меў уласны домік з агародам. Усе лічылі, што з гарода свайго Аляксандар і жыве, бо ніхто са старых з-пад навеса ніколі дома ў яго не бываў.

На самай справе Вераб'ёў агарод даўно зарос дзёрнам і крапівой. Хатка згніла ды перакасілася, ні адныя дзверы ў ёй шчыльна не зачыняліся. Шыбы былі складзены з кавалачкаў старога і мутнага шкла, а падлогі не відаць было ад шматгадовага бруду, бо Верабей не меў звычаю ні яе мыць, ні падмятаць.

Існаваў чалавек па прынцыпу — сёння абедаю, заўтра — не ведаю. Кармілі яго сердабольныя суседкі ды сваякі.

Затое дзівак меў душу артыста. Аніяк жыць не мог без аўдыторыі і ля мтсіўных лавак пад навесам з'яўляўся дзень у дзень.

— Шалют, мальчыкі! Шалют, паненкі! Шалют, дамачкі! — паві-таўся хлапечым галаском, шэрыя вочкі яго радасна засвяціліся, а твар расплыўся ад усмешкі дабрадзея, які абсалютна ўпэўнены, што яго тут надта чакаюць ды будуць усе яму вельмі рады.

— Чулі, што выдарылаша ў Палонкаўшкай багадзельні? — адразу ўзяўся выкладваць навіну. Ніжняя сківіца ў Вераб'я ад нараджэння заходзіла за верхнюю, утвараючы шчыліну, таму мова яго была шапялявай і камічнай — бытта каго дражніў.

Сваёй навіной Верабей людзей на лаўках насцярожыў і нават — Лаўрэна. У Палонцы памяшчаўся дом для састарэлых. Там вельмі проста мог апынуцца кожны з прысутных ды трапіць пад гэтае самае выдарэнне.

— Няўжо нічога не чулі? — прыкідваўся Аляксандар здзіўленым, не злазячы з балючага мазаля.

Зноў яму адказала трывожнае маўчанне. Толькі з-пад ілбоў глядзелі на яго дзесяткі пар вельмі насцярожаных вачэй.

Пра жыццё ў тым доме Лаўрэн таксама больш-менш ведаў. Са сваім брыгадзірам ехаў аднойчы ён у Масты. Новы начальнік быў з тых людскіх хлопцаў, хто нядаўна скончыў інстытут ды з'явіўся зноў на сяле, каб аддаць спаўна землякам сваё ўменне. Ехалі сабе і гутарылі пра буракаводак, якія атруціліся. Брыгадзір сябе касціў — як гэта ён тады правароніў і баб не пракантраляваў, з-за чаго яны і паперліся на поле, калі і блізка да яго нельга было набліжацца. Апавядаў, як яго цягалі ў міліцыю. Як вёў допыт следчы. Як пагражаў пракурор турмой, а ён ужо да яе рыхтаваўся і меркаваў з жонкай, што будзе яна рабіць з дзецьмі...

Раптам на палявой дарожцы іхнюю машыну спыніў дзед — у самаробнай шапцы міліцыянера, з пашытай са старой халявы ды павешанай цераз плячо пузатай сумкай, набітай старымі газетамі. У руцэ дзед трымаў выструганы з ляшчынавага кіёчка і запэцканы запнай бытта бы жэзл гаішніка.

Дзіўны стары махнуў сваім кійком, падышоў упрытык да брыгадзіра і з суровай павагай загадаў: «Ану — дыхні!»

Хлапец пакорна выканаў просьбу.

Стары панюхаў паветра ды нават пасмакаваў яго на язык, Нездаволена скрывіўся ды запатрабаваў ад вадзіцеля правы і дарожны ліст.

«Калі ласка, вось і ён, таварыш кантралёр!» — брыгадзір дакумент падаў — гэтаксама ветліва і цярпліва.

Пачапіўшы нязграбна на нос акуляры з дужкай, перавязанай ніткамі ў месцы пералому, незнаёмы доўга талопіў слязлівыя вочы ў паперы, гартаў іх, а тады вярнуў. Затым абышоў машыну. Пастукаў ботам адзін скат, ткнуў наском другі. Чагосьці яшчэ заглянуў нават пад кузаў — з аднаго і другога боку. Пацягнуў пальцам па абшыўцы кабіны. Паморшчыў нос, пабурчаў і толькі тады дазволіў, нібы робячы ім вялікую ласку, далей ехаць.

Выбраўшыся на шашу, брыгадзір растлумачыў:

«З Палонкаўскай багадзельні. Сумна там, кажуць, людзям надта. Забаўляюцца гэтак, бедныя. А шафёры іх ведаюць і падтакваюць. Што зробіш, даводзіцца такім патураць — чым бы дзіця ні цешылася, абы не плакала».

I хлапец павярнуўся да пасажыра:

«Вы, дзядзьку Лаўрэн, запамятайце мой наказ: ні ў якім выпадку туды не ідзіце са свайго хутара, покуль вас шчэ ногі трымаюць і душа цепліцца! Хто іх адкрывае ў такім месцы?! Я зразумеў бы, калі б такі дом адкрылі дзе над морам, над возерам, Нарач, у якіх-небудзь гарах ці ў Белавежскай пушчы нават!.. Чым тут, то лепш аднаму на хутары кантавацца!»

«Сам ведаю, сынок,— уздыхнуў Лаўрэн.— Э-э, і над морам у багадзельні — тая самая нядоля!» Брыгадзір згадзіўся.

5

Верабей вырашыў — людзей заінтрыгаваў дастаткова.

— Так шлухайце! Цяпер канеч фінаншавага года. А ў дырэктара багадзелькі — лішнія грошы зашталіша на шчату пад гашпадарчыя выдаткі. Калі іх жара не ражвядзеж, у наштупным року такую шамую шуму жрэжуць — у банку жакон жалежны! Тавару ўшуды навалам, але для пераводу чэраж банк грошай патрэбны ліміты, а іх ніхто не дае. Што рабіць? I дырэктар пашавяліў галавой і адумаўша! Ён жа-ехаў у ляшны камбікат да Маштоў ды жафундаваў шабе адражу аж пячджашат трунаў! Ну — дамавін, у якіх людзей хаваюч! У год пушкае ў дзела труну-дзве, а тут — чэлу паўшотню! Нічога, думае шабе, памаленьку іх атрафірую!

Апавядальнік пераможна абвёў усіх вачыма, праверыў, як яго людзі слухаюць. Слухалі ў напружанні.

— Ну, «Камаж» ж прычэпам прыпёр тавар ды шпыкіў-ша каля хлеўчыка. Рабочыя машыну пачалі ражладоўваць. Нейкі штары прытэпаў да іх ды шпытаўша, для чаго навалаклі штолькі гэтага дабра. Шафёр-жартаўнік. яму і ляпні:

«Не ждагадуваешша, дзеду?»

«Не».

«Труціць ваш жбіраючча».

«Но, но, што ты выдумляеш?!»

«Не ве-ерыш, дзе-ед? Хэ-э, шчэ і веры не дае!»

«А навошта ім пажбывацца наш?»

«Бо хочуць, каб да Новаго року нікого тут не жашталоша! Багадзельню вашу атрафіруюць — пад шклад пушкаюць калгашны! Ужэ і паперы ўсе падрыхтавалі!.. Толькі вы, дзеду, нікому — ні шлова аб гэтым!»

Штары ад шафёра — драла! I ўсе трышта «курортнікаў» ж багадзельні да вечара ражбегліша, хі-хі-хі-хі!

Але на лаўках панавала мёртвая цішыня.

— Зняць такого дырэктара трэ і судзіць! — буркнуў нехта ў цішыні.

— Расстраляць!

— Покуль што дырэктара не жнялі. Нельга жнімаць.

— Па-твойму, шчэ і па галоўцы яго пагладзіць за такое? — хтосьці гыркнуў нядобразычліва.

— А я кажу — нельга жнімаць! Покуль што дырэктар ежджыць ша шваёй шлужбай па вобласці ды ўпрошвае шваіх гаўрыкаў, каб вярнуліша нажад,— хто жа яго будзе іх атрафіраваць нажад у бага-дзельню. Упрошвае, а яны хаваючча і назад — аніяк не паддаючча!

Маленькі чалавечак рассмяяўся зноў, цьмяна бліскаючы сталёвымі зубамі.

Але смяяцца Вераб'ю кіхто так і не дапамог. Насупленыя людзі сядзелі моўчкі, думаючы кожны сваё.

— Нічо-ого, зні-імуць! — зноў пачуўся той самы абураны голас.— I судзіць будуць!

— Мала — судзіць! Трэ яго расстраляць!..

1

Што і гаварыць — непрыемную вестку прынёс чалавек. Каб развеяць як-небудзь атмасферу, распараная Ліза кінула:

— Верабейчык-Верабей, непаседлівая птаха! Прылятаеш ты заўша да нас са сваімі байкамі, а нам кожны раз потым ламай галаву — ты сказаў праўду ці набрахаў зноў, як не раз бывало! Але — ладно ўжэ, дзякуй і за гэто! Бо што мы без цябе, дальбо, чалавеча, рабілі б тут? Закіслі б, мабыць, нарыхтык!

Стары з другой лаўкі, які стрымліваў баб, кажучы, што не ўсё яшчэ так кепска, паўзіраўся на жылістага сябра закаханымі вачыма і дадаў каментарый:

— Чорт яго не браў, ведае сваю справу!

— Ве-едае! — згадзіліся іншыя.

— Сашка, а ты паэму пра гэто трахні!

Маленькі чалавечак раптам уставіўся ў перакладзіну пад шыфер-ныя навесы, дзе ў млявай закаханасці буркаталі шчаслівыя ад цеплы-ні і сытасці галубы, рытмічна паперабіраў вуснамі, паківаў у такт галавой, аб'явіў:

— Атрафіруечча і яна! Трэ толькі, Ляшчук, пачакаць, каб ва мне ішкра божая добра ражгарэлаша.

— Во, во, пачакай, а іскра разгарыцца і — зрабі гэта!

— Жраблю...

Як кожны мужчьша, і Верабей мог бы даўно завесці сям'ю, мець дзяцей і нават унукаў, калі б не яго хвароба — пісанне гэтых самых «паэм». Выдумляў іх чалавек усё жыццё. Спачатку бэсціў у іх паноў, памешчыкаў і фабрыкантаў.

Напрыклад:

Заадно рыфмаваў і быт:

На палітычным гарызонце ў трыццатыя гады з'явіліся чорныя сілы, і ён адразу абрынуўся на іх:

Варта было занемагчы Пілсудскаму, адгукнуўся паэт і на гэтую падзею:

А настала вайна — бэсціў гітлераўцаў, бобікаў, перабежчыкаў і прадажнікаў.

Пасля вайны вершы Аляксандар пачаў выдумляць кожнаму, хто яго толькі прасіў.

Напрыклад, у прыгараднай вёсачцы ўпарціўся дзядзька і не ўступаў у калгас, учэпіста трымаючыся свайго надзелу. Калгаснікам гэты аднаасобнік быў надта невыгодным, яго надзел трэба было ўсім аб'язджаць, а куры пляжылі калгасныя пасевы, таму старшыня звярнуўся да паэта за падмогай. Адразу атрымаў твор:

Верабей выдумваў такія творы для насценных газет, вяселляў, хрэсьбін, дзён нараджэння, юбілеяў. З вялікай ахвотай ды з радасным уздымам браў заказ і ў чалавека, калі таму спатрэбілася хлёсткая байка пра суседа.

Вераб'ёвы вершы рэдка даходзілі да раённай газеты нават, бо ўсе гэтаксама былі няўклюдныя, шурпатыя ды просталінейныя, але ж некаторым людзям падабаліся, іх нават хвалілі, чаго аўтару было дастаткова.

Намаганні на тое, чаго нельга з'есці, апрануць на сябе ці перавесці на грошы, Лаўрэн даўно прызвычаіўся лічыць нягоднай для мужчыны тратай часу, хоць у маладосці быў зусім не такім. Але цяпер, не ведаючы, куды сябе дзяваць, ужо і ён з нецярпеннем і нават з якімсьці хваляваннем чакаў кожны раз гэтую балаболку. Седзячы зараз з Лешчуком на адной лаўцы, шчыра ўжо радаваўся, як Верабей іх тут забаўляе.

2

Да Лешчука чаплялася суседка па кватэры. Кабета цяпер зусім злягла. Злапомны пенсіянер яшчэ мінулы раз упрасіў паэта скласці на сваю мучыцельку вершык.

