Карані

ЭПІЛОГ

1

Дзядзьку Лаўрэна знайшлі аж праз тры месяцы — у другой палове сакавіка, калі з палёў сходзіў снег, а па Нёмане збіраліся дружна шугануць крыгі.

Першыя падалі сігнал аб старым чалавеку вясковыя сабакі. Бобікі і жучкі збегліся на яго выць. Гэта зацікавіла дзяцей. Тыя паклікалі бацькоў — так усё і выкрылася.

Скаваны рэшткамі сумёту ў глыбокай баразне стары Маркевіч ляжаў каля валуна навідоку ад свайго хутара і за трыццаць крокаў ад могілак. Твар яго быў да касці абклёваны варонамі. Размоклая вопратка падобная была да набрынялай вадой кары. З былой цёплай куртачкі тырчалі ў розныя бакі стужкі цыгейкі і жоўтага паралону, а дзядзькавы ногі ў ботах з доўгімі халявамі грунтоўна замураваў заледзянелы снег — людзям давялося выдзіраць іх ломікам.

Што і казаць, здарэнне гэтае для вёскі раўнялася хіба што славутаму землятрусу, які ў 1977 годзе з Румыніі дакаціўся аж да Зялёнай Даліны.

Міліцыя сабрала людзей ды склала акт — пры якіх абставінах і дакладна калі знойдзена цела, у якім яно было стане, якая на ім выяўлена вопратка, бялізна, шапка, шалік і абутак. Затым труп старога павезлі ў горад, дзе занялася ім судовая экспертыза. Гэтым часам двое следчых сабралі яшчэ раз маладых і дарослых зялёнадалінцаў ды распыталі людзей больш грунтоўна. Допыт павялі як прафесіяналы, што ведаюць у гэтым толк.

Вопытныя следчыя вельмі хутка ўстанавілі, як наступіла ў чалавека смерць.

Л. Я. Маркевіч прыехаў у вёску пад самы вечар. Накіраваўся чамусьці па снежнай цаліне ў бок могілак і прысеў на валун. Завейка сыпала густым снегам, а на полі не было жывой душы. На валуне Маркевіча заўважалі зялёнадалінцы не адзін раз і пры жыцці яшчэ жонкі, бо камень наводзіў Лаўрэна на адпаведны роздум — гісторыя каменя на вёсцы была ўсім вядомая.

На гэты раз стары чалавек чамусьці затрымаўся на валуне даўжэй. Але, на сваё няшчасце, ён задрамаў ды замёрз да непрытомнасці. Потым зваліўся ў глыбокую баразну побач, дзе да раніцы яго і замяло снегам.

Як бы ў пацвярджэнне таму, што ўстанавілі следчыя, сведчыў і акт судовай экспертызы.

У акце гаварылася:

«...Стан органаў Л. Я. Маркевіча — здавальняючы. Траўм на целе, драпін на скуры, сінякоў ды слядоў алкаголю ў крыві не выяўлена.

Смерць Л. Я. Маркевіча наступіла ад агульнага ахаладжэння».

Калі ўсё высветлілі, цела міліцыя выдала сынам.

Малодшаму брату сярэдні і старэйшы адразу адбілі ва Уладзівасток тэлеграму. Але Мікалай Маркевіч адправіўся якраз у заморскае плаванне, і нават чакаць ад яго адказу ў бліжэйшы час не было сэнсу, не гаворачы аб прыездзе. Мікалаева Іна тэлеграмай выказала братам спачуванне і папрасіла за мужа прабачэння. Заадно прыслала на пахаванне трыста рублёў ды аб'явіла, што прыляцець не можа таксама — у яслі носіць блізнят.

Павел з Уладзікам вырашылі самі — бацьку на вечны спачын пакласці ў вёсцы, пахаваць побач з мацерай і абаім паставіць летам адзін, але добры, помнік.

2

Калі пляменнік нябожчыка — Франак — раніцой з горада прывёз грузавічкай труну з целам свайго дзядзькі, даяркі прымайстравалі яе на табурэтку ў фае клуба ды выставілі ганаровую варту. Загадчык клуба вынес на сцэну і ўключыў магнітафон з жалобнай музыкай.

Зялёная Даліна, калі гаварыць па-даўнейшаму, мела ўсяго з пяцьдзесят «дымаў» — сярэдняя беларуская вёсачка. Жыло ў ёй цяпер толькі з дзвесце душ, і за пару гадзін ледзь не ўсе яны прыйшлі на пахаванне. Старэйшыя мужчыны з'явіліся чыста паголенымі ды прыстойна апранутымі — як рабілі тут у сумных выпадках з часоў дзеда і прадзеда. Найлепшае адзенне і жанчыны апранулі. А старыя падаставалі нават з куфраў тое, што насілі яшчэ іхнія бабулі. Некаторыя пажылыя цёткі прывалаклі з сабой нават і ўнукаў — тых, што не адбіліся пакуль што ад іх усохлых рук.

На вясковых мярлінах у нас заўсёды лямантавалі ды вылі бабы — голасна, роспачліва і шматслоўна. Пад бабскае выццё, жэсты і лямант кожны раз неслі на могілкі целы памёршых ды забітых. У тых лямантах і драматычных жэстах было асэнсаванне таго, што здарылася, і — пахвала ды слава нябожчыку ці нябожчыцы.

Плач і лямант па памёршых — і абадрэнне жывым.

У кожнай зялёнадалінскай цёткі была напагатове прычына да слёз, а над чужой бядой — енк і плач найбольш салодкі. Два гады з паловай таму, гледзячы на бездапаможнага ўдаўца, бабы давалі волю слязам і дружна галасілі над Нінай. «Наенчыліса» тады яны ўволю.

Ля Лаўрэнавай труны зараз толькі той-сёй украдкай усхліпнуў, бо мала засталося равеснікаў нябожчыка. У зале панавала атмасфера павагі, якая ішла ад даўняй зямной ісціны — «хоць плач, хоць скач, а не ўстане твая кляч»; ад смерці аніяк не выкруцішся, усе памром і ТАМ будзем, а Яфімаў Лаўрэн, калі па-чэснаму ды па справядлівасці разабрацца, пажыў не так і мала — акурат колькі яго аднагодкі. Затое смерць меў надта лёгкую, аб якой іншыя толькі мараць — бальніцы ды розныя аперацыі з перавязкамі і ўколамі, з працэдурамі ўліванняў ды пераліванняў яго, «дзякуй богаві», мінавалі. Толькі ў душы людзі, бытта змовіўшыся, таілі за аднавяскоўца да Лаўрэнавых сыноў горыч абурэння. Але выказаць гэта адклалі на потым, калі надарыцца адпаведная аказія — не станеш жа тут, пры нябожчыку, узнімаць скандал!

