Карані

ЧАСТКА ПЯТАЯ

1

Перад світаннем Лаўрэн забраўся ў аўтобус і неўзабаве імчаў ужо за горадам. Білет яму дастаўся без месца, таму чалавек вымушаны быў тырчаць у праходзе і на кожным прыпыкку адхіляцца — прапускаць пасажыраў, якія выходзілі ці заходзілі ў салон. Але невыгоды не заўважаў. Наадварот — сэрца яго радасна білася, а сам як бы страціў фізічнае адчуванне сваёй істоты. Лаўрэн, аберуч трымаючыся за нікеляваную перакладзіну, бы турыст, з цікавасцю глядзеў праз вялізныя шыбы венгерскага аўтобуса на божы свет, хоць вокны, і былі густа распісаныя падоўжнымі капкамі з талага снегу.

У ранішняй смузе паказалася Вішнёўка. Яшчэ не развіднела, а вяскоўцы падняліся ўжо і дружна паўключалі святло. Вёска жыва мільгала двума кур'ерскімі паяздамі з весела асветленымі вокнамі пульманаў — адны пульманы імчалі насустрач аўтобусу злева, другія — справа. А ў музеі Лаўрэнавай памяці вёска называлася калісьці зусім іначай — Гнойніца. Яе маладое пакаленне не хацела мірыцца з ганебнай назвай і нядаўна перахрысціла.

Лаўрэна зноў агарнулі ўспаміны. Ад здзіўленкя чалавек паківаў галавой, бо ва ўсё аж не верылася.

Яшчэ, здаецца, учора тут стаялі нахіленыя заходнімі вятрамі хацінкі з гнілымі і пазелянелымі ад моху стрэшкамі ды жмурыліся падслепаватымі акенцамі. Бывала, паднімі любую лусачку моху хоць на якой страсе, а там прусакі — аж кішэла. Звітныя, халера на іх, буйныя — як палавінкі расколатай уздоўж карычневай фасолі. От бы такое паказаць нявестцы!

У покуці стаяла толькі зядро з вадой, а ля печы — дза-тры саганы ды чапяла з венікам. Босыя ногі людзей у тых хацінках, здавалася б, павінны былі дубянець ад холаду, а нешчаслівых жыхароў рабіць злымі і панылымі. Аднак у хацінках тых нават шкадавалі адзін аднаго, цешыліся, рабілі вяселлі і марылі аб шчасці, па ёй поўзалі ды гулялі дзеці.

Потым за Гнойніцай пачалі расці фермы, уразіўшы простыя сялянскія душы, мабыць, яшчэ больш, чым з'яўленне сто гадоў таму назад перад вельчукоўцамі палаца Вішпінга. Усім кінулася ў вочы, як новабудоўлі розняцца памерам, лініямі сілуэтаў і саліднасцю кладкі ад усяго, што ўзнімалася ў гэтым кутку. З белай сілікатнай цэглы, пакрытыя даховачкай альбо пацынкаванай бляхай, шыферам, нязвы-клыя для вачэй вяскоўцаў будыніны для дохлых, абклееных сухім гноем мужыцкіх каровак спачатку здаліся дзікім марнатраўствам будаўнічага матэрыялу, рабочай сілы да зусім непатрэбнай раскошай, якая з таго часу стала тут звычайнай нормай.

Цяпер — на табе маеш, пра тую самую Гнойніцу з халупкамі хоць ты нікому і не напамінай — нецікава будзе.

I народу, калі меркаваць па агеньчыках, стала тут — бы ў горадзе якім!

А што, на вёсцы жыццё наладзілася даўно. Заробкі таксама вялікія, таму ў яе цяпер нават вяртаюцца тыя, хто пакінуў свой падворак раней. Унь — чалавек купіў у Зялёнай Даліне хутар. Аж сорак гадоў пражыў у далёкай Карагандзе, а, бачыш, таксама прыпёр да старога гнязда. I малайчына. Бо гэта Уладзік з Паўлам, дуралеі яловыя, прыліплі да тых муроў. Бытта зачараваў іх там хто і ўжо аніяк не адарвуцца, хоць і іх, як самі мусяць прызнаць, надта цягне назад. А як жа яны хацелі — цягнуць да самай смерці будзе. Бо чалавек — не каштан, каб адарвацца ад дзерава, скінуць шкарлупіну ды застацца сабе цэленькім і гладзенькім.

Аўтобус ускочыў у Сямашкі.

2

I тут, бы ў апісаных Мікалаем Вільчыцах, калісьці жыла толькі шляхта. Але і з яе былі такія самыя гаротнікі-мужыкі. Нават і гутарылі «тутэйшай» мовай. Адно ў нядзелю дружна хадзілі да касцёла. На коней не крычалі — «но-о, каб ты здароў быў!» ці — «тпр-р-ру!». Цмокалі не па-нашаму і кідалі — «вічта-а, вё-о-о!» — «тр-р-р!» — бытта ўспырхвалі. перапалоханыя курапаткі, бытта сямашкавец даваў чаргу з аўтамата. Але ўсяму гэтаму чалавек дзівіўся, калі чуў першы раз. По-тым пераставаў заўважаць, яму ўжо здавалася — так і павінна быць.

Праўда, шляхцянкі, ліха на іх, надта ж славіліся прыгажосцю. Не жанчыны, вядома, а — пакенкі. Бо замужніх ад цяжкай працы, ад родаў і аднае бульбы з расолам разносіла, як і ўсіх тутэйшых баб. Затое паненкі былі да таго пекныя, што да іншай сямашчанкі не толькі падступіцца — страх было на яе і ўзглянуць. За мужыкоў, фанабэркі, бралі сабе адно шляхцічаў, бы тыя бераставіцкія яўрэйкі — толькі яўрэяў.

Сямашкаўцы гутарыць па-польску не маглі зусім. Калі ў вёску заязджаў да іх паліцыянт ці войт і яны спрабавалі з ім дамовіцца на «ужэндовэй» мове, выходзіў адзін смех. Напрыклад, на капусту тады казалі «капонста», а на вецер «вятш». Гэта і спарадзіла ў ваколіцы пра іх прымаўку:

«На свенты Пятш, як завял вятш, то ўся капонста выкалантаяла!»

А яшчэ: калі вільчыкоўцы сядзелі па хутарах, то ўсе сямашкаўцы мелі палоскі. Надта вузкія — «сабака ляжыць на сваёй, а хвост на чу-жой» — і вельмі крывыя. У сялян з навакольных вёсак яны — прос-ценькія, бы стрэлы, а ў гэтых усе — з мудрагелістымі выкрутасамі.

Зялёкадалінцы смяяліся — калі бог сабраўся дзяліць паміж людзьмі зямлю, то спачатку паслаў сялян яе сабе выбіраць, анёлаў жа з калочкамі за дзядзькамі адправіў меціць — палікі забіваць. Простыя мужыкі і па полі крочылі без махлярства. А шляхцічы, вядома, ісці без выкрутасаў не маглі. Яны — хітрылі, пятлялі, то і надзелы такімі атрымалі — каб іншым разам не былі надта разумнымі.

Свядомасць, што яны прызначаны лёсам да чагосьці добрага ды значнага, сядзела ў кожным сямашкаўцу, не пакідаючы яго ні ў бядзе, ні ў радасці. Слухалі яны пра сябе ды заяўлялі зялёнадалінцам:

«Байкі ўсё гэто! Надзелы нашым прадзедам выразалі ў форме шабель, каб продкі ніколі не забывалі, хто яны на гэтай зямлі і для чаго тут пасаджаныя!»

Вядома, калісьці шляхцічы штосьці значылі. Бяда іхняя, што не змаглі ўсім сэрцам палюбіць гэты край, якому былі абавязаны тым, што на сотні гадоў ён стаў ім мацерай і хлебадаўцам. Але калі тое было — час зраўняў усіх.

А вось тут некалі маячыў палац пана Вішпінга. Немцы ў ім устанавілі гарнізон, але партызаны іх выбілі. Будынкі тады пагарэлі, і цэглу мужыкі разабралі на сваю патрэбу.

Застаўся вялізны і багаты на розныя дрэвы вішпінгаў парк.

Але пасля вайны чамусьці завялі моду — машынна-трактарныя станцыі размяшчаць у панскіх парках. Трактары паабдзіралі кару. Салярка дабралася да карэнняў. На месцы, дзе былі радочкі блакітных елак, волатаў-ліпаў і заморскіх дрэваў, цяпер застаўся голы бубен. Цікава, што стануць зараз рабіць, калі Вішпінг з Даніі ці Галандыі завітае ў Мінск на трактарны выбіраць машыны ды ўздумае заглянуць сюды. Не адмовіш жа такому госцю.

На хвіліну ўявіўшы сабе, як мясцовыя кіраўнікі чырванеюць, водзячы пана па былым яго парку, і Лаўрэну захацелася ўжо праваліцца скрозь зямлю.

Лаўрэна тут кінула ўперад — аўтобус рэзка загамаваў.

— Вам — што, кабето, жыць надаело і на той свет захацеласа, таму пад машыну спяшаецеса? А мне з-за вас — у турму ідзі, так? — закрычаў на кагосьці ў адчыненыя дзверы шафёр.

— Ой, шафёрку, ой, родненькі, падвязі-і! — узмалілася ў цемры пажылая бабуля.

— Для гэтага — пад калёсы трэ ныраць?

— О-ой, сыно-очак, дальбо, больш не буду! Ой, мне толькі да Дуба Партызана!

— Ладно, запаўзайце! Але ў мяне танней за трыццаць капеек білетаў няма, аўтобус — мяккі!

— Толькі тае бяды, калі і пераплачу які грош! Добро, што бярэш, каб табе бог здароўя даў!

3

«Ікарус» далей часта станавіўся. Для заезду, паводле графіка, нават у глухія вёсачкі вадзіцель рабіў вялікія зігзагі, але Лаўрэну было гэта на руку. Бытта чытаючы надта цікавую кніжку, ён у аўтобусе ўсё гартаў і гартаў старонкі свайго жыцця і сваіх землякоў.

Машына з людзьмі набліжалася да моста цераз Нёман. У ранішнім золаку замаячыў на адкрытым полі журавель ад калодзежа. Усяго столькі і засталося ад Данілавага хутара.

Зінка Данілава з Лаўрэнавай жонкай служылі калісьці разам у гродзенскіх паноў. Там Даніліха навучылася шыць і на вёску вярнулася з зінгераўскай машынкай. Калі абедзве сяброўкі павыходзілі замуж, Нінка часта прымушала Лаўрэна запрагаць кабылку ды везці да сяброўкі кужаль дарослым на кашулі альбо дзецям на майткі.

Даніла Кісляк меў гэтулькі ж гадоў, як і Лаўрэн, але ў юнацтве нажыў грыжу, і да войска яго не бралі. Толькі ў вайну, бядак, паплаціўся больш за іншых.

У той вечар да Кіслякоў завіталі два маладыя партызаны на сувязь. Хлопцы да колікаў прывязалі коней. Распыталі на падворку ў Данілы пра тое пра сёе. Папрасілі коням даць корму ды за дарогай паназірацць, а самі адправіліся за Зінай на кухню вячэраць. Покуль пачапіць коням на насы торбы з аўсом, Даніла іх па-гаспадарску рас-кілзаў (на сваю галаву!), старанна панакрываў гунькамі і прыняўся калоць цурбаны.

Зінка цяжкай работы мужу з-за яго калецтва не давала, сама нават рыхтавала апал, ганяючы да гэтага занятку і старэйшую дачку, Рэгіну, але тут — выпадак асаблівы. Адным словам, Кісляк асцярожна — наколькі дазваляла яму грыжа — цюкае бярозавыя дровы ды ўважліва цікуе за плот. Стаяла цішыня. За вушы пашчыпваў лёгкі марозік. Узышоў якраз месяц, іскрылі сняжыкі, і было на полі так відна, бы днём.

На кухні згаладнелыя хлопцы ўзяліся каўтаць падагрэты боршч з мясам. Каля печы чатырохгадовы Кіслякоў Лёнік стругаў лучынку ды зыркаў на чужых.

Раптам малы заенчыў:

— Урэзаў палец, урэзаў палец, урззаў палец, ы-ы-ыгы-гы-ы!..

— Маці накрычала:

— Ці табе не казала — не чапай нажа! Сколькі раз табе цвярдзіла — не бяры яго ў рукі!

— Ма-ам, кро-оў! Кро-оў!

— Зліжы, і ўсё! Нічого, да вяселля зажыве!

— А калі — вяселле? Хачу вясе-елле!

— Пацерпіш! Цяпер табе яго рабіць шчэ рано!..

Акружэнец з-пад Саратава — белабрысенькі Пашка — са шкада-ваннем ад таго, што яму перашкодзілі смакаваць страву, узняў над міскай галаву:

— Пра якое вяселле можа быць зараз мова, чалавек? Раней трэ нам з табой немцаў праперці адгэтуль! А кроў — дзе ты яе бачыш?! Ха, хіба ж гэта — кроў? Зараз зайчыкавы вушкі зробім і — адразу кроў тая ісці перастане! Нясі руку!

Хлопчык даверліва наставіў палец. Партызан спрытна абгарнуў яго бінтом з індывідуальнага пакета, завязаў на вузел, пакіцуўшы даўгія канцы.

— А цяпер — глядзі! Гэта — адно вушка, гэта — другое, бачыш? А ты шчэ плакаў!

Забыўшыся на слёзы, малы з цікавасцю пачаў разглядаць сваю руку. Дарослыя з усмешкай пераглянуліся: маўляў, як малому мала трэба.

Неўзабаве лясныя госці павячэралі. Зінка, адправіўшы двух сярэдніх дзяцей спаць, узялася прыбіраць са стала посуд, а хлопцы пасля смачнай і сытай яды закурылі ды са старэйшай Кісляковай дачкой — васемнаццацігадовай прыгажуняй Рэняй — сталі жартаваць: вядома, сытыя і здаровыя маладыя.

Тут Даніла і бачыць — партызанскія коні ўзнялі морды з торбамі ды насцярожана стрыгуць у бок Дубны вушамі. Ён выпусціў з рук калун, падляцеў да плота, стаіўся. Выразна пачуў, як каля моста скрыпяць сані і — не адны.

Гаспадар — хутчэй барабаніць у кухоннае акно!

Уцяклі б тады хлопцы, і немцы, мажліва, нічога не заўважылі б. Ды здарылася такое, што горш і не прыдумаеш.

Партызаны ўскочылі ў сёдлы, здзялілі коней ботамі пад бакі, паперлі з падворка праз адчыненую гаспадаром брамку. Ім трэба было ў Шкленскі лес, а коням пасля аўса прыспічыла піць. У партызанскім лагеры коней паілі заўсёды ў Нёмане — пашыбавалі прама да рэчкі яны і цяпер. Якія былі коні ў партызан? Вядома, не абучаныя. Дый з лясных хлопцаў кавалерысты — неважнецкія. Былі б коні хоць закілзаныя, хлопцы сяк-так рады ім далі б...

Адным словам, дурныя жывёліны проста і паперлі з падворка на немцаў і бобікаў.

Адразу ўзнялася страляніна. На белым фоне коней зрэзалі. кулямётныя чэргі. Хлопцы і не згледзелі, як апынуліся на снезе, як немцы з паліцаямі скруцілі ім рукі, ногі.

Неўзабаве на падворку хапілі Данілу, звязалі і яго, далучылі да тых двух.

Перад гэтым у Скідэлі на плошчы павесілі васьмярых камса-мольцаў. Зінка ведала аж надта — з гітлераўцамі няма жартаў. Калі ў Кіслякову хату ўскочыў разлютаваны началькік паліцыі са сваімі бобікамі ды стаў абшарваць усе куткі і куточкі, заглядваць нават пад печ — каб уратаваць хоць дзяцей, кабета вырашыла ахвяраваць мужам.

— Не шукайце, паночку, дальбух, у хаце чужых няма! I ніхто сюды не заходзіў да нас! — схлусіла Зінка.— Прыягджалі якіясь на конях к Данілу, гутарылі на падворку, а сюды нават не заглядалі, таму мы нічого не бачылі і не чулі! Усе мы нічого не ведаем! Мабыць, лякарство з Гродна майму мужыку прывозілі — ён у мяне надто хворы! Грыжу шчэ за «польскім часам» нажыў, так і маецца з ёю! Во, свенты крыж, кажу вам чыстую праўду!

Лёнік у гэты момант трымаўся за яе епадніцу. Рэня стаяла ля вушака і вартавала зручны момант, каб хапіць брата.

Начальнікам скідэльскай паліцыі служыў Ян Ашурка — былы капрал з часоў Польшчы. Вяртаўся ў Скідэль злы, бо ў Дубне адбіралі хлопцаў для работы ў Германію і камендант гарнізона, які памяшчаўся ў палацы Вішпінга, вывеў яго ў дурні.

Ашурка ад вяскоўцаў набраў хабару за параду, як навабранцаў выбавіць ад няволі. Трэба было ім, маўляў, здабыць ад бацюшкі ўсяго ліпавыя даведкі, што хлопцам ад дня хрышчэння яшчэ няма шаснаццаці, а немцы бытта бы дакументы надта паважаюць — як усе фармалісты. Камендант гарнізона — цыбаты і вельмі высокі фельдфе-бель з Гамбурга — паперкі парваў, а навабранцаў выстраіў у шарэнгу ды пачаў вадзіць далонню па тварах. У каго адчуў паголены падбародак, адразу кідаў у маршавую калону!

Ашурка зараз аж вылазіў са скуры, так яму хацелася выслужыцца, бо баяўся, што бацькі паскардзяцца фельдфебелю — абяцаў і нават плату ўзяў... Трэба было нагвалт сябе паказаць. Але покуль што ў Кісляковым доме начальнік паліцыі нічога цікавага не знаходзіў. Выслухаўшы кабету, заставаўся ўсё гэтаксама насцярожа-ным. Кінуў вокам на Лёніка.

Як бы дапамагаючы мацеры маніць ворагу, малы наставіў завязаны палец і пахваліўся:

— А во, у мяне зайчыкавы ву-ушкі!

Спачатку начальнік паліцыі не надаў словам малога значэння. Потым яго вочы раптам бытта спатыкнуліся на свежым вайсковым бінце. Хвіліну ён уважліва прыглядаўся, штосьці мяркуючы. Уцягнуў носам паветра з пахам моцнага самасаду і як бы пасмакаваў яго. Затым прысеў на кукішкі, паддобрыўся да Лёкіка:

— А-яй-яй, якія файныя, це-це-це! Нават у мяне такіх няма! А хто ж табе іх зрабіў?

— Дзядзя.

— Са стрэльбай?

— Угу. Толькі мне яе не даваў.

— Не даваў? Чаму?

— Не ведаю!

— Ах, чаму ж гэта ён так?!

— А стрэльба хало-одная як лёд!

— Халодная?

— Угу. I мокрая!

— Ты-ы глядзі-і!.. А дзядзя быў адзін?

— I шчэ адзін.

— Толькі — два?

— Угу.

— I што ж яны рабілі?

— Сядзелі тут! А мамка ім есці давала!..

Паліцай з пераможнай усмешкай узняўся.

— Што яно, пане, ведае, што вы яго пад'юджваеце, што вы яго выпытваеце, як дурного! Вядомо, яно вам горбу арыштантаў напляце, а вы толькі слухайце! — Зіна адчула, што канчаткова заблыталася і няма ўжо ратунку, але іначай гаварыць не магла.— Не слу-ухайце вы яго! — дадала без пераканання.

Паліцай працягваў іграцца, бы кот з мышкай.

— Бо шчэ малы ён у цябе і дурны, праўда? — спыніў уважлівы позірк на Рэгіне.— Хо-оле-ера я-асная, якая пекната!.. Лепш мне скажы, Кіслячыха, як ты ад такога інваліда-недалэнгі змагла зачаць гэткую сімпатычную дачку? Хо-олера, пся крэў!.. Такая прыгажо-осць, што глядзець на яе — і то адно задавальненне!

— От, змагла, пане, неяк...

Камплімент яго Зіну падбадзёрыў. Агпукваючы сябе, што, мажлі-ва, яшчэ ўсё абыдзецца, што бяду пранясе, яна адаслала Рэгіну з сы-нам да сярэдніх дзвюх дзяўчынак, якія ўжо спалі, а сама адправілася з начальнікам на двор. Запрапанавала паліцаям павячэраць.

Ашурка кінуў:

— А што думаеш? Мае нажэрліся толькі што ў Дубне да ўпаду, але маглі б і яшчэ раз паесці, яны ў мяне — бы вярблюды...

Ля калодзежа з вядра пілі яго апрычнікі. Стала чуваць, як адзін маладым, здаровым голасам крэкнуў, бытта пасля перакуленай шклянкі спірту:

— К-кхэ!..

Насцярожаныя немцы стаялі за плотам.

Сцябаючы сябе бізуном па халявах ботаў з прамымі заднікамі, якія насілі перад вайной польскія афіцэры, начальнік пачаў нешта да нямецкага каменданта шваргітаць. Цыбаты камендант гарнізона, які размяшчаўся ў палацы пана Вішпінга, хоць і меў больш за два метры вышыні, але ж быў з надта маленькай галавой — Зіна, вядома, ведаць гэтага не ведала.

Каб яшчэ больш паддобрыцца, Кіслячыха, цалкам ужо асмялелая, сказала начальніку паліцыі:

— Па-ане, скажыце таму немцу, што сядзіць на плоце, хай злазіць адтуль — калітка унь справа! I хай вядзе сваіх людзей таксама на кухню, накармлю ўсіх — знойдзецца што перакусіць і вам! I шнапсу ўсім пашукаю — у майго Данілы надто файны шнапс атрымоўваецца! А гэтыя дома вады нап'юццо — нашто ім зубы ламаць калодзежнай!

Толькі цяпер былы капрал скончыў гульню.

— Зара я цябе буду паіць!

Ашурка сцебануў бізуном з усяе сілы Зіну па твары і кінуў памагатарам:

— Вязаць партызанскую шкуру!

4

З Данільі і лясных хлопцаў акупанты цэлы тыдзень здзекаваліся на допытах. Скатаванаму Пашку неяк удалося ўцячы — хоць без зубоў, але босы прыбег у партызаны. Яго напарніка і Кісляка немцы павесілі на тым самым пляцы, дзе і камсамольцаў.

Зінку, яшчэ ў той самы вечар збітую да паўсмерці, з сярэднімі дзецьмі спалілі жыўцом у хаце. Заадно ляснулі і астатнія будынкі хутара.

«Пасля немцаў чорны дымаход пару гадоў узнімала ў неба бездапаможная і галянястая печ, покуль мужыкі цэглу не разабралі на свае патрэбы. А зараз во — адзін помнічак, зроблены ў выглядзе калодзежнага жураўля, ад былога хутара адно і застаўса!» — уздыхнуў Лаўрэн ды паўзіраўся праз акно, хочучы хутчэй адагнаць ад сябе пры-крыя ўспаміны.

Але Лаўрэн так сябе ўсхваляваў і растрывожыў, што намер яму не ўдаваўся. Перад вачыма ўсё стаяла трывожная ноч, калі счарнелая Рэгіна, тулячы заплаканага і не менш счарнелага Лёніка, нарэшце дастукалася да яго ў хату і, пераступіўшы парог, упала на падлогу ды заенчыла.

Зразумеўшы, да чаго ўсё ідзе, дзяўчына акрываўленай маці тады кінула:

— Мамо, будзіце абаіх малых і таксамо ўцякайце! Сама ж хапіла браціка ды нырнула пад печ.

Даніла мужыком быў асцярожным і прадбачлівым. Пад печчу яму хлопцы выкапалі выхад з хаты — у старую яму ад бульбы. Нават абклалі яго дошкамі, каб не абваліўся. Піхаючы перад сабой Лёніка і молячы, каб не пішчаў, неўзабаве Рэгіна выпала з праходу на салому, што ўсцілала дно ямы.

Ці маці была аж так скатаваная, што паўзці не змагла, ці не здолела дабудзіцца сямігадовых блізнятак ды ўталкаваць разаспаным дзяўчынкам, што ад іх патрабуецца, а потым ад дыму страціла прытомнасць,— ніхто цяпер не ведае. Так ці інакш, а — не дачакалася дачка.

У старой бульбяной яме, затыкаючы брату рот, яна і прачакала пажар. Затым у адной сукеначцы і апорках на босыя ногі кінулася праз скаваны лёдам Нёман ды глыбокі снег у Зялёную Даліну. Напрасткі было — кіламетраў з восем.

У наступны дзень Лаўрэн запрог кабылу ды з'ездзіў у вёску Лашу да Соламавых — іхнія дзеці партызанілі. Яшчэ звечара з лесу прыйшла Вольга Соламава[⁴⁸], і яны ўтраіх патупалі да спаленага хутара. Стаяла такая самая светлая і марозная ноч. Вольга з Рэгінай перапаролі старанна ўсё пажарыска, а сам ён злазіў у праход.

Пошукі нічога не далі. Дзяўчаты ў попеле знайшлі адно гузічкі ад Зінінага сачка...

Дзяўчына з Соламавай адпразілася ў Шкленскі лес, а хлопчыка потым забралі сваякі. У іх ён і гадаваўся. Цяпер — якісьці вучоны ў Мінску.

Рэгіна ў Налібоках партызаніла і неаднойчы заглядвала ноччу да Нінкі мяняць бялізну, набіраць харчоў. Пасля вайны за Пашку выйшла замуж і жыве ў Саратаве.

Апошні раз прыязджалі Кісляковыя дзеці, калі бацькам сельсавет адкрываў гэты помнік. А яшчэ — калі Лёніка, Пашку і Рэгіну выклікалі ў Скідэль сведкамі.

Судзілі тады Яна Ашурку. Злавілі гітлераўскага паслугача аж у Познані. Трымаў, гіцаль, майстэрню для легкавых машын, меў ладны дом і ўжо дарослых дзяцей.

Ад успамінаў Лаўрэн пранікся пашанай да Кіслякоў.

«Ото ж былі людзі! — паківаў сам сабе галавой.— I аднолькавыя — што Даніло, што Зінка! Цікаво, ці здольныя былі б на такое мой Уладзік з Паўлам, бо Кіра з Галінай — Зінінай нагі не вартыя нават!..»

5

За вялізнымі шыбамі прыкметна сутонела. Там даўно ўжо мільгалі першыя сосны, а на ростанях — слупы з надпісамі. Машына суцішыла ход, і шафёр аб'явіў у мікрафон:

— Дуб Партыза-ан! Хто прасіўса да яго?

— Ах, бо-ожа, а я тут загаварыласа з людзьмі і не гляджу, куды заехала! — запанікавала кабеціна.

— Спакойно, спакойно — ногі шчэ паломіце, цётку!..

Покуль бабуля выбіралася з аўтобуса, Лаўрэн пастараўся ў лясным паўзмроку разглядзець тое самае славутае дрэва.

А вось і яно — пры самай дарозе. Трохсотгадовы, расахаты, магутны дуб.

Пад канец лета 1943 года немцы аблажылі Шкленскі лес блакадай. На падмогу ім са Скідэля ў напрамку Рудні папаўзлі тры танкі. Бойкія танкісты сабе едуць, лючкі ад гарачыні паадкрываўшы, моцна пыляць гусеніцы, а на пярэднім — малады афіцэрык звесіў ногі ў чэрава «тыгра» ды грызе сабе бяспечна яблык.

I тут немец бачыць скрозь пыл — папярок дарогі перад ім тырчыць сук. Афіцэрык крыкнуў вадзіцелю збочыць, але той, мабыць, не пачуў каманды, бо танк няўмольна прэ наперад і прэ. Сук — і дзвюма пядзямі не абхапіць! Каб немчык выхапіў ногі з люка ды кубарам скаціўся ўсім корпусам з брані, мажліва, застаўся б жывым. Ды ён захацеў юркнуць назад у машыну, але зачапіўся планшэтачкай за край люка.

Сук так і распалавініў акупанта.

З той пары расахатае дрэва людзі называюць Партызанам. Нават прыпынак такі каля яго камля зрабілі ды апавядаюць ужо цэлыя байкі. Бытта бы з яго кроны партызаны падбілі аж дванаццаць танкаў, а з кулямётаў выкасілі тры батальёны пяхоты. Вядома, нямецкіх танкаў не шкада, як і салдат з тых батальёнаў, няхай сюды не перліся б, але ж гэто — байкі.

Яшчэ дрэва паслужыла зборным пунктам для тых, хто збіраўся ісці ў лес — вось і ўвесь подзвіг дуба.