— Паверым, будзе паэма і пра Палонку, — пахваліў ён зараз Вераб'я авансам ды напомніў: — А ты ж ка маю цытру сачыніў нарэшце што-небудзь?

Сябар, мабыць, пытання чакаў, бо адразу вывалак з-за пазухі пакамечаны вучнёўскі сшытак.

— Гатова! Шлухай:

На лаўках адны пасмяяліся, а іншыя, бытта смакуючы эпіграму, задумаліся. Толькі сам аўтар творам яшчэ заставаўся незадаволены. Памеркаваўшы, нешта прабумболіў сабе пад нос ды пакруціў так і гэтак галавой:

— Не, Ляшчук. Гэты варыянт мне не падабаечча. Не гучыць на шлых. Калі дома атрафіраваў, то ждаваўша — нішто, а цяпер бачу — не, не тое. Штошці ў ім трэба... Яго крыху, ты ведаеш, трэ... Пачакай, мажліва, падыдзе другі варыянт. О, гэты! Пашлухай.

Цяпер адусюль пачулася адабрэнне:

— О, ужэ лепш!

— Ну-у, зараз складней, адразу відаць!

— Кропнуў па бабе, так кро-опнуў!

Верабей выдраў са сшытка лісток, падаў Ляшчуку:

— То — трымай і ведай нашых!

— Велькае табе, Санька, дзякуй за гэто! Шчэ дзісь ёй прачытаю, заразе,— хай цешыцца!

— Ты прасіў, і я атрафіраваў!

— Малайчына за гэта, я ж і кажу! Але паслухай, Аляксандар! У суботу мой унук жэніцца! Файны такі хлапец і разумны надто — у аркестры рэстараннай калгаса «Прагрэс» робіць — у саміх Верцяліш-ках! Туды — сам ведаеш, быле каго не возьмуць, на гэта там — ого як строга! А ён во — трапіў! Бо галавасты, скажу табе, о-ох, башкавіты! Нават у барабан і тыя свае талеркі б'е і то ў ноты глядзіць, ці дасі ты такому цуду веры? Яй-богу! На такое, напэўна, і Вішпінгаў сын быў няздольны! Э, не-е, куды таму лодыру — толькі на матацыклетцы сваёй ганяў! Дак трэ, Санька, каб і ўнуку штосьці файнае змарозіў, а?

— Памажгую.

— Памазгуй, памазгуй, ага!

— Як жваць?

— Вінцуком. Рэдка цяпер бацькі даюць сваім такія імёны, а мае, во, уперліся і назвалі па-свойму. А гэты Вінцук ужо вырас ды нават жэніцца. I, я кажу, талко-овы такі! У хлопца гэткі дзень, і трэ, каб памяць засталася на ўсго жызню!

— Глупство ўсё гэто! — абарвала іх распараная Ліза ды какетліва бліснула на славутага пад навесам аўтара памаладзелымі вычыма, агаліўшы ва ўсмешцы залатыя каронкі ў роце.— Ты, Верабейчык, валкуеш і валкуеш пра адно і тое самае! Ты нарэшце пра кабет добрае сказаў бы што-небудзь! Столькі часу каля нас аціраешса, абяцаеш і абяцаеш заўсёды, а ніц такого не зробіш — бытто нас і на свеце няма, бытто мы — не людзі пават!

— Абяцанка — цацанка, а дурному — радасць! — дабавіла з крыўдай і напарніца Зіна.

— Дальбо, так і атрымліваецца! Як на нас, то і талент у яго нічого не выдае, хібо ж гэто справядліво, падумайце! Павольны ты на жан-чын такі, пакрыўдзіўса за што на іх ці мо ў грош усіх нас не ставіш?

— Бо жонкі не мае! Нябось каб была, то прымусіла б лічыцца з іхнім братам!

— Нашто мне яна — у шушэда ёсць!

— Во, во! Адбрэшашса так кожны раз, і на гзтым у нас з табой інтэрас канчаецца!

— Паэт пасур'ёзнеў:

— Мышлі і яўленні, Ліжавета, выдзяляючча ў мяне імгненна — ушым вядома.

— То дакажы!

— Можам і атрафіраваць...

— Ага, атрафіруй і нам, атрафіруй!

— Паэт зноў падняў вочы пад навес, зноў пачаў нешта бумболіць сабе пад нос і ў такт ківаць галавой.

— Бо, Ліжавета, жамучаная душой і атрафіраваная целам шавеч-кая жанчына жушым жабылаша, што ж'яўляечча не толькі мацерай прыроды, а — ношбітам прыгожага і какечтва! Калі лашка, і для цябе гатова!

Аўтар яшчэ смачна пацягнуў носам, прастагнаў ад задавальнен-ня, бытта ставячы кропку:

— М-м-мых!

Затым Волесь паклаў на калена сшытак, хуценька нашрайбаваў нешта на сваім тварэнні ды падаў лісток:

— Трымай, Ліжавета, на памяць!

Палешчаная і да таго шчаслівая, што, здавалася, аж засвяціліся на яе бародаўцы нават тры валасінкі, кабета падарунак беражліва прыняла і сунула за пазуху:

— А нішто сабе вершык! Хай будзе ў мяне — пахвалюса перад сваім кавалерам!

Жанчына ў капелюшы, што ўпамінала чацвёртую запаведзь, выказала зноў незадавальненне:

— Цьфу, адное зубаскальства ў яго! I ўчора, і пазаўчора, і раней — тое самае і тое самае! I калі вы, Верабей, нарэшце сур'ёзнае створыце што!

— Каб аж за душу брала! — падхапілі яе думку.

— I праўду-матку ў вочы рэзала!

— З перцам! Ад усяго сэрца!

— Пара-а ўжо, пара-а, Санька!..

— А што — магу шкажаць і голашам шэрца!

Твар Вераб'я перамяніўся. Худы чалавечак імгненна набраў выгляду палымянага змагара за ідэю.

Шчупленькі стары з маладжавым і натхнёным выразам вачэй расставіў ногі, адкашляўся ў кулак ды абвёў усіх вачыма, па якіх стала ўсім відаць, што ў гэтую хвіліну ўзняўся ён да вялікіх вышынь, дзе ўсё вельмі значнае і сур'ёзнае.

Вытрымаў гэтак мінуту ды прадэкламаваў:

3

Мабыць, яшчэ ніколі ў нашым горадзе, як доўга красуецца ён на крутых нёманскіх берагах, ні адзін твор у час літаратурных дыспутаў не выклікаў гэтулькі эмоцый.

Сто гадоў таму назад «Мэер Юзэфовіч» і «Хам» у літаратурным салоне пані Элізы[⁴⁴] абмяркоўваўся, напэўна, куды больш спакойна ды сціпла.

Карцела выказацца і Лаўрэну, бо і яму апошні вершык спадабаўся. З Вераб'я не мог надзівіцца:

«Унь які худы і мізэрны, сухі і малы, а на такое — зу-ух! Адкуль у такім чалавечку і бярэцца? Волесь жа зусім не вучаны — звычайны вясковы дзядзька, што ў горад пад старасць зацясаўса! I нават не з-пад Свіслачы-горада, а з другой Свіслачы, з вёсачкі, а як, халера па яго, складно рэжа пра гэтую самую праўду-матку, як шпарыць! Бы па пісанаму гаворыць менавіто тое, што ляжыць якраз і ў цябе на душы!

Зрэшты, а Касцевіч, з якім служылі ў войску? Той нават са сваімі вершыкамі да самай Вільні дайшоў! А як Міхася мужыкі любілі, бо шпарыў пра тое, што было ў людзей на душы! А таксама і па Міхасю нельга было пазнаць, адкуль у таго чорта браласа ўсё — складно так і ёмко! Нават паны яго лаяць лаялі, але і паважалі!..»

Покуль Лаўрэн гэтак разважаў, перакрыкваючы адзін аднаго, людзі пачалі дружна даводзіць адзін аднаму, як Верабей трапна выказаўся ў сваім вершы. Адусюль было толькі і чуваць:

— Ён — другі Васілёк!

— А што думаеш? Верш аб праўдзе не горшы за Касцевічаў — «Як я пана перанёс», альбо «Эх, гарэліца мая, што ты вычаўпляеш!», ці — «Век дваццаты, век харошы — абы грошы, толькі б грошы!»

— Шкада, «Маланка»[⁴⁵] цяпер не выходзіць!

— Да-а, шко-ода!

— Затое «Вожык» е! Дурнем будзеш, Санька, калі ў яго не пашлеш!

— У Мінску цябе ацэняць!

— Толькі адразу туды адпраўляй! Пасылай і нічога не думай — што лёс дасць!

— Так зрабіў Якуб Колас з Янкам Купалам! Іх там адразу ацанілі! Шчэ нават кожнага акадэмікам вызначылі і па персанальнай машыне выдалі з жывым шафёрам!

— Ну, паложым, машыны ты не атрымаеш — не дачакаешса ад іх, але грошы прышлюць напэўно! Не свае ім плаціць — казённыя, чаму ім іх табе не выпісаць! А табе што? Адразу багатым зробішса ад тых ганарараў!

— Пра нас тады не забудзь!

— Верабей — хлопец свойскі, памятаць нас будзе!

— Шчэ пабачым, як сябе пакажа! Лепш аб гэтым цяпер памаўчым давай!

— Адно псеўдонім, Сашка, прыдумай файны!

— Бы Міхась Касцевіч адхапіў сабе!

— Бо вочы меў сінія-сінія — як валошка!

— Я і кажу — таму і не зблытаеш яго з кім іншым!

— О-о, ад псеўдоніма много залежыць! Адно паслухай, як гучыць — Максім Танк! Танк! Танк!.. Альбо — Анатоль І-іверс, І-іверс, І-іверс, га? А ты назавіса, напрыклад — Шэршань!

— Або — Камар!

— Во — Камар, дальбо! Ды прыпячы ім, Санька, ядры яго ла-паць, ценько, як гэто ўмеюць толькі халерныя камары рабіць! Напа-дуць часамі і — нікуды ад іх, паганцаў, не схаваешса, хоць ты плач!

— А-а, былі ўжэ твае камары! Былі і шэршні! Я скажу, як трэ яму назвацца — Пелуном!

— Выбірай, Санька!

— I праўда — спакойно падумай, падумай і выберы! Але на літаратурным дыспуце і пад шыферным дахам, як на кожным іншым дыспуце, нечакака выявіліся і думкі супрацьлеглыя.

4

Аніяк не магла з усімі пагадзіцца, доўга спрабавала перакрычаць сабраных старая настаўніца — у пацёртым палітоне, мокрай шапцы са злінялага зайца і ў акулярах, ад якіх аж ка шыю кабеціны былі закінутыя два канцы ланцужка.

У той час калі ўсе аж захлыналіся ад радасці — нарэшце знайшоўся чалавек, які адзін адважыўся сказаць услых і на поўны голас менавіта тое, што ў кожнага кіпела па душы і грызла, грызла дзень у дзень, кожную хвіліну, мучыла сумленне,— кабеціна з ланцужкамі нечакана для ўсіх кпліва ззявіла:

— Ха-ха! Таксама знайшлі мне Лермантава! Таксама знайшлі мне талент літаратурны!

Пасля хвіліннага здзіўлення выбухнула дружнае абурэнне:

— Ты што, кабето, не з тае нагі дзісяй устала?

— Як гэта — Лермантава?

— Ты не прызнаеш яго таленту?

Жанчына не збаялася. Растлумачыла:

— Каб Верабей быў паэт і вялікі талент, даўно у Мінску жыў бы! Сапраўдныя паэты адразу ў сталіцу перабіраюцца!

Галасы ўзмацнелі:

— Во-о дадумаласа!

— Доўго думала!

— А Васілёк, Шолахаў?

— Ну і загну-ула!

— Лю-удзі, пра што вы тут гаво-орыце?! Хіба ж гэта паэзія? Ці ж тое, што ён тут нам прачытаў,— літаратура? Я трыццаць пяць гадоў яе выкладала вучням ды студэнтам — жыццё гэтаму прысвяціла! Я выпусціла цэлы касяк вучоных, інжынераў, партыйных работнікаў, калі хочаце ведаць! Што, што, а па літаратуры я — спецыяліст і ў гэтай справе разбіраюся!

Бліжэйшыя абрынуліся на старую ўжо з лютым абурэннем:

— А табе што ў ім не падабаецца — у Вераб'ю?

— Няўжо вы і самі не бачыце? Падумайце, на якой мове ў Вераб'я ўсё напісана!

— На якой усе мы гаворым — на простай! Якая яна для цябе — і ведаць не хочам!