Браты на ферме ўзялі гнядога каня з платформай, на якой бацька столькі гадоў звозіў бітоны з малаком ад прыватных кароў да сябе на ферму і валачыў траву з пакосу. Покуль той самы, яшчэ Лаўрэнам добра адкормлены гняды з яблыкамі на крупе, наставіўшы аксамітныя шырокія храпы, падазрона нюхаў паветра ды зыркаў з сумам на людзей, бытта нават сваімі конскімі мазгамі разумеючы павагу хвілі, кабеты ўмомант выслалі платформу даматканымі дыванамі. На краі платформы паставілі цэлыя батарэі вазонаў і вазончыкаў. Затым уладкавалі вянкі. Наклалі яшчэ і кветак.

Не раней і не пазней, дакладна ў той момант, калі было трэба, з'явіўся і старшыня калгаса — энергічны кірпаты хлапец у лёгкай куртачцы з бліскучымі замкамі на грудзях, кішэнях і рукавах ды з такім медзяным ад загару тварам, ілбом, шыяй і вушамі, бытта прыляцеў толькі што з Каўказа.

Усе адразу прыціхлі.

Старшыня дзелавітым позіркам акінуў усіх, хто сабраўся. Учэпістымі вачыма апёк непрыязна Лаўрэнавых сыноў ды не без варожай цікавасці з ног да галавы агледзеў захутаных у чорныя шаляновачкі нявестак. Затым кіўнуў загадчыку клуба, каб выключыў жалобны марш. I адкрыў грамадзянскую паніхіду.

Энергічны малады чалавек пачаў адразу выкладваць усё пра нябожчыка. Гаварыў старшыня без ніякіх паперак, коратка і звонка. Яго словы былі вельмі простыя, непадроблена шчырыя і цёплыя, ад чаго ў клубе зрабілася абсалютная цішыня. Паступова замерлі нават без руху малыя, а ўдзячныя вяскоўцы ледзьве ўжо стрымлівалі хваляванне — нібыта гаварылася пра іх саміх.

Пад канец прамовы загарэлы хлапец нізка пакланіўся труне ды сказаў:

Бывайце, шаноўны дзядзька Лаўрэн! Бывайце, працавіты, сумленны ды сціплы грамадзянін — чалавек з вялікай літары — адзін з тых, залатымі рукамі каторых абноўлена прынёманская зямля і нашая вёска! Усё-ўсенько вакол зробленае створана не абы-якімі намаганнямі вашага шчодрага сэрца, загартаваных нерваў і мужыцкай упартасці, мноствам вашага поту, мазалёў і цярпення! Дзякуем вам, дзядзьку Лаўрэне, за ўсё гэта! Людзі вас, дарагі Лаўрэн Яфімавіч, памятаць будуць ды насіць у сэрцах сваіх! На вашым прыкладзе мацяркі дзяцей будуць выхоўваць, і доўга-доўга, пакуль Зялёная Даліна стаяцьме каля Нёмана, красавацца будзе і плён вашай работы! Ад усіх нас тут сабраных, а таксама і ад тых, хто яшчэ вас добра памятае, хто вам многім абавязаны і шануе вас, але не змог, на жаль, сюды прыйсці сам і выказацца,— нізкі-нізкі вам паклон і ўшанаванне, а родная зямелька хай будзе для вас заўсёды пухам!

Амаль тое самае гаварылі парторг і загадчык фермы. Летам — буракаводка, а зараз — даярка, жонка лайдака Алёшкі, празванага на вёсцы двайной мянушкай — «Амэрыканец» і, па цане «чарніла» — «Рубдваццаць», за ім, пачала:

— Цяжкая, неміласэрная, гарбатая была ўся нашая жызня! У вечнай рабоце, у вечных клопатах, у вечных турботах і беганіне, як правільно ўжэ сказаў тут наш старшыня! Ох, і смылела нам спіна, Лаўрэне, ты сам пра гэто добро ведаеш! Смылела і балела, а мы ўсё тыралі, тыралі і тыралі!.. Ох, і тыралі, як праклятыя!.. I дзякуй табе, што ты нам надто... Што, вядомо, не так, бы некаторыя... Бы мой п'яніца, які з самаго ранку ўжэ адно і думае, каб дзе... Каб з кім... Каб што-небудзь дзе... Добро было і Нінцы тваёй за такім мужыком, бо за густым кустом і трава зелянейшая!.. Твая кабета і магла быць такой, бо ты, Лаўрэне, ёй... Бо яна заўша за табой, чалавекам, як за камен-най сцяной... Бо не так, як іншыя — часам з квасам, а парой — з бядой...

Расцвеленая старшынёй і ўспамінамі жанчына нагадала, як з нябожчыкавай Нінкай палола буракі, як Лаўрэн бярог жонку, як Нінка не лічыла гэта нават вартым увагі, як яна зайздросціла напарніцы, як хваліла чалавека і будзе хваліць, як зайздросцілі Нінцы зялёнадалінскія бабы...

Бедная кабеціна аж падавілася ад успамінаў горкім плачам.

Старшыня даярку ўважліва выслухаў. Паспачуваў. Падзякаваў за цёплыя словы. Спытаўся — хто яшчэ будзе гаварыць? Суседка таўканула ў бок Макараву Тэклю, выгукнула:

— Во, яна!

— Я — потым,— вельмі спакойна і самаўпэўнена аб'явіла Макарыха.

Старшыня здзівіўся, але ўгаворваць не стаў. Паніхіду на гэтым аб'явіў закрытай. Яго адразу атакаваў Белакоз Аляксандр з Гудзевіч — шэптам пачаў прасіць грошай на стары вятрак пад Баранавічамі, каб перавезці яго для этнаграфічнага музея. Каб не парушыць павагі хвілі, асцярожна ступаючы, старшыня з мясцовым актывістам адышлі.

Забітую наглуха труну мужчыны вывалаклі на двор ды паставілі на дываны — сярод вазонаў, кветак, вянкоў з мірту і жалезных, якія сыны прывезлі поўныя свае машыны з горада. Са сцэны звалаклі магнітафон і прымасцілі ззаду.

Працэсія ад клуба паволі вырушыла на могілкі, расцягнуўшыся крокаў на сто.

3

Крапак у гэты час даглядаў на сваім падворку ўнукаў. Яго Хвядора паляцела на пахаванне, а мужа паабяцала падмяніць для памінак. Зміцер пасвіў зараз малых ды, бы той застаялы конь, ірвучыся ў дарогу, стараўся з прагнасцю разглядзець, што адбываецца каля могілак і сельскага клуба.

Гарадскія дочкі трымалі ў дзеда з бабай траіх пяці-шасці гадовых хлопчыкаў. Двое падшыванцаў валтузіліся каля кастра з дрывамі, сляпенькі ж на адно вока — турзаў старога за штаны.

— Дзеду, а куды дзядзю закапааюць?— дапытваўся, заінтрыгава-ны тым, што чуў ад дарослых.

— У гліну, Антон.

— Цяпе-ер?

— Ага.

— Хы, яна ж халодная!

— Памёршыя холаду не адчуваюць.

— А я-ак?

— Просто — ніяк.