I тут Лаўрэну нагадалася пытанне пуцалаватага Самойлы на сустрэчы з вучнямі ў школе.

«У партызаны, хлопчык, ішлі не таму, што хтосьці цябе тады заклікаў у выступленнях, хтосьці цябе выбіраў ці пасылаў. Ішлі не толькі каб помсціць. Сколькі ведаю такіх, у каго бацькі, браты, сёстры засталіся жывымі-здаровымі, а хаты — цэлымі, але і яны адправіліса ў лес на невыгоду, холад і голад ды нават склалі там галовы. Бо ў партызаны беглі гэтак, як дзісь некаторыя людзі кідаюцца гасіць пажар ці ратаваць з вады дзіця, самі не надта ўмеючы плаваць. Ісці ў лес ці не ісці, для іх гэтак было відочным, як дыхаць ці не дыхаць, красці ці не красці, рабіць камусьці подласць ці не рабіць. Без загаду сэрца ніхто на тую мэнку не паквапіўса б!»

Так вось, трымаючыся за перакладзіну, сам з сабою разважаў Лаўрэн. I тут яго перабілі.

1

З чэрава цёмнага салона раптам да яго нехта вельмі ўзрадавана закрычаў на цэлы аўтобус:

— Маркевіч, хай ты здаровы будзеш! Ёо-о, маё-о, няўжэ я нарэшце цябе бачу?!

Лаўрэн з вялікай неахвотай прызнаўся:

— Выходзіць...

Чалавек з салона дзівіцца не пераставаў:

— Ё-о-о, маё-о, ну ж і сустрэ-эча! А я ўсё гляджу з самого горада, а я ўсё гадаю, хто ж то высокі такім людарэзам стаіць па праходзе ў нашым аўтобусе! Людзі яго штурхаюць, усе яго тоўкаюць, а людарэз гэты то ўлево, то ўправо боўтаецца, а я ўсё пазнаю — ён ці не?! Аднак гэто — ты-ы! Ты-ы, Маркевіч, каб я не ўстаў з гэтаго месца!

— Але, я...

— Цяпер — і я бачу, можаш не прызнавацца. То — здароў!

— Ну, здрастуй і ты...

— Мусіць, на магілку да жонкі едзеш?

— Пара, браце, ой, даўно пара! Ты ж пасля таго, як прадаў хату, здаецца, больш да нас не прыягджаў і нават не паказуваўса, ці не так?

— Не прыягджаў...

— А я што кажу? Каб з'явўса хоць раз, напэўно, хто-небудзь мне сказаў бы! Як з'ехаў тады з вёскі, то — бытто вада яго ўнясла! Нарэшце аб'явіўса во!

Перад чалавекам міла вуркаталі — галоўка да галоўкі, пластма-савая завушнічка да пластмасавай завушкічкі — дзве дзяўчыны. Ён нахіліўся да крайняй ад праходу:

— Курносенькая, ты — зусім шчэ маладзенькая, уваж нас, старых! Пастой сабе трошкі! Хай пажылы ветэран лепш тут пасядзіць — ахвота пагаварыць з земляком!

— Ой, калі ласка! — засаромлена ўсхапілася дзяўчо.

— О, каб бог табе, прыгажунька, ладнаго жанішка даў! А ты сядай, зямляк, хутчэй!

I, хоць яму не хацелася, Лаўрэн мусіў апынуцца на сядзенні перад саслужыўцам з польскага войска і «афэрмай» — Зміцерам Крапаком з Мянькоў, апранутым у абмоклы, латаны-пералатаны кажух, а на чорнай, як саган, галаве — такая ж разлезлая ад вады і старасці трусіная вушанка.

Яшчэ перад вайной чалавек гэты прыстаў у прымы да зялёна-далінскай няхлюістай — з вечнымі пархамі ў валасах — дзеўкі, Хвядоры Касавокай. Пра новую пару вяскоўцы адразу сказалі:

«Сышліса два друга — дуга і пуга!»

I вельмі слушна сказалі. Свайго хлеба ў Хвядоры хапала адно да каляд, але малады муж гаспадарыць на новым месцы пачаў з таго, што адразу прадаў паўтара пуда цесцевага жыта ды купіў Біблію, каб мець пра што спрачацца з гудзевіцкім бацюшкам.

На вёсцы смяяліся, што Зміцер любіў у чужых коней зубы лічыць, не маючы ў кішэні ні гроша. I што менавіта ад яго пайшла ў народ байка пра гультая, які, бывала, адправіцца з касой на поплаў, але покуль выйдзе пракос, то ў пачатку гоняў трава зноў вырасце па самы пояс.

Лаўрэн яшчэ добра памятаў, калі Змітрук «за польскім часам» ставіў хату, аддзяляючыся ад цесця, і на дохлым мышастым коніку — нават без набэдрыкаў — цягаў для фундамента каменне з Нёмана. Па старому знаёмству не паленаваўся тады прымаку падказаць:

«Кінь, Зміцер, рабіць так-сяк, наўскасяк, абы не па-людску,— не будзь нідарайдай! Уся вёска з цябе смяецца! Запомні: ні з вады, ні з агню каменне для гэтаго не ўжываюць — патрэскаюцца! Дарэмно каня гробіш!»

«Што ты мне трэліш, Маркевіч?! Ёо-о, маё-о! Каб я большаго клопату не меў — на жызню маю і з патрэсканым фундаментам халупы хопіць!» — бесклапотна кінуў той.

У 1944 годзе Крапака з Лаўрэнам бралі ў савецкае войска, але і з таго часу добрага ўспаміну аб чалавеку Лаўрэн не захаваў.

Пасля вайны ні на адной рабоце прымак доўга не затрымліваўся, бо кожная яго нудзіла — круціўся сярод тых, каго Лаўрэн не паважаў. Меў аж чатыры дачкі. Вечна ездзіў у горад прадаваць самагонку ды бабам прывозіў модныя кофты, касынкі, іголкі для швейных машын, ніткі для вязання, лаўровы ліст ды ванільны корань на цеста, покуль участковы Касцевіч, якога ў вёсцы звалі Панімаеш, не паклікаў Лаўрэна панятым, не канфіскаваў аж два самагонныя апараты, не ўляпіў штраф і не абарваў Крапаку гандаль.

Не адставала ад свайго Зміцера і яго жонка. Вясной і летам яе агарод зарастаў лебядой ды малачаем, затое кожнаму ў вёсцы яна давала парады, а ў бабскай кампаніі толькі і чуваць быў яе грамавы голас.

У калгасе Крапакі працавалі мала. Іхнія дзяўчаты, як толькі вы-раслі, адна за адной выйшлі замуж і пераехалі ў Гродна да сваіх мужыкоў.

Зараз чалавек зусім не збіраўся крыўдзіцца на земляка за панятога — сыпануў на Лаўрэна інфармацыю:

— Чуў? У зэшлым тыдні Кавальцоў Макар памёр!

— Ты што-о?!.— сумеўся Лаўрэн.

— Так, так, браце, дала ўжэ і нашаму Макару жаба цыцкі, царство яму нябеснае! Канец! А такім здаравяком удаўса — у-ух, і здаро-овы, куды мне, здэхлі, да яго. Памятаеш?

— Чаму ж не...

— Што-о ты?! Ніколі не хварэў і не кашляў нават, ні на што не скардзіўса! Нічого яму ніколі не балело — нават і зубы!.. Ух, які здаро-овы бы-ыў, ёо-о, маё-о! Левай рукой трымаў навясу дошку, а правай — трохцалёвы цвік заганяў у яе! Нават ты б гэтак не змог, хоць таксамо — я добро ведаю — не ўломак! Мажнейшы нават за цябе быў — куды-ы! А як шпарыў на балалайцы, калі вы са сваёй аркестрай, хаваючыса ад пана Куксы, па вёсках швэндалі за «польскім часам» ды за Беларусь агіціравалі! Праўда, апошні час горбіўса. Аднойчы я спытаў: «Макар, чаму ты стаў хіліцца?» А ён адбрахаўса: «Толькі пусты колас тырчма стаіць, Зміцер, а жыто, чым больш дабра ў сабе мае, тым цяжэйшае і тым ніжэй да зямлі хіліцца». I во!..

— Што ж, смерць не выбірае і не мінае! — уздыхнуў, крануты за жывое весткай, Лаўрэн.

— Але, не перабірае, ісціная праўда. А паслухай, як было! Лёг звечара нармальным зусім чалавекам, а раніцой жонка дзівіцца — чаму яе Макар так доўго не паднімаецца, чаго спіць так много,— ён жа збіраўса ў горад ехаць і ніколі з ім такого не было. Ладно, думае Тэкля, хай шчэ крыху паваляецца, усё роўна цяпер работы мало, а ў Гродно другім рэйсам паедзе. Напякла аладак. Шчэ падаіла карову, прыпасіла мужыку свежанькага малачка і падыходзіць упэўнено будзіць гаспадара на сняданне. Добро прыглядаецца, а ён — гатовы ўжэ, ёо-о, маё-о! Але ты скажы, якую лёгкую смерць меў — бы па заказу!

— Лепш хай бы не паміраў...

— I мне яго шкада, думаеш — не? I от, скажы, Лаўрэне, пасля смерці чалавека больш за ўсё ўразаецца ў душу яго голас, інтанацыя, смех! Так і стаіць Макарава гутарка ў вушах, куды б я ні ішоў! Чаму гэто, як, па-твойму, га?

— Не ведаю...

Лаўрэна было Крапаку як бы замала. Цяпер ён звярнуўся і да пасажыраў.

— Думаеш, усё? Фігу! I Нюрка Семярышына — тая, у якой немцы на вачах пад самым акном у агародчыку сына забілі, што дарогу не так ім паказаў,— богу душу таксамо аддала! Адмэнчылася ўжэ і яна! Ведаеш, цяпер, халера на яго, высакосны рок, каб ён хутчэй рагануў, каб ён, бо так і глядзець трэ, так і ўважаць! Столькі паўмірало, а ўсе калісьці былі гэткімі маладымі, фартовымі і файнымі! А якія дзеўкі галасістыя былі і добрую ноту мелі, хлопцы якімі юрлівымі былі, як па танцах у каблук давалі.— ніхто цяпер і веры не дасць, ёо-о, маё-о!

Вядома, з гэтым летуном, як на вёсцы звалі Крапака, Лаўрэн не толькі не вадзіўся, але вечнага няўдачніка і недалэнгу яшчэ і не любіў. Зміцер і зараз быў яму непрыемны, бо гаварыў ва ўсё горла — як бы напаказ. Лаўрэн ад яго ахвотна схаваўся б, але ж куды ты дзенешся — аўтобус для ўсіх, і спадарожнікаў у ім не выбіраюць. А яшчэ ён адчуў, што цяпер не толькі Зміцеру, а і астатнім вяскоўцам ён — бы той дыпломнік, што з Мінска, Ленінграда, Кіева ці з Масквы едзе ў, родную вёску. Увагу, роспыты, зайздрасць і цікавасць кожнага земляка яму давядзецца цярпець на кожным кроку. Могуць казаць яшчэ і не тое — нічога на гэта не параіш.

— А помніш, ях у войску мы на вуліцу Гувера бегалі, як нам цёнгле не хапало няшчасных пяцьдзесят грошай?! А каравокую Зюту Бельскую не забыў, з-за якой Шпакоў Васіль, царство яму нябеснае, рукі на сябе наклаў? А такі-і чалавек быў і гэтак са свету звесці сябе, ёо-о, маё-о!.. Але ж, скажу табе па шчырасці, з яе і баба была апіцітная, а ёо-о, маё-о! З-за такой і можно было — хоць на край свету, хоць у самае пекло, хоць нават і жызню ўсю выкласці! Як гляне тымі сваімі карымі вачыскамі — чалавек млеў адразу! А дасціпная і за словам у кішэню не ле-езла, не-е! Памятаеш, калі ты, Касцевіч, я, Васіль і Зюта тупалі цераз парк каля тэатра. Ідзём, гутарым пра нешто. Спаткалі Зюціну зямлячку — несла новы градуснік з магазіна і пахваліласа: «Купіла во, каб ваду панскім дзецям мераць перад купаннем». А Зюта ёй: «Я выдатна без градусніка ўвесь час абыходжуса і панічоў маіх чорт не бярэ! Малое ў ванне запішчыць, тады ўжэ ведаю — вада загарачая, трэ халоднай даліць!»

Крапак уважліва прыглядзеўся да Лаўрэна:

— Ну ж і выгляд у цябе, браце, скажу табе шчыро, а ёо-о, маё-о! Бы ў таго пана Вішпінга — дай ты веры! Столькі гадоў маеш, усю сваю жызню таксамо тыраў, дай бог — на маіх вачах было, а — хоць бы дзічкі! Твар — бялявы! Сам — мажны! А такая файная куртачка на плячах шчэ з цыгейкавым падбіццем і, мабыць, цёплая, лёгкая ды не прамакае, праўда?

— Чаму я маю быць мізэрны і аблахмочаны?! А куртку — Уладзік падарыў.

— Ы-ы-ых, і залатыя зубы ў яго! Ёо-о, маё-о! А я ўсё мяркую, а я ўсё гадаю, а я ўсё ламаю сабе галаву ды ледзьве мазгі не звіхну, што ў Маркевіча нашаго так моцно змяніласа, чаму стаў якімсьці іншым, чаму яго зараз бы не пазнаць, чаго гэткі панскі зрабіўса? А гэто — золата поўны рот у яго гарыць агнём і ззяе на ўвесь аўтобус! А ў мяне засталіса, ведаеш, адныя крамы[⁴⁹] дый тыя баляць — спасу-ратунку няма ад іх!

Лаўрэн адчуў сябе вінаватым.

— Уставіў у горадзе...

— Во-во! — нібы папракнуў Зміцер.

— Я не хацеў, дальбо... Але сыны прычапіліса, адзін і другі, як смала, прысталі — устаўляй ды ўстаўляй...

— Прымусілі?

— Куды дзенешса...

— Ёо-о, маё-о! У багатаго бык целіцца, а багаты шчэ й нездаволены — брыкаецца, бачыш!.. Я чуў, ты ў масле там купаешса, дзеці нават і дакрануцца не дадуць да чаго-небудзь — так ужэ аб табе клапоцяцца, так ужэ за табою ухаджваюць!

Крапак азірнуўся, каб пераканацца, ці дастаткова слухае пасажыраў.

— Эх, калі б пра мяне так мае дбалі, ёо-о, маё-о!

— Не дбаюць?

— Што ты — хто мае дочкі, той ходзіць без сарочкі, хібо ты не чуў? Маловеле што, так, заразы, і ведаюць — «дай!». Яны адно і ўмеюць — «Дай, дай, дай і дай, бо ты мусіш ім даць, бо даць ты павінен, даць абавязаны і даць ты можаш, а сам — стары, і табе ўжэ ніц не трэ — памрэш заўтра!».

— То не патурай! Чаму дапускаешса так?

— А што ты зробіш, калі ў мяне адных зяцькоў — аж чатыры! А ўнукаў, ці дасі ты веры, сколькі? Нігды не згадаеш — сем ці восем, бо дакладно, дальбух ты мой, і сам не разбяруса — пакінуў гэто бабе сваёй! Падумай, як такому калхозу ты не будзеш патураць — станеш супроць такого кагалу перці? А мая карга — дарам што касавокая — бачыць, зараза, тое, што ёй трэбо, аж занадто відзіць! I здаровая — як мур, шчэ табе, хапіўшы за рогі, нават быка зверне! А голас мае такі, што сусед смяяўса — комін у яго трэснуў, калі аднойчы каля кало-дзежа гагаўку адкрыла! I от, паспрабуй скажы што-небудзь супроць маёй Хвядоры, паспрабуй не дапусціса — бяды потым не абярэшса! I выходзіць — абложаны з усіх бакоў. Не дай бог, якое ў мяне палажэнне! Вядомо, без хлеба не сяджу — чаго не, таго не. Маю і да хлеба. Алеж паважання ды спакою на старасць — а ніц не маю, нават і столечкі! Ганяюць мяне ды ганяюць, бы таго Марку па пекле!

Ён паказаў замусоленыя сумкі ля ног.

— З такім унь ладункам, ці дасі ты веры,— па два, па тры і нават па чатыры пуды нараз — пруць мяне кажнюткі дзень ды пруць: то жонка, то дочкі ад адной да другой! Развожу ім пасылкі, як той фельдпаштавік на манеўрах пакеты генералам, і развожу! Месячныя білеты заўсёды бяру, шафёры мяне ведаюць і не правяраюць нават, бо я — дадатак да іхніх аўтобусаў!.. А думаеш, скарбы якія важу? Дзе ты бачыў! З вёскі пру сало, кумпякі, цыбулю, капусту ды нават — бульбу, а назад — людскія недаедкі свінням альбо — розныя абноскі! Не верыш? Каб я нават не ўстаў з гэтаго месца, калі хоць крыху бра-шу! Эх, прайшло нашае, праехало, шалёным калясом пракаціласа, і яно, зямляк, ужэ аніяк-ніяк не вернецца, хоць плач, хоць скач, а ё-о, маё-о!

Крапак зноў павярнуўся да пасажыраў. Задаволены, што слухачоў стала ў яго больш, загаварыў смялей:

— I от, халера, скажы ты, Лаўрэне, уродзе бы і паправіласа ўсё нашае на лепшае, а дабра — так і не відаць! Ну, успомнім давай з табой, як калісь жылі людзі — у маіх Мяньках на жоўтым пясочку ці хоць бы ў тваёй багацейшай Даліне Зялёнай з гліняным грунтам. Хварэлі як — адных сухотнікаў у вёсцы сколькі было, а ёо-о, маё-о! Бо слабымі людзі надто былі, а вядомо, на слабого каня то і мух болей сядае, шчэ тых розных мікробаў больш чапляецца! Мы з табой аб чым тады марылі? Каб ад пуза наесціса заціркі з белай мукі, на малацэ варанай, каб напхацца белых локшын ці напіцца ўдосталь тае ліманады з булкай! Бо ежа тады была для ўсіх адна, бы казаў наш Каб цябе люндра свіснула — Міша Касцевіч:

Бераставіцкія крамы забічкаваныя былі рознымі таварамі, і якіх толькі душа пажадала б — адно купляй! Калі ласка, бяры ўсяго хоць цэлымі вазамі! Але людзі не мелі купіла! А дзе тое купіло ты возьмеш? I запалкі на дзве палавінкі дзялілі! Напэўно, і зараз добро памятаеш — у кожнай скрыначцы было іх па сорак дзевяць — не меней, не болей! Якісьці мазур пад Варшавай прыдумаў спосаб дзяліць запалкі на чатыры часткі: аб гэтым у газетах напісалі, а нашых мужыкоў надта мучыла цікавасць — як гэто ён робіць?!

— Ого-о, якія мелі вы тады запалкі — ад палавінак, ад чацвярцінкі можна было нават прыкурыць! — пачуўся вясёлы голас маладога мужчыны з глыбіні аўтобуса.— То не так кепска вам жылося! Цяпер часамі — чацвёртая толькі загараецца!

У аўтобусе дружна зарагаталі.

Крапака не так лёгка было збіць з панталыку. Так і абрынуўся на маладога:

— Ага, паплач, паплач, што табе вельмі кепско жывецца! Нябось ты, бы мае зяці, зара бярэш іх адразу штук пяць ды чыркаеш па масцы! Бо скрыначка каштуе — адну капейку! А што цяпер — капейка? Ты ж і не нагнешса нават па яе, каб з зямлі падняць, бо маеш грошы! Цяпер вы ўсе ў масле купаецеса, бяды не ведаючы! А тады? Кнот у лямпе выкручвалі адно во столечкі, каб меней той газы выгарала! I не так мы, мужыкі, як нашыя бабы сляпілі вочы пад кудзелямі. Знясе, бывало, курыца яйко, хібо ж ты яго з'еў? А як жа — на свентыя мігды, што бываюць нігды! Хібо як хворы ляжаў, бо адно тады яго зварылі б табе! I то — зварылі б маладому, бо дзяцей, старых не было нават моды лячыць! Звычайна баба яшчэ цёпленькае яйка, просто з-пад курыцы, перла ў Бераставіцу прадаваць на соль, на кавалак мыдла, кухан ці пару дэкаў[⁵⁰] тае мончкі, як тады цукар называлі, хоць у Англіі гэтым самым цукрам свіней кармілі[⁵¹]. А ці много стагналі мы тады, прызнайса, Лаўрэн? Ці плакаў хто з-за гэтаго? Дзе ты бачыў! Зашчаміўшы зубы, цярпелі ды жылі! Шчэ нават радуваліса! А як весяліліса — так дзісь мо і не ўмеюць! П'ескі маладыя ставілі, канцэрты наладжвалі, хоры і маёўкі! А любілі як адзін аднаго, ёо-о, маё-о!

Зміцер яшчэ раз павярнуўся да людзей і ўжо для іх нават пастукаў сябе ў грудзі кулаком:

— Каб я не ўстаў з гэтаго самаго месца, калі брашу! А зараз — а ё-о, маё-о! Тую самую булку з булкай хоць цалюткі дзень сабе лопай ды з раніцы да вечара ліманад у свой трыбух бухтуй, а локшынамі закусуй! I тыя запалкі адразу хоць па пяць штук чыркай ды глядзі сабе цілівізар, шчэ й каляровы, бо чорны табе ўжэ, бачыш, не падабаецца — фэкі стаў нам чорна-белы! I сам сабе часамі не даю веры — у мае Мянькі, глухую задрыпаную калісь вёсачку, зараз не чым-небудзь, а «Ікарусам», бы які касманаўт, егдзіш! А ты толькі падумай — чалавеку чагосьці шчэ ўсё не хапае! Хібо па радзіву пачуеш, што во цяпер жывеш шчасліво і радасно, бо сам сказаць, што аж гэтак табе добро жывецца, не адважышса. Ты не думаў, чаму гэто так, Лаўрэне, га?

«Бо, мусі, чым лепей чалавеку вядзецца, чым больш мае часу і выгод, тым ахвотней стогне ды бурчыць на жызню, бы нашыя дзе-ці,— з-за кожнай драбязы ўжэ так і скачуць сабе гарачым прыскам да вачэй!» — карцела Лаўрэ'ну сказаць земляку, але ж пабаяўся, што дасць зачэпку Зміцеру на даўжэйшую размову.

Лаўрэн буркнуў:

— Такая ўжэ, Змітрук, людская натура, відаць, вечно быць незадаволеным.

Але Крапак, бы той певень,— кукарэкнуць кукарэкнуў і пра гэта болей не хацеў ужо думаць. З пашанай правёў далонню па Лаўрэнавай куртачцы, пазайздросціў:

— Не абносак які, бач, а — ледзь не новенькая, хале-ера, ты ба-ачыш?! Імпартная, бы на футбалісту якім! — Ён прыпадняў у Лаўрэна палу.— I падбіцце цыгейкавае!.. Ёо-о, маё-о, і паго-о-лены так чысто! А які шалік цёплы і мяккі, відаць... Дай, памацаю. Ага! Ёо-о, маё-о! Кажуць, твае сыны з нявесткамі не толькі пенсіі не адбіраюць у цябе і не бяруць грошай на пражыванне, а шчэ і свае нават выкладуваюць — бяры, бацьку, не хачу, як пры камунізме. Праўда гэто?

Лаўрэну надта ж захацелася на Крапака гыркнуць: і адкуль ты, пустая балаболка, ведаць можаш, як мне там у горадзе жывецца? Якая табе справа да маіх зубоў, да маёй курткі, пенсіі і грошай? Чаго ты ў маю душу ўсё лезеш няпрошаны? Пра ўсенько табе адразу і гавары?

Ведаю такіх — пусці цябе, шэльму, пагрэцца, як ты ўжэ і дзяцей хрысціць захочаш.

Але злавацца на земляка Лаўрэн доўга не змог, бо зараз жа падумаў — вёска таму і завецца вёскай, дзе пра ўсё дакладна вядома, усё заўважаць, усё памятаюць і да ўсяго ім інтэрас — ад гэтага не выкруцішся аніяк.

Зрэшты, у горадзе сусед пра суседа нічога не ведае і ведаць не хоча, а хіба там лепш?

Каб збіць увагу прычэплівага аднавяскоўца, Лаўрэн спытаўся:

— Трымаеш якую рагулю?

— Ты што?! Карова цяпер — катарга!

Абодва ўзняліся.

— Прыгажунька, сядай, во, ідзі, на сваё месцо зноў, бо мы пад'язджаем! Дзякуй табе, што ўважыла нас!

— Нічога, нічога, я пастаю! — збянтэжылася дзяўчо і на гэты раз.

— Сядай, сядай, калі е магчымасць! Ашчэ настаішса ў аўтобусах, як старой будзеш!

Зноў у салоне зарагаталі.

2

Ля сельсавета абодва з аўтобуса вылезлі.

Крапак вывалак свае сумкі на божы свет, расставіў каля ног, і толькі цяпер стала відочным, якія яны пузатыя ды зашмальцаваныя і колькі гадоў імі карысталіся. Пасля аўтобусных разважанняў пры народзе і пасля дужання з сумкамі Крапак глыбока цяпер уздыхнуў, бы той салдат, што пасля цяжкіх палявых практыкаванняў атрымаў ад «плютановага» каманду «спочні»[⁵²].

— А ёо-о, маё-о, як падыміць захацеласа — аж страх! Усім, Лаўрэне, гэтыя «Ікарусы» файныя, але шчэ каб у іх курыць дазвалялі, праўда, клёво[⁵³] было б? Кажуць, у Грузіі, Полынчы — рабіць гэто можно, а ў нас паспрабуй толькі, шафёр так і гыркне!

— Маленькі, пацярпець не можаш?

— А от — не магу! Як захочацца — каравул сам сабе крычу і месца не знаходжу!

Мужчыны вынялі з кішэняў цыгарэты.

— А памятаеш, як калісьці мы курылі з гродзенскай махоркі самакруткі і якія ў нас ладныя муштучкі былі? У мяне касцяны, а ў цябе, сына млынара, яшчэ і з бурштынавымі кольцамі... Дакурыў, хлопнеш далонню пры дзеўках і выстраліш бычок! А тады толькі дроцікам прачысціш каналік, шчэ яго добро прадуеш... Помніш, як мы ў старым парку Юзэфа Пілсудскаго ахранялі, калі ў Друскенікі на адпачынак ехаў і ў Гродне спыняўся, покуль рыхтавалі яму поезд? Загадаў, каб ніякай аховы для яго не выстаўляць, таму нас у самыя кусты заперлі. Пазашываліса мы, стаім і не дыхаем. З парку вытурылі ўсіх, толькі завялі якіхсьці падшыванцаў — бытто яны самі там апынуліса. Помніш?

— «Маршалак» падышоў да хлопчыкаў і выставіў назад руку. Паслугач умэнт піхнуў яму ў далонь хустачку. «Дзядэк» павыціраў малым насы ды раздаў па цукерачцы. Тады павыломваў ім па дубчыку і давай камандуваць: «К назе!», «На плячо!», «Плютон, шагам — марш!», «Запявай!..» Мы падзівіліса, і, чую, ты шчэ да Касцевіча кажаш: «Здзяцінеў, падло, доўго ўжэ не пажыве!» А калі паехаў, мы з табой таксамо во гэтак закурылі, але — з тых муштучкоў...

Крапак хвіліну падумаў, успамінаючы:

— Здаецца, учора тое ўсё было! I калі яно, скажы ты мне, Лаўрэне, праляцело-праехало?

— Але вы толькі ўзгляніце на гэтаго сямідзесяціпяцігадоваго ка-валера-фраера, ёо-о, маё-о,— нават «Марльборо» смаліць! А я — «Прыму».

— Ад гэтай заразы горло надто дзярэ — яе і ў рот не магу нават сунуць.

— Так, так, наеты галоднаго ніколі не разумеў і яму не спагадаў! Паслухай, пан чортавы, а маё горло, думаеш, луджанае і не дзярэ, та-ак, па-твойму? I я, па-твойму, не меў бы хэнці які «Космас» ці якую «Герцагавіну» пасмакаваць? Затое «Прыма» — як задарам! За «Прыму» нават мая касавокая звэнга не бурчыць — выдае капейкі без адзінаго слова!

Чорная, як галавешка, прымакова галава затрэслася ад кашлю.

— О-ой, замучыў ён мяне!.. Ну, здаецца, прайшоў!.. Разумееш, як толькі хлябну дыму, так і пачынае... Ладно, пагаворым пра цябе зара. Скажу табе, раско-ошно жывеш, бы калісь — паш Вішпінг! Не-е, з усяго нашаго вывадка, Лаўрэн, пашанцавало аднаму табе! Пра гэто я цвярдзіў, цвярджу і буду ўсім заўсёды цвярдзіць — каб невядомо што ты тут мне гаварыў!