— То-та і яно, што не хочаце ведаць! «Сярод роз...» Па-беларуску павінна быць «Сярод ружаў». Аўтару самому пра гэта вядома, але дае так спецыяльна — для рыфмы!

— А табе незразумела?

— Ці — шкада?

— Але ці ж так можна ў літаратуры рабіць, лю-юдзі!

— А хто ўстанавіў — можна так ці не можна? Перагародкі для гэтага спецыяльна пазбівалі, ці што?

— У мяне дома дзве... э, не — аж тры веры! Я — праваслаўны бе-ларус. Жонка — каталічка. Сыны — камуністы. А ўнукі — мяшанцы. Людзі — не лес. Гэто там, калі сасна, то і ў дзесятым пакаленні сасной будзе, елка — елкай, а ліпа — ліпай. Мае ўнукі пры гутарцы слово польскае, слово рускае, слово тутэйшае ўвярнуць могуць. I што, яны вершыкаў прыдумоўваць па-свойму не маюць права?

— Па-простаму!

— Ага! Што, яны горшыя за іншых?

— Што тут з вамі будзеш!.. Ну, слухайце далей! Растлумачце мне, па-якому сказана: «Лішыцца чэсці і стыда», «Уместо лепшай долі мы»? Альбо паслухайце яшчэ такі перл — «Хай кожны ўсякага абмане»?

Спрачальнікі глыбока верылі ў тое, што гаварылі, і не вельмі хацелі яе слухаць. Дружна наваліліся на апанентку:

— Хай і ашуквае, па-твойму?

— Сама не бачыш, сколькі шушамяці рознай вакол развялоса, як за глотку бяруць? Шчэ і шляхотнымі словамі пра гэтых гіцляў яму гаварыць?

— Дай ты ве-еры, ба-або!

Тут і Лаўрэн не вытрымаў.

Выгукнуў, што думаў:

— Бо гэто — як пажар! А ратуючы ад агню дабро, слоў не надто выбіраюць: і мацюка загнеш, і па-нямецку ці па-жыдоўску нават вылаешса! Шчэ і на ногу каму наступіш, яблыню, а то і ўвесь садок вакол агню часамі спляжаць! Ніхто і не падумае тады на пажарнікаў крыўдзіцца!

Кожны стараўся давесці сваё. Глухі голас Лаўрэна патануў у агульным гаме, і чалавеку за сябе зрабілася няёмка. Таму больш і не адзываўся.

А старая ўсё не здавалася.

— Я пра Фаму, таварышы, а вы мне пра Ярому! Я гавару пра мо-ву і пра словы, якімі ўсё выражана! Вершы абсалютна непісьменныя — аж вушы вянуць! Дый усе яны нібы рознымі аўтарамі створаныя, таму аніякага з іх ні адна рэдакцыя не возьме! Нават іх разглядаць не стануць — паруку даю!

— Не слухай яе, Санька! Не давай веры!

— Не перабівайце мяне, таварышы! Не паводзьце сябе, бы звычайныя крыкуны!

— От, жыла ўпартая!..

— Не перабівайце, кажу! Памаўчыце ды паслухайце, калі нічога ў гэтым не разумееце! У мяне — трыццаціпяцігадовы стаж выкладання літаратуры ў тэхнікумах і школах, я напэўна штосьці разбіраюся, ці вы такое можаце ўцяміць?

Кабета з гневам абвяла сабраных уладарнымі вачыма бывалага педагога і на хвіліну прымусіла ўсіх змоўкнуць.

— Так, і я не адмаўляю, што ў гэтых вершах гучыць экспрэсія! Роздум ёсць. Пахвальная грамадзянская пазіцыя адчуваецца і пафас, а як жа! Усё гэта ў іх відочнае, я згодна і хвалю Вераб'я за такое разам з вамі! Але ж у паэзіі галоўнае — мова! У гэтых вершах усё астатняе ярка адчуваецца, але мова — жах! Якаясьці абракадабра ды звычайны прымітыў! Бы той, што адразу пасля вайны з-за нашай духоўнай беднасці затопліваў усе нашыя эстрады! Тады нават па ўсесаюзным радыё дзяўчаты не саромеліся спяваць пра «щи и кашу», ды прытупвалі, паўтараючы рэфрэн:

Тут і Лаўрэн успомпіў, як піскля ў парку выводзіла пра «светофор влюблённый», а ён тады абурыўся — што агульнага з каханнем можа быць у жалезнага светафора, хоць ён і міргае, і нават — каляровы.

На думку Лаўрэна, старая мела ў нечым рацыю. Але ж увогуле нападаць на Вераб'я? Сумлення трэба не мець. Санька ж не лезе ў розныя мікрафоны на сцэну ці ў пласцінкі. Чалавека па-харошаму папрасілі, і ён прачытаў. Ды прачытаў у сваёй кампаніі пра тое, што думаў. Бы іншы мужчына, калі на падпітку ўзнімецца над сталом з чаркай у руках і пачне гаварыць на вяселлі, провадах альбо хрэсь-бінах.

Чаму баба яму рот затыкае?

«Знаток такі з цябе? — кіпела ўжо ўсё ў Лаўрэне.— Перад нямецка-польскай вайной у Зялёную Даліну прыязджаў аж с самой Вільні пан з бародкай — Шырма Рыгор — і такія вершыкі ад мужыкоў нават на спецыяльную машынку запісваў! Потым, казалі, ашчэ і ў кніжку памясціў! А Міша Касцевіч? Не раз і не два выклікалі яго ў Скідэль на пастарунак, і паліцыянт яму казаў тады: «Ты школы не канчаў? Хадзіў толькі па яе калідорах, так? Таму, хаме, пільнуйся гною, свіней ды быдла, а не вершы пішы! Пакінь гэта людзям адукаваным!» А Міхась потым назло ўсім панам да паўпанкам стаў гэтым самым Васільком! Шчэ і рэдактарам у Вільні быў!»

Лаўрэну надта ж хацелася вызверыцца на пажылую: «Ой, бабо, не выпендрывайса! Не паказувай тут сваю культуру, бы той пастарун-ковы са Скідэля — мы таксамо не лыкам шытыя!» Але змаўчаў.

Затое старой настаўніцы дасталося ад іншых. Ад хвалявання ў людзей аж паружавелі твары, заіскрыліся вочы. На пенсіянерку ў заячым малахаі ды з акулярамі на ланцужку накінуліся з усіх бакоў:

— Памаўчала б лепш!

— Што з таго, калі сама граматная і не прымітыўная,— выседж-ваеш тут разам з намі і глядзіш, каб які голуб не капнуў на галаву і табе!

— На зайцава футра!

— Ха-ха-ха-ха!

— Мы, мажліва, і не беларусы, не рускія, не палякі! Але і ўдвох, утрох адной шапкі на галаве не носім! Бо мы, запамятай сабе назаўсёды,— тутэйшыя і простыя, а наш Волесь піша па-тутэйшаму і па-простаму!

— Паспрабуй сачыні хоць так — у жызні не зможаш, хоць і трыццаць пяць лет свае вершыкі студэнтам чытала!

— Каб і сто, тое самае было б! Цыган усю жызню па свеце калясіць, а чаго-небудзь святоваго больш табе вясковы дзядзько скажа, чым ён!

— Дай пайшла ты к д'яблу са сваёй граматай! Колькі цяпер развялоса розных вучоных, а што нам з гэтаго?

— О-о, вучоных зара стало — хоць ты імі Алекшыцкую грэблю масці!

— Дай ты веры, колькі іх развялоса! Бы тае каросты — нікуды не сунешса з-за іх!

— А паспрабуй знайдзі чалавека сярод іхняго кагалу!

— Сумленнаго — не знойдзеш за свечкай!..

— I табе, Ляксандар, няма чаго пасылаць сцішкі нават і ў той «Вожык» — хай там іх нэндза паесць! Паслухай мае добрай парады, я дзело гавару! Бо трапіць да такой — з акулярыкамі на жалезных шнурочках — і кіне, падло, у карзіну! Толькі грошай на маркі дарэмно змарнуеш!

— А што думаеш? Нашаго брата і нашыя болькі такія не ацэняць — ніколі ў жызні! Унь як нам сваё тут хацела ўталкаваць — аж кіпела ўся!

— Нічого, нічого! I ў «Вожыку» знойдуцца простыя людзі ды Саньку ацэняць! Хай пасылае!..

5

Пакуль так гаварылася пра Аляксандра Вераб'я і яго вершы, сам аўтар увесь час не садзіўся. Маленькі чалавечак цярпліва слухаў ды ўсміхаўся сваёй шчырай усмешкай дабрадзея, паказваючы зноў два рады сталёвых зубоў. Глядзеў пры гэтым на ўсіх, нібы перапоўнены якойсьці таямніцай, што ўзвышала яго над прысутнымі і аж свяці-лася ў шэрых вачах.

Нарэшце паэт сказаў людзям пад навесамі гэтак:

— Прашу ваш ужглянуць на маё пішанне з пажычыі агульнага гуманіжму. Бо я вам чэшна прыжнаюша: маю прыроджаны дар для шкладання ў рыфму тэкштаў. Не ведаю, як яно выглядае з рэжонна літаратурнага боку, як тут інтэлігентная дамачка шкажала, але кожнай клеткай шваёй тужлівай душы я вельмі адчуваю, што яўляюша шамародкам.

Настаўніца хмыкнула.

— Во! — упікнуў як нехта, ачараваны надта вучонымі словамі Вераб'я, і гэтым бытта падвёў рысу пад спрэчкамі.

А Верабей дадаў:

— Вы кажаце нажвачча Камаром, Пелуном, Шэршнем... Прож-вішча не мяняю на пшэўданічнае, бо ліпкае павуцінне шлавы мне ні к чаму. Вучоныя ж нашага універшытэта — Ашокіна Екачярына Вашыльеўна, Лінёў Леанід Алякшандравіч і Кажлоў Вашыль Паўлавіч мяне шлухалі і шкажалі — такое яўленне ў мяне роду мышлей. I шчэ шкажалі — будзе гэто так у мяне да шамай шмерці, нічога не шаб'е мяне ўжо ж маёй чвёрдай дарогі. Толькі гумарам пішаць не надта ўмею — не атрафіруечча ў мяне гумар. I дарабляць швае вершы не магу — шамавучка. Насіў іх у наш шаюз пішменнікаў — у дом Эліжы Ажэшкі, але там сядзіць бюракрат. Шкажаў — дарабляць і не думае. У мінулым годзе прыязджаў ж Мінску паэт Пятруш Макаль — такшама дарабляць адмовіўша: чэлы вечар у гашцінічы мае вершы чытаў і на жаўтра аддаў. Таму і не жбіраюша нікуды іх пасылаць — ушороўна рэдакцыі ў шамавучак вершаў, паэм і баек не бяруць. А друкаваць такшама не хочуць.

Вытрымаўшы паўзу, Верабей зноў абвёў прысутных вачыма і аб'явіў цяпер самае галоўнае:

— Пішу яшчэ намёткі для ражвіцця іх у раманы і ўсё жбіраю для мужэя. Многа іх накапіў. Шпецыяльную папку для мяне жавялі ў гіштарычным мужэі — сінюю, будзе яна ляжаць у іх вечна. Пад нумарам. Нават ведаю на памяць якім: «Фонд — восем, шправа — што дваццаць шостая, лішты — ад першага да трышта шорак шош-тага». Вучоныя людзі над гэтай папкай потым будуць шавяліць гала-вой, ламаць вочы ды рабіць выпішкі — шкарыштаюць мае лішты ж вершамі і наброшкамі для прагрэшу. Лішты гэтыя кожны раж у мужэі ў мяне вельмі просяць. I я жгадзіўша — хай шабе яны там ляжаць і атрафіруючча. Хаджу да іх кожны тыдзень. I жара туды мне трэ, бо мушу новае жаняшці...

Па прысутных бытта смальнуў раптам пярун. На хвіліну нават адняло ўсім мову, і слухачы ад якогасьці нібы страху аж паадкрывалі раты, загіпнатызавана ўзіраючыся на паэта і дзівячыся — унь хто перад імі!

Нават старая настаўніца паглядзела на маленькага чалавечка гэ-так, бытта адно цяпер яго ўбачыла. Некуды дзявалася ўжо і яе ўпэў-ненасць. З астаткам недаверу, як бы пад прымусам выціснула з сябе не то насмешлівую, не то паблажлівую, не то ліслівую ўсмешку ды няўпэўнена кінула:

— Ха-ха, возьмуць у музей!.. Дакументы эпохі!.. Атрафіраваны самародак!.. Зрэшты... Чаму не, цяпер туды ўсё бяруць! Валакуць зараз туды і не тахое! Столькі гэтых музеяў цяпер развялося ўсюды — запоўніць жа іх чым-небудзь трэба?!.