— Чаму ў гліну?

— Бо ўсе людзі з яе прыходзяць, у яе і кладуцца.

— А як з яе выходзяць?

— А табе пра ўсё трэ ведаць?

— Ага.

Выпадак з Лаўрэнам Зміцера надта ж уразіў, напоўніў неспакоем, адчуваннем невытлумачальнай віны ды непапраўнай страты. Чалавек з яго быў незайздросны. Даўно зняверыўшыся ў сабе, Зміцер усю надзею і няздзейсненыя мары аб шчасці ўсклаў на Лаўрэна, які, маўляў, спазнае ўвесь той рай і за яго. У душы Зміцер вельмі ганарыўся слаўным земляком ды радаваўся таму, як паважаюць яго людзі, як любяць дзеці і як яму ўсё «шыхуе».

Выходзіць, Лаўрэну даставалася яшчэ горш, але ён умеў бяду сваю хаваць.

Чалавек адчуў сябе надта ашуканым і расчараваным. Вестка так уразіла, што Зміцер цяпер не бачыў сэнсу, дзеля чаго жыць далей. Раптам з'явілася думка, што памрэ хутка і ён. (Як ні дзіўна, але праз дзень і праўда яго разбіў двухбаковы параліч. Крапака ў цяжкім стане «хуткая дапамога» завезла ў бераставіцкую бальніцу, адкуль ён жывым ужо не выйшаў.) А покуль што ад неспакою чалавек не знаходзіў сабе месца. Найлепш яму цяпер было б паштурхацца ў натоўпе аднавяскоўцаў каля труны, але ж нічога не папішаш — унукі.

А гаварыць з малымі Зміцер умеў. Гутарка лілася ў яго з дзецьмі проста, здатна і гладка. Мажліва таму ўнукі любілі яго больш за бабу, што неаднойчы было прычынай сварак у яго сям'і.

— Бог з гліны іх вылеплівае, хібо ж ты не ведаў?

— Не-а.

— Ну, во, то цяпер ведай.

— А як іх вылеплівае?

— Бы твой тато — звяроў з пласціліну.

— А чаму з гліны?

— Яна, унучак, велькую сілу надто мае.

— А якую сілу?

— Падумай сам. З яе печы лепяць. I збанкі. Падлогі калісь гліняныя мелі, ток для малацьбы. Лішаі ёю мазалі, каб зводзіліса. А ў голад, бывало, гліну нават елі. Ты не пробаваў яе хібо ніколі?

— Ага! На беразе Верацейкі, калі бліны пяклі! Поўны рот набіраў!..

— Ну, во!

— А чаму ў таты звяры і людзі, што з лтісці... пасці... пе бегаюць, не маргаюць і не гавораць?

— Бо зляпіць іх — шчэ не ўсё. Ого, каб так было ўсё просто! Яны шчэ — без душы! А твой тата, ды і я душы ім даць не можам, а толькі — бог. Ёо-о, маё-о, ты і пра гэто шчэ не ведаеш?

— Не-а.

Праз хвіліну:

— А душу як ім робіць?

— Дае.

— Ага, дае. А як?

— Вельмі просто. Ты ведаеш, для чаго ў нас з табой пупы?

— Ну, дзіркі на жываце?

— Не-а.

— О-о, унучак, штука надто патрэбная — пуп! Праз яго мы і людзьмі пасталі! Бог такого чалавечка злепіць ды паставіць у зацішак за хлеўчык, каб прасыхаў. А калі на сонцы ўжэ добро падсохне, якраз праз гэты самы пуп удыхае яму душу. I толькі тады — чалавек гатоў. Адно каленкам яму пад попку — ідзі сабе і жыві!

— А што такое бог?

— Старшыня на небе.

— Для чаго ён чалавекаў робіць?

Зміцер хвіліну прыслухаўся, прыгледзеўся ўдаль.

— Бо сумно яму, хлопец, надто на тым небе аднаму. Падумай сам — ні цілівізара, ні радзіва ўверсе няма, толькі хмары і хмары ды часамі якая варона, шуляк ці бусел праляціць! Хібо ж ты не засумаваў бы? А так — выгляне сабе з-за хмаркі, паўзіраецца на народ — усё весялей.

— А дзе цяпер чалавечкі сохнуць, за якім хлеўчыкам?

— По-ойдзем, дзеду, пакажы-ы!

— Ёо-о, маё-о, чаго захацеў! Антон, бог надто злуе, калі за яго работай падглядуваюць!

— Мы схава-аемса, дзеду, не ўба-ачыць!

— Што-о ты, уну-учак?!

— Пра-аўда! Я хавацца ўме-ею і цябе навучу!

— Ой, я баюса! Бо ведаеш, чаму ў зайцоў губа рассечаная?

— Не-а.

Зміцер цяпер з усяе сілы напружыў зрок, выглядаючы. Не, каля клуба ўсё гэтаксама было спакойна.

— Ну, то слухай. Аднойчы касы са сваімі зайчанятамі падышоў да чалавечкаў, калі тыя прасыхалі. Малыя — што? Давай адразу фігляваць! Аднаму чалавечку нос скруцілі, другому ноздры вывернулі, трэцяму валасы выдзергалі!.. А ё-о, маё-о, чаго толькі не навычаў-плялі! Бог убачыў ды надто расстроіўса. А потым шчэ — зазлаваў. Вядомо, было за што! Хібо мы на яго месцы не злавалі б? Зайцы бачаць — бяда, і — лататы ў лес! Але бог паспеў запусціць у звяркоў кульбай і зайчысе рассёк губу! З таго часу людзі на зямлі пайшлі — і крываносыя, і з вывернутымі ноздрамі, і лысыя, і лупатыя, і клышаногія, і ўсялякія... А халерныя зайцы бегаюць з рассечанымі губамі. Цяпер — ясно?

— Ага-а...

Малы хвіліну меркаваў.

— Дзеду-у, а мы чалавечкаў чапаць не бу-удзем! Мы адно пагля-адзім, дзед! Хадзе-ем!..

Убачыўшы, што ўнук з дзедам занятыя надта цікавай гутаркай, кінулі валтузню і астатнія малыя. Прыляцелі да іх, адразу падхапілі.

— Дзед, хадзе-ем!

— Вядзі-і нас, дзед!..

— З такімі насамі — да людзе-ей? Каб баба мяне са свету звяла? Вытрыце іх, недарайды!

I цяпер Зміцеру давялося забаўляць траіх. А гэта было не так проста. Бегчы на абгонкі малыя не хацелі. Што тут прыдумаць?

Дзед выламаў ім вішнёвыя кіёчкі ды пастроіў унукаў «у калону па тры». Праз хвіліну малое «войска» з «карабінамі» на плячах, старанна тупаючы, пад дзедаву каманду ўжо маршыравала. Бязбожна скажаючы польскія словы, хлопцы паўтаралі за ім:

Раптам разанулі жаласлівыя гукі жалобнага марша. Крапак «плютону» свайму падаў каманду:

— Стой, хлопцы, во-ольна! Давайце цяпер на іх паглядзім! Там і вашая баба!..