Маркевіч пачаў ужо злавацца:

— Ай, чаго табе, Зміцер, плакацца? Жонку маеш, і яна ў цябе, як мур, здаровая, шчэ сам прызнаеш — узяўшы за рогі, і быку шыю зверне! Столькі ты дачок нагадаваў, сем ці восем унукаў! А шчэ займеў чатыры зяці, як дубы!..

— Ы-ы-ы-ых, ты пра што-о, Лаўрэ-эн?! — Крапак узняў на яго маршчыністы, з адубелай, як старая халява, скурай твар, а шэрыя вочкі ўзглянулі на земляка са шчырай крыўдай.— А ё-о, маё-о, ці ты сляпы, ці ніц не хочаш бачыць і разумець?!

Зміцер разгарнуў ботамі разлезлы снег, стаў на цвёрдую зямлю, збіраючыся грунтоўна ўсё выладаваць земляку.

— Пра жонку — ніц не скажу. Толькі яна мяне і шкадуе. I то, халера, не заўсёды. А дочкі — дай ты веры, як грызуць і грызуць! Адно паслухай. «Зосі яе родны бацько восем тысяч на машыну адваліў!» — вытыкае мне адна ды чакае, што ёй адкажу. Другая кідаецца прыскам у вочы: «Нават Лілін айчым падчарыцы пуцёўку ў Італію зафундаваў, а мне родны татко і кааператыву не выб'е! Трэцяя дзярэ ляпу: «Вы мне ў пасаг нічого не далі з мацерай — выпхнулі сірату, быле хутчэй з хаты, у мяне нават людскай дублёнкі няма!» Чацвёртая звэнгае штось сваё! А што ты ім цяпер — грымака дасі, як калісь? Дарослыя кабылы! Мая кабета, замест таго каб заткнуць ім гагаўкі ды сказаць — соплі сабе падвяжыце раней, чым на старого ды згараванаго бацьку, які вас на свет пусціў і выгадаваў, нападаць,— ведаеш? Шчэ і расцвельвае іх! Дый аб чым тут гаварыць? Каб гэтыя эгаісткі бацьку нават рэзалі, яна іх падолам закрыла б, а ёо-о, маёо-о! А чатыры зяці, пра якіх ты кажаш — бы дубы,— маўчаць, бы вады ў рот набраўшы, як адзін маўчаць! I выходзіць, Лаўрэне, я — бы той няшчасны, дальбо, жолудзь, што і сярод тых самых дубоў, і дрыжыць ды баіцца, каб свінні не з'елі.

Лаўрэн пакпіў:

— Ой, бедны ты, бедны!

— Бе-едны — аж пакалоўса! — ані крыху зямляк не пакрыўдзіў-ся. Толькі зноў зайшоўся ад сіплага кашлю.

— О-ох!.. Кха-кха-кха, халер-ра!.. Ху-у-у, прайшло, здаецца!.. Абскублі мяне, абабілі, Лаўрэне, бы таго пня пры самай дарозе, і што з гэтаго маю? Шыш з макам! У пустыні адзін праведнік зайшоў у пячору да львоў калісьці, толькі крыху пабыў з імі, то што ты думаеш? Пра яго ў кожнай Бібліі напісалі — праславілі на ўвесь свет ды ўпамінаюць цяпер тысячы людзей. А тут — от халера — чалавеку нават ніхто і не паспачувае!

— То шва-ах[⁵⁴], бачу, тваё дзело.

— Шва-ах, Лаўрэне, шва-ах! Адзіная палёгка на душы — каго не паслухаеш, усім дастаецца ад дзяцей, нявестак, зяцёў, унукаў ды цяперашніх надто разумных унучак па самюсенькія годзі, усе-ўсе трымаюць гэтак слязу на сэрцы!

Хвіліну падумаўшы:

— Хоць калі ўзяць з іншаго боку, то скажу табе, Лаўрэне, па шчырай праўдзе, дак і без гэтых чортавых дачок, якія б яны там ні былі ўрэдныя, без такіх зяцькоў і ўнукаў — могілкі, а не жызня. То лепш ужэ бываць на такім базары ды гэтак мэнчыцца дзень у дзень, чым — ТАМ тырчаць, дзе той магільны спакой. Успеецца шчэ і туды, праўду кажу? I выходзіць, толькі адзін ты ў Гродне зусім іначай улад-каваўса. Адно табе аднаму выпаў шанц шчэ на зямлі жыць у раі ці — камунізме.

Зміцер зноў з нехаванай зайздрасцю азірнуў Лаўрэна з ног да галавы.

— А ёо-о, маё-о, пан Вішпінг, дый годзе! I — выліты пан Вішпінг.

— Ат, калі табе так надто хочацца бачыць ва мне пана, хай буду Вішпінгам!

— Дай ты ве-еры, Лаўрэ-эн, ты ім і е-е! Ашчэ і сумняваешса? Ха! Па гары ходзіш ды сонца не бачыш, дальбо! Табе ж толькі птушынаго малака не хапае!

— То чаму жонцы помніка не паставіш, калі ўжэ так файно жывецца?

— Найвялікшы час, каб ты ўжэ са сваімі сынамі... Трэ, каб залатвіў і гэто... Ці мо крыўду носіш на сваю бабу за што?

— А-а, мабыць, з-за помніка і прыехаў — тады ўсё штымуе[⁵⁵]. Пара, браце, і даўно пара! Нінка ў вас помніка вартая ды шчэ і файнаго,— напэўно, вартая! Дый каго хочаш запытай — табе скажа тое самае!

Лаўрэн насупіўся.

3

Убачыўшы, што земляку не спадабалася размова пра жончын помкік, Зміцер тэму перамяніў:

— А як будзем адзначаць твой прыезд? Бо мы ж з табой — даўнія сябры! Другого такого кумпеля[⁵⁶], напэўно, няма ў цябе цяпер і ва ўсім свеце — паўміралі ўжэ!

На хвіліну паглыбіўся ва ўспаміны.

— А памятаеш, як у польскім войску служылі, як паручнік Фіялкоўскі мяне «афэрмай» называў ды ў горад праганяў з калоны і я ў баптыстаў каратаў час? Помніш, як я потым у Фіялкоўскага перад строем на каленях прасіўса, а вы, падлы, рагаталі, бы жарабцы?.. Ох, іржэ-элі!.. Бо і смешно было — сам бы не вытрываў, каб хто іншы на маё месцо трапіў гэтак!

Крапак зноў падумаў, пакруціў галавой.

— А-ай, час бы-ыў, і такого ўжэ нігды не бу-удзе, ёо-о, маё-о!.. Здаецца, тады і сонцо цёнгле свяціло, і дзень пачынаўса толькі для шчасця, і бэз цвіў зіму і лето, і людзі нам адно ўсміхаліса ды спрыялі... Пан паручнік — і той які людскі трапіў.— Зрабіў вялікія вочы: — Ты-ы паслу-ухай, а як потым на вайне намі каманду-уваў! Лаўрэн, гэто ж табе будзе надто цікаво — напэўно, ты гэтым зацікавішса!

На твары Зміцера адмалявалася разгубленасць — ці знойдзе ён фарбаў, каб выказаць усю праўду аб сваім камандзіру.

Але разгубленасць была кароткай.

— Цябе тады кінулі пад Варшаву з другім «плютонам», а нас — на Прусію, і я шчэ не меў аказіі расказаць усяго, бо ты ўвесь час мяне дзічыўса — чорт цябе ведае чаго! Паслухай цяпер! Бывало, сядзім пад бамбёжкай у яме ды калоцімса ад страху, бо кожную кулячку, кожны асколак спіной чуеш: так і глядзі, салдаты драпануць у паніцы па адкрытым полі! I што робіць, думаеш, Фіялкоўскі? А ён, хітрун, адкрывае сваю скураную сумку і давай нам пісьмы раздаваць. Бытта не было для гэтаго іншаго часу, чуеш?

Зміцер з захапленнем вытрымаў паўзу, назіраючы, якое ўражанне зрабіла вестка на сябра.

— Аднойчы, калі нямецкая артылерыя загнала наш «плютон» у нейкі склеп, ці дасі ты веры, паклікаў узводнага палікмахера ды загадаў: «Болек, стрыжы мяне! Толькі — люксово, як гэто рабіў пан Раўбэ ў нашым Гродне на Дамініканскай вуліцы!» Ашчэ з ручнічком на шыі сеў на кадушку, каб добро было ўсім відаць. I што ты, Лаўрэне, думаеш? Салдаты ўбачылі — камандзір галавы не страціў, камандзір спакойны, адразу супакоіліся і яны, а Фіялкоўскаму — таго адно і трэбо! I, ведаеш, на вайне і жывоцік яго адразу некуды падзяваўса, і сам патанчэў... А-ай, шкада яго як!.. Каля Нарвы нямецкі кулямёт зрэзаў, беднаго, як на пагурку мы атакавалі бункер. То, бедны, на аўсяніско і зваліўса, бы падрэзаны...

— Многіх забрала вайна...

— А вучы-ыцель які з яго быў, а ёо-о, маё-о! Помніш, як на румблёўскім палігоне апрахвосціўса сапацкінскі Гедроіц, калі мы расказувалі, хто што запомніў са спаткання з дзяўчынай? Прышчаты вахлак пахваліўса: «Падыходжу да ўмоўленаго месца, а яна з-за кустоў мяне не бачыць. Спыніўса і гляджу, бо цікаво, што без мяне робіць. А яна расшпіліла кофтачку і разгладжувае сабе грудзі — бытто яны памятымі былі, гы-гы-гы-гы!..» Фіялкоўскі як гыркне на яго: «Сапацкінская афэрма! Яна песціла іх, як дзяцей, а для чаго? Для спаткання з воінам, мужам, бацькам! Праз такія іхнія штучкі-дручкі мы і людзьмі становімса! А ты, дубіна сапацкінская, нават не датумкаеш! Цямнота дрымучая! Каб мне ў бліжэйшую нядзелю з паперкай на звальненне яе знайшоў, пацалаваў ручку ёй і прабачэння папрасіў, і потым мне замэльдуеш, ясно?» — «Так ест, пане паруч-ніку!» — «То паўтары!» — «Пацалаваць ручку, папрасіць прабачэння і замэльдаваць!»

— О-о, толк паны ў гэтым ве-едалі... Уздыхнуўшы, Крапак зноў хвіліну памаўчаў ды пакруціў галавой:

— I калі нашая жызня праляцела — здаецца, учора ўсё тое было, а ё-о, маё-о!.. Ну, ладно, з гэтым цяпер ніц не зробіш — шчэ ніхто жызні не вярнуў назад! Але твой прыезд у Зялёную Даліну адзначым па-лю-удску, гэто — мурава-ано! I тады ўсё-ўсенько ўспомнім! Бо маем што ўспомніць, каб я з гэтаго месца не скрануўса! Ёо-о, ма-ё-о, такое здарэнне!

Лаўрэн — бытта не чуў.

— Па-царску адзначым, скажу табе шчыро! У сталоўцы цяпер буфетовай — мая сваячка, Бася. I нават сваячніца зусім блізкая — родная сястра маго зяця, не хто-небудзь. Ведаеш, як паналівае нам куфлі — з такімі во капцамі! Напэўно, не пашкадуе! I закусі шыковай знойдзе пад прылаўкам — карпы ў яе заўсёды з нашых ставаў смажа-ныя па-жыдоўску, і такія — ёо-о, маё-о! Праўда, сколькі жывём, ты мяне ўвесь час не прызнаваў чамусь, але я кажу, тут такое дзе-ело і пра ўсё трэ нам забыць! Ісусу Хрысту сказалі, што Юда яго прадаў, аднак Хрыстос ногі яму мыў, з ім вячэраў ды шчэ і віном частаваў, а я ж — сам добро ведаеш, не Юда Іскарыёцкі! Я нават — не Амэрыка-нец!

Кукса, бывало, паабяцае таму выпіць, Аляксей ужэ і лазіць за ўсі-мі, падслухоўвае, хто што скажа, выглядвае, дзе хто тытунь садзіць, ды нясе Яворскаму! А ляснічы на ровар і хутчэй — у Скідэль на пастарунак! Таму Яворскаму вы і стагі палілі! I Амэрыканца таўклі не раз, але ж мяне не чапалі, праўда? Бо я — што-што, але не прадаваў нікого і з даносамі нікуды не бегаў, хоць сам ведаеш, сколькі тут розных уласцей мяняласа за нашу жызню! Не бегаў з даносамі і нікого не прадаваў, хоць вашыя ўсе таямніцы мне былі вядомыя! Я ведаў нават, дзе ты трымаў кудзелю і смалу на Куксавы стажкі сена!

— Усё-ўсё ведаў, не думай, што я — дурны!.. Здагадуваюса, чаму да мяне набэчаны заўсёды быў і такі анаровы. Як Савоську паставілі старшынёй — я з калхоза ўцёк. Бо многія так зрабілі тады, Лаўрэне. I скажу табе — час паршывы надто быў. Прайдзісветы атрымалі тады раздолле на вёсцы, і людзі ратаваліса, як хто мог. Але ж пры чым тут я? Чапляешса невядомо чаго!

Як бы атрымаўшы дыханне, Крапак пачаў выкладваць з сябе з новай энергіяй:

— Во кіраўнічок быў! Зойдзе на ферму і да бабаў: «Што, доім?» — «Доім, Віктар Цімафеевіч!» — кажуць тыя. Ён: «Дойце, дойце!» — I тупае ў магазін. Там да дзяўчыны: «Што, гандлюем? То гандлюй, гандлюй!..» Цэлы дзень боўтаецца, бывало, так! I не доўжыласа яму нават! Альбо браў дубальтоўку, паўлітэрку і — на пойму да вечара качак вартаваць!

Ён аж адступіў, уражаны ўспамінамі. Паўзіраўся на земляка цяпер жахлівымі вачыма:

— А раз, калі мы архавалі збожжа, зачыніў нас у гумне на ключ да самюткай ночы, і хто адважнейшы, праз выбітую дошку ў шчыце ўцякалі!

— Бо так і архавалі вы там! Ведаю вас! Кралі больш, таму і замыкаў! — не вытрываў Лаўрэн.

— О-ой, кра-алі, а ё-о, маё-о, што праўда, то праўда! Бывало, зарухуеш, загорнеш ячмень пірагом ды — хутчэй насыпаць яго сабе ў штаны і пад кашулю, добро падперазаўшыса! Насыплеш і — як калода станеш!

— Во-во! Ад гэтаго надто сыты зробішса? Ад крадзенаго не пасыцееш.

— Тады было не да жыру — быць бы жыву! Што, Лаўрэне, людзям было рабіць? Існаваць неяк мусово ды дзяцей карміць і — не святым духам! Якая была карысць з тых галачак, што брыгадзір ставіў табе ў працадзень?

Нябось калі ты старшынствуваў, красці, акрамя Амэрыканца, ніхто не думаў і з калгаса не беглі. А то ўбачылі, што ідзе ўсё цераз пень-калоду, так і пачалоса! Адвеку, калі дзе што бязхознае ляжало, мужык браў, і лічыласа — па-гаспадарску гэто! Але во, скажы ты, Савоська шчэ і ў перадавых слыў! Як газеты яго хвалілі, радзіво! Бо заўша першым планы выконваў! Помнім з табой, як гэтаго дабіваўса, добро помнім! Дзе трэ пару коней да малатарні — ставіў шэсць. Замест васьмі чалавек да машыны прыганяў — дваццаць! Людзі таўкуцца, перашкаджаюць адны адным — душаць семярых аднаго пеўня! А тады было гэтак — хоць ты ўсё астатняе збожжа згнаіў, вераб'ям скарміў ці пад снегам пакінуў на полі, не адклаўшы нават на семя, але калі першы здаў нарыхтоўку, ты — герой: цябе і газеты распішуць, і радзіво расхваліць, і начальство, і ордэн самы велькі атрымаеш!

«Тут ты, чалавеча, маеш рэхт,— захацелася Лаўрэну дадаць.— Бо такія Савоські і не зацікаўленыя былі ў добрым ураджаі — абы хапіло на здачу нарыхтоўкі! Калі яму казаў я — а чым будзем карміць быдло, Віктар Цімафеевіч, ён бяспечна заяўляў: «З раёна падкінуць, я ў іх на добрым шчату!»

Лаўрэн зноў стрымаў сябе і прамаўчаў.

— Пойдзем у канцы лета на старыцу касіць. Трава застарэла, пад касой звініць, як сталёвы дрот, і нікому да гэтаго дзела няма!.. О-ой, быў дурны час! Тады і налогі плацілі, падумай — ад яблыні. Памятаеш, як па вёсках сады высякалі? У Зялёнай Даліне ўцалеў мо толькі — твой, Кавальцоў ды шчэ два-тры садкі! Камісіі з настаўнікаў, медыкаў, фінагентаў хадзілі ды ў хлявы праз шчыліны зазіралі! Глядзелі, ці е там другі падсвінак, кароўка, каб цябе такім податкам кропнуць, каб ты адразу жывёліну ў мясакамбінат здаў!..

Зміцер напомніў Лаўрэну страшныя дні і растрывожыў душу канчаткова. Крыўда на тое, як з ім абышліся, чалавеку не давала гутарку падтрымаць. Ды і гаварыў бы пра тыя жахі Макар, Касцевіч Міша, Шпак Васіль ці хто іншы. Зміцера ж тады ні сумленне надта не грызла, ні вялікая бяда не спаткала. А цяпер, бачыш, адумаўся, спачувае...

Лаўрэн пакік галавой і маўчаў. А Крапака — бытта яшчэ раз завялі:

— Памятаеш, Савоська на выгляд быў нават салідны — з лысін-кай, бялявы, гладкі і поўны. Язык меў падвешаны, але — от праўду людзі кажуць, што не ў тым дзело, што кабыла бела, а ў тым — што не цягне! Аж такія фокусы вырабляў, той гіцаль з гіцляў! Такія нумары выкідваў, а ёо-о, маё-о!

— Жулікам быў.

— Што-о ты, шчэ й які! У-ух, махіна-атар! Паслухай! Аднаго разу сяджу ў праўленні. Бухгалтарка прынесла яму нейкую паперу падпіс-ваць, а настаўнік — за нечым сваім. Савоська паперу прачытаў, перачытаў яшчэ раз ды павучае бухгалтара: «Парамонаўна, зарубі сабе на носе — дзе стаіць «а», там ставяць коску. Толькі забыўса, ста-вяць яе перад «а» ці — пасля. Крапак, ты ведаеш? То падскажы!» Настаўнік стрымлівае смех, а я перапалохаўса і думаю — халера цябе ведае, што адказаць табе. Але тут пазванілі. Савоська адразу пра нас забыўса. Як пачаў брахаць у трубку, сколькі ў нас выкапана бульбы, які чакаецца ўраджай цукровых буракоў, мы з настаўнікам аж ахнулі! А гісторыю з грыбамі, з-за якой і пагарэў, памятаеш? Пахваліўса прадстаўніку з вобласці — дамачцы нейкай з радзікюльчыкам,— што засеяў пяць гектараў баравікамі, тры — рыжыкамі і адзін — лісічкамі, што брыгада бондараў рыхтуе бочкі, у іх грыбы восенню засоліць ды павязе ў Гродна на рынак, каб калгас меў гатоўку. Узрадаваная дамачка хутчэй вярнулася ў вобласць і такую навіну — у газету!

Лаўрэн паспеў узяць сябе ў рукі. Яму ўжо надта не цярпелася. Ён сабраўся ісці і рашуча пераступіў з нагі на нагу. Але Зміцер усё не здаваўся.

— Калі потым пагарэў, прывезла яго начальства сватаць старшынёй у мае Мянькі. На сходзе ўсё ішло добро, покуль кандыдат не выйшаў на трыбуны, каб расказаць народу біяграфію. Тады хтосьці з залы кінуў яму: «А-а, ты і е той Савоська, што ў Зялёнай Даліне грыбы гектарамі разводзіў?!.» Людзі — як грохнулі!.. Зрэшты, і сам пра ўсё тое добро ведаеш! Цярпець мне было тую камедыю? Ану яго пад халеру, і я драпануў!

Тут Лаўрэн і выбухнуў:

— Дак што, з-за якогось прайдзісвета пакідаць быдло, нашых коней, цэлую вёску, бацькоўскую зямлю на згіненне? Прайдзісветы прыходзілі і адыходзілі заўша!

— А я не вытрываў!.. Бо ўбачыў, што Савоська — арэшак не з нашай ляшчыны!

— Быў падзёншчык, як усе яны там. Быў — старшынёй, прысла-ным вёсцы з раёна. Атрымлівалі кожны месяц палучкі ды пазіралі на гадзіннікі. Так толькі калісьці ў паноў стараліса рабіць, на сонцо пазіраючы, але над імі эконам з бізуном стаяў. Людзі перасталі залежаць ад зямлі, а яна — ад людзей, сама па сабе етала. Хібо магло дабро з гэтаго палучыцца?

У разгубленай усмешцы Крапак паказаў свой чорны рот, дзе тырчалі рэдкія і прасмоленыя пні зубоў.

— А ты ўсё такі самы, ёо-о, маё-о! Ведаеш, Лаўрэне, я цябе заўсёды паважаў за гэто! Яй-богу, паважаў і паважаю! Ну і хара-актар, а-яй-яй-я-а-ай! Я за чаркай заўсёды сваім зяцям цвярджу пра гэто, а Хвядора мая ўнукам убівае ў галовы пра цябе!

— Убівай, убівай...

— Праўда! Што ж, я не такі ідэйны, як ты, як Васіль Шпакоў, як Кавальцоў Макар, Семярышына Нюрка!.. Толькі ж нават і вы не змаглі ўратаваць тых кароў ды коней, бо час, Лаўрэне, гіблы быў! Унь зара якія фермы, а-яй-яй! А якая вёска — паглядзі! Якая зямля?! I нічого з ёю не здарыласа — як цяпер на ёй усё расце! Ці маглі мы пра такое калісьці думаць нават? Самому пану Вішпінгу не сніласа атрымліваць такіх удояў ды ўраджаяў!

Але Лаўрэн ужо не помніў сябе:

— Ты далажыўса да гэтых фермаў і палеткаў? Ты ноччу прабіраў-са ў стайні з намі і падкормліваў коней, каб не акалелі? Ты са сваёй Хвядорай з хаты насіў цялятам пойло, аднімаючы ў родных дзяцей малако? Ты скакаў трактарыстам да мордаў, каб палеткі пырэем не замуроўвало? Ты і тады байкі свае трэліў ды вынюхваў, дзе б пракантавацца да смачно з'есці!

— Я ж і прызнаю гэто часткова, Лаўрэн!..

I тут Крапак убачыў, што зямляк і адной хвіліны цярпець больш не можа, што не ўтрымае яго нікая сіла. Пастараўся ўжо сказаць як найбольш памяркоўна:

— Ну, то каго паклічаш яшчэ ў сталоўку — зара накажу ім, бо маю праз каго. Аднаго ўнука пашлю ў гэты, другога — у іншы канец вёскі...

Лаўрэн рашуча ўтаптаў цыгарэту ў мокры снег.

— Хібо што, Змітрук, іншым разам.

— Давай, давай, кажы!

«Не мыдляйса, бо голеным не будзеш!» — ледзь не кінуў яму Лаўрэн. Але стрымаўся.

— Не! Цяпер мне ўжэ трэ ісці — і так забавіўса з табой надто доўго. Прыехаў сюды, Зміцер, на якую гадзіну, бо дзень цяпер кароткі, а ноччу валачыса назад неахвота.

Лаўрэн патупаў у бок могілак.

— І ўсё-о?! А ёо-о, маё-о!..— расчараваны чалавек аж не паверыў сваім вачам.

Маркевіч пад нос сабе мармытаў:

— Га, без яго і вераб'і не паснедаюць!.. I сюды хоча ўбіцца!.. I праўду кажуць — з якой лысінай жарабя нарадзіласа, з такой ужэ і здохне — капут! Мяне зяцям сваім хваліць, а яго Хвядора — унукам расхвальвае, таму радуйса ды вядзі яго хутчэй на частаванне! А як жа — павяду! «Афэрма» з яго быў і «афэрмай» застаўса!.. Шпакоў Васіль, Нюрка Семярышына, нават Мірон, во, памерлі, а гэты, глядзі, крэнтам-вэнтам жыў і ўсё ашчэ цьміць на свеце!..

Яго разабрала злосць. Лаўрэн азірнуўся — каму б сказаць самае галоўнае. Нікога не было, і ён загаварыў поўным голасам:

— Ну і што, калі Амэрыканец прадаваў, а ты нікого не прадаваў?! А галаву ты з-за каго-небудзь падстаўляў, скажы, падстаўляў? Маўчы-ыш, ага-а!

Некрыўдлівы і незлапомны Зміцер земляку ў гэты момант крычаў уздагон:

— То я да вечара сядзеціму дома ля акна — таго, што ад вуліцы! Калі надумаеш адзначыцца, то каго-небудзь за мной пашлі з малых. Перапынак у сталоўцы — з трох да чатырох, але Бася мяне з табой пусціць праз чорны ход, па-сваякоўску, таму туды лепш і заглядваць — у перапынак, калі сталоўка зусім пустая!

Праз хвіліну:

— А нашаго Макара пахавалі ад ракі справа, дыхт ля магілак байцоў! Нюрку Семярышыну будзе табе лягчэй знайсці — на мармуро-вым помніку стаіць галава белая, як у анёла, здалёк віднеецца! Дзеці аж чатыры тысячы за яго ўвалілі ў Друскеніках! Але надто файны атрымаўса — ты прыглядзіса, калі Нінцы збіраешса фундаваць, лепшаго і не прыдумаеш!

Зямляк нават не азірнуўся.

1

Тупаў Лаўрэн ад сельсавета, а ўсёй сваёй патыліцай адчуваў, як з вокан і з-над платоў сочаць за ім цікаўныя вяскоўцы ды штосці пра яго пляткараць. Ох, і не любіў ён людскіх вачэй ды гэтых абгавораў! Але што зробіш — за куст цяпер схаваешся, як ліса пад барану, а язык людзям не завяжаш.

Чорт іх бяры, хай сабе падглядваюць, хай брэшуць, толькі яго не чапаюць.

Нарэшце прыбыў на месца. Толькі ж, дзіва, да жонкі яму ўжо як бы і расхацелася ісці. Гэта там, у горадзе, не раз і не два марыў -— дабярэцца сюды, упадзе на родную магілку ды пачне раўці на ўсю ваколіцу. Цяпер нават не разумеў, як магло ў ім такое жаданне і ўзнікнуць.

Сам сябе апраўдаў:

«А чаго на тых могілках ты не бачыў, чалавеча? Шчэ ж не прайшло і паўгода, як тут бываў. За гэткі кароткі час нічого там не магло змяніцца, а гэтым Нінку не ўваскрасіш — рэшткі цела яе даўно кормяць раслінак ды чарвячкоў. I стыласць там — большая, чым у склепе, ды лютая халадзіна. Скарынка мёрзлай зямлі труну грунтоўна заскляпіла, зверху мокрым снегам добра прываліла, а цябе туды чаго панясе?»

Абмінуўшы могілкі, Лаўрэн выйшаў на поле.

Справа перад ім буйна зарунела жыта. Адтуль дыхала паветрам, прасякнутым прэснай вільгаццю. На шчодра ўскормленай тлустай глебе рунь вымахала ледзь не да калена. Вымытыя лісты ад сакавітай і цёмнай зеляніны аж сінелі. Шкадуй не шкадуй, а гэтую ўрадлівую зялёную траву неўзабаве накрые снегам, і яна ўшчэнт збуцвее, каб пасля зімы прабіцца каласкамі. Жыта абяцала зноў не менш паўсотні цэнтнераў з гектара, і ў Лаўрэна міжволі думкі на момант спыніліся на маленькіх зярнятках, якія заўсёды спалучаліся з вялікім зернем жыцця — Чалавекам і яго доляй.

З левага боку — за доўгім і магутным валумом — чарнела ўзараная пасля цукровых буракоў ралля. Лаўрэн намерыўся падысці да знаёмага каменя, каб прысесці і даць нагам адпачынак, але ўбачыў — перад ім у баразне блішчаць лужы. Адразу ўявіў сабе, як боты яго аж па халявы правальваюцца ў ваду, як яго засмоктвае гразь, і туды ісці не рызыкнуў.