Яна ўзнялася, каб пайсці. Але спачатку адчыніла сумачку, кінула вокам у люстэрка. Як павуцінку, кранула пальцам твар, нос, а старыя вусны сцягнула аборачкай і вінавата кінула:

— Ой, трэ мне тэрмінова прывесці сябе ў парадак! Так тут з імі засядзелася, мама мія!..

Пануры дзядок, які ўвесь час не прамовіў ані слова, бытта чакаў сігналу. Усхапіўся, пабалансіраваў на хісткіх адседжаных нагах, злавіў раўнавагу ды буркнуў сабе пад нос:

— Цьфу, як мне абрыдла гэтая селяві!..

Цяпер ўжо некалькі пенсіянераў крэкнулі, узняліся з лавак ды таксама патупалі за Вераб'ём і настаўніцай у горад.

Лаўрэн гэтулькі меў сказаць і пра Васілька, і пра тое, што гаварылі пад навесам іншыя, але з-за сваёй нерашучасці ды нейкай далікатнасці такую магчымасць правароніў. За слабасць гэтую, за комплекс непаўнацэннасці забітага вяскоўца, які ў сабе насіў, чалавека зараз разабрала на сябе злосць.

Падняўся з лаўкі і ён.

1

Толькі Лаўрэн вылез з-пад навесаў, як у твар яго пачаў ляпіць той самы цяжкі, мокры і абрыдлы снег, а сырасць агарнула да шпіку касцей. Ад разлезлай снежнай кашы асфальт зрабіўся слізкі, бытта намылены, і нельга было на яго цвёрда ставіць нагу. Лаўрэну адразу расхацелася куды-кольвек валачыся. Ён спыніўся, разважаючы, што рабіць, патаптаўся ў нерашучасці пару мінут.

Тут і ўбачыў свата.

Згорблены, у асеннім макруткім палітэчку, Кірын бацька валокся з вялізным пустым рукзаком у руцэ. Ад разгубленасці Лаўрэну адняло нават мову.

Ані крыху не здзівіўшыся спатканню, сват адразу сваяку вываліў скаргу:

— Лаўрэ-эн, ты разумееш, нейкі алкаш ужо ўсё-ўсё тут падабраў! Да адной-адзінюсенькай пасудзіны вызбіраў — падчыстую, гад, сабраў! Каб ён здох, халера!

У вайну Трафім гарэў у танку, таму ўся скура на яго твары была ў такіх шрамах, што, узглянуўшы на яго, паміма волі чалавек са спачуваннем думаў пра такое калецтва. Працаваў ён у гасцініцы швейцарам. У свабодны час лазіў па вядомых сабе мясцінах у горадзе і збіраў пустыя бутэлькі. Грошы за посуд клаў на кніжку — збіраўся купіць «Запарожца».

Напоўнены сваёй бядой, што здавалася вялізнай, як сусвет, Лаўрэн, выслухаўшы сваяка, аж здзівіўся — маюць жа людзі клопат. Буркнуў:

— А чаму бутэлек нельга тут збіраць кожнаму? Тут жа не хутар твой — горад!

З-за вывернутага франтавым агнём века Лаўрэна ўпікнула слязлівае вока.

Перад тым як адысці, Кірын бацька заявіў з абурэннем:

— Шчэ і сваяк! Скажаш таксама! Гэта — мая зона, якое мае права тут шураваць другі хто?!

Лаўрэн яшчэ крыху нерашуча патаптаўся, затым цяжка ўздыхнуў і неахвотна павярнуў назад. Пад навесам непрыкметна апусціўся на лаўку зноў.

2

Старыя, што так горача абмяркоўвалі Вераб'ёвы вершы, надта ж стаміліся ды папрыціхалі. Лаўрэну выразна стала чуваць, як на самай крайняй лаўцы, дзе жанчыны дагэтуль гутарылі ўвесь час пра штосьці сваё, як бы ў заключэнне тэмы адна кабеціна пачала ўгаворваць другую:

— Кінь убівацца! Думаеш, адно твая такая? Даўно сказано — лепш чорт у хату, ніжлі — іншая нівестка! I не маўчы! Такое табе выкінула, а ты — маўчаць!

— Прыйдзе час, выскажуса.

— Мі-ілая ты ма-я-а! Паслу-ухай ты мяне-е, чалавека быва-алаго! Добрыя аладкі з пятэльні! Калі ўжэ выстынуць, то зусім-зусім не тое! Грэй іх потым ці не грэй — адна халера! Найсамперш вазьмі сябе ў рукі! Адразу! А вернешса зара дадому — зараз жа ёй аб'яві: хопіць здзекувацца!

Яе сяброўка — дакладна гэтак, як гаварылі ў Зялёнай Даліне, баранілася:

— Думаеш, цярпець стану? А нігды-нігдачкі! Ты шчэ мяне не ведаеш! О-о, мяне толькі!.. Ты не думай, што я баюса — нікого цяпер не баюса, от! Ужэ збіраласа пра гэто абоім сказаць і сама, але выпадку не было!

— Бо дурная будзеш, калі здачы не дасі!

— Усё, усё-о, во табе свенты крыж — ва імя ойца і сына і духа свентэго, амэн!

— Ну, то дзякуй богаві, што цябе нарэшце злосць разабрала, цяпер ты за сябе пастаіш!

З суседніх лавак даляцела роўная плынь іншай гутаркі:

— ...I гэтаго золата з брыльянтамі — паўнюткі склеп, дальбух! Па самыя вокны дарагого дабра ў ім навалено! Біжутэрыя ўся жарам гарыць, калі свечку запаліш — аж ззяе! Царкоўнымі літарамі пра яе ў старых кніжках напісано. I ўнукі, і праўнукі пра яе ведалі, але хітрыя ксяндзы з панамі нікого не падпускалі да склепа. Як хто разнюхае пра скарб, так яго розныя змеі з павукамі і адпалохаюць. А такі малады вучоны пра ўсё вычытаў у царкоўных кніжках ды пачаў да склепа дабірацца. Але яго забілі! Маладо-ого вучо-онаго і файнаго хлопца — забілі! А потым — забілі кінжалам і другога... Страх, якая файная кніжка. А называецца — «Альшанскі замак». У іншай — пра тое, як памешчыкі чучалы на коней садзілі і дурных мужыкоў палохалі, каб на паляванні ніхто таму каралю, Стаху, не перашкаджаў. Таксамо файная і яна...

— ...Самшы-ыт, самшы-ыт, шляхотнае дрэва, ды ўсё такое! А ў Піцундзе бачыў на ўласныя вочы, як вуліцу падмятаюць мяцёлкамі з самшытавых галінак! I на бамбуковым кійку шляхотнасць гэтая, і каля пальмаў і сіняго мора, а тым самым самшытам па смецці і каменнях — джэр-р! джэр-р!..

— ...Учора падлічыла, у маім доме не быў ніхто старонні ўжо амаль шэсць гадоў! Падлічы-ыла, падлічы-ыла, і так мне стало страшно і так сябе шкада! I тады я на цэлы свет зазлавала! Забегла на пошту ды кажу: «Усё, пенсію мне цяпер насіце, бо я хадзіць па яе адмаўляюса! Хопіць, цярпела! Хоць жывого чалавека ўбачу ў сябе адзін раз на месяц!»

— ...Вядомо, сляпы ён і кульгавы, але ж чалавек шчэ моцны, свой дом мае ў Ласосне над рэчкай, агарод з садком. Меліса распісацца. Але прыслаў сястру з наказам — прыйдзі да яго нанач. Хоча пераначаваць са мной і адно тады скажа, будзе распісувацца ці не. Сяджу тут ды думаю — што мне рабіць, каго папытацца і параіцца!..

— Ой, не кажы, мілая. I мне надто вядома хвароба адзіноты. У «Кракадзіле» бачыла карыкатуру на старую, што падглядвае за суседзямі ў дзюрку ад ключа. Мастак файно яе размаляваў — з крывым носам, згорбленую, з усмешкай на зморшчаным твары. Я паўзіраласа на той малюначак ды сабе падумала: хоць і маляваць так умееш, а гіцаль ты з гіцляў! З каго смяешса, са сваёй мацеры?! Паса-дзіць бы, як тую дзекабрыстку, у турэмную камеру і цябе гэтак ад-наго-адзіношанькаго сярод мёртвых муроў ды трымаць у іх да самай смерці, ты ж тады праз усе шчылінкі выглядаў бы ка божы свет!

— Ну. Іншы — смешачкі яшчэ строіць. Ты чалавека, які ў бядзе, пашкадуй!

— Ого, пашкадуюць яны цябе! I я не раз сама сябе пытаю — чаму якы такія?

— С жыру бесятся...

— ...А мая ўнучка ўчора просіць: «Баба-а, нарадзі мне браціка! Няма з кім гуляць — браціка хацу!» — «Не магу унучанька, чаго — не, таго — не!» — талкую. «Не-е, ты ўсё мозас! Мамку мне нарадзіла, ага?!» Дзіцё-о шчэ горкае, а ты тут гаворыш — ужэ нявеста!

— I мой шчэ зусім-зусім дурненькі. Дзісь яму кажу: «Калі вырас-цеш, ей-бо, хвацкі з цябе хлопец атрымаецца! От дзяўчаты стануць бегаць за такім зухам!» А ён мне, ведаеш, што выпаліў? «Я іх не баюса — і так мяне не дагоняць!»

Лаўрэн убачыў, як распараная Ліза нагнулася ды нешта з асфальту падняла.

— Глядзіце, і тут хлеб валяецца! Шчэ які ладны кавалак белага батона з першагатунковай мукі!

— Такі вершык мая ўнучка ўчора зубрыла! Як у іншых і рука падымаецца — недаедзены хлеб выкідваць на вуліцу, хай сабе нават і галубам! А гэтыя бестыі такімі сытымі ігасталі, што ўжэ, бачыш ты іх, і булкі не дзяўбуць!

Азваўся Лаўрэнаў сусед:

— I я на гэтае марнатраўства не магу ўзірацца! Ваяваў, ваяваў са сваімі, а да іх — бы гарох аб сцяну! То больш — Му іх пад халеру, хай жывуць, як сабе хочуць, калі такія разумныя,— нянькай мне ім век служыць?

— Дома кавалкі каторы рок і я даядаю! Нават не прыпомню, калі свежую булку ў рот браў! Маладыя мае Дурні смяюцца з мяне, скупяр-дзягай абзываюць, куркулём, шчэ неяк, вычытаным у кніжачках сваіх,— ну і хай! — прызнаўся Ляшчук.

Тое самае мог бы сказаць Лаўрэн і аб сабе. Аніяк не Згаджаўся з тым, што нявестка рэшткі стравы вывальвала ва унітаз. Калі пасля абеду на белых фарфоравых сценках зноў заўважаў сляды морквы ды капусты, у яго адразу на цэлы дзень псаваўся настрой. Ды яшчэ агортваў забабонны жах. Бы ў дзяцінстве, калі палохалі адзін аднаго — не мачыся ў агонь, рэчку і на хлеб, бо маці памрэ, а бацьку разаб'е параліч. У такія дні да вечара хадзіў, як атручаны, прыдумваючы спецыяльныя чаны для кожнай кватэры і нават ужо ўяўляў, як такі посуд з адстаўным маёрам потым валачэ ўніз.

«Дабра гэтаго з адной вуліцы хапіла б на пракорм цэлай свіной ферме! Шчэ з якім апетытам свінні латашылі б баршчы ды пракіслыя малочныя супы з учарашнімі булёнамі, камякі маннай кашы, на малацэ згатаванай. А так? Марнуецца ўсё за ніц.

Калі ў Зялёнай Даліне старшыня калгаса заржавелыя рэшткі трактара, паламаныя плугі, не дай бог, не здасць на металалом, яго адразу штрафуюць. I вельмі разумно робяць. Марнатраўства ад ляноты ды абыякавасці куды горшае, чым пакража — злодзей тым, што ўкрадзе, хоць пакарыстаецца!

Тады чаму ж і за хлеб міліцыя не карае гэтак, хібо ён дастаецца лягчэй?»

— ...Сясцёр і бацькоў абоіх шчэ мае. Мае нават ладную хату з верандай,— даляцеў да Лаўрэна здалёк жаночы голас.

Не, там, здаецца, звычайная бабская балбатня.

Увагу яго прыцягнула яшчэ далейшая лаўка, дзе гаварылі пра самшытавае дрэва. Там пару яго равеснікаў не прымалі ўдзелу нават у абмеркаванні вершыкаў Вераб'я.