Пераўтварыўшыся ўвесь у слых, Крапак прыліп да плота ды пачаў назіраць, як у бок могілак пацягнулася працэсія.

4

Канчалася зіма. Бы пярэстыя каровы, яе рэшткі яшчэ белягцелі адно ў полі — па ямінах, лагчынах ды балотах.

У Зялёнай Даліне, праз якую везлі на вечны спачын дзядзьку Лаўрэна, таксама ляжалі там-сям языкі снегу. Ён тут быў прыцямнелы, бытта снег сціснуў ад болю калісьці так белыя зубы ды ўсё яшчэ іх гэтак трымаў,— цвёрды ляжаў, як бетон, бо па ім усю зіму тапталіся ды ездзілі,— ён віднеўся ля платоў пад вясковым брудам і разлезлымі газетамі.

Затое неба — сіняе-сіняе, бы з лакіраванай паштовачкі — ураж-вала сваёй бязмежнасцю. Грэла і сляпіла сакавіцкае сонца. Першыя жаўрукі спрабавалі цягнуць сваю адвечную песню — без пачатку і без канца. Праз шыбіны дамоў, размаляваныя на каляровыя квадраты, віднеліся старыя фанерныя скрыначкі ад пасылак ці бляшанкі з-пад кансерваў з зямлёй, у якіх ужо дружна цягнуліся ўгору зялёная шчотачка з тонкіх стрэлачак цыбулі, памідорная ды капусная расада для парнікоў.

Людзі крочылі за труной, парасшпільваўшы зімовыя палітоны. Распрамянёныя жанчыны пасцягвалі на патыліцы цёплыя хусткі ды пазабіралі ў дзяцей шалікі, рукавічкі, пальчаткі.

Лаўрэнавы сыны з нявесткамі ў чорных шаляновачках тупалі адразу за платформай. Уладзік трымаў сына на руках, бо малы імкнуўся ўзабрацца на воз, і не маглі знайсці на яго ўправы. Браты крочылі з апушчанымі галовамі, паныла — не маглі не заўважаць да сябе варожай адчужанасці аднасяльчан. I от дзіва, яшчэ толькі восем месяцаў таму, калі забіралі старога ў горад, была гэта толькі іх аса-бістая справа, і тады ніхто нават не падумаў бы соваць у яе свой нос. Вяртанне ж бацькі ў вёску ўжо датычыла ўсяе Зялёнай Даліны, а яго родныя сыны як бы не мелі цяпер і права што-небудзь пікнуць.

Падзея з нечаканай смерцю старога Маркевіча ўсё пашыралася і пашыралася, абрастаючы, бы той снежны камяк, дзіка неверагодны-мі падрабязнасцямі. Вёска аж млела ад здагадак. Людзі былі наструненыя і намагнічаныя.

Франак Шмігельскі праінфармаваў братоў, што сярод вяскоўцаў разышлася чутка, бытта сыны ў горадзе старога не толькі не даглядалі ды не спрыялі яму, а якраз з бацькі надта здзекаваліся. Бытта білі Лаўрэна ды марылі голадам: калі бацька хацеў чаго-небудзь, напрыклад, баршчу, бонды ці капусты, мусіў употайкі ад родных багатых дзяцей шукаць у звярынцы Соньку Касіла, і масалянка яго падкормлівала, бо інакш — з голаду бы чалавек стары памёр. Бытта нявестка калі і давала свайму свёкру якога балаболу, то гэтак брыдзілася, што посуд і лыжку потым старанна працірала карболкай. Бытта бы нават спаў Лаўрэн у іх, як той сабака,— на галюткай падлозе ў кутку, а пра ложак нават і марыць не мог. Бытта бы паштарка выявіла праз міліцыю, што і калгасная пенсія да Лаўрэна не даходзіць — нявесткі спраўныя забіралі сабе ды дзялілі на ўборы.

А ўсё з-за таго сыны яго гэтак мэнчылі, бо бытта дабіваліся, каб стары прызнаўся, дзе хавае золата, атрыманае ў спадчыну. Яшчэ Лаўрэнаў дзед і прадзед з Налібоцкай пушчы цэлы свой век ганялі па Нёмане аж у Клайпеду плыты, за якія ў Прусіі плытагонам залатымі рублямі плацілі. Лаўрэн сынам бытта бы так і не паддаўся, як яго, беднага, ні муштравалі, як ні мардавалі, як ні здзекаваліся, ні вы-пытвалі.

Лаўрэн бытта бы прыехаў аднойчы ў вёску на ноч, са схованкі ўзяў толькі крыху золата на зубы, а рэшту зноў закапаў туды сама. Вярнуўшыся ў Гродна, зубы тыя сабе ўставіў, паказаў сынам ды нявесткам аб'явіў:

«Бачылі? Астатняе — хай лепш у сырой зямлі гніе да канца свету, чым вам, абармотам такім, чым вашым надто спраўным жанкам карыстацца ім!»

Аўтару гэтага рамана-рэквіема па дзядзьку Лаўрэну сярэдні сын потым прызнаваўся:

— Я тады, б-бляха, з жахам пабачыў — не хочуць чамусьці мяне людзі і слухаць нават. Што — слухаць! Упадзі тады перад зялёнадалін-цамі на калені, разарві на грудзях кашулю, пачні ў дадатак клясціса ды бажыцца і роднай маткай, і ўсімі святымі, шчэ, б-бляха, у доказ стань на вачах у іх зямлю з граззю грызці, што ўсё гэто буйда, што старога ў мяне ніхто не кранаў і пальцам, не казаў на яго кепскага слова, ніколі мы не адбіралі ў яго пенсіі, што ўсе мы, б-бляха, як толькі маглі, бацьку кармілі, паілі і даглядалі, каб цёнгле чалавек быў сыты, у спакоі і дастатку, каб заўсёды свае грошы меў, каб быў незалежны, каб яму цяпло было ды не мулко, каб доўго спаў і смачно з'еў з чыстаго посуду, а ўсё роўна — ніхто не паверыць мне, хоць трэсні! Чамусьці баек ім пра Маркевічаў раптам захацеласа! Уладзік задумаўся.

— Ха! На падлозе спаў — бо так сам захацеў! Карболкай посуд мая жонка яму нібыта выцірала, ха! Кіра, напэўно, і не ведае, што такое карболка — цяпер і на вёсцы не кожная баба чула пра карболку! Жонка выдзяляла яму пажы, відэлец, лыжкі і талеркі, спецыяльны ручнік нават, то і свайму — выдзяляла б, бо такая ўжэ брыдлівая баба ўрадзілася і ніц не зробіш! Але — каб шкадаваць чаго яму?!. Ну, не-е-е, такого не было! Я б за такое ёй!.. I вы-ыдумаюць, б-бляха, чортведамо што!

Уладзіку і на пахаванні было найгорш.