На памяць чамусьці прыйшло, што кожны новы зялёнадалінскі старшыня, прыняўшы калгас, пачынаў сваю службу з таго, што абавязкова прыязджаў сюды ды прыкідваў — як ачысціць палетак ад перашкоды для машын. Зробіць, бывала, дакладны абмер каменя, прыкіне ва ўме яго кубатуру, вылічыць вагу і зноў пераканаецца, што ніякая яму вядомая тэхніка аграмадзіны не зрушыць нават з месца. Што рабіць? — ламае галаву чалавек. Пасылаць сюды падрыўнікоў з аманалам? Шкада гробіць такога прыгажуна...

Канчалася тым, што кожны старшыня толькі ўздыхаў ды і пакідаў камень у спакоі. Ад такіх успамінаў Лаўрэн нават хітра ўсміхнуўся. Стаяў доўга і глядзеў.

Трактарысты бурачнае поле плугамі не пагрэйзалі, узаралі не абы чорным паверх, а з любоўю да зямлі: на адпаведную глыбіню і як пад лінеечку — баразёнка ў баразёнку. Усім сваім мужыцкім нутром Лаўрэн адчуў, як і на гэтым палетку добра ўгноена ды выраблена зямля. Плённая, вялікая праца вяршылася якраз у ёй. Цяпер гэтая зямля — бы разведзенае ў дзяжы цеста з першагатунковай мукі перад калядамі — брыняла і дыхала, жыла і бруіла, з-за чаго мільярды бязгучных сняжынак, ледзь далятаючы да яе, імгненна раставалі. Над полем узнімаўся лёгкі і прыемны парок, бытта пасля цёплага дожджыку летам на лузе лёгка дыміць ён над каровамі.

Ці з-за таго, што Лаўрэн аж пяць месяцаў жыў на паркеце ды кожныя чатыры дні прымаў ванну, ці па іншай прычыне, толькі хутар цяпер уражання на яго не зрабіў.

Не было на што глядзець.

Голыя ліпы з разлезлым бусліным гняздом. Пацямнелая ад моху дахоўка з недарэчным надпісам «1935», які з жоўтага за гады стаў цёмна-карычневым. З коміна курыўся ляніва дымок. Заядла брахаў чужым голасам сабака. Лазілі стракатыя куры. Хтосьці з вядром ішоў да хлява...

Дом, ліпы, плот, хлеўчыкі — хутар як хутар, якіх над Нёманам — сотні. Пра тое, колькі там было перажыта ім са сваімі, бытта — ні слядочка.

Чамусьці ўпершыню Лаўрэн убачыў, што яго драўляная хата складзена з крывога бярвення, і ўспомніў — на першагатунковае дрэва не хапіла грошай: ляснік Шмігельскі, вядома, быў лайдаком, але сачыў строга, што мужык вязе з лесу. Зараз не мог зразумець — чаму сцен хоць не ашаляваў? I часу меў дастаткова, і шалёўка знайшлася б!.. Дом здаўся старым, прымітыўным ды аслізлым ад вільгаці з расталага снегу ды старой гнілі. Усёй сваёй спіной, усім целам ад пят да галавы выразна адчуў, як зараз стыне там халадзіна і сырасць — на кухні, у баковачцы, у вялікай хаце, у сенях і свірне. Што тыя печы — палі ў іх не палі, а хата яго так і будзе зімаваць, поўная сырасці і халадзіны. Да сярэдзіны вясны так працягнецца, да самага вялікадня...

Ды і жылі цяпер пад тым дахам зусім незнаёмыя людзі. Ну, прыпрэцца да іх і што скажа? Як тым людзям глядзець будзеш у вочы?! Напэўна, там усё перасяленцамі спляндравана, перароблена і перайначана. Толькі жанчынам уласціва ўсё захоўваць ды перада-ваць, а чужая гаспадыня — чужы дом і дыхае ўжо сваім духам. Прыезджыя завялі прытулак паводле ўласнага густу, а ў яго, Лаўрэна, прытулку ўжо ніколі не будзе — круці не круці, а нічога не выкруціш. Усё, што за тым роўненькім плотам ён перажыў, цяпер для яго замкнёна на сем спускаў — не варта старое чапаць. Нагадаўся сумны выпадак.

На яго ліпе з даўняга часу гняздзілася пара буслоў. Самец сваёй палавіне быў надзвычай верны і стараўся для яе, бы разумны чалавек. Калі ў спёку самка выседжвала маладых, бусел прывалакваў дабычу, вывальваў яе з горла на ражны перад сваёй палавінай — на, падмацуйся, нябога. Накарміўшы жонку, расхіляў над ёй буданчыкам чорныя крылы ды на сваю кабету зважліва, рытмічна і далікатна ганяў ветрык. Гледзячы на яго старанні, аж уміленне чалавека брала. Складзенымі ў два вялізныя зігзагі крыламі ганяць ён мог гэтак паветра некалькі гадзін — адкуль столькі цярпення і сілы бралася ў вутлай птушкі з доўгімі тоненькімі костачкамі.

У той год, як памерла Ніна, самку якісьці гіцаль на балоце забіў — стрэльбаў цяпер па хатах колькі хочаш, і бабахаць з іх рукі многім аж свярбяць.

Самец з тыдзень не знаходзіў сабе месца. То кружыўся над хута-рам, то падаў на гняздо, апускаў дзюбу ды прывабна клекатаў, клека-таў і клекатаў. То, бытта напалоханы раптоўна нечым, акурат яго хто кальнуў у бок, усхопліваўся з гнязда, даваў над вёскай круга, але за-раз жа вяртаўся зноў. А потым унь там, над поплавам, набраў вышы-ню ды з усяго маху грымнуўся аб зямлю, пераўтварыўшыся адразу ў камячок чорна-белага пер'я, з якога шыльцамі вытыркаліся тыя ж паламаныя костачкі ды чырвоная дзюба, а таксама галянястыя ногі.

На поплаве Лаўрэн небараку і закапаў.

Цяпер на той ліпе толькі гняздзяцца вясной гракі, таму і выглядае буслянка, бы даўно нястрыжаная і непрычасаная галава якогасьці хулігана.

Лаўрэну падумалася: а ў яго дакладна такая самая разбэрсанасць ды развал на душы. Ён цяжка ўздыхнуў і спахапіўся — занадта ж доўга тырчыць тут ды ўзіраецца на сваю былую хату. Што людзі падумаюць?

Нагоду для плётак даваць не варта.

Абмінуўшы жытнюю рунь, Лаўрэн памаленьку выбраўся на да-рожку і адразу апынуўся ў другім канцы вёскі. Там жыла жончына сястра, Марыся.

Неўзабаве пасля смерці Ніны яго швагерка паслізнулася на лёдзе каля свайго калодзежа і так нязграбна ўпала, што пашкодзіла пазваночнік. З той пары кабета і ляжала без руху. Мужыка Марыя — вядомага на ўсю акругу гуляку і выпівалу, Шмігельскага Вацлава,— пахавала даўно. Жыла адно з сынам.

2

Як і спадзяваўся, сваячніцу Лаўрэн застаў у па-святочнаму прыбранай вялікай хаце на ложку. Падпёртая пад спіну вялізнымі, пастаўленымі тырчма, падушкамі са снежна-белымі навалочкамі, абкладзеная грэлкамі, кабета ляжала з выцягнутымі перад сабой двума валікамі амярцвелых ног у тоўстых ваўняных панчохах. Каля ложка і пад ім бялела мо з дзесяць пасудзін — эмаліраваных каструль і каструлек, місак і місачак, талерак і кубкаў. Ляжалі лыжкі, лыжачкі і відэльцы. Усё — чысценькае, прыкрытае папяровымі сурвэткамі. Посуд так быў расстаўлены, каб хворая магла сама дацягнуцца да яго рукой.

Пачуўшы ў памяшканні чужога, Марыя павярнула да яго галаву, заахвоціла:

— Заходзьце, заходзьце, хто там?

— Свой, Маня, свой...

У раптоўнай цішыні адчувалася, што хворая ад радасці аж не верыць сваім вушам. Лаўрэн запэўніў:

— Ну, я-а гэто, я-а...

— А-а, завітаў да мяне, нарэшце?!

— Ага...

— Завіта-аў-такі-і! А цяпер ты мне прызнайса, як на споведзі, ці не ўстыд табе было не паказувацца столькі часу?

— Ой, не кажы, швагерко, бо маеш рэхт![⁵⁷] Устыд, шчэ і як устыд!

— То добро, што хоць устыдзішса!

Даўшы «добры дзень», Лаўрэн для блізіру абмахнуў рукавом табурэтку, апусціўся на яе побач з хворай сваячніцай ды як мага больш бадзёра і чула загаварыў:

— Неўзабаве — Новы рок, а ты, бедная дзеўчына, усё з гумовымі торбачкамі валяешса. Так табе гэто падабаецца?

Сваячніца ахвотна падхапіла гульню.

— Каб яны пайшлі дымам, як гэтыя торбачкі мне збрыдлі ўжэ! Ніц не зробіш, Лаўрэнку! Аніяк мая бяда не праходзіць. Хачу не хачу, а — мушу валяцца!

— Не прыкідуваешса?

— Дай ты веры! Прымаю ў сябе лякарство — нашае і загранічнае! Раблю і раблю націранне! З медпункта дзяўчаты мне кажнюткі дзень даюць уколы! I пігулкі іхнія п'ю! Нашы бабы нават знахарку з Раму-цеўцаў прывозілі на спаса! Яна мне вугалькі бярозавыя ды альховыя на ваду кідала. Крышыла зелле на попел і ногі мне ім абсыпала. Параілі ногі мачою сваёю памыць, я і гэто зрабіла. Свянцонай вадой крапіла — усё-ўсё рабілі, а — ніц не памагло, хоць ты каравул крычы! Ляжу я тут ужэ другі рок ды ляжу, бы тое тоўстае палено. Ох, і праўда людзі гавораць — калі здароўя ў чалавеку няма, то і за грошы яго не нойдзеш! Мушу з гэтым мірыцца!

Толькі цяпер, калі вочы прызвычаіліся да паўзмроку, Лаўрэн разглядзеў добра швагерку і спалохаўся.

Бледная, рыхлая і сырая скура перад ім трымала яшчэ ў добра яму знаёмых абрысах чалавечую плоць. Але пры кожным руху калекі гэтая плоць пералівалася, бытта вадкасць. Марыя ж была такой здаровай і віднай кабетай. Яна ж не толькі гродзенскаму пану калісьці морду разадрала — З ёю лепш было не задзірацца, калі не хацеў трапіць ёй на язык.

Калісьці ў такую самую пару года на ферму да іх завітаў мажны начальнік з жоўтым партфелем. Страху ён да гэтага нагнаў свінар-кам, і ў кароўніку загадчык фермы чакаў яго з непакоем. Завітаў начальнік да іх і давай прыглядацца да бітонаў, ручнікоў, цадзілак і нават — да рук даярчыных. Правяраў шкалу на малакамеры. Перабраў і пераважыў усе гіры. Праверыў вагу і нават — ізаляцыю на правадах. Яшчэ і папстрыкаў уключальнікамі. Прыдрацца не было да чаго, і тут ён успомніў нарэшце — трэба ж за нешта і пахваліць людзей. А за што? Набычана пахадзіў, пахадзіў яшчэ крыху па кароўніку, папрыглядаўся дый кажа:

«Гм, на двары — такая макрэнь, а ў вас тут гэтак суха!»

Марыя, не задумваючыся:

«Сухо, а няўжэ! Але паглядзі, пан-таварыш, якія ў нас усіх мокрыя лбы — не тое што ў цябе! Бо мы бэйсаць так па вёсцы часу не маем!»

Бабы захіхікалі. А рэвізор адразу бытта ростам паменшаў ды — задам, задам, задам падаўся да дзвярэй і непрыкметна знік.

Доўга на ферме ўспаміналі выпадак ды ганарыліся сваёй даяркай. Калі ж прыязджала якая-небудзь камісія, загадчык з той пары спатыкаць гасцей пасылаў толькі Марыю і ніколі не каяўся — гэтая няпрошаных спадарожнікаў справаджвала хутка.

Няўжо перад ім тая самая жанчына?

Тым часам сваячніца скорагаворкай сыпала:

— Добро, дзеверку, ой, як файно, што ўздумаў пра мяне ды завітаў у мой дом! Бо Франак, гіцаль, каторы дзень не з'яўляецца — знік некуды, і годзе! А прыйдзе — мало толку! Як з апалу, уварвецца ў хату, кіне што-небудзь на зубы, памяняе майку, трусы ды зноў кудысь прэцца!

Раптам занепакоілася:

— А ці добро табе на гэтым табурэце сядзець? Крэсло унь сабе вазьмі!

— Буду ўжэ тут, якая розніца...

— Рабі як сабе хочаш — будзь як у сябе дома!.. О-ой, які маладзец, што заглянуў, бо так хочацца пабачыць хоць якога сваяка, блізкаго і роднаго чалавека, хоць перакінуцца з ім слоўцам, а іх у мяне мало, і ляжы адной!

— У цябе ж самы галоўны — сын!

— О-ой, Лаўрэнку, пра што ты?! Ці дасі ты веры — мяне не так ён, як чужыя людзі даглядаюць, велькае ім усім дзякуй! Учора балон з газам памянялі мне газавікі. А старшыня — ах, які ён у нас людскі чалавек, каб яму бог даў здароўя! — брыкету свежаго цэлую машыну прыслаў! Заўчора з «Быткамбіната» чыстую бялізну прывязлі, то во, адразу і памяняла: ляжу на ёй, бы тая пані Вішпінгова, а згомтаную — у сцірку забралі! Даяркам палікмахера маюць прывезці, то заказала, каб і да мяне завялі!

Тут сваячка з несвядомым какецтвам пакруціла галавой ды на манер, як рабілі даваенныя гродзенскік паненкі, а Марыя ад іх пераняла, напэўна,— падбіла сабе далікатна за вушамі валасы — спачатку адной жменяй, затым — другой.

— Бы той магнатцы табе патураюць! — не ўстрымаўся ад здзіўлення сваяк.

— Яй-бо, патураюць! Абяцалі цілівізар яшчэ да вечара з рамонту вярнуць! Паштарка нават пенсію прывязла на ровары і выдала! А толькі што вучыцелька са школьніцамі мяне навясціла: паршуку цеста занеслі, курачак мне павыпускалі -— хай палазяць на падворку па чыстым паветры крышку ці хоць пастаяць пад акапам на адной назе, і ўсё нясціса лепш будуць! Дзяўчаткі, каб яны ўсе раслі здаровыя, печы заадно напалілі, а то да ранку сырасці надуло мне ў кожны вугал. Мела хэнць на яечню, то насмажылі на масле, добро мяне накармілі і во гэтых самых халерных грэлак наставілі — ляжы, бабо! Шчэ потым нават мокрай анучай пагвэздалі падлогу!

Падумаўшы з жахам аб сваіх ботах з граззю, Лаўрэн зірнуў уніз. Сапраўды, у памяшканні было прыбрана. Нават віднеліся свежыя сляды ад вады на дошках падлогі, ад чаго велькая хата і мела святочны выгляд. Толькі ў кутку, пад абразамі бязладна горбілася нейкае ламачча, але ў паўзмроку нельга было разабраць.

— О-ой, Лаўрэ-эне, пойдзеш назад, то абавязково зірні за мой хлеўчык і правер, ці дзеці часамі не выкінулі на-сметнік скарлупіны ад яек! Шчэ куры, заразы, знойдуць, а потым яйкі свае пачнуць дзяўбці!

Ён добра памятаў, як некалі сам чытаў абедзвюм сёстрам з насценнага календара параду гаспадарам і гаспадыням — наадварот, курам скарлупіны ад яек трэба якраз і даваць, пакрышыўшы, бо інакшу дамовых птушак вапны не хопіць у арганізме, і яны тады пачынаюць несці бурхлі.

I во — маеш.

Нінка калісьці падтаквала яму, слухаючы, як чытае каляндар, але да канца дзён сваіх не магла пераадолець у сабе вясковага забабону — такая дакладна і сястра.

Ці толькі ў гэтым падобныя?

Знахароў Нінка заўсёды высмейвала, а перад смерцю і яна папрасіла прывезці рэмуцеўскую бабу Агату ды загадала сябе акрапіць свянцонай вадой перад смерцю.

Альбо ўзяць таго валуна каля могілак.

Дзед калісьці, адлупіўшы кавалак на крыж, потым яшчэ штосьці намерыўся рабіць і павыдзёўбваў у камені цэлы радок дзірачак для клінкоў. Потым штосьці яму перашкодзіла. Дзіркі паступова зацяг-нула машком. Вясковых баб часам бытта хто спецыяльна падбух-торваў. Яны з панікай пускалі пагалоску, што ноччу па валуне хадзіла сама мацер божая. Тады, дурніцы, хапалі малых, ляцелі да валуна ды маліліся, маліліся і вішчэлі. З імі разам бегла, вядома, і Нінка. Веча-рам жонцы тлумачыў, якія і ад чаго на камені гэтыя «слядочкі».

Жонка падтаквала яму, шчэ і смяялася з дурных баб, але ў нас-тупны раз паўтаралася ўсё тое самае зноў. Потым ужо прызнавалася: у сляды ніколі не верыла, але заўсёды іх баялася і не магла з сабой нічога зрабіць. Лаўрэн ёй толькі спачуваў.

— Самотнаму чалавеку кепско, факт. Хлопец твой цёнгле ў дарозе, бы мае сыны, і карысць для цябе, Марыя, з яго малая. Бо, вядомо, сын — не дачка. Нінка мая, памятаю, таксамо часто пра гэто гаварыла, але так дачкі і не дачакаласа. Тады на нівестак стала надзею ўскладваць. I што думаеш? Хлопцы завялі тых жанок, нівестак у яе стало аж тры, а ўсё адно радасці не мела. Пасля чакала надто, каб унучка пабольшала ды стала памагальніцай. I тут...

Швагерка перабіла:

— О-ой, Лаўрэ-эн, каму-каму, а табе, самаму блізкаму чалавеку, як на той споведзі ў цэркві перад бацюшкай усё выкладу, нічого не ўтаіўшы, толькі паслухай! Розныя бываюць сыны, дзевер! Цябе — унь як шануюць, дагаджаюць ды мілуюць, а мой? Ад яго абэйсця са мной і ногі выцягнуць можно!

— Чаму ты так на яго...

— О-ой, каб ты адно ўсю праўду ведаў! Каб ты пажыў тут хоць з тыдзень які!.. Ладно, хай сябе хоць бы глядзеў! Прызнацца табе, якія грошы зарабляе, то ты нігды веры не дасі! Нават і падумаць страх! Куды большыя, чым мы калісь з сястрой, царство ёй нябеснае, за буракі выганялі! Бо калхоз наш багаты, то надто добро цяпер людзям плаціць — мой у масле, дурань, мог бы купацца! О-о, каб нам такія калісь палучкі — адразу разбагацелі б! Глянь — пусцюткая ў яго шафа! Ні касцюма, ні марынаркі! Вісяць толькі абцёпканыя ды латаныя-пералата ныя джынсы і куртка, што хлопцы твае падарылі. А чаму? Бо ўсё мае ашчадны, а не багаты — дзіравы мех нігды не напоўніш! Гэты дрыцкін атрымаў, напрыклад, у зэшлым тыдні зар-плату і мэнт-мэнт — грошыка цяпер за душой у яго не знойдзеш, ве-даю напэўно, бо ў мяне хацеў паўсотні выцыганіць! Марнатравец — і толькі! Часамі, здаецца, хапіла б кія ды адвалкавала б, але ж — без ног!

— Мо пагавары з ім...

— Во-во! Гаварыць з ім — што ў печку крычаць! Грошы ўяго кішэнях трымаюцца акурат што ў рэшаце — вада! А ты ашчэ мне кажаш — пагавары. З чортам гавары, а ён — брык дагары! Адно і глядзіць, каб матануць да тае Басі ў сталоўку на чарку з рознымі гунцвотамі! А гэтыя бутэлькі дарма не дае нават Бася, хоць, заўважаю, і віды на яго якіясь строіць!

— У-унь што-о!..

— А ты думаў, напэўно, я цану сабе набіваю і цябе разжалабіць хачу! Не-е, Лаўрэн, я — шчыро! Цэлую бяду з ім маю! У-ух, які кепскі! Усё камбінуе, некаму штось дастае, штось выбівае! Усім абяцае, а людзі прыходзяць да мацеры ды патрабуюць, ды скардзяцца — цярпі мне ўсё гэто! А няўважлівы такі да роднай маці, бзіклівы і брыдкі — да агіды! Падумай! Раптам па яго якісь мамэнт надыдзе, пачне са мной сварыцца і палено з плотам змяшае, а душу маю, дальбо, да самай крыві абдзярэ! Альбо наставіць чагось свае лупы, цэлы дзень злуе, і тады слова не акажыса! Нігды не пагаворыш з ім, бы з чалавекам, не папытаешса пра што-небудзь, паганы — страх! Толькі што ж ты зробіш — мушу цярпець, бо не чужы, сваё ж дзіця адзінае! Калі быў малы, надто ж мы з Вацакам яму патуралі. Нядармо кажуць — дасі дзіцяці патолю, а сабе — нядолю! Кабета ўздыхнула:

— Найгорш, Лаўрэне, нікому пра гэто не раскажаш — сваго ж смецця на чужы сметнік не выносяць. Аднаму табе і адкрываю душу, бо ты — дзевер, а яму — родны дзядзько: сваяк не заплача, то хоць скрывіцца, і чалавеку ўжэ лягчэй. Ляжу тут на чыстай пасцелі, вылежваюса, час маючы, і не раз, не два разважаю — як майму хлопцу дапамагчы і што мне рабіць з ім, адзінокай слабой бабе? Здаецца, каб палепшаў, ушчыкнула б яму сваго сэрца!

— То нашто табе з-за такого гіцля ўбівацца? Го-о, маеш з-за чаго сабе галаву дурыць — сябе глядзі! Радзіла на свет, выгадавала, падняла на ногі, дарослым стаў і — як сабе хоча!

Сваячка непрыязна апякла яго вачыма:

— Доўго думаў?

— А што?

— Для каго — гіцаль, але ж не для мяне, дзевер, хоць і сама так часамі яго абзываю! Для вароны, Лаўрэн, вараня белае, а для важыхі важаня мякенькае!

— Але, маеш рэхт, дальбо. Так яно і е...

— Дый я ўжэ, вядомо, па-бабску занадто нагаворваю! Не-е, не такі ён, мабыць, і прапашчы! Ён — не гультай! I не якая-небудзь маруда — калі за што возьмецца, работа ў яго руках аж гарыць!

Марыя не без гонару паказала за падушкамі адмысловы пульт.

— Толькі зірні сюды, Лаўрэн! Гэты шпянёк пацісну, і ў мяне ў велькай хаце электрыка ўключыцца. Ад гэтаго — на кухні. Гэты, чырвоненькі,— на цілівізар. А чорны — на электраплітку, бо яна ж у мяне пад ложкам стаіць, каб сама ваду мяняла ў грэлках, калі нікого паблізу няма. А тут націсну шпунцік — і дзверы з сяней на двор штось ужэ так зарыглюе, што ніхто не адчыніць, каб невядомо як стараўса! I люфтачку адгэтуль магу адкрыць ды зноў зачыніць! А ўсё ж трэбо было прыдумаць, усенько змаздыгаваць, каб яно работало, як, па-твойму, правільно разважаю? Правільно! Ба-ачыш, кепалы мае, чорт яго не бра-аў!

Збіраючыся з думкамі, крыху памаўчала.

— Прыдумалі б ашчэ адзін файны камбінат і на гэто, бы зрабілі для тае бялізны, каб чалавек толькі замэльдаваў, куды трэ, і камбінатаўцы адразу самі за такім дрыцкіным, як мой Франак, сачылі і не давалі яму разгону!

— Кажаш ты, Марыся, быле што. Глупство гаворыш. Такого камбіната не зробяць нігды.

— Чаму так мяркуеш? — з недаверм узняла вочы на сваяка старая кабета.

— А як — сама падумай?!

— Няўжэ-э?!— вельмі засмуцілася.— От, шчэ буду галаву ламаць, як! Столькі цяпер вучоных развялоса, разумных надто, і яны ніц не змогуць?

Хвіліну аб нечым разважала.

— Ці вучастковаго міліцыянера мне папрасіць — свой жа хлопец служыць, з нашым Франакам нават да школы хадзіў. Бо і на чорта пярун е, наш вучастковы не аднаму ліху даў рады — ты ж яго сам ведаеш, вільчукоўскі хлопец, са шляхты!

— Кінь гэто, Маня. Нават і міліцыя да кожнаго п'яніцы ці фулігана прыставіць чалавека не можа.

Кабету агарнула роспач.

— Для чаго ж ім палучкі велькія даюць і мацыклеты з калыскамі, для чаго ў мундуркі, як у дзятлаў, паапраналі, радзівы на спружынках паначаплялі — усё ж гэто грошы, напэўно, не абы-якія каштуе?!

— Пустое, Манька, гаворыш,— тлумачыў цярпліва, бы малой, Лаўрэн.— Потым мо і на гэто ліхо людзі спосаб знойдуць і рады будуць даваць. Напэўно — знойдуць.

— От, велькая мне радасць, што будзе потым! Ты кажы пра цяпер!

— Цяпер — ніц не скажу. Покуль што — кожны на сябе пярэвяс-ло круціць. Лепш — ажані.

— А як жа! Зара такія дзеці, што бацьку з маткай так табе і паслухаюцца! Хутчэй! Я не змагла выперці да калодзежа, каб мне лёд ломікам скалоў! і во, з-за гэтаго неслуха ляжу тут каторы месяц, спаралізаваная, бы тая кукалка! Ляжу ды выглядаю, каб хоць хто злітаваўса ды зайшоў, а ты прапануеш — аж такое! Дай ты веры, Лаўрэне! Казаць яму ажаніцца — што гарэхі на купал масалянскай царквы кідаць!

— Але, цяпер яны такія...

Задумаўся і Лаўрэн. Праз хвіліну:

— Нічого, швагерко. Сам на якую-небудзь нарвецца,— уздых-нуў.— Абкруціць рызыканта як міленькаго. А табе трэ было з Вацакам думаць, як Франак папярок лаўкі ляжаў!

— Каб той розум наперад, што прыходзіць пасля, хэ-э, дзе-е-вер!

— Во-во, заўша так.

— Тады пашто нам языком малоць дармо? Я ж цябе пра выйсце пытаю!

— Вядомо, якое яно можа быць: трэ супакоіцца ды цярпець, зубы зашчыміўпіы.

— Дзе-евер, што ты такое гаво-орыш, гэто ж — сы-ын мой, крыві-інка мая адзі-іная, як супакоіцца маю, ты паду-умаў пра такое? Дай ты веры, Лаўрэн, нават тая лядашчая курыца за сваё цыплянё хвалюецца і перажывае!

I сваячніца загаварыла ўжо праз усхліпы:

— Так цяпер харашэ зарабляюць, файно так апрана-аюцца і мо-оды глядзя-аць! Столькі цяпер тава-ару ў магазінах! Такая цяпер жы-ызня ўсюды пайшла! Якія гро-ошы выганяюць, якія грошы трымаюць на кні-іжках! Такія пасталі ўсе здаво-оленыя, разу-умныя, чы-ыстыя, мажныя і прыго-ожыя! Так усе далёко пайшлі-і! Куды толькі ні пасылаюць дзяцей сваіх зара вучыцца! Куды толькі самі ні егдзяць — і ў Польшчу, і на курорты, і ў Маскву, і за Маскву!

Марыя аж хапілася за галаву:

— Бо-ожа ж мой бо-ожа!.. Лаўрэнку, скажу табе па шчырасці — надто ж хочацца, каб і мой сын сярод іх быў не горшы! Каб і яго, дурня, людзі паважалі, каб і ён жыў разам з усімі! Калісь, як помніш, любілі ў нас казаць — ке кожная саломка ў куль ідзе. Вядомо, тонкую ці пакрэмзаную — выкідвалі, каб куля не псавала. I во, тваё роднае дзіцятко людзі ад сябе адпіхуваюць, бы тую збэрсаную саломінку,— ведаю, дзевер, напэўно знаю, што не любяць яго! Махінатарам абзываюць і цваняком, падумай! Слухай усё гэто мне, во! Ах, чаму на мяне аж такое няшчасце, дзеверку! I як мне такое перажыць, як мне вы-ытрываць, гы-гы-гы-гы-ы-ы-ы!..