«I чым яны аж так зацікавіліса?!» — Лаўрэн непрыкметна перасеў да мужчын.

На адным чалавеку была новая вушаначка з чорнага каракулю, а на другім — стаўбуністая капічка з каракулю шэрага. Абодва мелі на сабе палітоны з дарагога драпу ў сіняватую елачку. Дакладна такое сукно да вайны ткалі беластоцкія сукнавалкі — варсістае, цёплае і надта моцнае.

Лаўрэн стаіўся ды паслухаў, як чалавек у вушаначцы дзівіцца:

— I чаго гэтыя буркліўцы ўсё звэнгаюць — тое не так, гэта — не гэтак і не па-іхняму. Калісьці з-за звычайнай солі ўзнікалі крывавыя войны і бунты, гарэлі гарады і вёскі, гінулі цэлыя плямёны з-за яе, а цяпер — калі ласка, соллю пасыпаем гарадскія вуліцы! Зараз і свет, і людзі, і матэрыяльныя вартасці, нават звычайны лес, нават вада, нават паветра I астатняя прырода — цалкам іншыя! Другія звычкі! Другая вопратка! Іншыя нормы паводзін! Іншыя густы! А мы прыйшлі ад ваннаў ды каляровых тэлевізараў, апрануўшыся ва ўсё моднае і, бы марскія ракавіны, шумім ды шумім рэхам даўніх хваль! Буркуны бязмозглыя! Гэтыя розныя абгаворы ды бурчанне — мана ды той самы наркотык, аб якім столькі газеты цяпер пішуць! Трэ мірыцца з рэчаіснасцю, а не ўпарта і па-маньяцку валкаваць — гэта кепска і тое дрэнна, таго нельга, сяго не відаць, а калі і ўбачыш, то яно не такое, бо раней і трава расла зелянейшай, і цукар быў куды саладзейшым ды больш белым, і сонца лепш свяціла!

Напарнік у шэрай капічцы запярэчыў:

— Не кажыце, Макар Апанасавіч! Усё ж такі мы былі нечым багацейшымі! Жылі сярод «братьев пашнх младшнх». А цяпер — зайца жывога дзеці не ўбачаць нават, хіба што ў заапарку! Сколькі ў майго бацысі было на вёсцы адной капусты, давайце палічым. Зялёная ў галоўках — раз. У галоўках кіслая — два. Кіслая шаткаваная — тры. Успомнім, малако тады якое давалі дзецям? Яйкі — якія? Што за бульбу цяпер гаспадыня на стол нясе? Таксама хімізаваную, бы тыя напічканыя хіміяй фрукты, бы ўсё астатняе. Ужо нават мы і памірыліся з такім станам ды пачынаем забываць, што можа быць іначай. А сколькі бацька мой кажухоў меў? Да кароў і свіней — адзін. Для вывазкі лесу — другі. На кірмаш ці да гасцей паехаць— трэці апранаў. Не меней было іх і ў маёй мацеры. Цяпер жа маладыя чортведама што аддадуць за кажух свінскі.

— Тут вы маеце рацыю.

— Праўда! Учора на маіх вачах у тралейбусе да нейкага дзядзькі прычапіўся хлапец: «Папаша, прадай за сто рэ — кладу сотню адразу!» Чалавек маўчыць. Ён не адстае. Пасажыры рагочуць, бо кажуху таму — што чалавеку, напэўна, гадоў за паўсотню. Давай я талкаваць юнаку — глупства, браце, выдумаў. Навошта табе ён спатрэбіўся раптам? Для цябе, маладога, у ім надта невыгодна, I на здароўе табе такая хламіда можа пашкодзіць — спарышся. А той: «Нічога ты, папаша, не кумекаеш. Цяпер эпоха рэтра — вяртанне да старога, усёк?» Я яму і заяўляю: «Слухай, сынок, калісьці дзядзька гэты і на восях дзеравяных ездзіў. Тады давай ужо і восі ў тваім матацыкле ці ў гэтым тралейбусе заменім на дубовыя альбо букавыя, аднак ці ты захочаш?» I што ж вы думаеце? Маладое боўдзіла аж падскочыла ад радасці: «Эўрыка, дзед! Во будзе клёво — шык!» — «Дзе ж ты, дурню яловы, тых стэльмахаў возьмеш, карэтнікаў, кавалёў, што ўсё гэта майстраваць калісьці ўмелі? Вы ж на гузічкі любіце адно націскаць ды на рычажкі!» — ківаю галавой з палітаваннем.

— А ён — што?

— А ён? Рагоча разам з пасажырамі!

Макар Апанасавіч прызнаўся:

— А мяне, думаеце, выбрыкі маладых не шакіруюць? Шчэ як уражваюць! Часамі гляджу на іх і, здаецца, пачынаю разумець тых іспанскіх канкістадораў, што надта дзівіліся з індзейцаў, калі дзікуны з дзідамі ў руках адзін перад адным перліся мяняць золата на бліскучыя шкелцы. Але ўспомніш сваю маладосць, спахопліваешся адразу — гэта ж усяго чарговы выверт моды. Яны заўсёды алагічныя і праходзяць у маладых, як той насмарк. Сапраўдныя вартасці застаюцца непарушнымі — даўняя святая ісціна.

— I тут з вамі цалкам згодзен.

Прыстойна апранутыя памаўчалі. Даляцела гутарка бабуль з недалёкай лаўкі:

— Зяць — дзе яго ўзяць!

— Чаго ж табе прыбядняцца — маеш аднаго!

— А-ай, лепш, каб яго і не было!

— А ты што?!

— Ну! Прыйдзе на абед і, дальбо, няма каго за стол саджаць — такі замухрыжкаваты. Занудлівы — ні бэ ні мэ.

— Падбадзёр, душой падымі!

— Ага! Такого нават у каляровы тэлевізар увапхні, а ён будзе чорна-белым. За добрым мужам і варона жонка, а як мая з ім жыціме — не ведаю!

Зноў загаварыў прыстойна апрануты:

— Ат, што я такія банальнасці разводжу — самі выдатна ўсё ведаеце. Лепш пагаворым пра іншае. Скажыце, як пераносіце выхад на пенсію?

— Пакуль што — цярпіма. Толькі дзяваць сябе няма куды — от бяда. А ноччу вучнёўскія сшыткі сняцца. Памылкі ўсё праўлю і праўлю — бытта, прашу прабачэння за натуралізм, вошай у іх даўлю, даўлю і даўлю. Кашмар!

— А мне яшчэ вайна спіцца. То сам ад немцаў драпаю, то іх па лесе ганяю. А сёння прыплялося, бытта сцапалі мяне паліцаі. Бытта сядзім у засадзе. На нас прэ рота нахабных бобікаў — у чорных шынялях I з белымі каўнярамі ды абшлагамі шырокіх рукавоў. Я націскаю на спуск свайго «пэпэша», але аўтамат чамусьці не страляе. Бобігі ўжо перада мной. Бачу выразна сытыя морды. Вымаю стары дыск, паспяваю ззмяніць новым. Цісну на спуск шчэ раз і — тое самае! Абкружылі і цэлай гурбой наваліліся на мяне. Скруцілі, вядуць некуды. Мне надта крыўдна, але паправіць нічога нельга. I тут я, спатнелы, прачнуўся. Гзтак — ледзь не кожную ноч!

Абодва пенсіянеры за Лаўрзна былі значна маладзейшымі. Ён адчуў да мужчын зайздрасць, што, як роўны роўнаму, могуць выліць свае душы, і ад крыўды слухаць больш не стаў.

Дамоў вяртацца? Няма чаго. Лаўрэн з роспаччу прыгледзеўся — куды б перасесці яшчэ. А мо такі плюнуць на ўсіх тут ды пашнэндаць па горадзе?

Не, там усюды макрэнь — лепей пару гадзін ужо пацярпець тут. Дзень цяпер кароткі.

4

Агорнуты ўсё тым жа неспакоем, неяк непрыкметна для сябе апынуўся Лаўрэн нарэшце ў самым кутку навеса. Апынуўся там з намерам — дасядзець на гэтым месцы да канца.

Побач двое старых правілі сваё:

— Ат, паміраюць і маладзейшыя! У гэтай спразе блату ні для каго не бывае. Тут існуе няўмольны закон:

мусіш быць цёнгле тым самым раварыстам ды глядзець толькі ўперад. Пачнеш прыглядацца сабе пад колы — паляціш адразу ў кювет!

— О-о, стань толькі прыслухоўвацца да сваіх балячак, хвароб, настрою, аналізаў — так і наклічаш бяду, бо памірае не стары, а — спелы! — згадзіўся з сябрам напарнік.— Каб адцягнуць ракавы момант, трэ быць заўша ў форме ды абавязкова нечым займацца! Трэ пазодзіць сябе не гэтак, як мы, абібокі,— цягнем і цягнем рызіну з раніцы да вечара!

«Святая праўда!» — надта хацелася сказаць Лаўрэну, але ён толькі цяжка ўздыхнуў.

Перад яго вачыма адразу ўзнік хутар з клопатамі: аб агародзе, садку, вуллях ды парсюку, а душу агарнула адчузанне непапраўнай страты. I яму захацелася раптам абрынуцца на абодвух франтавых суседзяў з крыкам, бытта яны ва ўсім вінаватыя:

«А калі займацца няма чым, тады як, падкажыце?! Калі табе, бы ў той Паловкаўскай багадзельні, застаецца толькі кастлявай. каханкі выглядаць кожны дзень?! Калі табе і з матраца раніцой не хочацца ўставаць?! Калі табе і глядзець ні на што не хочацца, нават — на родных дзяцей?!.»

Але Лаўрзн праказаў гзта сам сабе толькі ў душы, бо спазма абручом хапіла за горла. Адно адзавіся, голас уздрыгане і расплачашся, бы тая баба. Пад навесамі — як ва ўсіх клубах зямное кулі, мужчыны, прынамсі, трымалі свецкі этыкет.

Старыя ўздыхнулі. Той, хто правіў пра раварыстаў, праз хвіліну кінуў:

— Глядзі ты, што за макрэнь! Што за агідная пагода! Так і беражыся, каб не прамачыць ног!

— А я цэлафанавыя мяшочкі на ступакі нацягваю і — ніц, ногі кожны раз сухуткія пасля двара. Раю і вам так рабіць.

— Ха, мяшочкаў у мяне — шуфляда цэлая! Дзякуй за ідэю — ніколі не здагадаўся б!

— Калі ласка, ідэі раздаю за так.

З мінуту памаўчалі зноў.

— Надзор'е — глупства. Як-небудзь перажывем у цяпле ды пры хлебе. I да хлеба маем. Радыё слухалі? Толькі сціхла ў В'етнаме, і ўжо заварылася, здаецца, новая каша ў Бейруце! Каб толькі тыя Рыганы, хай яны рагануць, няхай, сусветнай калатнечы не наклікалі на нашыя галовы!

— О-о, капіталісты сталі куслівыя, бы тыя мухі перад смерцю восенню!

Абвялыя пенсіянеры задумаліся зноў. З задняй лаўкі даляцела катэгарычная заўвага напар-ніка Макара Апанасавіча:

— Ат, вясковы хлапец — не гарадскі. Ён табе не па адных вусіках адрозніць жыта ад пшаніцы! Затое гарадскія юнакі бездапаможныя — бы даваенныя польскія паненкі з багатых дамоў! Вясной чакаю на прыпынку тралейбуса, а яго ўсё няма. Побач — выкладчык з медінстытута з пустым партфелем пад пахай і яго студэнт з дубчыкамі ў руках. Час доўжыцца, а машыны не відаць. Выкладчык, чую, і пытаецца ў свайго студэнта: «Што ў цябе ў руках, Жора?» А той: «Галінкі».— «Адкуль іх вязеш?» — «У парку дзерава пілуюць, і я наламаў во».— «Навошта гэтае смецце табе?» — «Пастаўлю ў інтэрнаце ў ваду — хай на акне распускаюцца. Зялёныя лісцікі будуць».— «А-а, малайчына! Якое ж гэто дрова?» — «Дзікае».— «Што ты выдумаў, юна-ча, такога не бывае! Галінкі грушы ў цябе, яблыні, ліпы, зярбы?» — «Не-а. Гэта — коцікавае». Чулі калі-небудзь такое?

Сказанае абодвух пенсіянераў надта пазабавіла. Яны нават зірнулі на Лаўрэна ды спыталі вачыма — а ты што на гэта скажаш, сусед?