Калі працэсія збіралася вырушыць ад клуба на могілкі, ён першы і ўбачыў спушчаныя скаты ў абодвух «Жыгулях». Спачатку аж не паверыў сваім вачам, таму прыгледзеўся лепш. Не памыліўся — спушчаныя.

З Паўлам яны паставілі машыны на падворку сельсавета. Да скатаў — каб прапароць, з-за плота — падабрацца зусім проста, але ж ці яны маглі тады пра гэта і падумаць! I зараз абедзве машыны стаялі перакошаныя, бо Уладзікавы два колы левыя і абодва правыя Паўлавы — сядзелі на абадах.

Адным словам, братоў Маркевічаў землякі назаўсёды закляймілі. Яшчэ бытта і прыстукнулі пячаткай на векі вечныя — во, гіцлі гарадскія, майце за сваё ды ведайце, што за так гэта вам не прайшло! Бяссільныя цяпер што-небудзь змяніць, з адчуваннем беспаваротнай страты абодва Маркевічы, панурыўшы вінаватыя галовы, насупле-ныя, пакорна тупалі за платформай ды перажывалі.

Недалёка ад Маркевічаў тупалі жонка Крапака Хвядора і ўдава Кавальцовага Макара Тэкля. Маршчатыя бабулі — яшчэ рухавыя. Мелі на сабе бардовыя андаракі з цёмнымі і бліскучымі палоскамі з верху ў ніз ды з кароценькімі махрамі, вытканымі, мажліва, яшчэ да першай сусветнай вайны іхнімі мацяркамі, а мо і бабулямі. Абедзве кабеты трымалі сябе чынна, крочылі незалежна, не спяшаючыся і, бы ад злачынцаў, адводзілі ад братоў вочы, а на тварах ды вуснах сваіх захоўвалі выраз суровай ды сумнай зацятасці. Усё гэта, аднак, ім зусім не перашкаджала захапляцца і божым светам.

Злы Уладзік выразна чуў, як бабулі ажыўлена адна да адной гаварылі:

— Галасіць калі надумала?

— Як труну засыпаць будуць.

— Ага, тады — якраз. Але ты глядзі — нават сонцо стало ў каравул да Лаўрэна!

— До-обры дзень для пахавання, ох, фа-айны!..

Хвядора пацягнула носам:

— Бяссовесныя нівесткі нават у апошні дзень свайго свёкра ўважыць не маглі!

— Гэто не ад іх нясе! Кажуць, на бацькаво цело сын цэлую бутэлечку духоў выліў, бо кепскія пахі ўжэ ад яго пайшлі!

— А-а, хібо што! Глянь, Тэкля, у раўчак! Во-о, на левую руку глядзі, варона! Бачыш? Дальбо, трава зелянее!

— Ага-а! Шчэ якая шаўкавістая!

— I ўвогуле — ах, як на дварэ харашэ! Вясенняе сонцо — што ласкавае слоўцо!

— I ты адно падумай — толькі бліснуло пару дзён якіх-небудзь, а — маеш! Такая шчэ, здаецца, сырая зямля ўсюду, такія халодныя шчэ стаяць ночы з марозікамі, і снег месцамі унь свеціцца, бы чалавечыя косці ля прыгоркаў!

— Але шаршавы.

— На ўраджай! Напэўно — на ўраджай, так калісь старыя людзі казалі!

— Дай бог!

— Сокі ў дрэвах ужэ цякуць! Хутко на балоце і шчавей пакажацца, а там і краты зямлю скапаюць сваімі норамі.

— О-о, тады вясна ўжэ нарыхтык возьмецца — крот табе не стане брацца за работу, яе не чуючы!

— Будзе ўсё гэто, Тэклечка, напэўно будзе! А мы, галубка, з табой — бы тая трава ў жніво — і ў цяпле жывём, і ў выгодах, а — усыхаем, усыха-аем, з кожным днём сохнем! Званы — так і глядзі, зазвоняць над намі!

— Ой, дальбо, Хвядоро, праўду кажаш! Але — ніц не папішаш!

— О-о, ніхто шчэ ад гэтаго не адбрыкаўса — няма такога чалавека і не было! Макар мой, царство яму нябеснае, ТАМ унь з паўгода ўжэ — мне за ім даўно пара!..

— А дзяцей, а ўнукаў — на каго пакінеш?!

— Гэто толькі і трымае мяне шчэ на гэтым свеце, дальбо!

— Не-е, Зміцер мой — не скажу — трымаецца якось. Ноччу спіць добро і паесць можа... А пашлю куды, то хоць і пабурчыць, аднак і ў само Гродно з'егдзіць, і ў Бераставіцу ці ў Ваўкавыск нават. I ў магазін заўсёды ён у нас ходзіць. Пасядзіць, пасядзіць над сваёй Бібліяй, а скажу — за сумку і адпраўляецца! А то ў цілівізар вочы ўставіць. Калі здарыласа ГЭТО з Лаўрэнам, убіў сабе ў галаву, што і ён хутко памрэ. Як ні ўгаворуваю, а ён — сваё... Пакінула яго з малымі на падворку. На памінкі падмяню, бо выпіць, падло, любіць, але з-за ўнукаў нам абаім быць там не выпадае.

Працэсія з асфальту якраз павярнула на дарожку, якая вяла на могілкі. Скончыўшы хваліцца мужыком, Хвядора не прамінула прыгледзецца да «нівестак» нябожчыка, калі на павароце можна было паўзірацца да іх у профіль і ў анфас.

Праз хвіліну сказала, надта ўражаная:

— Але ж ты толькі падумай, Тэкля, старэйшы Нінчын хлопец такім быў, здаецца, цямцеляватым і недапечаным, такое мяло, а кралю адхапіў!

— Але. Нядарам, тыбачко, кажуць — хоць мужык, як шкарпетка, затое жонка яго — як кветка!

— I мы са Зміцерам дзівімоса над гэтым не раз!.. Толькі — бяздзетная. Што Нінчынаму Паўлу з яе красы — на хлеб мазаць да чаю? Без карысці яе краса!

— Мо шчэ родзіць.

— Дай ты ве-еры — яна ж сабаку завяла! Хібо такая пра дзяцей табе думаць стане? Рыхтык!

— Кажуць, мода цяпер пайшла такая ў гарадах... Але людзі гавораць — гэтая шчэ не найгоршая. Жонка меншаго зводзіла Лаўрэна са свету...

— А цяпер прыперліса — адная нявестка і другая на пахаванне. Як падумаю, то Лаўрэн надто ж адзінокім быў у тым горадзе!

— Адзінокімі прыходзяць на свет, адзінокімі і адыходзяць.

— Дальбо, праўда.

— Глянь, а што там Яворскі Стась робіць у Лаўрэнавым садку?

— Кару з яблынь абдзірае, якая шалушыцца!

— А-а, дрэвы збіраецца бяліць. Гаспадарлівы хлопец трапіў...