Маршчыны яе раптоўна напоўніліся такімі буйнымі слязамі, быт-та над тварам яе адкрыў хто кранік з вадой. Узмок і пацямнеў адразу нават каўкерык яе крэмавай кофты, узмок і пацямнеў край падкоў-драніка.

— Не плач, Марыся, сціхні! Лепш падумай, што ты мне натрэліла тут! Чаго ты толькі не намалола! Хібо ж людзі — кулі саломы? Ты адно добро прыглядзіса вакол сябе — што ні чалавек, то і свае мухі мае!

Прыціхлая ад плачу кабета ўзглянула на сваяка, нібы штосьці ўспомніўшы.

— Мо і праўду кажаш...

— Напэўно, не сумнявайса! А як супакоіцца? Вельмі просто. Успомні нас, маладых, Такія ўжэ мы былі праведнікі і цацы? Я, калі быць шчырым, бацькоў шанаваць стаў адно пасля іхняй смерці. А ты мо такім анёлам, думаеш, была і так іх слухаласа? А твой нябожчык, Шмігельскі? Успомні, успомні! Падмёткі на хаду ў людзей твой гаёвы адрываў! Які ўжэ Вацак да дзевак быў ласы, а да выпіўкі — найзаяд-лейшы з усіх! Бывало, нап'ецца, вылезе на вуліцу і каго, слабейшаго за сябе, спаткае — трах! трах! трах! — па мордзе ды радуецца! Аднак вуздэчку на яго ты нябось падабрала.

— Але, праўду кажаш — найзаядлейшы,— адразу павесялела ка-бета, агорнутая ўспамінамі.— Часамі як надыдзе ўсё тое мне на па-мяць!.. Цяпер часто як падумаю, які мой палячок быў самавольны, што мне тая вуздэчка каштавала, што я намэнчылася,— госпадзі, Ісусе!

— Ну, во, сама бачыш — падабрала.

— I Франак у бацьку ўдаўса. З твару — не скажу, зусім падобны да мяне з Нінкай і на тваіх старэйшых, а характарам — выліты татко.

Хвіліну аддавалася прыемным успамінам.

— Спяваць любіў і ноту меў добрую... Любімая Вацкава песня шчэ і дзісь у вушах стаіць...

Нечакана зацягнула сабе пад носам:

— О-ой, Вацак быў ласы, о-ой, ла-асы-ы!.. I Франак такі ўдаўсо. Толькі з твару — іншы... Бо нядарам людзі гавораць — якое дзераво, такі клін, які ойцец, такі сын, дальбух ты мой, праўда! О-о, праўда!

— Чаго ж цяпер ойкаць і чаго плакацца? Тупо выкавана, Марыся, навастрыць надто цяжко.

— Во-во! I мой вырас пад небо, а дурань што трэбо. О-ой, дурны, ой, негадзі-івы! Дый я не першая з ім. Шчэ старыя людзі, памятаю, любілі казаць: малое дзіця — галава баліць, а вырасце — баліць сэрцо. Так цвярдзілі, бо перажылі рыхтачкі такое, што і ў мяне атрымліваецца — напэўно перажылі, бо прыдумаць і гэтак сказаць — не прыдумалі б! А паслухаць цяпер вясковых — кожная баба на сваіх скардзіцца! Я тады ўспамінаю маму. О-ой, таксамо ўбіваліса за нас, за мяне і братоў маіх — не дай бог як! А калі тато іх лаялі, што лішне ўбіваюцца, мама тату казалі: «Змоўкні, Пятрук! Нешчасліва тая матка, што не гаруе за сваё дзіцятко!» Так было за даўнім часам! А калісь людзі мілей жылі, адны адных уважалі!

— Ну, так чаго ж ты, Марыся, у чорта хочаш, я ўжэ і не ведаю!

— А ніц не хачу!

— Даўно б так!..

— О-ох, мацер божая, усе святыя, як мне давесці гэтае боўдзіло да тае пенсіі, да яе яму шчэ та-ак далёко!

— Але, малады шчэ ў цябе надто...

— А найгорш, што я — адная!.. Адная-адзіношанькая — ужэ каторы рок!..

З лёгкай злосцю на сябе:

— I скажы ты, Лаўрэне, нада мной як бы хто павесіў праклён на ўсё жызню — няўжэ і паміраць з ім буду?! Век пражыла, а як на свінні праехала, столькі гора перажыўшы!

У параўнанні з ляснічым Куксам, якога на вёсцы калісьці баяліся ды ненавідзелі, гаёвы Шмігельскі быў як свой. Зялёная Даліна з пэўнага часу за яго нават стала перажываць. Бо Вацак, як казалі на вёсцы, «утрэскаўся ў Марысю, бы чорт у сухую асіну», але маці лесніка — фанатычная і дурная каталічка — не давала сыну дазволу браць з праваслаўнай шлюб. Цягнулася гісторыя некалькі гадоў.

Апынуўшыся потым у Карагандзе на высяленні з Лаўрэнавым братам, абодва хлопцы ў 1943 годзе напрасіліся да польскага войска. Юзік Маркевіч пад Варшавай склаў галаву, а зялёнадалінскі гаёвы пасля перамогі з поўнай грудзінай новенькіх крыжоў з'явіўся на вёсцы і адразу згуляў вяселле.

Вацлаў зноў прыняў Бабій Гай. Здавалася, цяпер яму жыць з Марысяй ды радавацца.

Гадоў з пяць пасля вайны мужчыны касілі ў прынёманскай пойме асаку. Наляцелі хмары, і хлынула навальніца.

Як звычайна ўзрадаваныя бываюць мужыкі пад цёплым нечака-ным дажджом, і павесялелы Вацак пабег да стажка з сенам, дзе ўжо хаваліся абодва Нінчыны браты з п'яніцам Аляксеем, якога тады яшчэ Амэрыканцам называць не дадумаліся. Шмігельскі ўваткнуў глыбока чаранок касы ў балота побач з косамі сваякоў ды палез да мужчын прыкурваць.

Асляпіла ўсіх бліскавіца. У косы смальнуў пярун і Вацлава са шваграмі пабіў. Адразу. Ні адзін з іх нават не варухнуўся. З усяе кампаніі ўцалеў адзін п'яніца, Аляксей, хоць і ў таго потым на назе адваліўся палец.

Таку Зялёнай Даліне пасля вайны стала раптам яшчэ аж тры ўдавы. Але столькі пра той выпадак ужо гаварылася, столькі бабы выплакалі слёз, што цяпер ні ён, ні яна нават не ўспаміналі пра яго. Адно падумаўшы пра адно і тое самае, Марыся, а за ёю і дзевер цяжка ўздыхнулі.

Крыху памаўчалі.

— Жыў бы мой Вацак, то, няпраўда, удваіх мы рогі Франку абламілі б...

— Што зробіш, калі так атрымаласа...

— А ведаеш, дзевер, я таксамо спадзяюса, вельмі надзеюса і надто бога малю, каб так было,— жонка яго абкруціць і чалавекам зробіць. I патрэбная яму не такая, што вады ў лыжцы не замуціць, а — з характарам. Шчэ і не абы-якім характарам! Зубы патрэбны на яго до-обрыя!.. I табе прызнаюса, ужэ тут адна да яго прыглядуваецца і так, і гэтак, воко на яго трымае і да сябе прыманувае, забягае часамі да мяне лашчыцца...

— О?! А ты — бяду-уеш!

— Ды ашчэ і мой век не ўвесь выйшаў. Надзеюса ашчэ і самой пакрысе ачомацца, на ногі такі ўзняцца і дабрацца да гэтаго гунцвота. Быць таго не можа, каб я не адгайкаласа ашчэ! Толькі ж цяпер гэты высакосны рок, каб на яго ліхо, каб на яго,— так старых людзей і косіць, так і сячэ, так і падцінае!..

Залвіца суцішыла голас:

— Дай ты веры, Лаўрэн, столькі на вёсцы за лето, восень і вясну памерло, столысі іх на могілкі адправілі — аж страх чалавека бярэ, калі перабіраць пачнеш!

— І маладыя паміраюць, Маня... Жанчына абурылася:

— А ты думаў — з-за чаго яны гібнуць? Сытае жыццё чалавека псуе!

— Чорт іх ведае, што іх псуе...

Сваячніца гаварыць яму не дала:

— Не дазволь чалавеку папрацаваць у асалоду, да сёмаго поту, да знемажэння — ураз і акалее! А маладыя цяпер — так! Некаторыя стараюцца надто смачно паесці. Вельмі много п'юць, ды ўсё — каньякі, шампанскія, бальзамы, вэрмуты! Да гэтага надто падкія — калі не вып'е каторы, у яго аж чэрці пад каўняром калдычуць! Усе амаль кураць — нават бабы! Іншыя любяць гаварыць няпраўду, а да работы лякуюцца! Пэтлахі такі запусціць і — тыднямі выдрындоўвае, затое рабіць яму німа калі! Шчэ крадуць цяпер як! А з-за гэтаго — што? Сам ведаеш, не трэбо табе і тлумачыць! Цело нават ў здаровым чалавеку робіцца рыхлым, бы той кісель ці — жабін жур, у ім цэлымі клубамі чэрві заводзяцца! А што, думаеш, робіцца ў гэты час з душой? А душа зморшчыцца на высушаную грушу ды, вядомо, пачынае псавацца! Гніе-е, гніе-е, гніе-е, і малады ўжэ — брык і гатовы! Ляжу я сабе тут і не раз думаю — добро, калі няма таго свету! А калі ён е? Як усе яны перад богам на небе стануць, што яму скажуць?

Лаўрэн паблажліва ўсміхнуўся.

— О, шчэ ён і крывіцца! Мо — няпраўда? А-ай, і сам пра маладых усё добро ведаеш, што я ўзяласа разводзіць табе па-бабску!.. Нашае пакаленне жыло, Лаўрэне, зусім не так — мы з табой загартаваныя! А во, сыпацца як пачалі... Аднак, здаецца, дзякуй богаві, праносіць ужэ... Пасля Кавальцоваго Макара не чуваць, каб хто зноў меўса ТУДЫ зысці... Дый, я кажу, мой век ашчэ не ўсенькі выйшаў! Да рускаго Новаго року засталоса тры тыдні — зусім-зусім не веле, дацягну мо дасць бог як-небудзь. Мне б, Лаўрэне, толькі да мясаеда! Вучыцелька абяцала ашчэ якіясьці травы надто памоцныя. У медпункт, казалі дзяўчаты, загранічныя зашчыкі[⁵⁸] надто важныя прыбудуць. А ў Сямірэнках, кажуць, файны знахар аб'явіўса — выслухаць чалавека ўмее, а руку мае да таго лёгкую, што ўсім-усім людзям дапамагае, шчэ як дапамагае! Не ўпрашу свайго абібока пад'ехаць на яго грузавічцы — вучыцельчын мужык, што чырвоны трактар водзіць, на сваіх «Жыгулях» мяне падкіне ў Сямірэнкі!.. Дый, што ты не кажы, хутко ўжэ настануць і велькія халады. А ў мясаед зіма — на мароз, сонцо — на вясну! Зямля тады ўсміхацца пачне да сонца, сілу набіраючы, а там, як ты сабе хочаш, гарачае лето зноў прыйдзе.

Заўважыў Лаўрэн, што ад хвалявання ў сваячніцы на твары выступіў нездаровы румянец колеру сырога мяса і затрэсліся два абвіслыя мяшкі паабапал падбародка. З сумам сабе адзначыў — перад ім ляжыць ужо не жылец на гэтым свеце. Не мясцілася ў Лаўрэнавай галаве, што гэтая чалавечая знямоглая істота ў студзяністым хісткім целе мае яшчэ нейкую там кроў, звычайныя людскія жаданні і нават — смех і гора! — збіраецца ўзняцца неўзабаве на ногі ды караць шалапутнага сына.

Як яна нагадала нечым Нінку!

3

— Ну, во, усё нутро, дальбух, перад табой вывернула. дзевер!

Марыся з-пад падушкі дастала белую хусцінку з мярэж-камі. Стала выціраць слёзы.

— О-ой, як зрабіласа мне до-обро ад таго, што файно з табой пагаварыла! А-ах, як стало лёгко — бы пракашляласа пасля цяжкой хваробы, а мо шчэ лепш!..

Зірнуўшы ў вокны, з удзячнасцю дадала:

— Такая снежная плюха, а ты не пабаяўса ехаць і зайшоў! Ах, як харашэ зрабіў!

Яна раптам спахапілася:

— О-ой, дзевер, чаму ж я такая паганая — заладзіла, бы тая траскотка, пра сябе ўсё валкую ды валкую! Столькі ж мы з табой не бачыліса? Чакай, чакай... Апошні раз быў ты ў мяне... Амаль паўгода, калі прыходзіў развітувацца ды ношу мне прывалок! Ой, даўно гэто было! Гавары лепш, як ты жывеш!

— Чаго адразу панурыўса ды маўчыш?

— Што тут казаць...

— Да ЯЕ прыехаў?

— Ну.

— А мы тут гадалі — чаму ж так доўго стары Маркевіч да свае Нінкі не едзе і нават не паказуваецца? Пакрыўдзіўса за што-небудзь ці якое ліхо, што і ў вёску — ні нагой? Да таго Гродна — рукой падаць, аўтобусаў — пяць на дзень!.. Мяне цёнгле пытаюцца, цёнгле прыстаюць і пра помнік таксама дапытуваюцца, а я ніц, а ніц не магу адказаць нікому!

— А чаго яны чужую стрэху крыюць? Хай прыгледзяцца добро, ці свая не цячэ!

— Вядомо, розныя плёткі — мякіна, яе развее, быле вецер. I шчэ кожнаму вядомо — мы з табой на чужыя раты гузікаў не наўшываем. Гузікаў тых не хопіць! Але ж, Лаўрэн, сам ведаеш — вёска!

З палёгкай уздыхнула, бытта зняўшы з грудзей цяжкі камень.

— Ну і годзе — навясціў-такі ЯЕ! Як там было, а сплыло! То і дзякуй богаві, што прамінуло, і валкаваць пра гэто больш мы не станем!

— Марыся, раней мне не было як прыехаць!

— Усім так і тлумачыла, але — пайдзі, угавары іх! А помнік, Лаўрэне, нарэшце пастаўце, бо хто-хто ў Зялёнай Даліне, а нашая Нінка яго вартая!

— Якая розніца, калі Нінкі тае няма.

— Усё роўно табе сваю жонку і пасля смерці крыўдзіць не выпадае!

— Мёртвыя — не крыўдзяцца.

— О-ой, не кажы так, дзевер,— грэх! I для людзей трэ!

— Што ты заладзіла — усё пра адно і адно! Прыйдзе час — паставім!

— Паставіце? Веру! Ну, то і добро. Больш пра гэто казаць нічого не буду, калі так не падабаецца. Годзі. Пагаворым лепш пра іншае. Слухай, Лаўрэн, а самаго меншаго, Колю, вы там у сваім Гродне не забываеце?

— Як ты яго, Марыся, забудзеш? Пяць пальцаў на руцэ, а ўсе роўныя.

— Не, праўда?

Лаўрэн задумаўся.

— Мо ён да гэтай пары там ужэ і велькім пісацелем стаў... На Уладзікавай шафе тры папкі яго ляжаць. Браўса нават з адной чытаць... I ведаеш, складно і разумно так усё вывеў пра даўніну... Пра палац пана Вішпінга, пра Вільчыцы... Ашчэ пра тое, як калісь мужыкі, хаваючыса ад паліцыі, табаку садзілі паміж сваіх палеткаў...

— Мо не трымай іх, а пашлі яму!

— Я спытаўса, але ён адпісаў — хай, тату, шчэ паляжаць. Ну, то хай сабе і ляжаць, і на іх прыйдзе час. Але надто хочацца самого пабачыць...

— Што табе перашкаджае з'егдзіць да таго Уладзівастоку? Дабі-раюцца ж неяк туды і старыя людзі да сваіх дзяцей! Цыбулю маладым мяшкамі туды валочаць, яблыкі, грушы і нават — бульбу! А ты, напэўно, і ветэранскі білет на дарогу маеш?

— Кожны рок прападаюць талоны...

— Бо дурны быў, а цяпер выкарыстай!

— Бярог, Маня, для Караганды... Усё збіраўса з'егдзіць туды і магілу бацькоў пашукаць... Але кожны раз не выходзіло — то тое, то гэто...

Залвіца пазмрачнела.

— Але, трэ было б і туды... Таксамо перажылі якуюсь дурасць — такіх майстраватых людзей, як твой бацько з братам, вывозіць, бытто ім тут работу ае знайшлоса б!

— Ну! Кукса, вядомо, быў ворагам і такім застаўса, але ж маі-іх?!. Калі іх забралі ў саракавым годзе, то я заляцеў хоць развітацца. Мама сунулі дзедаў насценны гадзіннік з зязюлькай, якого шчэ дзед-плытагон у Прусіі купіў, сказалі: «На, для дзяцей памяць! I чакайце, мо хутко вернемса!..» Але больш нігды ні яе, ні... Вядомо, велькая дурасць была, калі цяпер падумаеш пра тое — аж няёмко за такую сільную ўласць! Сколькі тады мужыкоў ад зямлі гзтак адарвалі, ад млыноў і кузняў, даўшы волю розным Савоськам!.. Бытта хто наверсе, гэтак іграючы, недазволеныя жарты з людзей рабіў, збыткі з іх строіў! Каб не ўсё тое, каб не тая дурасць, то жылі б цяпер, Марыя, шчэ лепш!

— А няўжэ! Шкада, таго нігды не вернеш!.. А ты паслухай мяне — не едзь у Караганду, бо што ты цяпер знойдзеш сярод тых пяскоў? Думай лепш пра жывых — да Коліка махні!

— Відаць, праўду кажаш,— цяжка сваяк уздыхнуў.— I Нінка, паміраючы, прасіла Мікалая не забываць...

— А дарога табе не страшная — папаегдзіў па свеце, дзякуй богаві!

— Ат, што там праехацца...

— То ўгаварыла, дзякуй богаві! З'егдзіш, бачу?!

— Відаць...

— О-ой, а нех цябе, як ты файно, Лаўрэне,выглядаеш! I поўны рот залатых зубоў маеш, бы той пан Вішпінг! Такі стаў ві-ідны, фарто-овы!..

I тут, раптоўна ўражаная вялікай здагадкай, залвіца ажывілася:

— Пачакай, пачакай, сваяк, а ты мо жаніцца збіраешса і, выфранціўшыса гэтак ды надушыўшыса адэкалонамі, мо на вяселле прыехаў нас з Франакам запрашаць?

— Во, во, не хапало адно мне там вяселля!

— Ну?

— Э-эх, Маня, Маня! Мне, Марыся, засталоса цяпер, калі ты хочаш праўду ўсю ведаць, бы таму буслу, што калісь над нашым поплавам за хлеўчыкам,зверху, разагнаўшыса... памятаеш?

— То — бусел. А ты — не кажы, і такія цяпер жэняцца. Унь — памаладзелы, шляхотны ды пахнеш нават!.. Чула, сыны ды нявесткі там над табой ужэ вельмі надто трасуцца і дагаджаюць — нават вядра са смеццем не даюць вынесці на двор, праўда гэто?

— Даглядаюць — аж занадто...

— Я і кажу!..

— Во-во...

— А ты — нездаволены?

— Чаму?

— Лаўрэн, паглядзі мне ў вочы!

— ...

— Я пытаюса — ты нездаволены?

— Хто табе казаў?!

— А чаму маўчыш?

— Я не маўчу! Я прызнаю — вельмі даглядаюць!

— Чэсно?

— О-о, мне там файно, калі б не сумота!.. Файно-файно, залвіца, нічога не падумай!.. А то ашчэ атрымаецца, бытто прыехаў сюды на сваіх скардзіцца!

— Як сабе хочаш ты гавары, а я, дальбо, зайздрошчу! I ўсе старыя табе надто зайздросцяць у нашай вёсцы — кожны з табой адразу памяняўса б! Дай ты веры, дзевер, і не бурчы! Жывеш сабе без клопату — на ўсенькім гатовым!

— Клопату пазбыцца, швагерко, гэто — не здабытак, а — велькая страта.

— З другого боку, калі ўзглянуць, то, вядомо, яно та-ак...

А Лаўрэн ледзь не закрычаў — ён зайздросціць якраз «усім ста-рым»! Яшчэ як зайздросціць! Бо нават галоўны на ўсю акругу былы гультай, «афэрма», лятун ды гандляр-самагоншчык, якога Лаўрэн заўсёды лекцэважыў, нават і той кудысьці пнецца, некаму дапамагае, валочачы з горада хоць сабе і свіныя аб'едкі, а ён — пазбаўлены нават і гэтага!

Што там — Крапак.

Нінчына сястра — гэты жывы труп, у якім застаўся толькі адзіны Марысін голас ды павадкі, і то спадзяецца ачомацца, у нешта верыць ды лічыць, што яе «век шчэ не ўсенькі выйшаў». А чаму? Бо мае баба клапаціцца аб чым — аб няўдалым сыне, помніку для сястры, аб брыкеце, курах, балонах для газу, бялізне, тэлевізары... У яго ж адабралі ўсё-ўсенькае. Закрылі перад ім святло наглуха, не пакінуў-шы нават і маленькага прасвету. А ён, як на тое, яшчэ зусім рухавы і пры поўнай свядомасці. Як бы ахвотна, з якой бы радасцю ён тут застаўся б хоць зараз.

Калоў бы дровы і шчапаў лучыну на распал.

Насіў бы ваду і напаўняў бы варам ёй грэлкі.

Лячыў бы Марыю і карміў.

З вялікай прыемнасцю цярпеў бы лаянку, дурныя бабскія стогны, капрызы і захцянкі, буркатню і розныя забабоны ад гэтай старой схварэлай калекі за няўдалым сынам, што засталася самай блізкай істотай яму на свеце...

Але скажы пра гэта — не паверыць, булавешка. Зрэшты, залвіца на роднага сына унь як скардзіцца і — што, цяпер пачаць яму валіць таксама ка сваіх гэтак? Яна — як сабе хоча, а ў яго не павернецца язык.

Марыя яшчэ нейкі час тлумачыла тупому сваяку, старалася ўбіць у галаву яму, які ён шчаслівы, ад чаго павінен скакаць ад радасці, хваліць сыноў і нявестак, а Лаўрэн, уставіўшыся ў покуць, зацята маўчаў, усё чакаючы — ну, калі ж ты, баба, скончыш сваю пропаведзь, якая мне так абрыдла; ну хопіць ужо, хопіць.

4

Паступова Лаўрэнавы вочы прызвычаіліся да паўзмроку ў памяшканні,і ў зваленых горбай прадметах пад сталом ён раптам пачаў пазнаваць Нінчыны шафкі ды палічкі, якія сам парабіў ды памаляваў яшчэ задоўга да нямецка-польскай вайны, калі хлопцы былі зусім маленькімі. Таксама там валяліся яе пабеленыя саганы, міскі, лыжкі, каструлі, абвязаная дроцікам верцеха, у якой сыны перад Новым годам малолі для куцці мак, медзяны рондаль. Ляжалі добра вядомыя па шчарбінках на адбітых ручках ладышкі і збанкі. Выбіраючыся летам з Зялёнай Даліны назаўсёды ў горад, Лаўрэн старую парахню для дымакура аддаў вясковым пчалярам. Нінчыны кросны, матавіла, калаўротак з прасніцай, церніцу на лён і каноплі, трапалку, часалку, капаньку ды свае рэзгіны з бацькавым цэпам, добры вярстак і моцную яшчэ ляду, якой карысталася некалі паўвёскі, ён пазавалакваў у Гудзевіцкі музей і аддаў арганізатару яго — Белакозу. Усё астатняе дабро асцярожна загарнуў у посцілку, закінуў сабе на плечы ды прывалок Марыі на памяць — на, сваячка, карыстайся.

Залвіца заўважыла, куды сваяк глядзіць.

— Сын абяцаў павесіць усё на кухні да маяго, але ж — куды там, у гэтаго кручанаго верціхвоста заўша справы е важнейшыя! Ого — уважыць мяне ён! Не крыўдуй, Лаўрэне! Хутко паднімуса на ногі, папрыбіваю сама ды акуратно ўсё расстаўлю!

Сваяк заёрзаў на табурэтцы і цяжка ўздыхнуў:

— Ад беднай Ніны недзе ўжэ і фосфар на могілках увесь выйшаў, а гэтае барахло — хоць бы крыху змяніласа!

— Чаго ж дзівіцца з гэтаго — так заўсёды яно е-е!..

Але дзевер яе не слухаў.

За шафкай вытыркаўся скрутак глянцаванай паперы. Бытта крануты прадчуваннем, Лаўрэн не паленаваўся ўстаць. Каб не наслядзіць, ступаючы адно кантамі абцасаў і задзіраючы ўгору насы, падышоў ды ўзяў скрутак.

Гэта была знаёмая фатаграфія.

Прывезлі яе сыны з горада на пахаванне мацеры. Партрэт тады быў свежанькі, бліскучы ад глянцу і не скручваўся. Неслі яго ўрачыста перад дамавінай, а ўсе вяскоўцы надта ўміляліся: унь якія сыны ў Маркевіча, як любяць і шануюць сваю маці, як для яе стараюцца — нават партрэт зрабілі большы за пячную засланку.

Яшчэ нікому, як свет светам, у Зялёнай Даліне не было такога гонару.

— Гэты патрэт новы жыхар з тваёй хаты прывалок зусім нядаўно. Валяўсо недзе там у крапіве пад плотам зморшчаны — ніхто з вас тады чамусьці не квапіўса яго ўзяць, ад'ягджаючы ў сваё Гродно, хоць ён шчэ зусім файны, месца мало займае і есці не просіць. То я сказала чужому чалавеку — велькае табе дзякуй, сынок, ды загадала кінуць туды таксамо, каб паляжаў. Як толькі паднімуса, то папрашу каго з суседзяў рамку зрабіць ды павесіць тут, у велькай хаце навідоку ля маміных абразоў і патрэтаў братоў сваіх. Хай сабе і ён тут вісіць, калі ўжэ вам стаў непатрэбен, бо нядобро, каб яе лік абы-дзе валяўса ды плёнтаўса — усё ж не хто-небудзь, а — родная сястра мне! З ёю столькі прамыкаліса за жызню, столькі лямку папацягалі, столькі паплакалі і пасмяяліса.

Лаўрэну набеглі слёзы і комам падперла дыханне.

Не ведаючы, што ў сваяка на сэрцы, Марыя той самай скора-гаворкай пачала захапляцца дзеверам зноў. Цяпер ужо лесціла, бы Зміцер Крапак. То яшчэ раз зайздросціла ды з забабонным страхам каторы раз упамінала пра высакосны халерны рок, які павінен такі ўжо вось-вось скончыцца. А тады зноў загаварыла пра дзіўкыя лекі, што абяцала вучыцелька. Правіла пра знахара ў Сямірэнках зноў — які ён чалавечны, як з людзьмі гаварыць умее, як вылечвае знямог-лых і нават — калек, бы сам Ісус Хрыстос рабіў такое калісьці ў Ерусаліме.

А Лаўрэн слухаў і думаў — як гэты чалавек чапляецца за жыццё і не хоча з ім развітацца!

Зрэшты, смерці баіцца не толькі яго сваячка, а і Зміцер Крапак.

Іначай было з Маркевічам.

Розум і бываласць практычнага мужыка давалі яму магчымасць адчуваць сябе адзінкай вялізнага чалавечага роду, які існуе вечна. Адносіўся Лаўрэн да смерці абыякава, бо цвёрда ведаў: сядзіць яна ў табе, бы тая птушка тырчыць у дзедавым гадзінніку; не відаць яе, не відаць, але падыдзе час, абавязкова выскачыць і — ку-ку! Стары чалавек — бы той спелы яблык на дзераве, што доўга вісець не можа і падае мусова, хоць ты разарвіся. Але і пасля смерці ты жывеш у сваіх дзецях, унуках, людской памяці альбо ў тым, што пакінуў пасля сябе зробленым. Смерці не мінаваць, затое ты і несмяротны, бы той Ісус Хрыстос,— чаго ж яе баяцца.

Галоўнае — каб меў з-за чаго на свеце жыць, за што трымацца. Каб бачыў у гэтым сэнс. Каб меў у сабе веру і гарэў ёю. Каб жыць цягнула і давала яна радасць. Трэба не смерці баяцца, а — пустога жыцця.

Сваячка яго, жывы нябожчык, прыдумвае сабе розныя гаплючкі — бы тыя шкарлупіны ад яечні. Снуе ў марах уяўную будучыню, выдумвае чортведама што ды ўчэпіста трымаецца рзшткамі сілы на паверхні. Вядома, падпоркі слабенькія. Затое на душы бабе спакайней I дзень кожны мае запоўнены.

Але для чаго цягнуць яму? Каб яшчэ колькі разоў пад'есці ў Гродне, паспаць на паласатым матрацы, памыцца ў ванне, пабзын-чаць электрабрытвай па твары, а пасля сысці з трэцяга паверха ды палазіць па выпуцаваным да бляску, багатым, але ж такім чужым горадзе, пакуль не здарыцца з табой якое няшчасце, I тады валяйся во гэтак жывым трупам з якім-небудзь паралічам? Крапак і той нават патрэбен яшчэ сваім дзецям, зяцям, унукам, дочкам, сваёй Хвядоры, а значыць, і людзям. Дурны Зміцер гэтага зусім не разумее і шчэ скардзіцца, дубовая булавешка, перад кожным сустрэчным ды ледзь не плача, бы тая баба,— шчэ пават зайздросціць. А ён — сірата круглы пры жывых дзецях — як бы лішні і не патрэбны абсалютна нікому дармаед.

— Ты, сваяк, мо папалуднаваць хочаш?

— Кажы, калі галодны! Накармлю-у! Ну, прызнавайса! У мяне ўсяго — паўнюткі халадзільнік! Працягні толькі унь туды руку і выбі-рай, на што маеш хэнць! Можам нават саланіны табе наскварыць зара! У мяне ўсё е-е!

Лаўрэн усхапіўся як уджалены.

— Не-е, Маня, што ты выдумля-аеш, я нядаўно е-еў!.. Ну, то, мусі, паеду — I так столькі часу ў цябе забавіў!

Ён нагнуўся, каб развітацца.

— Мусіш ехаць ужэ?!. Пабу-удзь шчэ хоць з паўгадзінкі, не пакіда-ай мяне!

— Не, сваячко, хопіць!

— А-а, так мало пабыў!..

— Сколькі мог, Марыя...

— То хутчэй прыягджай зноў!

— Як яно выйдзе, сваячка...

Праз некалькі дзён Лаўрэн задоўга да світання, старанна пагаліўшыся, зноў абуў свае юхтавыя — з даваенных яшчэ часоў — боты з высокімі халявамі ды аб'явіў, што збіраецца на вёску яшчэ раз. Цяпер супакоены Уладзік старога не адгаворваў. Толькі вечарам яго крыху насцярожыла, што бацька доўга не вяртаецца.

Днём прынеслі якраз пенсію. Не ведалі, як быць, і Кіра кабеце запрапанавала:

— Каб стары не мусіў хадзіць на пошту, мо дайце, Аркадзеўна, грошы ад вас прыму я!

У вачах нізкай і кірпатай татаркі Аркадзеўны на хвіліну загарэлася насцярожанасць. Але Маркевічы былі ў яе даўнія кліенты, пенсію выдалаі прымусіла Кіру падпісацца ў квітанцыі. Адразу кладучы грошы на шафу, нявестка яе супакоіла:

— Тут ён іх трымае. Паляжаць сабе да прыезду!

Паштарка ўсумнілася:

— Каб дзеці іх там...

— Што-о вы, не дастануць!

А сам Лаўрэн вярнуўся аж к канцу наступнага дня.

Сыну надта не спадабалася, што стары яго — як сам прызнаўся — начаваў у Крапака. Уладзік здзівіўся: чаму не ў цёткі Марысі, а ў зусім чужога чалавека. Вядома, яны разам служылі калісьці ў польскім войску, хадзілі разам і да дзяўчат, калі былі кавалерамі, але ж сын добра памятаў, што бацька аб старым Зміцеру ніколі нават добрага слова не вымавіў. Наадварот, яшчэ і высмейваў, які прымак гультаяваты ды лятун. Бацька з участковым Панімаеш-Касцевічам калісьці нават самагонны апарат у яго адбіраў. Яшчэ прызнаваўся, што з рук няхлюі — Касавокай Хвядоры — брыдзіўся б з'есці нават кавалак хлеба. Калі ж маці хацела часам купіць у Зміцера якую-небудзь кофтачку, што пасля вайны той прывозіў з горада, бацька на яе навальваўся:

«Купі, купі ў прайдохі яйцо, то яно без жаўтка акажацца!»

Чаму цяпер да Крапака аж так перамяніўся, Лаўрэн сыну тлумачыць і не збіраўся. Толькі на пытанне, як Зміцер жыве, неахвотна буркнуў:

— Халера яго не брала.

Падумаўшы, дадаў:

— А жыццё таму-сяму Зміцера, аднак, навучыло, калі так разабрацца над ім!.. Такое было з яго барахло, такі пустацвет і няздара — каня правільно запрагчы не мог, а, бачу, вылюдзіўса як бы крыху. Нават сумленне пачало ў ім прабівацца перад смерцю і сам чалавекам пачаў рабіцца.

Неўзабаве Лаўрэн паехаў у вёску яшчэ раз. Цяпер не вяртаўся ўжо і на трэці дзень.

Не дачакаўся сын бацькі і на дзень чацвёрты...

1

Калі мінуў аж цэлы тыдзень, а бацька так і не з'яўляўся, абодва сыны пачалі трывожыцца. Потым забегалі адзін да аднаго на параду. Спрабавалі нават званіць у сельсавет і праўленне калгаса, але нічога не даведаліся.

У братоў Маркевічаў так ужо вялося, што галоўным лічыўся — сярэдні. Вінаваты Павел з надзеяй у голасе пачаў брату тлумачыць:

— Марочым мы з табой толькі голавы людзям! Скокні ў вёску ты, Уладзік, сам ды старого прывязі! Ты бачыш — спадабаласа яму там гэтак! Скокні, скокні! Ужэ хопіць яму гасцяваць, а цябе ён лепш паслухаецца!

— Сам думаю пра гэто...

Дачакаўшыся выхаднога, Уладзік выкаціў нарэшце з гаража ад-рамантаваныя «Жыгулі», прагрэў матор, праверыў яшчэ раз, як уклю-чаецца святло паваротаў, ды махнуў у Зялёную Даліну. Спраўная машына неспадзявана хутка адолела добры асфальт і вынесла яго на знаёмы ўзгорак.

Уладзік спыніўся, паглядзеў на вёску.

Перад ім у далінцы былі параскіданыя — то бокам да вуліцы, то шчытамі — зялёнадалінскія будыніны, густа абкружаныя калючкамі голых дрэў прысаддзя. З алавянага неба сыпаў сняжок. Людзі сядзелі па дамах з размаляванымі белай, жоўтай і сіняй фарбамі сценамі, верандамі, вокнамі, нават — з каляровай дахоўкай. Будынкі гэтыя назваць хатамі — язык не паварочваўся. Уладзіка першы раз уразіла такая відаль сваёй ахайнасцю ды прыгажосцю.

I гэта — яго вёска?! Як малюначак!

Яго ўпікнула нейкая зайздрасць, і Уладзік сябе супакоіў:

«Падумаеш! Фарбы цяпер па магазінах — навалам, і яна — за капейкі!»

Стаяла абсалютная цішыня. На падворках і вуліцы — ні душы. Заснежаныя дахі, садкі і палі дыхалі спакоем, дабрабытам і ладам. З цёплага салона машыны малады Маркевіч з нейкай сумнай тугой доўга разглядваў усё надта знаёмае, і яму ўжо здалося, што ён адгэтуль ніколі і не выязджаў, а варта толькі ўключыць газ, націснуць на педаль — і праз хвіліну-другую яго машына ўскочыць на бацькаў падворак.

Мільганулі, як цені, урыўкі ўспамінаў.

Злева ад дарогі да самага Нёмана бялела вялізнае прасцірадла вясковага выгану. Божа, колькі ён, пасучы кароў, на выгане гэтым правёў з Паўлам ды з іншымі вясковымі хлопцамі дзён — ад ранняй вясны аж да позняй восені і кажнюткі год! Большую частку сваіх гадоў потым правёў у абласным горадзе, а напэўна столькі не ўбачыў цікавага ды хвалюючага, як на гэтым, здаецца, зусім голым бубне.

Якраз во тут ён не раз і не два стараўся зразумець дзіўную з'яву — чаму, калі кінеш гатаванае яйка ўверх, яно ўпадзе на поплаве і не паб'ецца. Запускаў угору з усяе сілы — яшчэ і яшчэ, а яно — нават не расколецца.

Менавіта на гэтым поплаве Уладзік дражніўся з бабулямі, што таксама выганялі на пашу свой статак:

«Цётко Хрысціна, паглядзіце, а вашыя каровы дагары плячыма ўсе пасталі!»

«Ма-ацер божая, сыно-ок, дзе-е?!.»

«А во-о!»

«Цьфу, гіцлю!»

«Вы пе верыце?! Праўда, яны плячамі дагары стаяць! Прыглядзе-цеса да іх адно — бачыце? А унь рапуха вылезла з зямлі і ў вашай пярэстай — малако ссе!»

Бабка гналася за ім ужо з кіем:

«У мяне сэрцо ад страху зайшлоса, а яму — смешачкі?! А на, а на, а на!..»

Ён паддаваўся, як малой:

«О-ой, баліць! О-ой, цётачку, дальбух, больш казаць такога ніколі не буду! О-ой, баліць, баліць, баліць!»

«Скажу твайму бацьку, заменак, і Лаўрэн за фіглі, што тут на паствіску вычаўпляеш, шчэ дабавіць!»

«Я вам кароў папасу — толькі яму не кажэце!..»

Уладзік усміхнуўся ўспамінам.

Ужо цалкам супакоены, адпусціў тормаз ды пакаціў уніз шукаць гэтага самага бацьку.

Ля аўтобуснага прыпынку трапіў яму на вочы Крапак з сумкамі. Пакурылі. Пагаварылі пра падвор'е. Тое-сёе ўспомнілі. Абмяняліся навінамі — хто замуж выйшаў, хто ажаніўся, хто выехаў ці пайшоў да войска. Уладзік старому паабяцаў завезці ў горад сумкі. Запісаў адрас, куды іх скінуць. Але пра бацьку і дзядзька Зміцер нічога сказаць не змог. Аднойчы з горада ехаў, маўляў, са старым у аўтобу-се. Праз тыдзень паабедалі разам у сталоўцы, пакаштавалі смажаных карпаў, і стары тады начаваў у Крапакоў, бо зрабілі «па сто грамаў» — бацька не адважыўся ў такім стане адпраўляцца на ноч у дарогу, ды і Хвядора Змітрукова не захацела яго адпускаць — схавала нават Лаўрэнаву куртку і выдала толькі раніцой. А на світанні паснедалі, яшчэ і пагутарылі пра дзяцей, пра ўраджаі, надоі і жыццё, пахваліліся ўнукамі, папалітыкавалі крыху. Абое Крапакі затым правялі госця да аўтобуснага прыпынку. У касіркі выбралі яму самае лепшае месца, дачакаліся машыны, пасадзілі старога нават у аўтобус ды прасачылі, пакуль машына не знікла на «закрэнце». Болей стары ў вёсцы пе з'яўляўся.

Ну і галаваломка — куды ж бацька мог падзецца?

На ўсялякі выпадак Уладзік адправіўся на могілкі. Там пастаяў, паслухаў, прыгледзеўся, поўнымі грудзьмі ўбіраючы свежае паветра.

Перад ім усё было пакрыта ілыбокім, добра ўжо зляжалым снегам. Трэба было прыкласці не абы-якія намаганні, каб сабе ўявіць, што пад гэтым белым пакрывалам ляжыць зямля, якая праз пару месяцаў буйна зажыве, заквітнее ды напоўніць ваколіцу духмянасцю. Уздоўж і ўпоперак снег перакрэслілі шматлікія ланцужкі птушыных слядочкаў. Могілкі цяпер праглядваліся наскрозь, а ў канцы іх жаўцелі, нібы тоненькія кветачкі, свежыя крыжы і тумбы. Ад лянівага ветрыку слаба калыхаліся галінкі дрэў, а лёгкі шумок наводзіў санлівую тугу і супакойваў. Усё тут было надта звычайнае. Даўно-даўно знаёмае. Усё ў гэтую пару года — вельмі нецікавае. На бацькаву прысутнасць абсалютна нішто не паказвала.

Малады Маркевіч пераступіў агароджу ды выглянуў на свой хутар. Бытта ў чужой мясцовасці паўзіраўся на знаёмую з дзяцінства хату з хлеўчыкамі, калодзежам і прысадамі. Кінулася ў вочы — толькі бацькава хата стаіць па-даўнейшаму: ні рамы вокан, ні сцены, кі платы непамаляваныя. Што ж, старому і так было добра, а новы жыхар яшчэ прыжываецца.

Раўнюткае поле перад Уладзікам пакрываў белы прасцяг. Там-сям цямнеў па ім буры налёт сажы з гродзенскай ЦЭЦ-2, да якой адгэтуль па простай лініі — кіламетраў сорак.

Яшчэ ў адным месцы, каля самага валуна, які выставіў шэрае пуза са снежнай белі, вароны цікавіліся нейкай чорнай кропкай — бы галоўкай ад запалак. Да сажы Уладзік апошнія гады паспеў прызвы-чаіцца. Пузаты валун з пачарнелымі ад моху дзірачкамі памятаў з дзяцінства — казалі, прадзед хацеў з яго яшчэ адзін крыж зрабіць на другую мяжу, але штось яму перашкодзіла. Толькі чорная кропка на момант прыцягнула, бы магнітам, Уладзікаву ўвагу. На ўсё неба недзе весела пракрычала варона, бытта па хвалілася:

Кра-а-а! Кра-а-а!..

Нічога кепскага ён не мог і падумаць, таму, прыгледзеўшыся больш уважліва да валуна, услых сказаў:

— Гэтыя чортавыя груганы занятак знойдуць заўсёды — нават у халадзіну!

На момант Уладзік страціў фізічнае адчуванне свайго цела, бо зноў агарнулі яго шчымлівыя ўспаміны.

Звонкае, марознае паветра. Асаблівы пах дыму з комінаў — шэрага і чорнага ў залежнасці ад таго, паліў гаспадар у печы альбо гаспадыня — у пліце дровамі ці торфам. Іскрыць крыштальна чысты іней на дрэвах. Незразумелая для людзей пераклічка гэтых самых непаседлівых ды крыклівых варон. Прыгінаючыся, Уладзік прабіраецца з санкамі па глыбокім снезе і стараецца, каб, барані божа, не ўбачыла яго з акна ды не ўзняла лямант маці, што сын яе махнуў на Нёман. Уладзік і сам не дурань. Рэчка, напэўна, яшчэ замярзаць і не думала, да яе зараз не падступіцца. Адтуль далятаў сіплаваты прыглушаны і магутны гуд ільдзін: «Псю-у-у-у-у-у-у-ў!..»

Каб Нёман скаваць, трэба, каб дваццаць ці болей градусаў марозу патрывала хоць паўтара-двое сутак,— праверана сваім градуснікам у Гродне.

Уладзік валачэцца спрабаваць акасцянелае ад холаду і ачыш-чанае вятрамі ад снегу бліскучае люстэрка лёду ў іншае месца. Пнецца да свайго поплаву — на старыцу, дзе шумяць на ветрыку паламаныя патычкі сухога трыснягу, хістаюцца ды жаласліва шапочуць аб нечым, бы жывыя істоты, якія трапілі ў бяду і аніяк не могуць з яе ўжо выбрацца.

Ад тужлівых успамінаў у сярэдняга Маркевічавага сына прыемна і доўга шчымела сэрца. Ён ужо гатовы быў стаяць ля могілак да самага вечара. Але ж у Зялёную Даліну прыехаў не для гэтага — трэба было ўрэшце знайсці бацьку.

I куды стары мог падзецца, што за фокус?

Пасяліўся на хутары зімой? Малаверагодна — занадта горды, каб паказваць сваю слабасць і заходзіць туды нават вады папіць. Дый дзядзька Крапак адразу пахваліўся б такой навіной — хіба ж магло такое быць Змітруком і яго Хвядорай незаўважаным? Аніяк не магло. То мо заехаў да сваёй швагеркі — цёткі Марысі — і там сабе цяпер спакойна жыве?

О, хутчэй за ўсё — завітаў да яе і прытаіўся. Як Уладзік пра такое раней не падумаў?!

Толькі ж чаму Франак ані слова не сказаў, калі забягаў на мінулым тыдні? Нябось чуў, як яны з Паўлам галаву ламалі — дзе бацька...

Ат, зразумееш часам таго Шмігельскага.

Зрэшты, Франак тыднямі дома не начуе, хлопец мог нічога не ведаць.

Уладзік адразу накіраваўся да цёткі. Цяпер, падагнаны надзеяй ды якімсьці трывожным азартам нецярпення, крочыў па снезе ўжо амаль подбегам.

2

Спаралізаваная жапчына пляменніка спаткала насцярожаным пытаннем:

— О-ой, і ты-ы з'явіўса?!

— Не чакалі?

— Я вас заўша чакаю! I заўсёды вам рада! Мог бы і раней завітаць!

— То чаго дзівіцеса?

— Я з-за таго, бо...

— Што «бо»? Ану, кажэце, кажэце, калі пачалі ўжэ, цётку Марыся!

— А ты не падганяй! Шчэ замалады мяне падганяць! О-ой, што гэто мы, бы малыя, гульню ўздумалі якуюсь тут разыгрываць, калі трэ нам з табой... Уладзік, скажы мне чэсно, што ў вас там з бацькам атрымаласа?

Тут ён і падумаў — нарэшце напаў на верны след.

Уладзік вінавата нават апусціўся каля жанчыны на табурэтку, рыхтуючыся выслухаць папрокі — усё, што толькі скажа. Зыркнуў па хаце, пашукаў бацькавых слядоў.

Усё было да болю знаёмае, але — цётчына. Уладзік здзівіўся — чаму так? I асцярожна пацікавіўся:

— Цётку Марыся, а чаму пытаецеса?

— Не выкручвайса, бы мой Франак, нашкодзіўшы,— аж занадто вас, такіх гунцвотаў, ведаю! — і кажы першым — я раней у цябе спыталаса!

— Што атрымаласа? — ён шчыра паціснуў плячыма.— Здаецца, нічого асабліваго. Не, не прыпомню, каб што было... А што магло атрымацца, скажэце?

Сваячніца недаверліва заглянула яму ў вочы:

— Махлюеш?

— Ва-ас мані-іць буду?!

— То пабажыса!

Уладзік аж заёрзаў на табурэтцы:

— Ісціны бог, нічого, цётку Марыся! Ісціны бог, пабажыўса і другі раз, во! А магу шчэ і перажагнацца нават!

Кабета прыкметна паспакайнела.

— Нічого?

— Не!

— А мо пра што-небудзь не ведаеш? Мо ты ведаеш не ўсё? Бывае часам і такое!

— Я-а?!. Ну, цётку Марыся, вы ж і ска-ажаце!..

— Ты глядзі, бо, калі брэшаш, пакрыўджуса — да самай смерці не дарую!

— Дальбо, сказаў вам чыстую праўду!

— Тады — паверу...

— А ў чым справа, можаце ж вы мне сказаць, нарэшце?

— Ну, добро, калі не ашуканец. Даўно ведаю, што з Паўлам вы не заменкі, бы іншыя,— з вамі шчэ ладзіць можно. Тады, Уладзік, слухай!

Збіраючыся расказаць пра ўсё грунтоўна, цётка прыўзнялася на локаць, другой рукой лоўка збіла падушку. Зноў паставіла яе тарчма і лягла больш выгодна.

— Бацько твой быў тут у мяне — тыдні з два таму, каля польскаго Новаго року. Але ўсё чамусьці маўчаў. Шчэ яго пахваліла, што файно так выглядае, што ў самого пана Вішпінга разрабіўса, а Лаўрэн мне ў адказ насупісто цыркне слово і болей — ані. Добро бачу — на сэрцы ў яго штось, бо якісь хмуры ды смурны. Відаць, уроіласа яму штось у галаву, толькі ніц мне не хоча гаварыць — анічагутко! Усё глядзі-іць, глядзі-іць, глядзі-іць на мяне, але мяне нават не бачыць! Ладно, думаю сабе, распытаю і ўсё выведаю ў цябе іншым разам — быць таго не можа, раскажаш як міленькі. Потым, чую, праз тыдзень у вёску завітаў зноў. Нават нанач станавіўса. Чакала адзін дзень, чакала другі... А гэтая мая хата вялізная ды пустая, як надзьмутая ветрам! Таму я ўжэ, паверыш, так яго выглядала, што аж кроў ва мне ўся застыла на смалу, а ён? Не завітаў! У тым канцы вёскі, у Крапакоў, спаў на раскладанцы — у велькай хаце яго прымалі! I дай ты веры, Уладзік, гэтак мне зрабіласа крыўдно, гэтак маркотно і гэтак ужэ непрыемно, што хоць ты завый! Але ж — ніц не зробіш, бо я прыкаваная да ложка, бы тымі гірамі прывязаная ўся, таму лётаць па вёсцы ды шукаць каго і клікаць покуль што не магу.

— Адкуль вы ведаеце, дзе шчэ быў, вы ж з дому не выходзілі, цётку Марыся?

— Не бойса, не бойса — ведаю ўсенько, што мне ведаць трэбо! А нават мо ведаю і больш, не лічы мяне, пляменнічак, за дурную!

Кабета ўставілася ў яго вачыма, вытрывала так хвіліну ды бытта пайшла з казырнога туза:

— Ад Басі буфетовай! Яна, пара табе ведаць, сваячок, кліночкі да маяго Франака падбівае, таму і да мяне часто лётаць пачала апошнія тыдні — з буфета тое-сёе прыносіць. Дзеўка паспела і, вядомо, баіцца, каб малако не скісло. Ніц супроць яе не маю, хай сабе браў бы. У майго — капейка не запарыцца, а з гэтай жонка, напэўно, выйдзе гаспадарлівая. Дай ты сам, Уладзік, веры — парэжа ў сталоўцы лімон на дзесяць шклянак чаю і шчэ цэлаго паўлімона дахаты прынясе! Мо скажа хто, і брыдко так рабіць, але ж памяркуеш з другого боку — а хто прызваіты ў тую сталоўку цяпер ходзіць, Уладзік, хату сваю маючы? Усе нармальныя людзі дома сталуюцца, а туды ідуць — каб выпіць. А калі ўжэ такі каўтне той брыдоты, то якая розніца яму, што падаюць!.. Ну і дзе ты, Уладзік, бачыў такія граблі, каб граблі ад сябе?!. Зыск у сталоўцы сваёй мае — сям'ю заводзіць ужэ можа!.. А ведаеш, гладкая дзеўчына, з белым і поўным целам! Бровы цёмныя, вочы тыя — аж гараць, а грудзі — добрыя бомбачкі! Такая і дзяцей цыцкай выкарміць — не тое што іншыя пстрычкі: адно родзіць і ўжэ саджае малое на іскусцвеннае, ужэ адлучае, ужэ ў раток яму тую хімію піхае! То і мужык будзе такой трымацца, а не лётаць за чужымі спадніцамі, і малое на правільную дарогу накіруе. Бо мой Франак чаму можа наследніка навучыць? Хібо што — на пень брахаць!

Па вачах кабеты было відаць, як цётка хвіліну думае ды сумленна мяркуе — так і гэтак.

— Мо толькі крыху залішне мондрая. I голас у яе занадто вішчаты ды сама вельмі траскатлівая — жаба ў яе на языку не спячэцца, не-е, языком гэтым аперазацца лю-убіць!

— Але ж дзе, Уладзік, цяпер знойдзеш ты нявестку, якімі былі калісьці мы з тваёй мацерай! Дзе зараз такую падыскаць? Вывеліса добрыя — нарыхтык!

— Кажуць, добрых мышы паелі, цётку Марыся!

— Табе смешачкі, а я — сур'ёзно! Ой, хай набяжыць на памяць, пра што гэто я пачала... Ага! То буфетова казала, Лаўрэн, прыехаўшы сюды другі раз, у сталоўцы палуднуваў і мужчынам зафундаваў па добрай чарцы. Тыя падпілі і давай яго таксамо распытуваць. А ён — што?

— Ну?

— А — нічого! Бомкнуў толькі ім: «От, як гаварылі калісь, кожны мае сваю вош, што грызе!» ды зноў — бы вады ў рот набраў. Адно — Бася кажа — твар яго выцягнуўса, весь аж счарнеў. Так насупісто і прасядзеў. А калі бавіў час у Крапакоў і касавокая Хвядора пачынала яму цвярдзіць, што гэтак фартово выглядае, бо яму ў горадзе надто шыково жывецца, твой бацько так на Хвядору паглядзеў, што бабе адразу заткнуло.

— I ўсё-о?!

— Ага, а табе шчэ мало? Гляньце вы на яго, трэ яму шчэ больш! Хопіць па самыя годзі, Уладзік, і таго! Хібо ж гэто нармально? Сам падумай добро! Якоесь носіць у сабе велькае гора, сказала мне і буфетова! Мы, бабы, не тое, што вы, мужыкі, на гэто — разгадлівыя, о-ой як разгадлівыя! Стары чалавек адно не хацеў ні з кім дзяліцца сваім горам. Ну і што, калі слова не вымавіў? Дай ты веры, пляменнік, бяды, бы таго агню ды кашлю, ад людзей аніяк не ўтоіш! Праўда, па натуры ён невясёлы — такі ўвесь іхні род. I Лаўрэнаў бацько насупістым быў, а ўжэ дзе-ед Мі-іхал!..

Твар і вочы кабеты пасуровелі ад успамінаў.

— Калі жонка, нарадзіўшы яму Яфіма, неўзабаве памерла, то Міхал увогуле перастаў адзывацца, казалі мне мама, да людзей! Мужыкі ў вольную хвілю то гарэлку пілі, то спрабавалі нават з малымі галадранцамі ў пікара гуляць, у лапту, то пад плотам збіраліса ды — гэ-гэ-гэ! — а ён каля могілак усё свой той крыж з каменя высякаў, высякаў і высякаў. Восень, зіма, снег злазіць, а твой дзед — дзяўбе і дзяўбе, бы які дзяцел, ні да каго не адзываючыса, як нямко. Жартачкі, такі быў крыж! Калі ў музей да Гродна забіралі — аж два краны мусілі падганяць, і то штось у ім там ламаласа!.. Я і кажу, Маркевічы ўсе да работы былі ўпартыя, як немцы, але і — замкнутыя, што слово з іх не выцяшуць. Аднак і жызню калісьці людзі мелі не тую, таму больш маўчалі і панурымі выглядалі. Затое цяпер — іншая справа! Так чаго ён зара такі? Б'еце вы Лаўрэна там ці з хаты выганяеце, хутар адняўшы?

Уладзіка ад галавы да пят прашыў холад — выходзіць, бацькі не было і тут. Ён устрапянуўся:

— Але, б'ём! Дубінай! Шчэ голадам морым! З хаты выпіраем калом!.. Вы і гэтая ваша буфетова з жабамі на языку зусім ужэ з глузду з'ехалі ды вярзеце чортведама што! Як вы маглі такое падумаць нават, цётку Марыся?

Тая не слухала:

— Скажу табе, Уладзік, як маці твая,— не грашы з Паўлам! Не грашыце там у сваім Гродне! Ой, не грашыце, бо, напэўно, бог, Люцыпар ці яшчэ якая сіла е і за такое надто ж карае! Не ты, то твая жонка, твае дзеці, унукі ці ўнукі ўнукаў панясуць, абавязково панясуць надто ж цяжкую кару, о-ох, панясу-уць! I цяпер не які-небудзь, а — высакосны рок, і ты пагавары з людзьмі на вёсцы, паслухай дый сам прыглядзіса, сколькі народу памірае — страх! Асабліво — старыя! Так і сыплюцца, так і сыплюцца!.. Ён у вас не прасіўса, я добро ведаю! Але ж калі самі пажылого чалавека звакавалі ў велькі горад ды выдралі з роднаго гнязда, то ўжэ ж там з Паўлам ды са сваімі надто вучанымі ды прыгожымі такімі жанкамі за ім даглядайце! Дагляда-айце, дагляда-айце і дагляда-айце! Глядзіце там за ім не ліш бы як, а — добро глядзіце!

— Што-о вы, цётку Марыся, выдумваеце, хібо ж мы не глядзім? Шчэ як даглядаем, ісціны бог, чаму вы не верыце?!

— Тады што з ім такое?

— Сам хачу разабрацца, дальбух!

— Мо сумно яму там — нуда заядае?

— Напэўно, сумнавато...

— То прыдумайце ўдвух з Паўлам які занятак яму, хібо ж так гэто зрабіць вам ужэ цяжко?

— I не просто!

— А нашто чапаць было ды везці — чортведама куды? Нашто патрэбно было гэто вам рабіць? Нашто з гнязда выдзіралі? Нашто адгэтуль выкарчоўвалі? Калупаўса б тут сабе да апошняй сваёй гадзіны на бацькавай сядзібе, радуваўса б сонейкам і дажджам, сваім бытаваннем, ніякай нуды не ведаючы, і ўсе мы спокуй мелі б!

— Так яно выйшло...

— Выйшло-дышло! Бачыце, захацеласа яго жонцы на бліскучай машыне паегдзіць, думаеш, не ведаю прычыны? Дурань, уся вёска пра гэто гаворыць! Во што ты, пляменнічак, навычаўпляў! I чалавека — роднаго бацьку — пад самы корань секануў, і сябе ў людскіх вачах на смех выставіў! Дзыгаў, дзыгаў, дадзыгаўса, а цяпер — радуйса!

— Ат, людзі могуць гаварыць што хочаш! Якраз мая Кіра была супроць, цётку Марыся. I зара не маю ні дня ні ночы з-за гэтай машыны спакою — грызе і грызе, а хай яго халера!

— Дак — чаму?

— Узялі, б-бляха, а цяпер таго не вернеш! Вінавата ўздыхнуўшы, Уладзік хвіліну падумаў.

— О, прыдумаў ужэ, як бацьку забавіць — кожную раніцу пачнем з ім бегаць!

— Што, што-о, бе-егаць?!

— А вы, цётку Марыся, мабыць, і не ведаеце, што гэто такое! Вам, мабыць, Франак ваш і не гаворыць! Цяпер у нас пайшла мода такая — і старыя, бы наш бацько, і маладзейшыя, бабы і мужыкі — на світанні апранаюць спартыўныя касцюмы, адпаведны абутак ды кепкі і па вуліцах лётаюць!

Яна пляснула рукамі:

— Падурэ-элі хібо?!

— Што-о вы! Інжынеры, і ўрачы, і генаралы-адстаўнікі, і звычайныя людзі!.. Ашчэ якія ўсе здаволеныя бегаюць — бабы і мужыкі, хлопцы і дзеўкі! Раніцой выруліш на асфальт машыну — так і глядзі, каб не наехаць на катораго гаўрыка, так і цікуй — ляцяць, бы зайцы! Зімой і летам і ў любую пагоду! А мно-ого! Ну, а наш бацько шчэ такі жвавы — ледзь мяне не абгоніць!

— Ашчэ што выдумай!

— Ісціны бог, цётку Марыся! Нават дзісь куплю ва універмазе яму і сабе па пары красовак, спартыўных касцюмаў, яны цяпер усюды е навалам,— дзякуй, што падсказалі! Б-бляха, і як гэто я сам не здагадаўса?!

— Купі, купі! Во-во!

— Чаму не верыце?

Пляменнік у сваячніцы адчуў сябе ўжо колішнім хлопчыкам, які зайшоў да любімай цёткі перад вялікаднем па валачонае[⁵⁹] ды выхваляецца, што ён ужо вялікі — унь, можна нават дацягнуцца рукой да цвіка, на якім вешаюць шапку.

— Уладзік, Уладзік, бойса ж ты бога, што ты мне тут намало-оў, падумай!

— Нічого, цётку, і не мялю, я — праўду...

— Ага!.. Табе ж — пад сорак! О-ой, майму Франаку — трыццаць, а вы абодва яшчэ дурні яловыя, бачу — як дзве кроплі вады! Бытто галовы ў вас мохам напіханы, шчэ і — сівым! Паслухала б цябе нашая Нінка!.. Бо-ожа, бо-ожа, які цяпер свет настаў — як вы дзяцей сваіх настаўляць будзеце і ў людзі выводзіць, дайце ж вы ве-еры абодва! Мацер божая, багаро-одзіца святая, Ісусе Хрысце, каб аж такое сталаму мужыку магло калісь у дум прыйсці — Лаўрэну бегаць!

— А што?

— На танцы ўздумай куды яшчэ яго павесці, бо некалі файно так факстрот і польку танцаваў!

— Ну-у, цётку Марыся, гэтаго ўжэ не-е... Хоць, а хто яго ведае, наш бацько — самі ж памятаеце — у каблук, кажуць, даваць любіў калісь надто!..

— А ты, бачу, шчэ і туды завядзеш! Шчэ прыдумаеш яму паланэз і венгерку танцаваць, бо табе што?!

— Але ж трэ штосьці рабіць!

— Трэ?! Ты, баламуце, для бацькі лепш сотак да вясны паста-райса выпісаць у сваго начальства сколькі-небудзь, калі можаш! Калі самому не ўдасца, хай твая Кіра на сябе выпіша яму зямлю! Вам жа, гарадскім, таксамо нябось агароды выдзяляюць цяпер, і Лаўрэн сабе будзе на сотках цэлы дзень грэбацца памаленьку — вясной, летам і восенню! Ды і зімой знойдзе на іх сабе занятак, ён — такі, добро яго ведаю! Вясной садочак на іх пасадзіць, трускавачкі, пчолак завядзе, а снег выпадзе — зайцоў ад яблынь ганяць стане, і то добро! А ты старому — бегаць! Бойса ж ты, пляменнічак, бога, не выдумляй чаго не след і не смяшы людзей!

— Ха, сотак выпісаць — зусім просто! Мясцком на аўтабазе ледзь не кожны дзень нас упрошвае, але я ўсё адбрыкваюса — на вёсцы цэлы хутар пакінуў з добрым садком і зноў браць? Ну, цяпер свае законныя шэсць сотак забяру абавязково, цётку Марыся! Дзякуй вам, што мяне надавумілі!

— Няма за што дзякуваць — каб адно мая парада на карысць табе пайшла, дуралю!

— Будзьце пэўныя!.. Нават буду на сотках скалачу! Не-е, шчэ нават файны домік саб'ю, хібо ж гэто доўго зрабіць? З вокнамі, з верандай, з вастраверхім дахам, як у Друскеніках літоўцы робяць! Стары прычандалы зможа там пакідаць! Ды і Кіру з дзяцьмі сяды-тады падкіну туды! Бацько ёй пакажа, як у зямлі капацца, а яна ў мяне гаспадарлівая! А дзецям? Растуць і думаюць, што булкі на кустах, бы вінаградзіны, вырастаюць! Ды і сам падскочу часамі на вучастак! Б-бляха, як гэто раней не здагадаўса сам! Не рублі, вядомо, тыя соткі дадуць! Сколькі гульні будзе малым і яму, забаўкі той, чыстаго паветра!

— Адумаўса і ўзяў свае мазгі ў жменю, нарэшце, дзякуй богаві!

— Ей-бо, адумаўса! Яшчэ раз, цётку Марыся, дзякуй вам!

З вялікай радасці падабрэлы пляменнік вырашыў сваячніцу нават пашкадаваць:

— Вы нас бэсціце во, што забралі да сябе бацьку, а самі — ля-жыце тут пластом дзень у дзень зусім адныя, і што ў гэтым добраго? Не дай бог, занядужыце ці горшае што здарыцца — нават не будзе каму святла ўключыць! Так і валяцца будзеце ў цемры, покуль сын з рэйса не вернецца!

Сваячніца ўзглянула на яго і праверыла, ці пляменнік кажа гэта ўсур'ёз.

— Ты што такое гародзіш, Уладзік! Падумай над тым, чаго толькі тут намалоў! Мы ж тут адзін аднаго ведаем напралёт! Калі ў маіх вокнах, не дай божа, не загарыцца святло, то праз дзесяць мінут — паўвёскі збяжыцца! Ты за мяне, пляменнічак, не бядуй! Гэто ў вашых гарадах так! Гэто там у вас людзі паміраюць, а бліжэйшыя суседзі і ведаць пра гэто не ведаюць!

— Здаюса, цётку Марыся, ваша праўда... У нас так...

— То чаго мелеш быле-што? Лепш сябе пашкадуй! Пляменнік не рады быў, што ўвязаўся з цёткай у перапалку. Зрэшты, не гэта цяпер для яго было самым галоўным. Ён раптам усхапіўся ўзрадаваны з табурэткі — так проста знойдзены ў горадзе ратунак для бацькі.

— Толькі ж дзе нашаго старого носіць, дзе яго знайсці, каб вы таксамо шчэ, цётку Марыся, параілі мне? З тыдзень, як некуды знік, і ніхто не ведае куды! Дзе цяпер можа быць, куды мне падацца яго шукаць?

Цётка паківала галавой ад палітавання над нездагадлівасцю маладога сваяка.

— I не дадумаешса?

— Не-а!

— А шчэ лічыш сябе такім разумным!

— Во сітуацыя!

— А-а!.. ,

— Не цягніце, цётку Марыся, бо не вытрываю і ўзарвуса!

— То — слухай! Да Коліка вашаго ва Уладзівасток махнуў!

— Ну-у-у?!.

— От табе і «ну-у»!

Уладзік насцярожыўся:

— Адкуль такія ўпэўненыя?

— А сядзеў тут на гэтай самай табурэтцы перада мной апошні раз ды прызнаваўса — па самым меншым, па Мікалаю, надто сумуе і вельмі хоча яго пабачыць! Успамінаў тут і Нінін наказ — не забываць малого! Шчэ прызнаваўса — ветэранскі білет кожны рок у яго марнуецца за так!

— Ага! Ані разу ім не карыстаўса...

— А вы з Паўлам куды глядзелі?

— Не туды, вядомо, цётку Марыся! Дальбо, не туды! Б-бляха, як мы праваронілі — біць нас мало!

— Вядомо — мало! Але добро, што хоць пакаяўса, бо ад майго арыштанта не дабіўса б і гэтаго! Свайму дрыцкіну я заўша вытыкаю, што вы лепшыя!.. Ну, во, а цяпер твой бацько ўзяў ды махнуў аж туды! I зараз — напэўно, ужэ там даўно! Колька недзе пасадзіў яго на самы велькі ўладзівастоцкі карабель і катае свайго бацьку па тым акіяні ды паказувае яму ўсялякія кіты і хвастатыя сірэны, пра якія ў Бібліі напісано!

— Можа быць...

— I не думай нават — напэўно так е! Ён тут спачатку вагаўса — ці не з'егдзіць лепш у Караганду, пашукаць магілы бацькоў і пакла-ніцца. Помніш дзеда Яфіма і бабу Нюру?

— Мало.

— Сколькі ты меў, як іх...

— Чатыры гады было мне, калі іх забіралі. Запомніласа што? Ай, зусім мало? Як баба мёдам частавала... Дзед ракаў вучыў мяне лавіць у Верацейцы каля свайго млына, а я надто іх баяўса... Карцело да трыбаў, якіх вада круціла, але дзед не падпускаў і казаў як вырасту, тады падпусціць...

— Ну — во! Тут яму ўталкавала, што няма чаго валачыса ў пяскі да тых вярблюдаў, бо што там цяпер знойдзе? Столькі ж гадоў праляцело! Лепш падумаць пра жывых і з'егдзіць да сына. Лаўрэн і пагадзіўса.

Толькі цяпер убачыла, што пляменнік — на нагах.

— Ты — што-о, уцяка-аеш ужэ?!

— Трэбо, цётку Марыся, дальбо, трэбо!

— Пасядзі-і шчэ, Уладзічак, мы і палавіны ўсяго не абгаварылі! А то вы, абодва з бацькам, забягаеце толькі, бы агню пазычыць, ды адразу — лататы! Лепш пра дзяцей мне сваіх зара раскажы! Дзесь у мяне для іх ландрыначкі прыпашаныя... Франак паведаў, малая ў школку ўжэ ходзіць? Скажы, а памятная да навукі хоць?

Але ён больш сваячкі не слухаў.

3

Уладзік ледзь не хапіўся за галаву — якая ж з яго булавешка, як ён мог адразу не падумаць з Паўлам, што стары адправіўся менавіта ва Уладзівасток, а не куды-небудзь.

Колькі яны, абодва, пра гэтую паездку гаварылі! Абмяркоўвалі яе так і гэтак!

Бацька туды адправіўся, нічога нікому не сказаўшы, бо, мабыць, пакрыўдзіўся за нешта на Кіру. Тая можа чалавека давесці да таго, што і свет стане табе з аўчынку. Ну, ён жонцы зноў пакажа! Цяпер, б-бляха, навечна запамятае і шчэ многім накажа нават, як старога чапаць!..

А ўсё гэта — глупства.

Галоўнае — стары вернецца. З нявесткай ён памірыцца яшчэ не адзін раз, бо Кіра — такая-сякая, вядома, але ж і не злапомная, а ён, Уладзік, будзе цяпер куды разумнейшым. Сам стане арганізоўваць старому распарадак дня і — нават гадзіны. Бо дзе хто бачыў, каб кінуць бацьку так без аніякай апекі ды паставіць на гэтым крыж. Гэта ж — не па-людску. Дый бацька ў іх — адзін. А як стараўся сынам, калі яны малыя былі, калі вучыліся, як мацеры дапамагаў!.. Іхні стары — не які-небудзь лайдак Амэрыканец-Рубдваццаць, не лятун Зміцер ці распутнік Шмігельскі. Ён — чалавек усімі паважаны і чагосьці варты. Без догляду пакідаць яго, у такім узросце, ні ў якім выпадку не выпадала. Догляд бацька патрабаваў, мажліва, большы, чым Ігар.

Сын раптам склаў сабе план, як пачне клапаціцца пра старога. Дый увогуле з бацькам у іх павінна адбыцца яшчэ самая галоўная размова, якую яны чамусьці ўсё адкладвалі з ім і адкладвалі на пасля. I напэўна — адбудзецца, хай толькі стары вернецца з Далёкага Усходу.

А як там застанецца?

Не, не можа так быць, каб Мікалай пакінуў яго ў сябе — няма там умоў. Клімат, кажуць, на Далёкім Усходзе толькі для маладых ды здаровых...

1

Выскачыўшы ад цёткі, Уладзік на ўсялякі выпадак пачаў яшчэ распытваць некаторых зялёнадалінцаў — хто трапляў яму на вочы. Рабіў гэта цяпер не баючыся. Пытаўся ў людзей адкрыта і ўпэўнена, бо ў запасе на тое, дзе можа зараз бацька знаходзіцца, меў варыянт надзейны. Ды яму, супакоенаму цалкам, нават ужо хацелася пахва-ліцца перад землякамі новенькай і даведзенай да ідэальнага стану машынай апошняй маркі.

Размаўляючы з людзьмі, Уладзік без патрэбы адкрываў у «Жыгулях» капот. Праверыў раз і другі агні павароту. Уключаў ды выключаў фары. Кожнаму земляку прапаноўваў паслугу — дармовы транспарт да самага Гродна альбо хоць — дадому.

Ніхто з запытаных старога ў апошнія дні не спатыкаў. Вядома, не магло іначай і быць — ён жа адправіўся на Усход. Горш, што ні адзін зялёнадалінец не пацікавіўся — чыя машына, колькі за яе «ўваліў» грошай, якая яна на хаду, бо каго цяпер такім дабром у прынёманскай вёсцы здзівіш.

Адным словам, вяртаючыся ў горад, Уладзік адчуваў нейкі нядосыт.

Яшчэ ён спахапіўся, што чамусьці паступова знікае і ўпэўненасць у тым, дзе бацька. У душу зноў закраўся ды рос холад трывогі. Агортвала дрэннае прадчуванне і нейкі страх.

Дома ішоў ён да шафы ватнімі нагамі — бы на расстрэл. Памалу зняў бляшанку і ў яе заглянуў. Грошы ляжалі на месцы.

Мажліва, было іх дастаткова ў бацькавай кішэні? — падумаў сын ды капнуў пальцамі глыбей.

У скрыначцы ад кілаграмовай порцыі кітайскага чаю са стракатымі малюнкамі з жыцця далёкай усходняй краіны знаходзіліся нявыкарыстаныя талоны ка праезд цягніком, а там, дзе няма чыгункі,— караблём.

Пад талонамі ляжаў і новенькі, бо ніколі бацька не насіў па кішэнях, пашпарт у бліскучым цэлафане...

— Усё-о, да Мікалая ён паехаць аніяк не мог! — трацячы апошнюю надзею, сказаў сабе амярцвелы сын ды ад трывожнага хвалявання аж прысеў на плюшавых сабачак.

От табе і на!

Тады — куды ж ён знік?!

Праз хвіліну Уладзік устрапянуўся і, бы той, хто тоне, хапаецца за саломінку, з новымі праменьчыкамі надзеі пачаў мацаць яшчэ па шафе.

За новенькай мандалінай яго пальцы натрапілі на Мікалаевы папкі. Адкрыўшы іх, пагартаў адну, другую і трэцюю, але там не было нічога вартага ўвагі. Уладзік успомніў, што ўсё намерваўся пачытаць, што там маладзейшы брат такое нашрайбаваў, і папкі паклаў на сервант, каб вечарам заняцца імі грунтоўна.

Зноў стаў шарыць па шафе.

Цяпер пальцы яго натрапілі на невялічкую кніжачку ў жоўтым каленкоры. Старанна абцёршы аб штаны лёгкі пыл, на тытульным лісце з недаўменнем прачытаў словы, напісаныя размашыстым незнаёмым почыркам:

«Свайму земляку з-пад Бераставіцы і Гродна — Лаўрэну Яфімавічу Маркевічу — для знаёмства і з павагай, аўтар зборніка...»

Надта ўражаны знаходкай, сын знайшоў у кніжцы закладку на старонцы з гістарычным нарысам пра Гродна і зразумеў адно — усё гэта звязана нейкім чынам з яго бацькам. Аднак вытлумачыць, што да чаго, мог бы толькі бацька сам.

Неўзабаве забегла нечага з работы на хвіліну дамоў Кіра. Узглянуўшы на мужа, яна адразу ўсё зразумела. Паведаміла і пра свае перажыванні.

Днём заглянула да яе кірпаценькая татарка — праверыць, ці яе пенсіянер атрымаў грошы. Даведаўшыся, што Лаўрэн так і не з'яўляўся, Аркадзеўна ўзняла гвалт і запатрабавала пенсію назад. У прадчуванні няшчасця, на гэты раз Кіра не рабіла мужу ніякай сцэны і нават яго не папракнула — расказала пра ўсё не менш устрывожана, чым Уладзік.

Мужа вестка даканала.

Уладзік узняў абодва кулакі, хвіліну патрымаў іх у паветры, а тады стукнуў сябе па галаве і застыў як акамянелы.

Жонка не вытрывала і пашкадавала.

— Чаго так ужэ ўбіваешса, Уладзік?! — дакранулася да яго пляча.— Што ўжэ будзе! А ты бяры сябе ў рукі — дзеці ж у нас!

2

Стары так і не даваў аб сабе аніякага знаку.

Не знаходзячы сабе месца, Уладзік адправіўся сам не свой на ра-боту. Рэйса якраз не меў, але захацелася перад сябрамі адвесці душу.

У пракуранай дзяжурцы застаў знаёмую дзелавітую атмасферу. Рослыя, мажныя і заклапочаныя мужчыны з пуцявымі лістамі ў руках тоўпіліся каля дыспетчара і душой ужо былі ў дарозе. Уладзік добра ведаў, што не месца і не час тут скардзіцца, але стрымацца не мог.

Павітаўшыся, заявіў:

— Хлопцы, а я сваго старого так і не знайшоў! I тут усіх перапытаў, і на вёску з'егдзіў, а — няма! Як скрозь зямлю праваліўса! Б-бляха, што цяпер мне рабіць — сам не ведадо!

Сказаў Уладзік ні да кога спецыяльна не звяртаючыся і нават не чакаў, што выкліча аж такую жывую рэакцыю. Бывалыя, вечна заклапочаныя шафёры раптам знерухомелі і падабрэлі. Некаторыя, каб выказацца грунтоўна, апусціліся нават на лаўкі.

— Бо не трэ было, скажу табе, Маркевіч, валачы бацьку з хутара! — папракнуў напарнік з лідскага «Інтурыста».— Прывозіў свайго і я, але — для спробы! Думаю, пажыве пару тыдняў, прытрэцца — і тады перавязу цалкам. I што ты думаеш? Дзён з пяць у мяне толькі і вытрываў!

Стодваццацікілаграмовы белабрысы мацак з брэсцкага аўтобуса дабавіў:

— А мая мама — тыдзень адно! «Ой, сынок, як вы тут жывяце: у тралейбусах цесна, у магазінных калейках стаяць доўга, вада хіміяй смярдзіць, кусты пад лінейку падстрыжаныя і нават сонцо грэе не так! Вязі назад да маіх карэнцаў!»

Вадзіцель мінскай машыны ледзьве дачакаўся сваёй чаргі. Паведаў сваё:

— А во я вам, хлопцы, раскажу фокус! Смех і гора! Азяблы Вінцук з маёй вёскі ажаніўса на дачцэ міністра з Масквы! З Вінцуком разам дзесяцігодку канчалі. Ціхі быў, непрыкметны, а во — маеш! Пайшоў на Каўказ у турыстычны паход, пазнаёміўса, і яна ажаніла яго на сабе! Ага. Таксамо вырашыў забраць сваю маці. «Волгай». Забілі ў халупе вокны. Гародчык і садок суседцы аддалі і нават з пустымі багажнікамі у Маскве ўсё е! — паехалі ў сталіцу. А там — аж сем пакояў і жывуць на пятнаццатым паверсе супроць Крамля. Але Вінцук пойдзе на работу і з'яўляецца толькі на вячэру, а бабцы сядзі ды сядзі. Альбо з акна глядзі на Крэмль. Паўзіраласа дзень, два, а далей? Спрабавала байку ўнуку расказаць, але той не стаў і слухаць — у тэлевізар нос пасунуў! Да нявесткі не ведала як падступіцца... Адным словам, праз пару тыдняў жыццё тое бабцы абрыдло так, што яна да сына з плачам — не хачу тваёй Масквы, вязі мяне назад у нашыя Ляпешкі! I Азяблы мусіў падпарадкавацца. На днях да яе заглянуў. Не нарадуецца кабета: «Ох, як мне файно тут-ут, што лепш і не трэ! I выйду куды ўздумаецца, і ўстану, і лягу, а захочацца — і п...ну...»

Ніхто з мужчын не рассмяяўся — глыбакадумна маўчалі.

Уладзіку стала бы лягчэй — ага, і сяброў непакоіла такая праблема, і з імі магло быць такое здарэнне.

Патаптаўшыся крыху ў дзяжурцы яшчэ, ён на ўсялякі выпадак патупаў у міліцыю.

3

Маладзенькі лейтэнант чамусьці Уладзіка выслухаў надта пада-зрона — як якогасьці злачынцу. Затым разгледзеў уважліва, бытта правяраючы, ці не фальшывыя яго дакументы — пашпарт, правы шафёра, вайсковы білет. Прыгледзеўся да Уладзіка, ці ён дакладна такі самы, як на фатаграфіі. Распытаў, ці не сядзеў у турме, ці не плаціць аліментаў, ці не былі пад судом яго жонка, цесць і брат, ці не сварыўся са сваім бацькам. I як з ім увогуле жыў? Яшчэ пацікавіўся, ці не меў канфліктаў з жонкай і братамі.

Заглянуўшы ў нейкі блакнот, дзяжурны строга паўзіраўся Уладзіку ў вочы ды спытаўся:

— А навошта вы пару дзён таму назад атрымлівалі пенсію за Эл. Я. Маркевіча?

— I пра гэ-эта вы ведаеце?! — надта здзівіўся шафёр.

— У гэтым кабінеце, грамадзянін Маркевіч, пытанні задаю толькі я!

— Вінаваты, таварыш лейтэнант...

Уладзік стаў тлумачыць, што жонка хацела да бацькі паддоб-рыцца, што жылі адной сям'ёй, і стары мусіў бы валачыся на пошту спецыяльна, што ў сям'і яго адны адным пакуль што давяраюць.

Усё гэта малады лейтэнант выслухаў з каменным выразам твару, а тады спытаўся яшчэ больш строга:

— Зразумела. А цяпер вы, грамадзянін, мне коратка скажыце — якое права ваша жонка мела атрымліваць не свае грошы, а грамадзяніна Эл. Я. Маркевіча?

Доўга яны яшчэ так пікіраваліся, пакуль Уладзік не прызнаў — вядома, яго Кіра не мела аніякага права распісвацца ў паштовым бланку за чужыя грошы.

Наконт таго, дзе стары цяпер можа быць, у гарадскім аддзяленні міліцыі нічога сказаць не маглі. У службовых зводках і спісах, акрамя выпадку пра яго пенсію, прозвішча Маркевіча покуль што не ўпаміналася. I пра якое-небудзь выдарэнне з такім старым нічога аддзяленню невядома.

Неўзабаве туды выклікалі і Паўла.

Дзяжурны з прафесіянальнай дзелавітасцю ўзяўся спісваць са слоў братоў усе прыкметы старога — узрост, вышыню, вопратку, колер валасоў, характэрныя рысы. Яшчэ спытаўся — былі на іхнім бацьку, калі апошні раз выходзіў з сынавага дому, трусы ці кальсоны, кашуля ці майка, і нават — якога колеру, якія па форме былі ў яго гузікі, пачка сігарэтаў.

У аддзяленні загадалі зараз жа прынесці фатаграфію старога ды парэкамендавалі братам чакаць. Маўляў, бацька за гэты час яшчэ і сам аб'явіцца — бывае і так! — а калі знойдзе хоць малейшыя сляды міліцыя, браты абавязкова атрымаюць інфармацыю.

Тым часам ён усё не аб'яўляўся.

Уладзікаў бацька аб'явіцца і не мог.

Апошнія тыдні чалавеку абрыдла да немагчымага, як слушна сказала Кіра, «блытацца» пад нагамі ў сына. Паступова ў ім мацнела рашэнне — плюнуць на ўсё, пасяліцца ў швагеркі ды рэшту сваіх дзён правесці ў Марысі.

Лаўрэн нават не сумняваўся — швагерка яго прыме: свой жа чалавек, а для схварэлай бабы — хоць якая апора і памочнік. Швагерка не толькі яго паважае, а яшчэ і разумее, як разумела яго некалі хіба толькі адна Ніна, таму зробіць усё, што ёй скажа. Уладзіку пра намер свой аб'яўляць не адважыўся. Урэшце падумаў — паедзе ў вёску, уладкуецца, а праз пару дзён загляне ў праўленне, папросіць дзяўчат заказаць Гродна і скажа пра сваё рашэнне сыну па тэлефоне. Дзяўчаты давалі гэтак не раз пагаварыць з Уладзікам, калі яшчэ жыў на хутары адзін.

У Зялёную Даліну адправіўся Лаўрэн пасля абеду, бо вяртацца ж не збіраўся, а для Марыі было, у рэшце рэшт, усё роўна калі да яе завітае — ноччу, раніцой, днём, вечарам. Білет дастаў на гэты раз таксама без месца, але цяпер ніхто, як на тое, над старым чалавекам не зжаліўся — усю дарогу давялося стаяць. Дарога — кароткая, аднак на месца прыбыў стомлены.

Зімовы дзень — зусім малы.

Калі Лаўрэн ля свайго хутара злазіў з «Ікаруса», браўся ўжо вечар, вакол — ні душы; чалавек спецыяльна выбраў такую пару дня, каб менш спатыкацца з людзьмі. Адчуўшы мёрзлы грунт пад нагамі, ён крыху патаптаўся на месцы, бо раптам агарнулі сумненні — усё ж такі ці правільна робіць? Сваячніца, напэўна, вельмі ўзрадуецца, але ж там яшчэ гэты самы Франак, як зірнуць хлопцу ў вочы? Хутчэй за ўсё, Нінчынага пляменніка дома зноў не застане. Аднак жа рана ці позна вернецца...

Каб ні з кім не спатыкацца, каб мець час спакойна яшчэ раз сабе аб усім паразважаць, прыкінуць так і гэтак, да сваячкі павалокся цераз поле напрасткі.

Нават і не заўважыў, калі апынуўся каля могілак.

Стаяў марозік. Мяла лёгкая завейка. З-за рухомых хмарак выглядваў якісьці злосны і пякучы маладзік. Усё паказвала на тое, што вецер неўзабаве ўзмацнее. Але да халадоў чалавек быў цярплівы і трывалы.

Калі ўзнік перад Лаўрэнам валун, яго так і пацягнула даць нагам адпачынак на знаёмым, бы свая кішэнь, камені, абкружаным сухімі бадылямі чарнобылю. Валун вельмі ўжо настыў, таму Лаўрэн намацаў, дзе гусцейшая шчотачка моху, прысеў на яе ды задумаўся. Ісці да Марысі ці не ісці?

Ранейшая ўпэўненасць ужо некуды падзявалася — пераступіць парог да Шмігельскіх няпрошанаму цяпер Лаўрэну штосьці перашка-джала: гэта ў горадзе здавалася так усё вельмі проста зрабіць. Але ж і ў горад вяртацца не мог ужо аніяк.

Калі не да Марысі, тады — куды?

От фокус: і ў роднай мясціне, як таму лядашчаму злачынцу, якому ўдалося ўцячы з турмы, няма куды прытуліцца. Бытта зямлю гэтую не праскразіў пот бацькоў яго і дзядоў, бытта і не перасыпана яго тут рукамі кожная грудачка зямлі, не стаптана ўдоўж і ўпоперак яго нагамі кожная лагчынка і загон.

Мы ўжо ніколі не даведаемся, як дзядзьку тады агарнула хваля бяссільнага адчаю, горла зноў сціснуў абруч крыўды і зноў забіла яму дыханне.

А час ішоў.

Калі б мог тады чалавек апісаць стан сваёй душы і цела, выглядала б усё прыблізна гэтак.

Лаўрэну надта нылі адзеравянелыя ногі. Чаму ж ім было не дзеравянець: мароз не грэе, як чарната — не адбельвае. Магільная халадзіна дабіралася да яго знізу і цераз мох. Сваё цела стары чалавек неўзабаве стаў адчуваць, бы чужое, а самога пачала разбіраць тупая абыякавасць. Хіліла да сну.

Паступова яго ўжо агарнула нават якаясьці салодкая млявасць. Зрабілася ўсё роўна ад таго, што дубянее, а знаёмыя з дзяцінства сілуэты дрэў, будынкаў і родны подых ветрыку ды пошум тых самых кустоў скрозь санлівую апатыю навеялі зноў шчымлівыя ўспаміны — гэты ўдзел жывых і адна з апошніх радасцей чалавека на парозе развітання з жыццём. Яно раптам бліснула ўдалечыні светлымі, вясёлымі, цёплымі і жаданымі праменьчыкамі.

Паступова ён і паддаўся гэтым хваравітым і салодкім успамінам якогасьці лунаціка, забыўшыся ўжо цалкам, дзе ён і што з ім адбываецца.

На момант Лаўрэн спахапіўся, што так і сядзіць на тым самым валуне. Цела яго адзеравянела зусім. Завейка ўсё мацнела, і нізка над зямлёй цяклі ўжэ рэдкія белыя струменьчыкі, а сняжынкі за шыяй пяклі агнём. Ён машынальна падняў каўнер, але гэтага было мала. Каб дарэшты не акалець, трэба было ўзняцца ды валачыся далей — хацелася яму гэтага ці не хацелася, бо магла здарыцца бяда.

Толькі валачыся не было куды.

Пошум ветрыку прыкалыхаў Лаўрэна зноў.

Яму ўжо надта засвярбелі натруджаныя ногі. Свярбелі так, што хоць ты крыкам крычы. Цярпець больш аніяк не мог. Ён загаліў калашыну зрэбных кальсон абедзвюх ног, пачаў смачна чухаць лыткі і аж млець ад асалоды. Ох, як зрабілася прыемна! А тут аднекуль выскачыў жэўжык Блёскін, а за ім — Курачкіна, Самойла і Шалкевіч. Піянеры прысталі да яго:

— Вы нямецкі сцяг з вайны прынеслі?

— Не...

— А пісталет?

— Дзядзя-а, а майго дзеда па вайне не ба-ачылі?

— З чым ты, маляўка, прыстаеш да чалавека?!.

— Бо — ку-урыца бязмозглая, а не Ку-урачкіна!

— Не цябе пытаюся, дурань, адыдзі!

— Сама дурная!

— Адыдзі, бо Ліпе Вацлаваўне скажу!

— Ну і кажы-ы!

— Дзядзя, а нямецкі сцяг...

Але піянераў неўзабаве не стала.

Дзесьці побач лямантавала ўжо невідочная Кіра:

— Ігар, ты куды палез?

— Я за-араз!

— Ігар, табе кажу!

— За-араз!

— Доўга паўтараць буду?

— Ма-ам, гэтая лужа — тонкая зусім!

— От зара атрымаеш за яе!

— А дзед мне дазваляе па тонкіх лужах хадзіць!

— Дам шчэ і твайму дзеду!

— А-ай!..

— Ну, вылезеш адтуль, нарэшце, ці і мне лезці ў ваду?

— Выла-ажу ўзэ...

— А шчанюка навошта з сабой валочыш?

— Гэта — Мухтар!

— Пражані гэты смурод!

— А-ай! Тата абяцаў завезці нас на граніцу — шпіёнаў лавіць будзем!..

— Завязе ён цябе — чакай толькі!

Праз хвіліну:

— Дзеду, а ты на вайне быў?

— І цябе не забілі там?

— Як бачыш, унучак, пашанцавало мне,— пачуўся яго глухі голас.

— Чаму-у?

— Ужэ ведаю. Бо ў цябе былі там знаёмыя, праўда?

Лаўрэн устрывожыўся:

— Што ты ме-елеш?!.

Яго ўсё мацней хіліла да сну.

Ужо Лаўрэну здалося, што ён — у маршавай калоне пад Варшавай. Навокал незнаёмыя салдаты валакуць разабраныя станкачы, мінамётныя пліты — пяткай на плечы. На ім усё няўклюднае ды надта цяжкое — нават гузікі пудовыя,— таму адчувае страшэннае напружанне ў стомленых, непаслухмяных нагах. З усяе сілы стараецца не збівацца з раўнамернай салдацкай хады, але яму ўжо так захацелася спаць, што нічога з сабой цяпер не мог парабіць, і паступова сну паддаўся цалкам. Лаўрэн дагэтуль не раз адно чуў, што спаць на хаду можа толькі конь, для чаго бог яму і чатыры нагі даў; выходзіць, бывае гэтак і з людзьмі.

I вось ужо не стала ветру. Зніклі рухомыя сілуэты будынкаў. Не відаць ужо і контураў яго хутара. Зніклі вясковыя ліпы і таполі, што ў сарцавінах і карэннях стаілі рэшткі свайго дыхання. Знікла залітае месяцам белае поле, па якім імчалі цені ад маленькіх белых хмарак. А ён у «плютоне» паручніка Фіялкоўскага ўсё паныла тупаў адзеравя-нелымі нагамі:

Якаясьці ўнутраная трывога прымусіла-такі Лаўрэна праз пэўны час прачнуцца. Некалькі секунд ён сам з сабой змагаўся, а секунды тыя здаліся цэлай вечнасцю. Але вейкі нарэшце расплюшчыў ды прыгледзеўся.

Сядзеў ён на камені. На тым самым, дзедавым. Сядзеў на самым краі вялізнага абрыву, якога дагэтуль у Зялёнай Даліне ніколі не было і, здавалася, быць не магло б увогуле — Карпаты ад вёскі за тысячу вёрст. Аднак абрыў перад ім ззяў аж на ўсю пойму ды такі глыбокі, што дых забівала, гледзячы ўніз.

«Мабыць, Нёман у апошнюю паводку такую яміну вымыў, покуль я ваяваў з немцамі. Халерная рэчка і такое зрабіць можа — у яе свае парадкі і нікога не слухае. Чорт на яго, як шкада поймы! Эх, гэтакая трава на ёй вырастала — у пояс! А сколькі там было ракіты, бакасавых гнёздаў, і ўсё ляснула за адное лето! Ну, вядомо, не ўсё. Бакасы ўжэ напэўна вывеліса. Перад навалам вады птушкі ўзняліса на крыло. А трава, трасціна і ракіта — паплылі! Там жа цяпер усё занесла мулам! Хале-ера, з чаго цяпер зялёнадалінцам кошыкі плясці, дзе вёсцы сено рабіць?! З трасціны стрэхі такія файныя былі і вечныя!..»

Лаўрэну давялося выкласці ўсе сілы, каб не праваліцца ўніз, каб, злавіўшы раўнавагу, завярнуць да калоны назад, знайсці свой «плютон», стаць паміж Касцевічам ды Шпаком, углыбіцца на хаду ў сон ды ўзяць пагу:

Уздагон яму з балота на пойме зноў даляцела векавое «ква-ква! ква-ква!». Толькі чаго гэты месяц такі востры як брытва, чаму не запіхне яго хто за хмары?!.

I тут Лаўрэн вырашыў прачнуцца канчаткова, бо ў крапіве пад плотам надта выла Пранцыся з Вострава. Каля яе гаркатала многа сабак. Бобікі надта грызліся, не могучы падзяліць паміж сабой Пранцысіна мыла. А яно ў агародчыку — навалена вялізнай кучай. Жоўценькія кубікі па дваццаць пяць грошай за цаглінку ляжалі адзін на адным — акурат кавалачкі таго толу, якім Міхась Васілёк збіраўся нямецкі поезд узарваць. Толькі ў гэтых на кожным — дакладна выціснуты знак варшаўскай фірмы са словамі «Jeden Shycht».

Першае, што захацелася яму зрабіць, прачнуўшыся — падняць Пранцысю і суцешыць,— сціхні, маўляў, дурная баба, твае дзеці яшчэ не раз і не два будуць цябе ўспамінаць, калі і з імі на старасць гэтак атрымаецца!

Ён асцярожна абмінуў ашалелых сабак, падышоў да кабеты, а ў крапіве — Сонька Касіла! Яна плача, сіпла кашляе, але Лаўрэна чамусьці не бачыць. Ён нерашуча спыніўся ды задам пачаў адыходзіць з агародчыка, пакуль не схаваўся за кусты. Толькі тады ўздыхнуў з палёгкай.

Вецер тым часам мацнеў — на ноч бралася і добрая завіруха. Паміж ірваных, бы ашмоцце ваткі, хмарак ашалела нёсся кудысьці і нёсся востры, нібы выразаны з халоднага металу, маладзік, перакулены спінкай уніз, асвятляючы заснежаныя палі і бліскаючы сяды-тады шыбамі дамоў.

Недзе спяваў на ўсё горла Франак:

Расплюшчыў Лаўрэн вочы ды са здзіўленнем убачыў сябе ў Марысінай велькай хаце на раскладанцы. Раскладанка новенькая — блішчыць цьмяна алюміній. Матрац таксама новенькі, паласаты. Над ім яскрава, аж да рэзі ў вачах, свяціла лямпачка без абажура. Знізу, зверху і з бакоў грэла прыемнае ды ласкавае цяпло, бо коўдра, прасцірадла ў сваячкі, як і ў яго Нінкі, нявесткі,— дабротныя, а навалочка — белая-белая.

Адчуваў бы сябе Лаўрэн так прыемна, бы ў раі, калі б не мучыла якаясьці трывога.

«Ад чаго ў мяне так?» — насцярожыўся ўвесь ён ды выразна пачуў за дашчанай сценкай мужчынскія галасы. Пазнаў і пляменнікаў голас. Сваяк ужо не спяваў.

— ...Вядомо, Рыгор быў выпіўшы, і я прызнаю гэто, хібо — не? Ну і што з таго, хібо не можно кожнаму чалавеку выпіць? А хто цяпер не п'е, падумай сам?! Не п'е толькі якая-небудзь апошняя здэхля!— пераконваў кагосьці Франак.

Чалавек згаджаўся, і пляменнік працягваў:

— Ну, Рыгор прыйшоў дамоў п'яны, прызнаю. А яго баба што робіць? Прапірае з хаты, разумееш? I калі ўздумала, зараза, прапі-раць? Зімой, у саму халадзіну! Шчэ й на ноч! Рыгору — крыўдно, як па-твойму? Вядомо! А хібо не было б крыўдно табе ці нават і мне на яго месцы? Таксамо халера брала б і кошкі шкраблі б — напэўно шкраблі б! I што робіць Рыгор? На падворку хапае кол, падлятае к дому і калом — па вокнах, па вокнах, па вокнах!..

Хвіліну за сценкай панавала цішыня. Затым:

— Уяўляеш, усе пяць рамаў так і высадзіў! З шыбамі, вядомо! Сагнаў чалавек злосць, не? Сагнаў і нават — файно сагнаў! А ці не законно? Законно — і ты скажаш, і — я, і — ён! А яго заразная баба што робіць? Па міліцыю ды — у суд падаваць! А якія цяпер суды, ведаеш сам, пераконваць цябе не трэ! Суддзі, вядомо, адразу на яе бок сталі — бачыш, дзеці малыя, хворыя! Рыгор зрабіў гэто, маўляў, ужэ не першы раз, тое-другое-трэцяе, і яму адразу, не падумаўшы нават —дзесяць гадоў уляпілі! Як лёду! Дзе-есяць, ра-зу-ме-е-еш? Здурнець зусім можно з-за таго, што цяпер гэтыя суды вычаўпляюць! Рыгор з турмы выйдзе сівым і бяззубым дзедам! Тады яго нават дзеці родныя, якіх ён на свет пусціў, і то пе пазнаюць! I не прызнаюць — каму будзе тады патрэбен, га? Ці справядліво ўсё гэто, я цябе пытаюса, Стасек, га? Справядліво, скажы? Не-е, ты не віляй, а па-чэснаму мне адкажы тут!.. У Старых Песках шафёр чалавека коламі раздавіў — як блін размазаў па асфальце — і толькі пяць гадоў атрымаў, а тут за што столькі, я цябе пытаюса! За адныя вокны — у два разы болей! То лепш ужэ чалавека забіць! Праўду я кажу ці — не, як па-твойму, га? А ты не віляй і кажы мне па-чэснаму!..

Што гэты гіцаль там вярзе? Дзе тая Марыся, чаму свайму абармоту вушэй не надзярэ добра? Яна ж баба, здаецца, справядлівая, як такое можа цярпець?!.

За столькі гадоў чамусьці адно цяпер так выразна Лаўрэн успомніў маці. Які людскі з яе быў чалавек, якая была цярплівая і мудрая! Як яе ён слухаўся, бо мацерын папрок і пахвала ніколі не залежалі ад яе настрою. Такую ж справядлівасць і людскасць прывівала і яму, Лаўрэну, бо кабета ведала, што гэта якраз даросламу чалавеку будзе патрэбным, як прытулак і хлеб. Дый Марысіны бацькі, здаецца, такімі самымі былі, як яго маці, як усе астатнія старэйшыя зялёнадалінцы. Чаму ж Марыся, чаму і ён з Нінкай не змаглі сваім дзецям прывіць тое самае?

Што некаторыя маладыя цяпер вычаўпляюць? Адкуль яны такія ўзяліся?!

Што з іх будзе? Як ужывуцца яны паміж людзей? Як дзяцей гадавацімуць?!

Аднак і гэта ўсё — сон.

Ух, як добра, што размова гіцляватага Франака толькі прысні-лася. Лаўрэну адно здалося, што ў Марысі ляжыць у велькай хаце. Чаго ў гэтай бязногай калекі ён не бачыў? Нянькай ёй быць і не збіраецца — хай сын даглядае.

Грэе плечы і бакі — на Кірынай раскладанцы. Толькі ж дзіва, калі ён трапіў да Уладзіка на кватэру зноў? Ён жа выразна памятаў, як прысеў у Зялёнай Даліне на камень, як зрабілася халаднавата, а болей — нічога!

Мабыць, сыны прывезлі яго сюды «Жыгулямі» ды паклалі клапатліва на заўсёдашняе месца і — ляжы сабе, бацьку, адпачывай, ты таго ў нас варты, мы цябе шануем. А не памятае нічога, бо соннага везлі.

Унь, чуваць выразна, як унучка ў пакоі, дзе Уладзікаў каляровы тэлевізар, зубрыць вершык. Маладзенькі і далікатны, як у анёла, галасок яе цвярдзіць:

— Ты, Ігар, куды?

— Да дзеда. Цукерку хацу.

— Не ідзі!

— Цаму?

— Ён — спіць! Здалёк яго прывезлі і нельга чапаць!

— А я хацу!

— Разумееш, нельга, бо — хворы! I ў яго ўжэ ні адной цукерачкі няма!

— Адкуль ты ведаеш?

— Я правярала!

— А дзве — ёсць!

— Ы-ы-ых, не разумее, гэты аршын з шапкай! Няма — ні дзве, ні тры, ні сто, ні тысячу!

— Хацу сам паглядзець!

— А калі нельга?

— А я хацу-у, ён і мой дзед!

— Давай лепш табе загадку загадаю!

— Загадай, як хочаш...

— Ну, слухай! Круглае, як сонца. Гарыць пад ім донца. Зарумяніцца бачок — скок на ручнічок! Што гэта?

— А што?

— Ты, ты кажы!

— Не ўмею разгадваць! Сама мне разгадай!

— Гэта — блін! Ы-ы-ых, нічога ты ні разу не разгадаеш, аршын з шапкай!

— А цаму — аршын?

— «Цаму», «цаму»! Дзед на цябе так кажа! Мурза ты, лепш ідзі і памыйса!

— Я мы-ыўся раз узэ!..

I ўжо чуецца голас Кіры:

— Света, на капейкі, злётай у магазін ды купі свежанькага малака, бо няма чым вас пакарміць!

— Ма-ам, цяпер чарга каля касы, а я шчэ вершыка не вывучыла! Ніна Мікалаеўна двойку паставіць. Ой! — Слава миру па земле! Слава хлебу...

— А ты адразу да касіркі звярніся! Скажы, у школу познішся, і яна адпусціць цябе, калі будзе там чарга! I ўсе цёці і дзядзі ў чарзе цябе прапусцяць!

— Хэ?!.

— Што шчэ?

— Хэ-хэ?!. Прапусцяць!.. А што я — наш дзядуля, што без чаргі стану браць?! Што я — ветэран і на Вялікай Айчыннай вайне ваявала?! Што, я з немцамі білася, і цяпер без чаргі мне ўсё можна і ў касах, і без білета ў тралейбусах ездзіць?

— Не мудры, бо атрымаеш!

— Ма-ам, я не мудру-у, я пра-аўду кажу!..

— Што я табе сказала? Ану — марш!

Чаму яна так на малую? Добрая дзеўчынка расце! Ой, якая файная і разумненькая, каб яна была здаровая! Шкада, не бачыць яе Нінка! I ніколі, бедная, не ўбачыць ужэ...

Нінка ўбегла ўся запыхапая:

— Лаўрэн, ты сабе тут разлёгса, як той пан Вішпінг, і вылежу-ваешса, а якіясь адстаўнікі халерныя на «Масквічы» прыехалі з Гродна стрэльбы прабаваць і нашаго бусла застрэлілі! Там ляжыць, на балоце!

— Дзе-е?! Хто-о?! — не пазнаў ён свайго голасу ад раптоўнага хвалявання.

— Пад грэбляй!..

З хлапечай лёгкасцю і праз сцены вылецеў ён, не адчуваючы ног, на залітую па-летняму яркім сонцам зялёнадалінскую вуліцу, стаў азірацца.

Каля балота два мардатыя дзецюкі спрабавалі завезці легкавую машыну. Каля іх застылі ад жаху пастушкі. Пад альшынкай каля старыцы бялела горба пер'я і костачак. Да «Масквіча» з косамі ды граблямі ляцелі адусюль зялёнадалінскія мужчыны. Бабы стаялі на вуліцы і вішчэлі:

— Лавіце і-іх! Не выпускайце паскуднікаў!

— Зара яны ўцяку-уць!

— Як нам цяпер без бу-усла, людко-ове?!

— Высакосны ж год ідзе, а яны — унь што ро-обяць, па такой птушцы страляюць!

— Гэто — канец свету, дальбо!..

Мужчыны даляталі ўжо да чужакоў, калі тым, нарэшце, удалося матор запусціць, і машына рванула з месца ў бок Эйсмантаў. Мірон насадкай касы ўсё ж такі паспеў з усяе сілы шарахнуць браканьерам па заднім шкле, і яно з хрустам разляцелася на дробныя кавалачкі, усцілаючы грэблю квадратовымі градзінкамі.

— Эх, Лаўрэ-эн, калі б не ўцяклі-і! — ледзь не заплакаў з роспачы Кавалец.

Адстаўнік-маёр з вожыкам на галаве супакоіў Мірона:

— Нічога, нічога, ты не хвалюйся! Нікуды яны не дзенуцца, я знайду іх!

— На хвост солі цяпер ім насыплеш!

— Нумар машыны паспеў запісаць на сігарэтнай пачцы во-о, глядзі! Ту-ут яны цяпер, паскуднікі, у мяне! У гэтай кішэні цяпер сядзяць!

Мірон накінуўся на адстаўніка:

— Аляксей Аляксандравіч, ну і што, калі вы запісалі? Гэто ж — Савоська, прайдзісвет і падзёншчык, што старшынёй у нас калісь быў і качак у пойме выстраляў! А другі — швагер яго! Велькая карысць з запісанаго нумара — выкруціцца падзёншчык гэты і абібок! У яго вяздзе — блат, іх распладзіласа цяпер, як калісь — прусакоў на стрэхах!

— А хто нам бу-усла ве-ерне?

— Ігар, хто так гострыць аловак! Дай пакажу, як трэ-бо! — пачуў Лаўрэн свой голас.

— Я са-ам! — упарціўся ўнук.

— Ты ж не ўме-еш! Э-э, дай нажа!

— А от — умею!

— Ну, хто так, скажы...

— А я ўжэ ве-едаю, дзеду, ве-едаю! Трэ толькі цяпер лоб зморшчыць, праўда?

— Што ты выдумляеш, аршын з шапкай!

Але Ігар раптам палез да яго з пытаннямі:

— Дзеду, а кудой у гэтаго коніка бензін заліваюць?

— Дурань яловы. Коней аўсом кормяць, а не бензінам.

— А што такое авёс?

— Той самы геркулес.

— А маманты ў заапарку бываюць?

— Не.

— А цаму-у?

— Бо іх даўно няма.

— I ўчора ўжэ не было?

— Не.

— I раней?

— Маманты жылі да патопу.

— А што такое патоп?

— Шчэ не зразумееш, пачні табе казаць.

— А ты мне зразумей!

— Калісьці, надто даўно, дождж вельмі падаў. Ліў, як з цэбра, сорак дзён і сорак начэй. Так напісано ў Бібліі.

— А куды вада дзелася?

— Вышэй дамоў падняласа. Вышэй дрэў. Вышэй гор. А тады быдто бы ўсё-ўсенько патануло. I звяры, і птушкі, і маманты твае.

— А людзі патанулі?

— Вядомо.

— А калі гэто было?

— Я ж табе казаў — даўно.

— Не ўчора?

— I не пазаўчора! Куды раней!

— А чаму ты не ўтануў?

— ...

— Бо плаваць умеў і потым выплыў, праўда, дзед?

— Во-во!.. А-ай, які шчэ з цябе аршын з шапкай! Як ты шчэ сабе ўсё ўяўляеш просто. Тады шчэ і мяне не было! Не было і майго дзеда, і прадзеда! Дый усё гэто праўда ці не — невядомо! Усе людзі з тых часоў даўно не жывуць і няма каму нам расказаць, як там адбываласа па-праўдзе!

Лаўрэну раптам здалося — ён ужо разумее, чаму грызла аж так незадаволенасць.

Ну хто, скажыце, цяпер стане ўнукам усё гэта тлумачыць ды разжоўваць?!.

Уталкаваць малому такое — толькі яму пад сілу! Ён лепш за ўсіх зрабіць гэта зможа! Калі ў каго не хапае часу, то ў яго якраз — наадварот! Занятак яму па душы і часу — навалам!

Лаўрэн ужо намерыўся нявестцы так і аб'явіць. Але ўбачыў, як Кіра на кухні над злівам, ахутаная хмарай пары, адцэджвае пельмені. Малюнак уразіў Лаўрэна так, бытта на яго вачах рэзалі жывога чалавека.

Яшчэ большая агарнула трывога.

Пасля згатаваных пельменяў смачным булёнам можна накарміць яшчэ цэлую сям'ю, а гэтая булавешка такое дабро ў каналізацыйную трубу пускае! Ну, што яна вычаўпляе?! Ці ж не вар'яцтва гэта? Чаму ўсе яны, як змовіліся, гэтак грашаць і самі сабе шкодзяць, чаму не адумаюцца?!

Малако збяжыцца — гаксамо ў сарцір нясуць! А колькі хлеба і булак тут марнуецца! Ну, дарослыя, калі ўжо так адзеравянелі да ўсяго, то чорт іх бяры, хай сабе так і робяць. Але ж іхнія родныя дзеці глядзяць, якое марнатраўства бацька з маткай вычаўпляюць. Тое ж самае пачнуць вычаўпляць і яны, калі вырастуць. Бо як не ўталкуеш такому жэўжыку змалку, потым адкуль жа ўсё возьмецца ў яго?!

Толькі здаецца, што дзеці ўсе аднолькавыя...

Вясной і ралля здаецца ўсюды аднолькава гладкай і чорнай, а ў ёй ужо і парасткі могуць быць...

Потым парасткі і даюць дзе што — там пшаніцу, там гарох, там грэчку, а там буракі і моркву...

Таксама і ў малых ляжыць усё парасткамі. Яно бегае, забаўляецца, балбыча, а тое ляжыць сабе і чакае свайго часу...

Вясной, калі не знойдзеш пад зямлёю парасткаў, так і ўраджаю потым не адведаеш — чакай яго не чакай, выглядвай не выглядвай, а жніва не будзе...

I ў людзей закладваюць ураджаі з малога...

Чаго няма ў малога, таго не чакай у яго і не выглядвай, бы на ялавым полі ўраджаю, калі дзіця вырасце...

Лаўрэн спалохаўся за Ігара, Курачкіна, Блёскіна, Самойлу, Кіру, Святланку, сыноў, Франака ды ўсіх астатніх людзей. Яму ўжо надта захацелася ўсіх зараз папярэдзіць і абараніць перад страшнай небяспекай, што іх чакала. Старому дзядзьку Лаўрэну вельмі ўжо не цярпелася гэта зрабіць. I ён разумеў, што зрабіць гэта мусіць абавязкова, што яму ні каштавала б.

Таму пажылы чалавек сабраў усе свае сілы ды выказаў трывогу людзям і ўсяму свету страшэнным крыкам.

На самай справе то быў ніякі не крык. Проста — на сухім чарнобылі і на кусціках могілак, бліжніх і дальніх, ткаў свой адвечны зімні пошум вецер.

А па небе, як шалёныя, кудысьці імчалі ўсё тыя самыя — пакрамсаныя на кавалачкі ваты — хмаркі, і з канца ў канец зялёнадалінскага поля гэтаксама шмыгалі ў адным кірунку, як змовіўшыся, палосы святла. Завейка, пераўтвараючыся ўжо ў добрую мяцеліцу, усё з мацнейшымі парывамі, усё з большай злосцю, з галаснейшай лютасцю на адкрытай плошчы кідалася дробным і пякучым сняжком. Разам з яго крупінкамі клубістая завіруха пераносіла і мільярды травяных пушынак, што прытойваліся ды заміралі за якой-небудзь грудай, каб ранняй вясной пусціць карэньчыкі і бадылікі. Па іхніх тканках шчодра паплывуць сокі глебы.

Летам ад сонца і навальніц, якія без адпачынку пражыць і паліваць стануць пад бліскавіцы ды грамы перуноў, прырода дасць раслінкам буйную жыццядайную вільгаць, ад чаго ўсе яны раптам распусцяцца мільярдамі нявінных кветак і кветачак. Покуль кветкі тыя апладняць пчолы, чмялі і матылькі, покуль яны завяжуцца ў новыя зёрны, раней замільгаюць усе да нас бязмежным морам жаласлівых вачэй і дрыжачымі вуснамі памёршых, што жылі на гэтай грэшнай ды вечна пакутлівай зямлі, дзень і ноч на ёй працавалі, цярпліва ды ўпарта змагаліся, гадавалі дзяцей і ўнукаў, а потым ляглі ў яе на вечны спачын, каб кроў, цела, няздзейсненыя мары, нявыказаны боль і думкі іхнія запульсавалі ў бадылях і бадыліках новых.

О, цені памёршых!

О, затоеныя ў сне вечным браты і сёстры!

Будзьце ж вы ўсе бласлаўлёнымі!