— Ну, во! Вясковы з такога бездапаможнага гараджаніна-беларучкі, напэўна, парагоча. У-ух, сколькі гэтых чыстаплюйчыкаў развялося зараз усюды! Паставіць такі мамін сынок на акно дубчыкі ў вазе і лічыцца — з прыродай бытуе!.. Вясковаму не трэ прыроду на акно валачы! Вясковаму вусікі з каласкоў можаш нават і паабрываць, але ён усё роўна пшаніцу ад жыта адрозніць! Ён ноччу возьме ў руку і скажа, дзе што!

— Напэўна — скажа.

I старыя перасяліліся душамі ў вёску, а разам з імі — і Лаўрэн.

Пенсіянер, які правіў пра раварыстаў, з сумам праз хвіліну ўздыхнуў:

— Зараз там рунь зелянее!..

— Шчэ як! — згадзіўся другі.— Толькі быдла на яе не выганіш — каровы раллю змарнуюць, бо зямля шчэ добра не прамерзла — капыты праваляцца.

— Хіба што авечак.

— Та-ак, оўцы лёгкія, іх мо-ожна!..

Усё Лаўрэн мог выцерпець, толькі не гэта. Што яны плятуць тут, старыя абібокі?!

Ён раптам асмялеў да таго, што абодвух разумнікаў гатоў ужо быў стукнуць.

— Таксамо мне гаспадары! — кінуў строга.— Выгані авечак у такую халадзіну на дождж са снегам, воўна іхняя ўмэнт намокне, і запаленне мураванае! У такіх выпадках калісь старыя людзі казалі — матыль на лёгкія падзе! Авечка адразу і абвяне! Маркітаць яна нават не захоча!

Мужчыны са здзіўленнем узнялі на яго вочы. Нібы прызнаючы ў Лаўрэну свайго начальніка, яны з-за прамашкі як бы нават паменшалі ростам. Адзін за адным разгублена прашапталі:

— Воўна намокне, вядома...

— Асабліва — у марыносаў...

— О-о, колькі ўбярэ такі кажух вады ў сябе!..

— А я і не падумаў адразу — во што значыць даўно вёску пакінуць!..

— I адарвацца ад сваіх каранёў...

На лаўцы нейкі час панавала няёмкае маўчанне. Тады адзін з пенсіянераў, прытворна ўздыхнуўшы, вымавіў:

— Як бачыш і Новы год. А там каровы пачнуць цяліцца...

Напарнік няўпэўнена пацвердзіў і сказаў штосьці сваё. Абодва пазіралі ўжо ў бок Лаўрэна ды паміма волі паніжалі голас — ад павагі да яго вопыту адчувалі сябе пры ім зараз няўтульна.

А Лаўрэну было ўсё роўна, што ўмяшаўся ў чужую гутарку ды ад-наго і другога — мабыць, важных некалі спецыялістаў ці начальнічкаў — абсадзіў. Яго душу таксама агарнулі шчымлівыя ўспаміны і прымусілі забыцца, дзе ён і што з ім.

5

Лаўрэн цяпер надта пакутаваў, што пакуль тут валэндаецца з канца ў канец чужога горада, там, у Зялёнай Даліне, адбываецца вялізнае таінства прыроды — набрыньваюць, бы вясновыя пупышкі на бярозе, жываты ў кабыл і кароў. Рагулі носяць у чэраве дзвесце восемдзесят дзён, а кабыла — трыста сорак. Міне гэты тэрмін, і пачнуцца выбухі — па ўсёй ваколіцы, па ўсіх вёсках, вёсачках і хутарах...

Лаўрэн адчуў сябе ўжо знаўцам у жывёлагадоўлі ды такім, бытта жыў на свеце сем разоў і кожны — толькі гэтым і займаўся, што прымаў у жывёлы ацёл, што паіў, карміў, выхаджваў, лячыў і даглядаў сцельных, падбіраў прыплод.

Сзрца яго наймацней хілілася да кароў. Бо істоты гэтыя — разумныя і шляхетныя. Калі прыйдуць на дойку, згодна становяцца адна за адной каля загарадкі ў чаргу да «ёлачкі», цярпліва ды паважна чакаюць і маўчаць, бытта пра штосьці адно ведаючы. Нават прапускаюць уперад сябе самых малочных, бо тыя таго заслужылі — не ўсе людзі ў магазінах ля прылаўка ці на вакзалах ля білетнай касы так сябе паводзяць.

«Статак быдла» бывае часцей у людзей, а ў чарзе кароў пануе згоднасць і ўзаемная павага.

Як удзячна ўмеюць узірацца, калі ім дагодзіш! Як бяруць за сэрца! Бываюць нават яшчэ і крыўдлівымі! Бывала, п'яны Рубдвац-цаць прывалачэцца на ферму, узніме вэрхал ды сваю даярку давядзе да слёз, і, глядзіш, каровы ўдоі хоць на адрабіну, а знізілі. Новы старшыня ў Зялёнай Даліне ўвёў на фермах музыку. Калі часамі не гучыць, каровы так і паглядаюць здзіўлена на дынамік.

А якая з каровы маці!

Лаўрэн ведаў — у тлустамалочных рагуль цяляты родзяцца кволымі. Ну і што? Затое хутка растуць, бо прырода карове ў малако прэ многа тлушчу.

У кабылы малако зусім рэдкае. Затое жарабя родзіцца дужым — нават здольным адразу ўзбрыкваць. Калісьці ён заехаў у Велькую Бераставіцу да млына пытляваць жыта, бо на бацькавым быў толькі просты размол з крупарушкай, і — ажарабілася кабыла. Хацеў пакласці малое ў палукашак, а яно не далося. Пару гадзін яшчэ забавіўся ў мястэчку, і потым жарэбчык прыйшоў за мацерай сваімі нагамі аж у самую вёску. Толькі ўвесь час кабыла надта неспакойнай была — аж спацела, бедная, ад трывогі.

Ат, колькі цяпер тых коней. Як павыбівалі іх у вайну, так з той пары іх менш і менш...

Вельмі ж малымі ды слабенькімі прыходзяць на свет парасяты. Ды малако ў мацеры — адзін тлушч.

А яшчэ ў парасят абуджаецца адразу такі апетыт, што даводзіцца часамі браць авечыя нажніцы ды сашчыкваць ім малочныя зубікі, бо інакш гэтыя маладыя хуліганы мацеру сваю загрызуць аж да смерці. Сашчыкнеш, і пасля свіны вывадак як бачыш становіцца на ногі.

Столькі часу ён ужо быў на пенсіі, але адшчыкваць некаторым парасятам малочныя зубікі загадчык фермы кожны раз прасіў Лаўрэна — у яго лёгкая рука, уся вёска пра гэта ведала. I хоць зараз Лаўрэн выдатна разумеў, што на апарос яшчэ зарана, але раптам яму здалося — у Зялёнай Даліне яго вельмі ўсе чакаюць не дачакаюцца, і ён абавязкова павінен зараз жа туды адпраўляцца. Нават успомніў, куды сунуў у хлеўчыку за бэльку авечыя ножніцы.

Яшчэ запіхнуў туды за бэльку жалезнае пута — новае, нямецкае. Запіхнуў добра насталяваную бацькам Мірона сякеру, а заадно — бязмен, спушчадла для кароў, каб лягчаць іх, швайку калоць вепрукоў ды касу-васьміручку — усё самага лепшага гатунку: навостранае, бы агонь, і падагнанае да рукі...

Гэты ўспамін Лаўрэна ўсцешыў яшчэ больш, дадаў веры ў сябе і ўпэўненасці — бытта таму кавалю на чужбіне, які ўспомніў раптам пра сваю кузню на ўскраі вёскі.

А яшчэ яму нагадаўся садок.

Каторы дзень лепіць і лепіць снег з дажджом, але ж ці гэта для садка вада? Пад кожную яблыню, грушу ці сліву-венгерку трэба на зіму выліць вёдзер з трыццаць пяць. I поўных! Потым яшчэ над карэннямі зямлю мусова абкласці пластом гною — толькі тады дрэвы здольны накапіць дастаткова сокаў і пад канец лета дадуць табе фрукт — хоць заваліся. Аднак і пасля глядзі ва ўсе вочы. Пільнуй, каб дрэвы не памарнавалі чэрві, бо сакавітае лісце ад сытага дзерава для валахатага чарвяка — цукерачкі. З нашэсцем гусеніц ніякія вераб'і не змогуць справіцца?

А пропалісу колькі засталося ў вуллях?

Надта цягнула прыкласці вуха да вулляў і паслухаць пчолак. Ці жывыя яны? Ці не завяліся ў іх мышы? Бульбе цяпер ад каларадскага жука летам няма ратунку, але ж з той самай «Амэрыкі» прыйшоў і пракляты варатоз. Кляшча гэтага ніхто толкам не ведае як і зводзіць...

Ні садка паліць, ні пропалісу ўзяць, ні праверыць пчолак на варатоз не паспеў.

Ну і што, калі развітаўся з дрэвамі і вуллямі назаўсёды — паміраць збірайся, а жыта сей. Зрэшты, паліваць садок на зіму, як і скрэбціся ў вуллях тады было яшчэ надта рана — так, напэўна, усё і засталося да снегу.

Ад балота цэлы загончык задзічэлых грушак вымахаў больш як на метр. Яшчэ вясной можна было іх прышчапіць. Але вырашыў — хай дзічачкі крыху падрастуць, укараняцца добра і ўзмацнеюць. Хто іх цяпер раздзічыць? Зараз на хутары зусім чужыя людзі — перасяленцы з-пад Караганды. Мажліва, яны і сумленныя ды гаспадарлівыя, але ж ім яшчэ, напэўна, не да яблынь і груш — самі не абсталяваліся як след. Трэ хоць падказаць людзям, бо дрэвы ж ні ў чым не вінаватыя. Хоць яны і жывыя, але — бездапаможныя, бы малыя дзеці.

Лаўрэну невыносна захацелася ў сваю вёску, дзе ў яго ўсё гэта было.

А яшчэ кожны дзень, кожная гадзіна і нават мінута былі ў яго там напоўненыя аж да самых краёў. Ды былі напоўненыя гэткім хвалюючым і значным зместам, што, здавалася, цэлы свет на ім клінам сышоўся.

Збіраўся Лаўрэн у Зялёную Даліну і раней — Уладзік абяцаў завезці. Для блізіру нават аднекваўся — бытта няма чаго яму туды перціся, няма на што глядзець, няма каго слухаць, няма нічога там цікавага. Але на самай справе чакаў гэтага, як самага вялікага свята, і аніяк не мог дачакацца.

Да суднай гадзіны сваёй гэтак можна цягнуць ды выглядваць — мала чаго наабяцае каму Уладзік.

I Лаўрэна агарнула ўжо такая прага хутчэй быць на хутары, што ён цвёрда вырашыў — хопіць чакання. Што, палонны ці які парабак ён у сыноў і нявестак? Заўтра, каб нават валіўся з трэскам і дагары нагамі станавіўся цэлы свет, а ён з самай раніцы абавязкова туды адправіцца.

1

Як звычайна, Лаўрэн устаў вельмі рана — сваім сіпатым металёвым галаском зязюлька ў насценным гадзінніку пракукавала толькі пяць разоў. Па тым, як лёгка адарваўся ад сну, вызначыў — выспаўся аж занадта. Прачнуўся з сэрцам, напоўненым радасным чаканнем — бы ў далёкай і светлай маладосці перад танцамі і вечарынкай. Каб нікога не трывожыць, святла не ўключаў. Пастаяў у зале ля акна. Паўзіраўся на мутныя агні соннага горада ды вызначыў — з неба зноў шлёпае густая макрэнь. Але зараз стала яму ўсё роўна. Пакурыўшы ля форткі, успомніў пра свае грошы — трэба ж будзе купіць білеты ды, відаць, у калгаснай сталоўцы папалуднаваць.

Цяпер у яго бляшанцы ляжала больш шасці соцень — уся скрыначка набічкавана «гатоўкай».

Навобмацак зняў з шафы бляшанку. Выграб верхняга чырвонца ды піхнуў у кішэню штаноў.

Тады вывалак са схованкі, паставіў у прыхожай боты з доўгімі халявамі — на вёсцы цяпер самая гразюка, а ўсе дарогі развезла на кісель. Абутак звечара, хаваючыся ад сваіх, старанна пашмараваў разагрэтым свіным тлушчам — як рабіў і ў сябе на вёсцы ў слякотныя дні, а для большай пэўнасці нацягнуў цэлафанавыя мяшочкі і толькі тады абуў боты.

Параўнаў кажушок з курткай. Спыніўся на апошняй — таксама цёплая, затое лёгенькая — бытта з павуцінкі ды і вада да яе не прыстае.