— Гаспадарлівы! Пару яблынь спілаваў, бо старыя... А Лаўрэну ўжэ ніц не трэ...

— Марыся, кажуць, Франака сваго так прасіла, так маліла, каб на пахаванне ўзяў!..

— А-ай, куды-ы ёй! На днях заходзіла да яе... Не есць ужэ нічого... Страву толькі паныдзгае, паныдзгае... Даходзіць баба. Жыць, беднай, засталоса, бы той расінцы, што застыла на канцы лісточка — да першаго ветрыку... Папаляжала і так даволі!

— Папаляжа-ала, не дай ты божа!..

— О-ой, Тэклечко, паслухай!

З-над Нёмана вецер данёс жаласлізы енк кнігавак.

— Ты ба-ачыш? Прыляцелі ўжэ з выраю і яны!

— Бытта спецыяльна, каб паплакацца над Лаўрэнам!

Уладзіка турзануў сын:

— Тата, а пад'ехаць на возіку дадуць?

Злы бацька гыркнуў:

— Дадуць, дадуць!

— Калі-і ўжо?

— Настане час!

Праз хвіліну:

— А на коніка паса-адзіс?

— Пасаджу — толькі маўчы!

5

Нарэшце працэсія прыбыла на могілкі. Паміж дрэў ляжала яшчэ многа спрасаванага снегу, але і з яго павылазілі ўжо шматлікія квадрацікі магілак з рознымі помнікамі, а на таполях і бярозах прыгрэтыя сонцам купіны амялы зазелянелі ўжо гэтак, як у агародчыках зелянее першая салата. Людзі могілкі паволі аб'ехалі ды спыніліся з канём недалёка ад мясціны, дзе жаўцела выкапаная для дзядзькі Лаўрэна яма і тырчалі лапаты.

Хавалі яго побач з жонкай.

Франак з сябрамі знялі з воза труну ды асцярожна перанеслі цераз нізкую каменную агароджу. Пад гукі тых самых магнітафонных маршаў Шапэна і пачалося пахаванне.

А ў гэты час над сабраным народам дурэлі ад вясны гракі. Бліскучыя, як сажа, птушкі паспелі недзе ад'есціся ды набраць цела, і пад іх цяжарам, бы ад каменняў, угіналіся галінкі высокіх таполяў і бяроз — зусім незразумелым было, як цяжар такі трымае на сабе празрыстае паветра і як гэтыя крамяністыя птушкі ўмудраюцца яшчэ і лётаць.

Разбіраючы, мабыць, надта важную і надта тэрміновую праблему, усхваляваныя гракі ды грачыхі нагвалт нешта даводзілі адны адным, спрачаліся ды дзерліся на ўсё горла, ківаючы яшчэ і ў такт галовамі. Дзерліся — да хрыпаты і знемажэння:

Кр-р-р-ра-а! Кр-р-рра-а!..

Кар-р-рл! Ка-а-арл!..

Мабыць, інфармацыя, якой пры гэтым абменьваліся, была для іх надта абразлівая, бо іншыя ад абурэння дзюбамі, нагамі ламалі нават галінкі ды зноў аж захлыналіся злосцю:

Кр-р-р-ра-а! Кр-р-р-ра-а!.. Кар-р-р-рл! Кар-р-р-рл!..

На бліжэйшую магілку, ані крыху не баючыся людзей, упалі дзве элегантныя плісачкі і, балансіруючы, доўгімі хвосцікамі пачалі абмятаць стары чарназём з рэшткамі снежнай крупы — з аднаго боку, з другога, з трэцяга...

Але птушак ніхто не заўважаў.

У Лаўрэнавых нявестак на тварах малявалася стомленая палёгка — як пры развітанні на вакзале, калі поезд, дзякуй богу, нарэшце адыходзіць і вось-вось яго не стане. Прадаўшчыца парфумернага аддзела з універмага бяздзетная Галіна ўвогуле клопат мела невялікі. Эфектна напусціўшы з-пад шаляноўкі нашампуненыя, цяжкія кашта-навыя кудзеркі, што на сонцы адлівалі жывой бронзай, яна яшчэ выставіла далікатны твар і гладкі лоб, у якім, здавалася кожнаму, хто на яе тады глядзеў, маглі нараджацца толькі вельмі ўзнёслыя, высакародныя, разумныя думкі і ідэі, а чалавек гэты здольны рабіць адно шляхетныя ўчынкі, гаварыць толькі інтэлігентныя і прыемныя словы,— ды з роблена засмучаным тварам цярпліва чакала, калі цырымонія хаўтур нарэшце скончыцца і апынецца яна ў цёплым камфорце салона свайго лімузіна.

У гэты час Кіра, не падаючы і выгляду, бакавым зрокам пільна сачыла за дзецьмі.

Яе Ігар, бадзяга, каля воза паспеў ужо вымазаць аб буксу светлае футэрка ў шмаравідла, і маці зараз ламала галаву, чым бы яго пачысціць, калі вернецца дадому, чым стлуміць смурод нафты. Ці мо лепей узяць нажніцы ды запэцканыя валасінкі акуратна выстрыгчы і гэтае месца добра абліць адэкалонам? Трэба прыгледзецца да шубкі зблізку і тады ўжо вырашаць. Толькі ж невядома, што гэты вісус яшчэ выкіне тут да канца хаўтур,— мажліва, чысціць не стане чаго! I — от бяда, не пабяжыш пры такой сітуацыі да яго, на вачах народа не папрэш ад воза!..

Гэтым часам яе ўвішнага сына зацікавіла ўжо тонкая аксамітная скура рахманага гнядога, праз якую рэльефна прабівалася многа жылак — меншых і большых, бы на карце Паўднёвай Амерыкі — прытокі Амазонкі. Конь пад дубчыкам задрыгаў скурай, бытта зганяючы муху, і малы з радасным здзіўленнем закрычаў да сястры:

— Света, глядзі!

Тая з асуджэннем адводзіла вочы ўбок.

— Светка, хі-хі-хі-хі!

— Ну-у, Све-ета-а!..

Дзяўчынка шыкнула:

— Што робіш, фуліган?

— Хі-хі-хі-хі!

— Мамцы скажу!

— Хі-хі-хі-хі!

— От атрымаеш ад яе! I цябе за гэта не возьме на воз! Я паеду, а ты — не, ага!

— Мяне тата пасадзіць на коніка!

— Паба-ачым, паба-ачым!

— Ён абяца-аў!..

6

Нарэшце Лаўрэнаву дамавіну апусцілі на вяроўках паміж счарнелай ад вільгаці жончынай труной ды пясчанай сценкай. Кожны сыпануў па жменьцы зямлі. Мужчыны дружна хапілі лапаты і абедзве труны пачалі засыпаць. Тэкля толькі цяпер выскачыла з натоўпу і над магілай загаласіла:

У Тэклі гэта быў толькі ўступ. Лёгка адолеўшы яго, бабка цяпер загаласіла зычным голасам на ўсе могілкі:

Успомнілі раптам і іншыя бабы з маладзіцамі, што надарылася аказія вестку перадаць на той свет мацеры і бацьку, сыну і дачцэ, сваяку і сяброўцы, а Лаўрэн зробіць гэта сумленна і талкова, што вестку перадаць праз такога чалавека надта пачэсна. Залямантавалі і яны ды так зладжана адна за адной, бытта кіраваў імі невідочны дырыжор.

Прыбеглі заплаканыя Крапаковы хлапчукі. Кранутая кепскім прадчуваннем, Хвядора толькі глянула на ўнукаў ды паляцела дамоў, а ніхто гэта і не заўважыў.

Мужчыны ўпарта рабілі сваю справу. Засыпаўшы яму, каля Нінчынага крыжа ўкапалі ладную тумбачку з чырвонай зоркай і надпісам на бляшцы. Тады магілку абляпалі лапатамі ды старанна выгладзілі. На жоўты копчык акуратна паклалі з мірту жывыя вянкі і абвязаныя лентачкамі букеты кветак. Прыставілі да крыжа і тумбачкі з восем вянкоў металёвых — ад сыноў, ад нявестак і ўнукаў, ад калгаса, сельсавета і фермы. Затым пад сумную музыку Шапэна ней-кі час усе пастаялі з ненакрытымі галовамі і памаўчалі. Людзі думалі, як бы вырашаючы — разыходзіцца цяпер ці пасля.

Усе выразна чакалі каманды.

Сынам трэба было людзей гэтых запрашаць на памінкі ў сталовую — там даўно накрывалі ўжо сталы, над імі па-сваяцку чаравала разахвочаная Бася. Але ж варожая адчужанасць землякоў цяпер была такой выразнай, што абодва браты ўжо засумняваліся — а ці трэба гэта рабіць.

Варожасць вяскоўцаў перайшла нават на сваяка. Уладзік мімахо-дам чуў, як рыжабароды вадзіцель калгаснага грузавіка, сын настаў-ніцы і завочнік палітэхнікума Юрка за нешта гыркнуў на Франака:

«А я на тваёй праўдзе не быў і быць не хачу, зразумеў? Бо ўсім вядомо, якая з цябе цваная сволач ды махляр, як ты любіш сыпаць людзям жвір у вочы! А шчэ скажу табе, Шмігельскі, ты — надто ўрэдны! Хоць лічыш сябе разумным, як Саламонавы парткі, але запамятай назаўсёды — слухаць цябе больш не збіраюса, пайшоў ты к ядронай мацеры!»

Так цяпер павышаў голас той, хто яшчэ нядаўна маліўся на Франака.

Калі ласка, запрасі, запрасі на памінкі зараз зялёнадалінцаў. Чаму не, на дармовы пачастунак валам прываляць — калтаць змогуць. Яшчэ бацька любіў гаварыць, дзе п'юць, туды і бягуць, у каго сабакай нос нацерлі. Цяпер у калгасе работы мала — людзі больш-менш вольныя. Але ж гэта — вёска са сваімі норавамі, прынцыпамі, звычкамі і хваравітым адчуваннем справядлівасці, а не які-небудзь прафсаюзны сход на аўтабазе, дзе ўсе маўчаць, зыркаюць на гадзіннікі ды мараць аб адным — каб хутчэй скончылася гаварыльня на трыбуне.

Тут ні маўчаць, ні дыпламатнічаць не любяць, не ўмеюць і не хочуць, а што думаюць і адчуваюць, адразу і валяць.

Адзін Зміцер Крапак, падвыпіўшы, не выцерпіць, абавязкова ўспомніць чатыры скаты з дзіркамі, хіба ж праміне? Яшчэ нават нібы і паспачувае: «Ёо-о, маё-о, што якіясьці гіцлі вам, хлопчыкі, нарабілі, каб цябе ўзяла хале-ера!..» Ды галавой нават паківае ад шкадавання. А ў вачах яго прачытаеш такое, што каб і хацеў, да смерці не забудзеш.

А дзябёлая Бася? Тая — дабавіць, хоць і сваячаніцай стаць ужэ збіраецца. У буфетовай — праўду цётка Марыся казала — «жаба на языку не спячэцца» і па словы ў кішэні не палезе!

Толькі п'янчуга Амэрыканец-Рубдваццаць будзе лезці цалавацца ды плясці, што з бацькам былі вялікія сябры яшчэ за польскім часам, стане разувацца, каб паказаць, які ён ветэран, хоць вядома, што палец страціў на балоце.

Вяскоўцы пра такія памінкі потым перадаваць будуць яшчэ нават сваім унукам.

Варожасць гэтая Уладзіка нават крыўдзіла. Адначасова душу яго грызла ўжо і сумленне. Ён сябе дапытваў — а ці яны з Паўлам рабілі ўсё так, як трэба?!.

Адным словам, да сына нарэшце пачало нешта даходзіць, і ранейшай упэўненасці ён ужо цяпер не меў. Найбольш парушылі яе Уладзіку ў міліцыі.

Калі выклікалі туды братоў, каб забіралі цела свайго бацькі ды пакінулі распіску, што не маюць ніякіх прэтэнзій да міліцыі, у калідоры іх спаткаў знаёмы капітан, празваны на вёсцы мянушкай «Панімаеш», а на самай справе — Касцевіч Іван з-пад Скідэля і пляменнік таго самага Міхася Васілька, з каторым Уладзікаў бацька служыў калісьці ў польскім войску. Іван Касцевіч адзін час у Зялёнай Даліне служыў участковым, а бацька ў яго лічыўся актывістам і дапамог не ў адной справе.

«А-а, бацьказабойцы да нас з'явіліся і не запыліліся! — кпліва павітаў іх зямляк.— Ну во, свайго дамагліся вы! Што ж, цяпер — радуйцеся!»

Павел адразу ўспыліў:

«Пайшоў к чорту, начальнік тут мне знайшоўся!»

«Якім правам кідаешся тут гэткімі словамі?»

«А ты якім правам абзываеш нас бацьказабойцамі? Няма ў цябе ніякага доказу так гаварыць!»

«Няма, кажаш?!.»

«А якія, выкладвай!»

Расхваляваўся і Касцевіч:

«Былі б, панімаеш, шчэ тыя самыя доказы — ха-ха! — гутарылі з вамі не так! О-о, тады і пагавары-ылі б — пыл толькі з вас пайшоў бы!»

«Ну-ну!»

«Было б табе і «ну!». Спрабавала, панімаеш, сведчыць нешта Сонька Касіла з Масалян, але потым, баба дурная, раздумала і заяву забрала. Ці не вы ў гэтым пальцы макалі?»

«Сам ты яе шрайбаваць прымусіў! Недзе не адну гадзіну стэльмачыху так і гэтак тут угаворваў ды страшыў, але — не выйшла, ага?! Такое рабіць вы з людзьмі ўмееце!»

«Но, но, уважай на заднія скрэнты! Не забывай, дзе знаходзішся, трымай язык за зубамі! Бо, панімаеш, за такое дзела цябе можна і пад артыкул падсабачыць... Сам добра панімаеш!»

Старэйшы Маркевіч перадражніў:

«Паніма-аеш, паніма-аеш! А што — панімаеш? I што я павінен панімаць да таго, што даўно панімаю?! Гэта ты, Касцевіч, сам ні храна не панімаеш і думаеш, што ўсе людзі такія! Навучыўся тут падазраваць кожнага сустрэчнага і папярэчнага, то з гэтым і да нас прыстаеш! Толькі мы табе — не іншыя! Сам і слядзі за тым, што тут гаворыш!»

Уладзік давай іх мірыць:

«Хло-опцы, што вы счапіліся, бы якія пеўні, дальбо! Па-авел, Іва-ан, абся-ядзьце!»

«А ты чуў, што гэты Панімаеш аба мне і аб табе меле маўчаць мне, па-твойму?»

«Нахабнікамі ўжэ зусім пасталі тут, ад свае вёскі, панімаеш, адарваўшыся!»

«Касце-евіч, Ва-аня, што ты з нас якіхсьці злачынцаў робіш! Масалянка па-бабску магла наплясці сем вёрст да нябёс і ўсё лесам, а вы тут, у сваёй міліцыі, ад празмернай пільнасці, мажліва, вушы і развесілі замест таго, каб талкова разабрацца! Наш стары, павер, Іване, гэто сам з сабой зрабіў!»

«Сам з сабой, ого я-ак?!»

«А от — так! Захацеў ды зрабіў, а вы тут вінаватаго будзеце шукаць! I ведаем з чаго — з нуды ён гэто!»

«А вы дзе былі?!»

«Не там! Вядомо, не там! Усе мы цяпер паразумнелі! Каб ведаў, дзе ўпадзеш...»

Павел брату дапамог:

«I няма закону, каб нас за такое караць!»

«Іш ты, куды загнуў!..»

«А дзе такі закон, дзе, пакажы нам?!»

«Па-авел, Па-авел, а ты таксама — супакойся, а не скачы на капітана, як малы!»

Цяпер гаварыў адзін Касцевіч:

«Слухай, старэйшы Маркевіч, не чапляйся ты тут, панімаеш, за фармальныя гаплючкі, бы той — за саломінку ў вадзе! I не выкруч-вайся, калі нашкодзіў! Калісьці, панімаеш, гуляшчыя дзеўкі сваіх малых са свету зводзілі часта ў нашым горадзе і таксама, панімаеш, на іх законаў не было — рабілі, што сабе хацелі! Адная ў Гараднічанцы свайго бахура тапіла! Другая голадам, панімаеш, марыла, у каморы запіраючы! Трэцяя падушкай душыла! Шчэ былі такія, што людзям пад дзверы ранкам падкідвалі, покуль, панімаеш, і да іх не дабраліся і закон не выдалі!»

Касцевіч строга паглядзеў на братоў:

«Папрывозілі, панімаеш, з вёсак на голы асфальт сюды сваіх старых, родных бацькоў папрывалакалі супроць іхняй волі, павыдзіраўшы з роднай глебы, са сваіх гнёздаў, каб яны тут, панімаеш, на смярдзючым асфальце гібелі!.. Зойдзеш, панімаеш, у абласны аддзел судовай экспертызы, начальнік Андрэеў як пакажа табе дакументы, і ты за галаву хапаешся, калі ўбачыш, што за год у вобласці адбылося!.. А скажы яшчэ во такім, то яны за гаплючкі чапляюцца ды шчэ цябе абвінаваціць хочуць! Круцялі і махінатары!.. Маеце шчасце — для вашага злачынства покуль што, панімаеш, закона I праўда не знойдзеш, да вас яго не прыменіш, а то адгэтуль вас, Маркевічы — адзін і другі, не выпусціў бы я першы! Вы б у мяне тут за такое адказалі на ўсю жалезку! Панімаеш, такой народнай закваскі быў чалавек — на такіх зямля трымаецца! I гэтак яго змарнаваць? Ды з-за чаго?! Была б прычына як прычына, а то — з-за дурасці!.. Як вас толькі зямля на сабе носіць?!.»

Касцевіч павярнуўся ды пакрочыў па калідоры, а браты да вечара хадзілі як апляваныя.

Капітан даведаецца, напэўна, і пра халерныя скаты — ото ж будзе злараднічаць...

А цяпер шчэ гэтых усіх вядзі на памінкі, каб паздзекаваліся з цябе і яны!

Але ж, б-бляха, і адмовіцца ад заказу ў сталоўцы не выпадае. Адны адразу зарагочуць шчэ тут, на могілках,— ага, падлы, уцяклі! Іншыя прысудзяць — нават пашкадавалі, куркулі маладыя, пару рублёў, каб належным чынам і па-людску свайго роднага бацьку памянуць на апошняй вячэры, які ім, напэўна, не адну тысячу пакінуў — пакінуў без сумнення, і пакінуў многа, бо Лаўрэн быў не тратны, запаслівы...

А як запрашэння не прымуць?

Вельмі проста могуць згаварыцца, і ніхто ў тваю сталоўку не пойдзе. Яшчэ потым і хлопчыкаў падашлюць пад вокны, каб дражніліся. Як быць тады? Са Шмігельскім сядзі цэлы вечар у пустой зале ды глядзі на буфетову, як у яе «жаба на языку пячэцца». За чаркай, чаму не, можна было б пасядзець і ўтрох, але ж куды дзенеш жонак, малых? Дзе выйсце? I вырашаць трэба было Уладзіку аднаму. Трапіў ён у сітуацыю, калі, бы пры той дзіцячай гульні, яму выпала жэрабя, ткнулі ў яго пальцам ды сказалі: «Вадзіць — табе!»

...Уладзіку заўсёды здавалася, што, перабраўшыся ў горад да кватэр з ваннамі, гарачай вадой і тэлефонамі, набыўшы машыны самай апошняй маркі, яны з братам надта высока ўзняліся над людзьмі. Засталося зусім мала — адно паставіць за пяць тысяч мацеры помнік (не танней — столькі плаціла прафесарша!), і тады можна будзе глядзець на землякоў з вышыні мармуровых прыступак. А выйшла ўсё далёка не так.

Як цяпер жыць?

Відочна пакуль што адно — брату Мікалаю ды зялёнадалінцам яны з Паўлам прама ў вочы глядзець больш не змогуць. Нават прыехаць у родную вёску ў бліжэйшы час не змогуць!

Мне, апавядальніку гэтай сумнай гісторыі, хочацца аж закрычаць у яе заканчэнне:

«Ці яшчэ доўга, скажыце, так будзе на свеце весціся, што часамі, каб дзеці пасталі хоць крыху разумнейшымі, больш чалавечнымі і абладаванымі жыццёвай мудрасцю, вопытам і ведамі, бацькам абавязкова трэба касцьмі легчы?»

1984-1986