Цяпер завагаўся: адпраўляцца да снядання ці — пасля. На гэты раз Уладзік начаваў дома, і Лаўрэн вырашыў — аб сваім намеры сыну аб'явіць за сталом.

Падрыхтаваўшыся гэтак, сам сабе скамандаваў —ну, Лаўрэне, хопіць табе, хлопец, тут іграцца, як пан Вішпінг, хопіць цягнуць рызіну!

Скатаў на падлозе матрац, піхнуў яго на антрэсолі. Прасцірадла, як звычайна, акуратна склаў цаглінкай і кінуў на табурэтку. Затым выняў з шуфляды электрабрытву, што падараваў сын, калі бацьку споўнілася семдзесят пяць. Доўга тыкаў у сцяну вілкай, шукаючы разетку. Знайшоўшы, пачаў галіцца.

Заспаная Кіра неўзабаве прыйшла будзіць малога — Ігара гэтак рана чакаў дзіцячы садзік. Адзела яго і закамандавала:

— Мыцца бяжы! Толькі там — без фокусаў, бо я цябе ведаю! I не налівай!

— Узэ не буду...

Калі абоё пайшлі, сонная Святланка гупнула босымі нагамі на падлогу, выцягнула начнічок ды прысела. Зрабіўшы сваю справу, зноў юркнула пад коўдру і на хвіліну зусім прачнулася.

— Дзяду-уля, чаго так рана ўстае-еш?! — прасіпела надта здзіўлена.

— Трэбо, унучка.

Хвіліну думала.

— Дзе-ед, а было так, каб ты прачнуўся позна?

— Хто яго ведае, не думаў над гэтым.

— А ты падумай!

— Мо і здараласа...

— А ў колькі?

— Мо калі і ў сем, як шчэ твая баба жыла...

— Ой, о-ой, у се-ем, умо-ора! А мы ў нядзелю ўстаём у дзе-е-сяць! I — пазне-ей! А я магу — і ў двана-аццаць! А табе — у сем позно, умо-ора!

— То хай пойдзе табе гэто на здароўе, унучка. Бо чаму і не паляжаць табе, калі можно. Праўда?

Але малая ўжо, сагнуўшыся, як складаны ножык, сапла носікам у глыбокім сне.

Пад грузным мужчынскім целам праскрыпеў паркет — па кватэры хадзіў ужо і сьш.

Жонка на Уладзіка напала:

— Прыехаў?

— Ну, сама бачыш...

— А чаго-о? Каб зноў да вечара праляжаць пад халернымі сваімі «Жыгулямі»? Дзеля гэтага мог і не прыязджаць!

— Унь як спатыкаеш свайго мужа?

— А як мне цябе спатыкаць — з аркестрам?! Шчэ гэты стары пад нагамі тут блытаецца на кожным кроку!..

— Но, но-о, уважай на заднія скрэнты!..[⁴⁶]

— Што «но-о»? I на якія скрэнты мне яшчэ ўважаць, мала мне скрэнтаў сваіх? Мо няпраўду кажу? Раней у цябе была неразлучная кампанія для выпіўкі і гульні ў даміно, а цяпер новую завёў — гэтай заразе аддаешся і нават не ведаеш, што робіцца дома! Чакаеш, чакаеш яго з рэйса, ён нарэшце з'явіцца і не глядзіць, як ты тут разрываешся ды жылы з сябе цягнеш,— нічога лепшага не прыдумае, як адразу мэнтнуць у пракляты гараж! Каб ён сінім агнём згарэў разам з тваёй машынай! Каб тую тваю буду перуны ўшчэнт разнеслі і не пакінулі следуі

— I чаго ты ад мяне, бабо, хочаш? — агрызнуўся муж.— Лодыра ганяю ці — укалываю? Ну, скажы!

Нейкі час толькі чуваць было, як бразгае посуд.

— Б-бляха, тыраю, як пракляты, дзень і ноч, дзень і ноч, бы той цягавіты вол які! Грошы табе прыношу? Прыношу! Табе іх мала? Скажы, скажы, мо ў тваіх сябровак мужыкі болей прыносяць сваім жанкам?

— Бытта ў мяне сяброўкі ёсць! Бытта я маю час з кім сябраваць! З-за такога мужыка мне няма калі нават словам перакінуцца са сваёй роднай мацерай, а не з людзьмі!

— Ты не выкручвайся, а кажы — тваім напарніцам па рабоце мужыкі больш грошай прыносяць?

Праз хвіліну:

— А-а, няма чым крыць?! Так табе, бабо, чаго яшчэ трэба — марцыпанаў.

— Марцыпанаў ты дастаць можаш, я ведаю!

— Ну-у?

— Лепш на зіму мне вокны заклей! Сын фіранку сарваў з акна — цвік прыбі мне!

— Не-е, бабскую работу выконваць і не думаю! Тут ты ўжо, кабето, пайшла к д'яблу!

— От і пагавары з табой!..

Не дай бог, як нядружна жылі яго сын з нявесткай. Ледзьве што якое, так і счэпяцца, так і скачуць адно аднаму да морды. Лаўрэн не раз думаў пра гэта, успамінаючы сябе маладым. Не, такога ў іх з Нінай, здаецца, не было. Ну, бурчэлі крыху адзін на аднаго, голас павышалі, але ж каб — аж так?!. Хіба ж можа быць у сям'і толк, калі не паважаць адзін аднаго і не ўступаць адзін аднаму? Тут і нябожчыца Нінка згадзілася б, напэўна.

«Вядомо, табе, сынок, няма ні дня, ні ночы прадыху — для сям'і стараешса. I ў гразюку, і ў мароз, і ў гарачыню, а то і галалёд, завейку — круціш ды круціш выслізганую рукамі на сухую косць абаранку. Калясіш па белым свеце ды калясіш, бы той бераставіцкі балагол па даўзёрных Алекшыцкіх грэблях мэнчыўсо калісь. А я, думаеш, не тыраў дзень і ноч, зіму і лето, покуль не выбіўса на свой хлеб ды не стаў незалежным? А я не папаездзіў? А твае дзяды і прадзеды? Насёрбаўшыса з міскі нішчымнага крупніку ці цёплай калбытухі з жытняй мукі, тыралі і яны, ого як! Ашчэ нас калісь ніхто і за людзей нават не лічыў, і мы на сабе з-за дзяцей ды ўнукаў усе валаклі ды валаклі не жарновы, а той самы млыновы камень. Бо такая ўжэ доля — бацькі, мужа, гаспадара. Чаго табе, мужчыне, фон-барона ці пана Вішпінга корчыць — «я сказаў, я хачу, не маё дзе-ело, я не бу-уду і быць па-мойму». Выкладу табе чыстую праўду, Уладзік,— лоб у цябе даўно ўжэ стаў шырокі, а мазгоў у ім усё яшчэ малавато!»

З цёмнага пакоя праз адчыненыя дзверы яны абое добра былі відочныя.

Лаўрэн паўзіраўся на нявестчын дзіцячы профіль с востранькім носікам, маленькімі вуснамі, далікатна закругленым падбародкам, бы ў Святланкі, далікатнай шыяй ды пакрыўджаным выразам твару і вачэй. Хоць толькі што ад яе чуў на ўласныя вушы, што ён «блытаецца тут пад нагамі», але зла на яе не трымаў — мала што пад настрой магла ляпнуць.

Нявестка здалася яму такой бездапаможнай, што Лаўрэну па-бацькоўску зрабілася яе шкада.

«Канечно, і ты, маладзіцо, бімбікі не б'еш — гаспадыняй дом стаіць, а не чым іншым. Толькі ж няма чаго і табе плакацца. А калі б ты працавала на ферме ды, акрамя калгасных, на тваіх плячах былі яшчэ і ўласныя свінні, каровы, агарод? Каб цябе чакала губіц дванаццаць на кроснах ткання ды шпулек з пяцьдзесят прання на калаўротку? Каб і дзяцей каля кросен і гэтаго самаго калаўротка рад-жала і не мела ўсіх гэтых выгод — дзетсадзіка, гарачай вады з газам і святлом? Каб за тваім падолам вечна бегалі малыя адзін аднаго меншыя, як, бывало, у тваёй свякрухі альбо мацерынай маці? Каб у цябе не было часу нават захварэць з-за ўсяго гэтаго, а не толькі сябровак заводзіць?

Набалело што, то і гавары свайму мужыку. Кажы зважліво, талково, а не скачы адразу ў вочы, бы цытра якая. I пра тое, што вокны трэ заклеіць, і пра іншае скажы спакойно, па-людску, альбо нават — ласкаво. Як са сваімі турыстамі, так і з мужыком гавары — ён жа таксамо чалавек ды шчэ і бацько тваіх дзяцей! Іншы раз і сцярпі, карона з галавы ад гэтаго не спадзе, не бойса, а мяккі чарвяк і цвёрдае дзераво точыць!»

Але от бяда, намякні толькі абоім пра гэта, так і акрысяцца ды пападуць дружна на бацьку:

«Не твая справа, ты нічого не разумееш! Ты — стары, лепш сядзі ды маўчы, бо твой час прайшоў!»

«Прамаўчаць, дзеці, прамаўчу — прымусіце. Але ж ладу ў вас так ніколі і не атрымаецца. Бо ва ўсім трэбо мець меру. Што з такого жыцця — каты з сабакамі толькі гэтак бытуюць!»

— Ігар, скажы свайму дзеду, хай таксама сядае снедаць — ён ужо ўстаў! — крыкнула нявестка спецыяльна, каб Лаўрэн чуў.— Твой гэты любімы дзед і сам мог бы здагадацца, што ў мяне часу няма і не адзін ён на маёй галаве — рабочы дзень наперадзе!

I на гэты раз грубасць нявестцы дараваў. Бо ўмеў думаць нават супроць сябе. Правільным у Зялёнай Даліне людзі старыя лічылі спрадвеку зусім не тое, што было лягчэй, і нават не хвілёвую выгоду ды часовую прыемнасць, бо добра ведалі — усё гэта праходзіць без следу, а застаецца галоўнае.- Што з дурніцы возьмеш? Мала таго — сама вутленькай пароды, дак шчэ начыталася нейкіх кніжачак, часопісаў ды не есць масла, не бярэ ў рот салёнага, бульбы і хлеба. Ад тае кавы і булачак засталіся на ёй адныя дуды ды птушыныя костачкі, а ў поясе — пальцамі абнімеш. Мо ад таго і бзыкае гэтак ды пячэцца, бы жэжка.

2

— Здрастуй, бацьку! -- бытта нічога не здарылася, павітаў яго бадзёра Уладзік.

— Дзіндобры, дзеці!

— Кажы і ты дзіндобры, Ігар!

Малы падпарадкаваўся.

— Во, сюды сядай, тату, ля свайго ўнука! Тут і сняданне яна паставіла ўжэ. На і свой відэлец. Бяры нож, кубачак. А во — сальніца. Дабаў, сколькі ты любіш, солі і еш, бо я ўжэ прызвычаены да недасалёнаго — як яна!

Лаўрэн прысеў.

Пахучая бульба са шкваркамі паравала з белай фарфоравай талеркі. Выгляд гэтага посуду заўсёды спараджаў у Лаўрэна адчуванне вінаватай няёмкасці — бытта ў будзень апрануў дарагі і святочны касцюм. Яшчэ выразна ўспомніў: да вайны, будуючы хату, пасылаў хлопчыкаў на сметнік да пана Вішпінга падбіраць з такіх талерак асколкі і дзівіўся — унь з чаго жаруць паны кожны дзень! Ніна замазвала беленькія чаропкі ў падмурак, каб было прыгожа.

— Наднімі бульбы сабе, Уладзік,— мне замного!

Сын запярэчыў голасам шчырага дабрадзея:

— Еш усю-у, папраўля-айса!

Праз момант:

— Ну, бацьку, як твае справы, кажы! Хоць жывём пад адным дахам, а так рэдко бачымса!..

— Ат, якія могуць быць у мяне...

— Не вельмі сумаваў?

— Усяляк было...

— Дарэ-эмно!.. А я во рэйс скончыў раней. I план выкакаў, хоць да канца месяца — унь яшчэ сколькі. Шосы ў нас пасталі цяпер файныя — не горшыя, чым у літоўцаў, якім усе мы раней так зайздросцілі,— і я закругліўса, калі надарыласа магчымасць. Чаму яе не скарыстаць? Вырваўса з аўтабазы і да заўтрашняго дня буду дома — аж на вечар зноў ехаць наступны раз.

— Трэбо табе, сын, і ў сям'і часцей бываць.

Зацятая ў сваёй злосці Кіра не сказала нічога.

— Сам ведаю, думаеш, не?! I дзісь можно было файно падкалы-міць — бензіну наэканоміў да халеры і трохі, але ж сам сабе загадаў — хопіць, б-бляха, бо гэтым заробкам канца і краю нігды не будзе, праўда? Грошай усіх так і гэтак не заграбеш, а дамоў заглянуць мусово!

Хоць жонка і нагаварыла яму крыўднага, сын быў у добрым настроі ад выкананага плана — Уладзік да работы, дзякуй богу, заядлы і цягавіты. Калі за што возьмецца, у руках яго ўсё аж гарыць. Цяпер з радасці збіраўся разважаць доўга. Але Лаўрэну вельмі не цярпелася. I ён сыну аб'явіў: ,

— От што, Уладзік... Тут такая справа... Думаю, ці не з'егдзіць мне дзісь на вёску...

Запанавала маўчанне.

— Здрасце, я ваша цёця! — першай пыхнула нявестка, бразнуў-шы нажом па пліце.

Сын з недаўменнем паўзіраўся на яго перапалоханымі вачыма:

— А то-о, бачу, чобаты набуў!

— Ага, набуў, во...

— Гм, думаеш з'егдзіць?

— Збіраюса...

— Ты што, бацьку, з глузду з'ехаў?

— Чаму так думаеш?

— А як такое назваць іначай?

— Трэбо мне туды...

— Хто табе сказа-аў?!

— Прыдумаў таксамо! I не дуры! Хто цябе там чакае, ты падумаў пра гэто, перш чым вырашаць такое? Што ты там пакікуў? Чаго не бачыў там?

— Калі — мусово...

— Скажаш тут! Які мус цябе туды прэ?! Усхапіўшыся, Уладзік рассунуў на акне занавеску і паказаў шыбы, аблепленыя падоўжнымі капкамі ды разлезлым шэрым месівам.

— Зірні, як снег з дажджом лепіць — свету божаго не відаць! Паўзірайса, куцерма якая там! Застынуць хочаш дзе-небудзь у дарозе, ад халадзіны акачанець? У цябе нават скура і косці адсырэюць! У тваім узросце — адзін раз не ўберажэшса і потым не абярэшса бяды!

— Глупство, Уладзік. Ехаць мне — у цяпле і ў сухасці, на мяккім сядзенні. Сам ведаеш.

Ад нечаканасці сын не знаходзіў больш аргументаў. Жонка яго перабіла:

— Ці табе я не казала — не валачы сюды старога чалавека з наседжанага гнязда, не цягні, чаго не трэ, у дом, не рабі новае глупства!

— Цыц, бабо, калі бацько з сынам гавораць! — істэрычна тупнуў Уладзік ды зараз жа пастараўся ўзяць сябе ў рукі.— Ну, трэ табе туды калі-небудзь пад'ехаць, я разумею. Але чаго цябе, тату, панясе менавіта дзісь — у такую пагоду наш Бобік на хутары нават з буды не высоўваў носа!

— Усяляк было, Уладзік,— уздыхнуў стары.— А як да лесу егдзілі аж у Брузгі, каб тыя фэсметры на станцыю вывозіць? Два тыдні нічого на мне не прасыхало — спаў і хадзіў макруткім. I да млына калі, бывало, у Велькую Бераставіцу адправішса сутак на двое і там у халадзіне і сырасці на пыцель ці вальцаванне сваёй калейкі чакаеш цэлымі суткамі? Вядомо, здароўе зараз не тое, так і язда зусім іншая.

— Пачакаў бы, бацьку, покуль перабяру машыну — адзін матор і застаўса! Цацка будзе, а не «жыгуль»! Пасадзіў бы цябе, побач — унукаў! Набічкаваў бы вамі свой лімузін ды — уж-ж-ж-жык! — лепей, чым таго пана Вішпінга, завёз бы, хай на вёсцы глядзелі б ды зайздросцілі Маркевічам — хай не думалі б, што мы лыкам шытыя!

— Э-э, нашто мне так, сын. Зайздрасць выклікаць у людзей — грэх. I стары я, каб паказухай займацца. Мо шчэ табе і прыстало такое... А я ехаць хачу, як егдзяць звычайныя людзі. Куплю білет на рэйсавы аўтобус за пяцьдзесят восем капеек і да абеду дабяруса на месцо. Недзе каля гадзіны дзесятай туды прыбывае. Я ўжэ пытаўса ў тутэйшай справачнай...

— Ну, ладно, прыбудзеш, дапусцім, туды. I да каго ж ты ў Зялёнай Даліне прыпрэшса, ты думаў над гэтым? Цяпер жа не паходзіш, як летам, па полі, па беразе Нёмана! Куды пойдзеш, мо да прашчалыгі Франака Шмігельскага? Ён жа цябе, ведаеш, як спаткае? Смяяцца з цябе будзе — шчэ як пасмяецца!

Лаўрэна надта цягнула ў Зялёную Даліну. Але ж сапраўды, да каго канкрэтна там завітае, і не падумаў. Нават ў галаву яму гэта не прыходзіла. А вырашаць трэ было абавязкова. Праўду Уладзік гаварыў, цяпер не лета, калі можна і пад лазовым кустом над Верацейкай пасядзець ды падзівіцца на свет божы.

— Чаму — няма да каго. А Макар Казальцоў? Столькі з ім сябравалі...

Пасля хвілёвага вагання прызнаўся:

— Загляну да ЯЕ на магілку, Уладзік.

Сын паўзіраўся на старога ўважліва і сур'ёзна, бытта цяпер адно бацьку ўбачыў.

— А-а!.. Хібо што!..

Кіра ўнікнула зноў:

— Я напэўно ведаю — твае ўхажоркі там шкадаваць Лаўрэна Яфіма віча адразу стануць, бытта есці тут старому чалавеку нявестка шкадуе ды галавы не дае куды яму прытуліць! А яшчэ прыпомняць абавязкова, што помніка мацеры так і не паставілі да гэтай пары!

— Без папа ведаем, што ў нядзелю — свято! Нікуды помнік не дзенецца — летам паставім!

— I год таму ты так гаварыў!

— Ну і не іх гэто сабачае дзело!

— Іх не іх, а напэўно брахаць будуць!

— Усім сабакам пыскі не параздзіраеш!

— Тым больш — трэ з гэтым лічыцца! Сам бацьку павучаў, як у горадзе яму паводзіць!..

Уладзік на жонку сашчаміў кулакі і аж збялеў:

— А ты, б-бляха, мяне, бачу, хочаш зноў даняць, зноў хочаш да белаго калена давесці, як тады, та-ак? То давядзеш, што шчэ раз білюценіць будзеш, я табе гэто абяцаю! Змоўкні, каму было ўжэ не раз сказано?

— О-о, найлепшае выйсце — рот мне заткнуў, і ўсё!

— А як з табой, б-бляха, іначай?

Хвіліну ў напружанні маўчалі.

Прызвычаепы да вечных перапалак паміж бацькамі, сын успомніў пра свой клопат:

— Дзеду, сабацку мне прывязі! Ты абяцаў? Абяцаў, памятаеш? Саба-ацку хацу!

— Ладно, тату. Тады — валяй, калі ўжэ так вырашыў цвёрдо. Так табе захацеласа, то я ўжэ — пас. Едзь сабе, толькі не баўса там доўго.

— Я ж не на гулянку, Уладзік...

— Кіра, дай бацьку грошай на дарогу!

— У мяне свае е, што ты?!

— Дзе-еду, саба-ацку!..

— I хай сабе будуць! Трымай сабе іх, бо роднаму бацьку я шчэ магу і сам білет купіць, як, па-твойму? Магу ўпаўне і ў мяккі! Цэлую дзесятку нясі, жонка!

— Хіба ж я шкадую?

— Ма-ам, ты дзеду сказы, каб саба-ацку прывёз — ён мне абяца-аў!

Кладучы на стол грошы, маці на малога накрычала:

— Не дзвэнгай тут мне над вухам пра адно і тое самае — ты і так увесь у драпінах! Глянь, на каго ты падобны ў мяне — зірні на свае шчокі! Плюшавых сабак у цябе поўная кватэра! Унь на серванце, ля тэлевізара, на крэслах, на канапе — з імі сабе і гуляй, хто табе перашкаджае?

— А плюшавыя — з ануцы!

— Ну і што?

— З ануцнымі — сама іграй, я зверскага сабацку хацу! За шчаку Валеркаў кот мяне лапай укусіў!

— Не скрэндай, бо атрымаеш! Ты мне ўсе нервы выматаў сваімі фокусамі!

— Сама мне нервы разматала!

— Не пацярплю гэтага смуроду ў доме, нават і не думай! Усялякую заразу сюды валачы дазволю?

Сын зароў, але больш на яго ніхто не звяртаў увагі.

— Много мне столькі! — бараніўся Лаўрэн.— Білет каштуе, ты ж сам ведаеш, грашы. Ды і папалудную — за пяцьдзесят капеек, а больш мне нашто?

— Не выдумляй! Уладзік піхнуў яму чырванаватую паперку ў кішэню.

— Шчэ таргавацца будзе — ну і ўпарты ж ты!.. Паставіш там у калгаснай сталоўцы якому земляку сто грамаў! Хай ведаюць нашых Маркевічаў! Напэўно, знойдуцца, каторыя захочуць пажывіцца на дармавінку,— сказаў сын ужо засмучоны.— I хутчэй вяртайса.

— Вярнуса — як атрымаецца.

Уладзік яго не слухаў. Паглыблены ў сябе, нават забыўся і пра сняданне.

— Чэсна гаворачы, тату,— нечакана прызнаўся,— то і мяне самого туды, халера на яго, цягне. I мне часамі надто хочацца махнуць у Зялёную Даліну, думаеш, не? Толькі — маўчу. А цягне, б-бляха, бы 'магнітам якім, хоць ехаць туды чамусьці і страшно — як на экзамены на катэгорнасць. I от фокус, дзе б я ні быў, што б ні рабіў, а — усё адно. Думаў — толькі са мной так. Аднойчы Павел наш за чаркай прызнаўса — цягне і яго, разумееш? I, калі хочаш, прызнаюса табе нават — я і з гарадского маршрута перайшоў на міжгароднія, каб сяды-тады бліжэй каля свайго поля праехаць!

— Во, бачыш, Уладзік. А яшчэ прыстаеш да старого бацькі — чаго і куды, нашто і пашто. Цябе цягне, але ж ты маеш цёнгле работу, вечно ў раз'ездах ды клопатах, як і наш Павел, як Колік. А я — зусім ніц не маю да работы, і мне не з'егдзіць? Не пабыць там, калі гэто зрабіць так просто? Грэх, сын.

— Тады, тату, валяй. Шчасліво!

3

Траіх Маркевічаў цягнула ў Зялёную Даліну таму, што сілуэты роднай мясціны ў кожным з нас заўсёды звязаны з самымі першымі радасцямі пазнання свету, з неасэнсаванай яшчэ ўдзячнасцю за дараванае жыццё. Гаварыла ў іх магутная сіла генетычнай памяці, на якой выхоўваліся ўсе продкі.

Гэтая крэпасць не толькі здольная прыцягваць з далёкіх краін птушак менавіта туды, дзе яны вылупіліся з яек. Яна нам — надзей-ная маральная апора, як слушна сказаў аднойчы Васіль Пяскоў.

А яшчэ родная мясціна, падключаючы нас зноў да невычэрпнага акумулятара дзяцінства — самай доўгай часткі чалавечага жыцця,— абнаўляе нашыя ўстоі, падагравае сэрцы, напаўняючы іх упэўне-насцю, адчуваннем шчасця і ўсведамленнем тваёй патрэбнасці, напаўняе новым ладункам аптымізму.

Дзе яшчэ можаш так хораша пакрасавацца: маўляў, вы ж добра ведаеце, кім я быў, і хутчэй бяжыце, каб паўзірацца, кім я стаў цяпер, чаго дасягнуў! Калі ж наваліцца бяда, дзе табе гэтак паспачуваюць і выслухаюць, як не ў асяроддзі, якое забяспечыла жыццё яшчэ тваім бацькам, дзядам і прадзедам.

Куды б ты потым пі пасяліўся, гэта будзе для цябе не гняздо, а толькі прыстанішча.

Шчаслівыя, самі нават не ведаюць, як шчаслівыя людзі, у якіх заўсёды пад рукой «наймільшы твой куток, дзе закапаны твой пупок»,— я ім часта зайздрошчу[⁴⁷], паўтараючы ў душы пушкінскія словы: