Лісткі календара

2/VIII

Дзядзька Рыгор пераслаў мне пісьмо ад кампазітара Кошыца, які піша, што атрымаў мой зборнік "Пад мачтай" і дзякуе за яго. Выбраліся ісці касіць, але дождж з грымотамі змусіў нас вярнуцца дамоў. Цёпла. Я расчыніў акно, каб не было душна

ў хаце. Бацька пад клеццю пачаў кляпаць косы. Ніхто ў нас так не ўмее выправіць касы, як ён, ды і касец з яго выдатны, любога можа выгнаць з пракоса. А дождж шуміць, шуміць па страсе, па бульбоўніку, па шырока раскрытых далонях капусты. Відаць, да вечара не распагодзіцца. Можа, удасца адказаць на лісты, якія даўно чакаюць адказу. У сенях спрачаюцца Федзя з Мілкай – каму ісці выганяць кароў, а каму адганяць ад ярыны Лысага. Відаць, зноў гэтай памаўзе ўдалося вырвацца з пашы.

Памалу цямнеюць ніткі дажджу. Вечарэе. У старым разбітым люстры скачуць водбліскі агню, які, чакаючы на саган з бульбай, так расшугаўся ў печы, што аж маці мусіла яго супакоіць добрым палонікам-вады.

А дождж усё шуміць, усхліпвае, уздыхае, булькае, хлюпае… Аж дзіва, колькі ў яго голасе адценняў.

5/VIII

Прачытаў у апошнім нумары "Сігналаў" (1/VІІІ 1938 г.) рэцэнзію Севярына Сасноўскага на свой зборнік "Пад мачтай". Рэцэнзія вельмі цікавая. Асабліва мне каштоўныя заўвагі аўтара. Шкада, што ў нашай беларускай крытыцы няма нікога, хто б глыбока і ўсебакова разбіраўся ў паэзіі і разумеў яе.

Днём на хутары нашага суседа Мікалая адбылася сапраўдная баталія. Прыехаў секвестратар з паліцыяй, каб апісаць за нядоімкі яго гаспадарку. Мікалаевай сястры ўдалося кароў схаваць у лесе, але самога яго затрымалі. I калі пачалі забіраць яго апошні кажух і боты, Мікалай, выхапіўшы з плота кол, кінуўся на секвестратара і паліцыю. Доўга яны не маглі з ім справіцца. Чуваць, скруціўшы рукі, пагналі ў Мядзела. Цяжка аднаму, жывучы на хутары, ваяваць з гэтымі крумкачамі. Калі прыбеглі суседзі на дапамогу, засталі апусцелую хату і каля пуні Мікалаеву сястру Кацярыну, якая галасіла на ўсю Пількаўшчыну.

9/ІХ

Нейкі Генак – знаёмы Путраманта – прыходзіў да нас, толькі не застаў мяне. 3 пісьма Путраманта, якое пакінуў гэты незнаёмы госць, даведаўся, што К. Яворскі працуе над перакладамі маіх вершаў, а сам Путрамант толькі што вярнуўся з паездкі ў Швецыю і Данію. Не магу не пазайздросціць яму. Я, здаецца, далучыўся б да цыганоў, каб толькі павалачыцца па розных шляхах зямлі ды паглядзець на свет. 3 нашай сям’і, відаць, толькі адзін дзядзька Фадзей, якога дзед часта называе бадзіняй, задаволіў сваю прагу да вандровак. Калі ўзялі ў армію, служыў у Маскве; потым паслалі яго на сельскагаспадарчую практыку ў Аўстра-Венгрыю; падчас вайны быў інтэрніраваны ў Германію; пасля вызвалення з канцлагера вучыўся ў Чэхаславакіі, адкуль у 1923 г. вярнуўся дамоў, каб зноў праз пару год выехаць у Аргенціну. Я часта люблю перачытваць яго лісты з пячаткамі на канвертах: Прага, Вена, Трыест, Гібралтар, Буэнас-Айрэс… Усе яны напісаны няроўным почыркам, рукой шафёра, машыніста, грузчыка, рыбака; усе яны гавораць аб жыцці, поўным неверагодных прыгод, цяжкасцей, удач і няўдач. Калі чытаю іх дзеду, той ніколі не можа стрымацца: "I чаго яго чорт пагнаў? Дома яму не хапала працы?"

Лісты гэтыя ляжаць у нас на верхняй паліцы ў старой і кульгавай шафе, сточанай шашалем. На гэтай паліцы стаяць лепшыя – для гасцей – паўміскі, ляжаць відэльцы, нажы, некалькі чарак (хоць дома ніхто не п’е гарэлку) і два дзядзькавы кубкі, прывезеныя з Чэхаславакіі. На адным напісана па-нямецку "Марыязель" і намаляваны прыгожы гатычны касцёл, на другім напісана "3 Гостына" і намалявана прыгожая, у нейкім нацыянальным касцюме дзяўчына.

Сёння цэлы дзень з бацькам абівалі жыта на насевак. 3 галавы да ног укрыліся пылам, асцём, зярнятамі. Калі пад вечар выйшлі з тока, самі былі падобныя да двух жытніх снапоў.

10/ІХ

Зрабіў для дзядзькі Рыгора пераклад верша I. Франка "Каваль", на словы якога К. Галкоўскі напісаў музыку.

Дрэмлюць хаты ў даліне,

Па-над імі туман сіні.

А на ўзгорку край сяла

Стаіць кузня каваля.

Гром у кузні раздаецца,

У каваля па’лае сэрца.

Пад кавадла гулкі звон

Песняй заклікае ён:

– Гэй жа, людзі з хат і поля,

Тут куецца шчасце, доля,

Прачынайцеся ад сну,

Сустракайце ўсе вясну!

Туманы ніжэй аселі

Над сялом і пацямнелі,

Разліліся на палёх,

Каб зацьміць прастор дарог,

Каб людзям закрыць сцяжыны,

Што ўгару вядуць з даліны

У кузню, дзе куе наш люд

Шчасце, волю замест пут.

16/ІХ

Зараз многія мяне крытыкуюць за мой апошні зборнік "Пад мачтай", хоць ён – я ў гэтым перакананы – значна лепшы за папярэднія. Крытыкуюць, што я не апраўдаў надзей сваіх "добразычліўцаў", што я пайшоў не ў тым напрамку, размінуўся са сваёй тэмай і г. д. Я разумею, што гэтых людзей занепакоіла большая выразнасць думак, поглядаў. Яны спадзяваліся, што я спынюся, заблытаўшыся ў метафарах. Калі мне суджана будзе змоўкнуць, я хацеў бы змоўкнуць, падымаючыся на гару, а не сыходзячы на дол. Хай крычаць. Падобным крытыкам праз нейкі час заўсёды прыходзілася абасноўваць усе "ерасі". А пакуль што дзякуй богу, што яшчэ ў нас не адкрылі спосабу бальзаміравання дрэнных твораў, і яны, як рыба, хутка пачынаюць псавацца, хоць іх яшчэ нейкі час па інерцыі цытуюць і паўтараюць. Агулам, у нашай літаратуры неверагодная колькасць не недаацэненых, а пераацэненых пісьменнікаў і твораў.

Сёння ледзь не атруціўся, выпіўшы на Пагулянцы газіраванай вады. Дзядзька Рыгор завёз мяне ў літоўскую клініку, дзе мне і аказалі першую дапамогу. А палове шостай прывалокся дамоў. Прыйсці памог нейкі служачы пан Юзэф Парэчка, у якога месяц таму назад ад сухотаў памерла жонка.

– Ведаеце, пане, сяджу я і не спускаю з яе вачэй. I раптам – быццам яна нешта ўбачыла і хоча мне сказаць і не можа. Толькі буйная сляза пакацілася па шчацэ. Так і не знаю, што яна хацела мне сказаць… А пан з-пад Мядзела? Быў я там. Калісьці хацеў наняцца на работу ў маёнтку пана Аскеркі. Багаты пан. Болей шасці тысяч гектараў зямлі.

Я яго запрашаў зайсці ў пакой, адпачыць. Але ён толькі папрасіў запалак, каб прыкурыць сваю нейкую старасвецкую, з выгнутым цыбуком піпку, і, развітаўшыся, пайшоў дамоў. Газет не было. На сон узяўся за Свентахоўскага – творцу польскага пазітывізму і заядлага рэакцыянера, які нават сярод эндэкаў выклікае не меншае здзіўленне, як дапатопны мамант.

Думаю пра "Пана Тадэвуша", "Новую зямлю" – дзве нацыянальныя паэмы двух народаў. Толькі, мне здаецца, паэма Міцкевіча нацыянальная больш у палітычным сэнсе, а Коласа – у сацыяльным. Ідэя дзяржаўнасці нашага народа яшчэ не знайшла свайго ўвасаблення ў манументальным творы, можа, таму, што яе аперадзілі падзеі. А вартасць мастацкага твора – у тым, што ён першы адкрывае, першы абвяшчае нешта новае. Агулам, апісальнасць была заўсёды мацнейшай стараной нашай паэзіі, як яе філасофскі змест, які рэдка калі ўздымаўся вышэй усім даўно вядомых ісцін.

А тэмпература ўсё яшчэ не спадае.

Учора Кастусь мне расказаў пра сваю апошнюю сустрэчу з рэдактарам "Беларускай крыніцы" Пазняком. Гэта яшчэ было вясной. Кастусь агітаваў апошняга больш рашуча ўключацца ў змаганне за стварэнне Народнага фронту ў Польшы. Пазняк доўга выкручваўся, аднекваўся, але потым выказаў свае засцярогі, што для хадэцыі перамога як левых, так і правых сіл пагражае ліквідацыяй іх партыі. Самае смешнае, казаў Кастусь, калі пан рэдактар пачаў папракаць, чаму мы, камуністы, вучым народ спяваць песні пра Сталіна, пра Савецкі Саюз.

– А вы спытайце ў народа, якога вучаць паліцыя, ксяндзы, настаўнікі спяваць песні пра Шлсудскага, чаму ён іх не пяе, а пяе савецкія песні.

Зараз усе мы перажываем незвычайны крызіс. Раней загаду аб роспуску партыі – аб чым даведаліся нават не са сваёй прэсы – да нас пачалі даходзіць трывожныя сімптомы: на многіх участках згортвалася работа, намечаныя мерапрыемствы адкладваліся, усякія кантакты спыняліся, сувязі абрываліся. Тлумачым сабе, што ўсё гэта неабходна трэба было зрабіць. Выццё варожай прэсы (а мы заўсёды прывыклі ацэньваць: калі вораг цябе ганіць…) яшчэ больш пераконвае ў гэтым. I ўсё ж гэты раз цяжка пагадзіць логіку розуму з сэрцам.

У сталовай гаспадароў чуваць, як гадзіннік гулка адбівае поўнач. А ў Закрэце несціхана шумяць сосны. У мяне хоць ёсць дзе прытуліцца. А ці ёсць начлег у Кастуся? Партыя распушчана.

Чым больш думаю, тым менш разумею тое, што здарылася.

15/Х

"Крыніца" піша аб урачыстасцях, звязаных з 950-годдзем хрысціянства ў Беларусі. У касцёле святога Мікалая беларускія ксяндзы выступалі з прамовамі, і ўсе веруючыя спявалі "Божа, што калісь народы на асобкі падзяліў". Трэба будзе запрапанаваць хадэкам перарабіць гэтыя радкі на "Божа, што калісь народы ўсе на класы падзяліў". Гэта больш па-сучаснаму і лепш. Праўда, наперадзе яшчэ – тысячагоддзе. Толькі праз 50 год, можа, у гэтым касцёле будзе антырэлігійны музей, і, напэўна, веруючыя не ў бога, а ў сацыялізм будуць спяваць:

Мы свой, мы новы свет збудуем…

22/Х

На вечары ў беларускіх студэнтаў чытаў фрагменты свае новае паэмы. Слухачоў было шмат. Доўга адказваў на розныя пытанні. Гутарка зацягнулася амаль да самай поўначы. Дамоў вяртаўся ціхай Малой Пагулянкай і яшчэ больш ціхай і соннай, зацярушанай лісцем каштанаў і яркімі зорамі Закрэтавай вуліцай. Чамусьці ўспомніўся бессюжэтны, але пранізаны музыкай Бетховена фільм "Месячная саната", у якім галоўную ролю іграў I. Падарэўскі. Я не спадзяваўся, што гэтая аднойчы пачутая музыка неспадзявана сёння абрушыцца на мяне. Я ішоў, і мне здавалася, што я іду вуліцай, запоўненай чароўнымі гукамі, да якіх прыслухоўваліся і ўсе людзі, і дрэвы, і муры камяніц, і зоры. I, можа, таму на зямлі была такая надзвычайная цішыня, што аж я мусіў спыніцца…

25/Х

I так, героі мае паэмы – маці і сын – прыехалі ў Маскву. Пакуль што, без асаблівых адступленняў, іду па слядах свае біяграфіі.

…Газетчыкі хрыпла, назойліва нешта крычалі.

– Вячэрні дадатак!..

– Нямецкі прарваны фронт…

А бежанцаў новая шэрая хваля

Усплыла, Аляксандраўскі змыла перон.

"Можа, вярнуцца?.."

Цяжэюць Раініны думы,

Быццам іх дождж налівае трывогай, тугой,

Дождж, які недзе па цёплых асецях і гумнах

Малоціць цапамі і пахне саломай сырой.

А можа, шуміць, ткучы над акопамі восень,

Рвучы свой уток на калючай аснове дратоў…

На павароце галосяць, брынчаць калёсы,

I звоніць разбітае шкло дажджавых пухіроў.

Вышэй парасонаў, прыкрыўшых жалобай галовы,

Вышэй пазалочаных грэбняў жалезных гораў стрэх,

Уздымаючы цёмную золь, над пляцам грымяць

падковы

Спуджаных коней на браме і хмараў узветраны бег.

Глядзіць Сілаш на вогнішча шумнае вуліц.

Згубіўся ў натоўпе. Бецер. Сырая імгла.

А дом дзесь далёка. Нехта нясе яго, туліць.

Нехта знаёмы пытае: – Сцюдзёна, можа, Сілаш?

Голас, здаецца, гаючым цяплом ахінае.

Паміж камяніцаў блішчыць бруку вуза.

Гоман натоўпу.

Бутырак сцяна глухая

Грозным навісла масівам, а за

Сеткай дажджу цьмяна гараць ліхтары, ды

На скрыжаванні рэек, трамвайных дратоў

Рвуцца маланкамі, сінім агнём акварыды

I гаснуць у чорнай завеі асенніх лістоў.

Спалохана хмары кудысьці бягуць, уцякаюць,

Цені шуршаць па сівой цаліне, па лагу,

На ўзгорках зямля ялавее жывая,

На ўзгорках шэрай ваўчыцай асенні гул

Блудзіць па межах, па скібах падзолу і дзёрну.

Хіліцца нізка Сцяпан, ідучы баразной

Доўгай за плугам.

Ловіць конь пырнік і чорны

Ад сухавею бульбоўнік, прыстаючы пад гарой.

Нізка чуваць журавы.

Белаю снежнаю ворсай

Хутка пакрыюцца рунь, верасы і хмызняк.

Месяц стагі падпаліў на журавінавых плёсах.

Тужэюць пабочні.

Сцяпан панукае каня.

А полымя па курганах, па атаве ліецца,

Нечую постаць авеяла і папаўзло

Свежай раллёй. Вецер заблытаўся ў лейцах,

Потныя грудзі амывае сцюдзёным крылом.

– А я ледзь пазнаў… Кажаш, коней хавалі

ў імшарах…

Сцяпан пачынае хутчэй выпрагаць свайго.

– Трэба будзіць зямлю.

Трэцім сном дрэмлюць папары.

Зусім утравелі… – На міг папяросы агонь

Мільгануў на заросце вусоў пасівелых Юстына.

– Пісьмо табе. Маеш!

Сцяпан асцярожна бярэ.

Пісьмо ад нявесткі ці, можа, ад сына?

3 вёскі даносіцца гоман і брэх.

– Гэй! Як нам дайсці да Перабродавай хаты?

Падказвае за палісады Юстын.

I злосна плюе:

– Цягаюцца, бачыш, салдаты,

Гуляюць…

Шуміць жываплоту маліннік густы.

Лаянка, рогат доўга ўначы не змаўкаюць.

У хаце Сцяпана агню палахлівы матыль

Калышацца ў светачы. Чуваць, па складах чытаюць

Пісьмо: "Масква… шлю я – ваш сын, Васіль –

Прывітанне бацькам…"

За вокнамі недзе заплакаў

На пераборах гармоніка слаўньі "Байкал".

У сенях цяляты, чуваць, перажоўваюць жвачку.

Зноў цэдзяцца словы: – Нядаўна Раіну спаткаў.

Працуе. 3 казармы прыходжу наведаць у свята.

Пакой на прадмесці яна наняла.

Жывём памаленьку. Радаснага – не багата.

Вось толькі падрос і ходзіць у школу Сілаш…

Цёмна.

– Ці ўсё да канца дачытаў?

Так бы хацелася з сынам шмат аб чым пагаварыць.

Доўга Сцяпан дзьме ў чалесніку на вугалле,

Аж за акном разгараюцца іскры зары.

1/ХІ

Вярнуўшыся ў Вільню, як п’яніца на гарэлку, накінуўся на газеты і кнігі. Чытаю без ніякай сістэмы усё, што трапляецца і што ўдаецца дастаць. Чорны, Галавач, Гарніч, Баліцкі, Стачынскі, Бранеўскі, Карэеў, Гудзій, Ніцшэ, Бокль, Тувім, Круіт. Ад Ёнаса Каросаса дастаў каўнаскую "Летувос айдас" (№ 444, 1938 г.), дзе надрукаваны ў перакладзе О. Міцютэ мой верш "Мінуць гады". У друкарні В. Труцькі, якая абаснавалася на вуліцы Міцкевіча, друкар Багаткевіч пазнаёміў мяне з дужа цікавым і арыгінальным аўтарам "Расказаў амерыканскага халасцяка" Стахоўскім. Яшчэ перад імперыялістычнай вайной Стахоўскі выехаў у Злучаныя Штаты Амерыкі, дзе неяк удалося яму стаць на ногі і разбагацець. А займеўшы грошы, захацеў расказаць людзям пра тое, што бачыў, перажыў, перадумаў, хоць да гэтага нідзе не вучыўся і ледзь умеў прачытаць і распісацца. Расказы свае ён дыктаваў стэнаграфісту, а потым даваў іх яшчэ нейкаму стылісту правіць. У Вільню ён прыехаў, каб наведаць сваіх родных і землякоў і выдаць сваю другую кнігу, якую назваў "Моль тлустая і моль худая". Кнігу гэтую ён выдаў, толькі Багаткевіч – на што мне жаліўся сам аўтар – здорава яго абдурыў. Ён, як чалавек неспрактыкаваны ў выдавецкіх справах, падпісаў умову, дзе замест колькасці друкаваных лістоў была пададзена толькі колькасць старонак, што і скарыстаў Багаткевіч, выпусціўшы кнігу невялічкім фарматам. Зразумела, што колькасць старонак ад гэтага амаль у некалькі разоў павялічылася, і Багаткевічу пры дапамозе суда і іншых махінацый удалося змусіць аўтара выплаціць яму значную суму грошай. Трэба сказаць, што гэта не першая афера Багаткевіча. Першая справа была яшчэ больш грандыёзная, калі ён, зноў жа пры дапамозе ўрадавых колаў, з даўжніка стаў кампаньёнам, а потым і гаспадаром друкарні, набытай за грошы В. Труцькі. Праўда, тут не апошнюю ролю адыгралі і палітычныя прычыны. В. Труцька, калі абсталёўваў сваю друкарню, меў намер друкаваць толькі беларускія кнігі: школьныя падручнікі, творы мастацкай літаратуры, этнаграфічныя зборнікі, спеўнікі, часопісы і газеты. Ясна, што аб гэтым яго намеры зналі розныя паслугачы паноў Ясінскага і Бацянскага. I, відаць, каб узяць пад кантроль гэту небяспечную друкарню, пастараліся пад выглядам супольніка навязаць В. Труцьку свайго чалавека.

3/ХІ

Вярнуўшыся з бібліятэкі Тамаша Зана, застаў дома пісьмо ад К. Яворскага. Піша, што ў "Камэне" будзе надрукаваны перакладзены ім мой верш "Над калыскай" і што ён збіраецца перакладаць маю паэму пра Каліноўскага.

Бачыўся з Кастусём. Не знаем, як перажывём гэту галодную і беспрасветную зіму. Мы зараз падобны да людзей, карабель якіх затануў, а саміх хвалі выкінулі на бераг. Кожны дзень углядаемся ўдалячынь. Але на небасхіле нічога не відаць.

А ў магазінах поўна розных прадуктаў. Толькі заўважыў, пакупнікоў менш, як гледачоў, якія доўга, як і я, стаялі і прыглядаліся да цэн: масла кілаграм – тры злотых 50 грошаў, свініна – 1 злоты 17 грошаў, бараніна – 80 грошаў, яйкі…

Кожны з нас рабіў выгляд, што хацеў нешта купіць і толькі не мог адразу выбраць…

Прачытаў у адным з савецкіх часопісаў верш I. Бехера "Помнік" – верш пра Леніна. Перапісаў у свій блакнот. Можа, паспрабую яго перакласці. У "Кур’еры поранным" змешчана інтрыгоўная заметка аб "Працэсе" Ф. Кафкі: "Кніга, не падобная да ўсіх іншых". Рэкламная прыманка? Трэба будзе заўтра пашукаць у бібліятэцы паланістаў.

5/ХІ

Цэлы вечар змарнаваў над вершам, і нічога не выйшла. Галава пустая, як бочка. Гняце нейкае бяссілле, бязрадаснасць, голад. Я сёння магу сказаць, як сказаў у сваіх запісах адзін з беспрацоўных: "Дзень, калі я быў сыты, належыць да даўняй мінуўшчыны". Адзінае выйсце: пайсці да пана Юзафовіча і папрасіць, каб ён даў у крэдыт хлеба, цукру і пару селядцоў. Бяда толькі, што я яму і так ужо задаўжаўся на цэлых пяць злотых. Трэба праверыць у яго старыя запісы, каб часам гэты гандляр не прыпісаў чаго лішняга. Гаспадыня наша, відаць, здагадваецца, што мы з Сашкам абанкруціліся, бо сёння прапанавала нам зварыць суп. Але мы падзякавалі ёй і адмовіліся, сказаўшы, што апошнія дні абедаем у студэнцкай сталоўцы. Чыстыя шляхцюкі! А цяпер сядзім і шкадуем, што адмовіліся. Заўтра, калі не прыйдзе Кастусь, трэба зноў на нейкі тыдзень запасціся кнігамі, бо страўнік можа пачакаць і на лепшыя дні, але галава, каб не апусцела, – як гаворыць усходняя мудрасць, – павінна штодня папаўняцца ведамі.

27/ХІ

У Студэнцкім саюзе адбыўся вечар літоўскай літаратуры. 3 дакладам выступала Онэ Міцютэ. Чыталі вершы Жукаўскаса, Кекштаса, Боруты, Александровічыуса, Мішкініса і іншых. Знаёмячыся з літоўскай літаратурай, я пераканаўся, наколькі яна блізкая нам па свайму гучанню, настрою, ідэйным напрамку. Я пераклаў накалькі вершаў маіх літоўскіх сяброў. больш за ўсё мяне здзівіла і парадавала высокае майстэрства, з якім напісаны гэтыя вершы. Мне здаецца, што літоўская паэзія (аб прозе баюся меркаваць, бо толькі па польскіх рэцэнзіях сёе-тое ведаю пра яе) больш, чым наша, багата пошукамі новага, і развіваецца яна, убіраючы ў сябе многія лепшыя дасягненні сучаснай еўрапейскай паэзіі, з якой яна, відаць, праз Каўнас, мае жывыя сувязі. Ёнас Каросас крыху пазнаёміў мяне з вершамі Яноніса. Божа, гэта недасяжная вяршыня рэвалюцыйнай паэзіі! Аж шапка злятае, калі глядзіш на яе. Яноніс на цэлую галаву перарос усіх сваіх сучаснікаў, якім выпала шчасце песнямі вітаць Вялікі Кастрычнік…

Ужо даўно ўсе паснулі. Некалькі раз празваніў гадзіннік, ці то ён адлічваў свой час, а можа, толькі мяне хацеў выклікаць на начную бяседу? Ну што ж, калі няма лепшых, я рад і гэтаму бяссоннаму другу.

1/ХІІ

З Каўнаса К. Дуж-Душэўскі прыслаў у музей цэлую пачку школьных падручнікаў. Некаторыя з іх былі ім самім перакладзены на беларускую мову і з’яўляліся каштоўнай дапамогай для моладзі, якая вучылася па старых, даваенных рускіх і польскіх падручніках. Мова яго перакладаў была без ніякіх спадароўскіх дзівосаў – жывая, зразумелая, народная. Я запісаў яго адрас: Каўнас, Лейсвала алея, 72, каб перадаць яго нашым хлопцам. Хай напішуць яму. Можа, і ім дапаможа сваімі кнігамі. К. Дуж-Душэўскі працуе ў Каўнасе галоўным архітэктарам. Матэрыяльна – забяспечаны. Дзякуючы яго дапамозе і музей сяк-так яшчэ можа існаваць. Апошні раз, калі ён наведаў Вільню, паказваў мне "Зямлю карміліцу" П. Цвіркі, "У цені аўтараў" Пуцінаса, зборнікі вершаў Гіры, Інгуры, Нерыс. У Вільні ён, здаецца, хацеў знайсці перакладчыкаў з літоўскай на беларускую мову і некаторыя з гэтых кніг выдаць.

З бібліятэкі прафсаюза хімікаў прынёс брашуру Р. Люксембург "Памяці пралетарыяту" і перапісаў з другога нумара "Квадрыгі" (1937) перакладзены на польскую мову С. Цесельчуком верш Кнута Гамсуна "Месца пахавання". Верш гэты, прасякнуты глыбокім пантэізмам, любоўю да прыроды, хачу перакласці на беларускую мову, хоць і адчуваю, якое раблю злачынства, перакладаючы з перакладу.

Не дай, створца, мне сваю стрэціць канчыну

На ложку з падушкай, пад мяккай пярынай,

Сярод насоў, мокрых ад жалю.

Лепш лягу я недзе ля яра крутога,

Схаваўшыся ў лесе ад зроку людскога,

Каб век мяне не адшукалі.

Я – сын лесу, лес мяне ведае братні,

Маёй не адмовіць ён просьбе астатняй:

Зялёную даць мне падушку.

Я сто раз вярну яе кошт, лесе родны,

Аддаўшы свой труп тваім дзецям галодным. –

Мурашкам і зверам і птушкам…

Кнута Гамсуна я палюбіў за яго "Голад" і "Вікторыю", бо знаў, што такое голад і любоў, калі ты замкнуты і на цябе пачынаюць абрушвацца сцены адзіночкі. Гэтымі днямі з Лукішак зноў адправілі транспарт палітвязняў у Вронкі і Седльцы.

7/ХІІ

Пасля Рэмбо і Бадлера не стала тэм "паэтычных" і "непаэтычных". Яшчэ да знаёмства з іх творчасцю я адчуваў гэта ў адносінах да слоў. Дарэчы, зараз са сваёй запісной кніжкай усюды палюю на рэдкія словы, якіх пакуль што няма ў слоўніках. Ды слоўнікі заўсёды пазніліся і ніколі не маглі ўгнацца за жывой мовай. Мне здаецца, што кожны пісьменнік павінен мець апроч усеагульнага слоўніка яшчэ і свой асабісты. I справа не ў тым, хто карыстаецца большай колькасцю слоў, а хто – меншай. Справа ў беспамылковым адчуванні паху, колеру, значэння кожнага слова, часу і месца для яго. Ну, а скарбонка самародкаў-слоў у запасе заўсёды прыдасца. Без яе нават нельга абысціся. Наведаў старога кніжніка I. Застаў я яго ў нейкім чорным выцвілым балахоне і ў ярмолцы. Сядзеў ён, згорбіўшыся над старой у скураным пераплёце кнігай. Калі я ўладкаваў свае рукапісы, лісты і грыпсы з вершамі Звестуна, Сіраты і іншых, ён паказаў мне – а кніга гэта аказалася "Повестью временных лет" – цікавы расказ манаха пра тое, што да яго аднойчы прыехаў чорт, які сядзеў вярхом на свінні, і прыехаў ён ад ляхаў.

8/ХІІ

Зноў мяне зваліла хвароба з ног. Настрой паганы. 3 рэдакцыяй "Калосся" думаю ўзяць развод, бо гаспадары часопіса пачынаюць усё часцей і часцей парушаць наша джэнтльменскае пагадненне – не закранаць спраў, якія могуць прынесці карысць толькі ворагам. У сувязі з нашым часова цяжкім становішчам яны сябе адчуваюць манапалістамі на беларускай культурнай ніве і нават спрабуюць сяму-таму дыктаваць свае ўмовы.

Прыходзіў паліцыянт. Цікавіўся, дзе працую, з чаго жыву, ці не думаю куды выязджаць.

Што ўзбударажыліся так,

Паны, і ўсіх сваіх сабак

Паслалі у пагонь за мной?

Ізноў да вас мо даляцеў

Свіст неканфіскаваны мой.

Смех нецэнзурны і напеў?

А што вы скажаце, калі

Вам пусцім пеўня па зямлі?

21/ХІІ

Калі б не кнігі, можна было б звар’яцець. I ў няволі яны мяне ратавалі, і зараз, на свабодзе, якая мала чым адрозніваецца ад няволі. Дастаў Чарота "Карчму", Пушчы "Раніца рыкае" і Вольнага "Чырванакудрую радасць". Да выезду ў Пількаўшчыну хачу прачытаць. Заходзілі Кананюк і Мілянцэвіч. Дзяліліся ўражаннямі ад выступлення хору дзядзькі Рыгора і М. Забэйды-Суміцкага. Кананюк – спакойны, ураўнаважаны, а Мілянцэвіч – нястомны дыскутант. Часамі заваліцца да нас з Сашкам, і да позняй ночы спрачаемся па розных пытаннях. Харошыя хлопцы. Вучацца на медыцынскім факультэце.

22/ХІІ

Выклікалі да следчага як западозранага ў аўтарстве вершаў, надрукаваных у нейкай падпольнай лістоўцы. Следчы намагаўся давесці, што вершы – мае, бо некаторыя радкі пераклікаліся з маімі канфіскаванымі вершамі са зборніка "На этапах". Калі нічога з гэтага не выйшла, пан следчы "далікатна" намякнуў, што я як чалавек, пазбаўлены ўсіх грамадзянскіх правоў, з’яўляюся ў пагранічнай паласе, у якую ўваходзіць і г. Вільня, асобай не вельмі пажаданай. Каб я аб гэтым помніў.

23/ХІІ

3 цяжкімі і трывожнымі думамі сустракаю надыходзячы Новы год. Зноў перагортваю свае чарнавікі. Пакідаю толькі самае неабходнае, а ўсё іншае – у печ. Найбольш мне шкада лістоў і розных выпісак з марксісцкай літаратуры.

У "Вымярах" – рэцэнзіі на ўспаміны Д’Анунцыя і дужа цікавы артыкул пра выдатнага іспанскага лірыка Рубана Дарыо. А я, варвар, нічога яго не чытаў!

На стале ляжыць трэці дзень незакончаны верш. Нейкая штучная нота ўплялася ў яго тканіну. А гэта – як трэшчына на самацвеце. У паэзіі цень праўды не заменіць самой праўды. Думаў завезці дзядзьку Рыгору матэрыялы для "Беларускага летапісу", але прыйшоў М., і я астаўся дома. На дварэ разгулялася завея, а потым некага хавалі: па пустой заснежанай вуліцы плылі надрыўныя гукі аркестра, чамусьці не выклікаючы ні цікавасці, ні спачування. 3 жыццём трэба развітвацца непрыкметна, нікога не турбуючы. За сцяной чуваць прыцішаны голас нашага гаспадара – пана Шаф’янскага – і надрыўны плач яго служанкі. Што там у іх здарылася? Пад вечар прыехалі возчыкі. Доўга, пакуль не згрузілі вугаль, чуўся шоргат і звон іх лапат.

27/ХІІ

Амаль усе нашы крытыкі звярнулі ўвагу на адно месца ў паэме "Нарач", дзе гаворыцца аб арганізацыі прафсаюза рыбакоў, як на самае слабае месца. I гэта слушна. Толькі ніхто з іх не здагадаўся, што гэта – замаскіраваная думка, у якой павінна быць змешчана больш рэвалюцыйная ідэя, прадстаўніком і носьбітам якой быў асноўны мой герой – Грышка. Зразумела, што пра гэта нельга было адкрыта пісаць. I так паэма выйшла, бязбожна пакалечаная цэнзурай.

Перад ад’ездам з Вільні паспеў накідаць яшчэ адзін фрагмент свайго "Сілаша", які разрастаецца да астранамічных памераў.

…Ад застаў – кулямёты, вінтовачны говар,

Кастрычнік звініць алавяным дажджом

Над палацамі, над купаламі сабораў

Крамля.

3 Хадынкі нарастае гарматны гром,

Выбіваючы вокны, узрываючы камень

Да спалоханых, раскалыханых зор.

I пеніцца брук пад нагамі, пад грузавікамі.

I рвуцца, палаючы, крылы сцягоў у прастор.

I чуе Сілаш: ад сцягоў палымнеючых сэрца

I сам пачынае увесь ён гарэць.

Старэйшыя стрымліваюць: "У гэткі вецер

Злезь з падаконніка! Можаш прастыць,

захварэць".

Даюць гадавік ілюстраваны "Нівы".

Нешта невядомае трывожыць усіх.

Плача ў суседкі дзіця сіратліва,

I хіліцца бацька над павуціннем льняных

Нітак, матаючы дратву.

А вуліца кліча

Кожны дзень маршамі. Не перамагчы

Цягі да сонца, што, пунсавеючы, залаціцца,

Шыбы акон залівае і маладосцю гучыць.

Сілаш выбягае. 3 бурлівым патокам

Натоўпу шматтысячнага ідзе.

Над галавой

Лістоўкі ўзлятаюць. Чуе ў громе крокаў

Гордую радасць, што ўскалыхнула зямлёй.

Чуе ў подыхах песні: "Свет новы збудуем…"

Прыпамінае нары і цесны пакой, сыры,

Тынк заплеснелы, цьмяную лямпу старую,

Глухіх камяніцаў муры…

А вуліц новыя стужкі

Уплятаюцца чырванню ў бурны, бясконцы паток,

Дрогнуў на п’едэстале бронзавы Пушкін,

Убачыўшы доўгачаканы народ,

Пачуўшы вецер свабоды з Балтыйскага мора і Лены.

Нехта пад пахі ўзяў Сілаша на руках:

– Глядзі, сынку, –

там на трыбуне – Ленін!

Бачыў, пакуль не закрыў яго полымем сцяг.

28/ХІІ

Чорт штурхнуў мяне зайсці ў магазін "Святога Войцеха". Толькі расстроіўся. Столькі кніжных навінак, а ў кішэні – пуста.

"Эх, братцы, каб мне рубель!" – калісьці любіў казаць адзін з маіх старых землякоў, якога за гэта і празвалі Рублём. I гэта мянушка так да яго прыстала, што нават на крыжы, пастаўленым на яго магіле, замест сапраўднага прозвішча напісалі: "Сымон Рубель, жыў 75 год, памёр у чысты чацвер". Надпіс з двума невядомымі: не ўспомнілі, калі нарадзіўся і ў якім годзе памёр. Агулам, на нашых вясковых могілках столькі цікавых эпітафій, што іх варта было б запісаць, пакуль не пагнілі гэтыя старыя дубовыя ды сасновыя крыжы, пакуль мох ды забыццё не пакрылі сівых надмагільных валуноў.

Вечарам зноў прыходзіў паліцыянт праверыць, ці дома я. Убачыўшы на стале мой зборнік вершаў, настроіўся на лірычны лад, прызнаўся, што і ён калісьці захапляўся паэзіяй, нават спрабаваў сам нешта рыфмаваць. Здаецца, і Гітлер у сваіх анкетах піша, што яго асноўны занятак – літаратурная творчасць. Чамусьці ўсе дзяржыморды і тыраны маюць слабасць да літаратуры: або самі займаюцца ёю, або любяць апекавацца пісьменнікамі. Але, як вядома, тое, што падабаецца ўладам, заўсёды мае сілу закону, і таму ад "дружбы" гэтай ніколі нічога выдатнага не нараджалася.

29/ХІІ

Выехаў дамоў з Вільні начным цягніком. Разам са мною ў купэ ехалі ў водпуск салдаты-беларусы, якіх адразу выдаваў іх акцэнт, хоць яны і стараліся гаварыць па-польску. Яшчз калі яны ўспаміналі пра сваю службу ў войску – сяк-так атрымлівалася, але калі пачалі гаварыць пра свае вясковае жыццё-быццё – яўна ім не хапала іх абмежаванага запасу слоў. I таму, калі я іх запытаў па-беларуску, куды едуць, яны ахвотна перайшлі на сваю мову і аж да Маладзечна расказвалі мне пра нялёгкія салдацкія справы. Адзін з іх быў з Радашковічаў, дзе шмат у нас знайшлося супольных знаёмых, другі – сусед старога А. Уласава, у доме якога ён шмат разоў быў на спектаклях і канцэртах, арганізаваных вясковай моладдзю.

Яшчэ было цёмна, калі я на паўстанку Крывічы сышоў з цягніка. Развіднела толькі ў Задубенні, дзе я на цэлы дзень спыніўся ў свайго дзядзькі Ігнася Хвалькі. У хаце было шумна ад ранняй гамонкі, дымна ад лучыны, душна ад пары толькі што зваранай і адцэджанай бульбы. Дзядзіна ўзялася мяне частаваць. На стале з’явіліся хлеб, яечня, гуркі і выцягнутая з нейкага схову бутля настоенай на ядлаўцовых ягадах самагонкі, якую хутка і распілі самі гаспадары, бо аднаму балеў зуб, другому – жывот, а дзядзьку – сярэдзіна.

– I ты выпіў бы! – усе ўгаворвалі мяне.

Пад вечар я сустрэўся з Макарам Хацяновічам. Ён, пачуўшы, што я гашчу ў дзядзькі, прыйшоў пагаварыць, што чуваць на свеце. Але на гэты раз я нічым не мог парадаваць старога, былога рабочага-пуцілаўца. Гэта ён і сам добра ведаў. На нашым небасхіле згушчаліся хмары, а мы змушаны склаўшы рукі бяздзейна чакаць, што будзе.

Санацыйны друк аж захлынаецца ад радасці, што ў Каталоніі наступаюць фашысцкія корпусы "Блакітных", "Зялёных", "Чорных" стрэл і мараканскай конніцы. Цяжкія баі ідуць пад Ларыдай. У гарах – 15 градусаў марозу, у далінах дождж, імгла.

Збіраю звесткі пра іспанскую трагедыю. Ужо цэлы сшытак запоўніў рознымі баявымі эпізодамі, урыўкамі з лістоў дамброўшчыкаў, геаграфічнымі назвамі, імёнамі герояў інтэрнацыянальных брыгад, фотаздымкамі, выразанымі з газет і часопісаў метэаралагічнымі зводкамі… Можа, калі ўсё гэта прыдасца.

30/ХІІ

Відаць, ужо дажывае свой век наша старая хата – мая калыска. Нашто яе нават перавозілі з вёскі на хутар? Праўда, сцены яшчэ трымаюцца, але падлога – асабліва каля печы, дзе стаіць цэбар з памыямі, – прагніла і правалілася. Нават смалістыя і стрыжняватыя падаконнікі так струхнелі, што ніяк не ўставіш другіх рам. Таму зімой шыбы пакрываюцца таўшчэзнай карой ільду, які наглуха замуроўвае і так скупыя на святло вокны. Калі я пры дапамозе нажа і малатка спрабую збіць гэту наледзь, на мяне пачынаюць крычаць усе дамашнія, каб я – барані божа! – не пашкодзіў шыб, бо потым да вясны іх не ўставіш.

Ад смалістага дыму лучыны, якой за век тут перапалілі безліч пукоў, бэлькі і дошкі сталі да таго зашмальцаваныя, закураныя, учарнелыя, быццам іх нехта пакрыў чорным лакам. Нават калі перад святам робіцца генеральная чыстка, гэты куродым нельга нічым адшараваць ці адскабліць. Пад адной з бэлек тырчаць тры пары крукоў – для віцця вяровак – і некалькі жоўтых касцяных спіц для падплятання лапцей ды правілы з нацягнутай яшчэ сырой барановай скурай.

Пасля вячэры доўга сядзелі ўсе за сталом. Прыйшоў са Слабады Сашка Асаевіч. Расказаў цікавую гісторыю пра тое, як за Глыбокім, куды ён вазіў княгінінскага скупшчыка лесу, адзін селянін збудаваў хату ў хаце. Справа ў тым, што, калі згніла старая хата, паліцыя забараніла на вузкім яго надзеле ставіць новую, бо заблізка былі суседскія будынкі. Тады селянін, каб не аддаляцца ад свайго хлява, гумна, свірна і студні, зрубіў зруб крыху меншы і, склікаўшы талаку, за адну ноч паставіў яго і замшыў у старой хаце. Прыляцела паліцыя – позна. А пастаўлены зруб – па закону – ужо ніхто не меў права раскідваць.

Развітваючыся, Сашка прызнаўся, што ў яго захавалася некалькі нумароў газеты "Барацьба", якая ў 1932 г. выдавалася ў Берліне і рассылалася па пошце. Я яму параіў яе знішчыць, бо газета ўжо ўстарэла, або схаваць недзе, каб ніякі чорт яе не знайшоў. Газету гэту я добра помню, бо прыходзілася разам з А. {Аніскевічам) рыхтаваць для яе некаторыя матэрыялы. Друкавалася газета на такой тонкай паперы, што лёгка змяшчалася ў звычайным канверце. I таму паліцыя доўга не магла перахапіць усіх каналаў, па якіх яна распаўсюджвалася, бо трэба было правяраць амаль усю карэспандэнцыю на пошце.

Калі пайшлі ўсе спаць, узяўся пісаць сатырычную сцэнку "У манастыры".

Манах-летапісец

Перш так было: жыве сабе паэт,

На неба гляне, уздыхне, заплача,

А сердабольны крытык на ўвесь свет

Нам астраномію лірычную тлумачыць.

Спакой на Беларусі быў тады.

Ні ў якіх летапісах даўніх

Не знойдзеш пра пабітыя ілбы

Ні ў крытыкаў, ні ў вершаплётаў слаўных.

Калі сустрэнуцца – як з братам брат,–

Пагутарыць пра лёс сваёй старонкі,

Глядзіш – і апусцеў пад хмельны чад

Бачонак акавіты – самагонкі.

Не гналіся за модай. Быў бы звон –

Без ананасаў – саракапудовы.

А тэмы іншыя, bon-ton?

Смяяліся б з таго й каровы.

I не было ні партыяў, ні каст.

А сёння – думаю, віной асвета –

Нацыянальны маналіт у нас

Даследуюць розныя паэты

I палітыкі. Я ўжо не раз

Перасцерагаў усіх перад спакусай.

Ды наступіла змрочная пара,

I голас мой з амбонаў Беларусі

Да ачарсцвелых душ не далятаў.

Крычаць усе аб класавым змаганні,

Аб тым, што свет стварыўся з мазаля,

I на зямлі знайшлі прычыну нараканняў.

Не раз публічна супраць выступаў

I, паклікаючыся на сілабіс Пія,

3 апакаліпсіса цытаты падбіраў.

Ды людзі сталі нейкія глухія.

Я, прызнаюся, цяжка вінават,

Што не змагу глядзець на свет з пакорай,

Што ў гэтым летапісу шмат

Лірычных адступленняў, араторый.

Але далей ў храналагічным я

Парадку буду падаваць падзеі.

Мо праца карпатлівая мая

Не прападзе, на сонцы заяснее,

Калі мінуць асеннія вятры

I незалежнасць вызваняць званіцы…

Далей у спрэчку з манахам-летапісцам уступае Чорт. Відаць, ён ужо блукае недзе блізка, бо нечага раптам разбрахаліся сабакі. Поўнач.

31/ХІІ

Разам з бацькам тралявалі з лесу на дрывотню нарыхтаваны яшчэ з восені ў Краснаўцы сухастой і буралом. Дзяннік завалілі яловымі лапкамі. Будзе цяпер на ўсю зіму занятак дзеду – сячы іх на подсцілку каровам.

Настаў зноў вечар навагодні.

Пад сумятлівы крык варон

Над полем сівер непагодны

Калыша снежны перазвон.

З кім падзялюся я трывогай,

Калі ніхто з маіх сяброў

Не прыйдзе сёння да парога

З завеяных дарог-шляхоў?

Гары ярчэй, лучына, ў хаце!

Мо ад цябе зара хутчэй

Пачне над полем загарацца

I ў сэрцы стане весялей…

Успомніў, што ў мяне ляжыць яшчэ непрачытаны нумар часопіса "Камэна", дзе надрукаваны вершы Апалінера, Навамескага, Незвала, Выгодскага, Бжэстоўскай, Вайнтраўба…

Няма чаго крыўдаваць: з харошымі сябрамі сёння будзем сустракаць Новы год. Да кампаніі можна было б запрасіць яшчэ і Э. Карузу. Недзе ў новай хаце сярод старых грампласцінак ляжыць яго "Санта Лючыя". Хай бы праспяваў яе пад акампанемент нашых снежных завей, што шумяць за акном.

Позна. Каля печы кешкаецца маці. Прынесла з варыўні крыж і дзяжу. Можа, будзе расчыняць хлеб. Потым, чуваць, расказвае бацьку свой чарговы сон, які прысніўся ў мінулую ноч. А сны ў яе не простыя – вешчыя.

– Ты не спіш, Янук?.. Дык вось кружыць, бачу, нада мной чорны груган, а ніяк я яго не магу адагнаць.

1939

3/І

На полі дыміць, мяце, курыць снегам. На гумне спыніліся дзве фурманкі нарачанскіх рыбакоў. За пару лубак жыта мы купілі свежай сялявы. Прынеслі ў хату – і адразу запахла возерам. На вячэру будзе добрая юшка. Мы хоць і блізка ад Нарачы, але рыба – рэдкі госць на стале. Другая справа – дзічына. Да яе ў нас усе прывыклі. Перад Новым годам удалося ўпаляваць двух зайцоў, і сёння бацька падстрэліў шарака каля расстаўленых на выгане снапоў лубіну. У Нявераўскім дзед бачыў сляды кабаноў. Можа, заўтра паспрабуем шчасця і сходзім на іх. Толькі трэба будзе перазарадзіць нашы дапатопныя пістонаўкі: даць большыя набоі пораху ды падсыпаць глёту. Хацелі сёння кончыць малаціць акалот, але вецер перашкодзіў, пайшлі з тапарамі ў лес. Відаць, на гэтым тыдні трэба будзе з’ездзіць з бацькам на вузлянскі млын змалоць жыта і нарабіць круп. Вось мінуў яшчэ адзін зімовы дзень, адзначаны толькі новымі сумётамі ды большым скрыпам разгайданага ветрам асвера, які з абледзянелым вядром хістаецца перад акном, як маятнік нейкага велізарнага гадзінніка.

5/I

Усё больш і больш заносіць снег нашы хутарскія сцежкі. У Вільні, чуваць, шалее грып. Можа, цераз нашы сумёты і не дабярэцца гэта хвароба да Пількаўшчыны.

Газеты пішуць, што галандскі ўрад перадае ў рукі гестапа ўсіх уцекачоў з фашысцкай Германіі, аб загадкавай смерці запалкавага караля I. Кругера і нават аб тым ("Слова"), што кароль Ягайла і сын яго Казімір гаварылі па-беларуску.

За апошнія дні яшчэ ўдалося накідаць фрагмент сваёй паэмы. Трэба будзе перапісаць і адзін экземпляр паслаць Лю.

…Пасля дзён, адшумеўшых бурлівым

патокам,

Між крутых берагоў камяніцаў сівых,

Пашырэла зямля. За агароджай высокай

Дагарала асенняя зелень Масквы.

I калі расцягнулі плот дзеці на дровы,

Можна ў руках было перасыпаць

Лістапад, неастуджаны снегам, кляновы,

У алеях прысадзістых яблынь гуляць

У вайну і хавацца ў гушчарах акацый,

На таполях высокіх пужаць вараннё

Ці пускаць папяровага змея, смяяцца

Смехам радасным аж да вячэрніх агнёў,

Да змяркання, пакуль маці спаць не

пакліча…

У глыбі саду ціхі стаіць асабняк.

Вецер змёў у рышток перасохлае лісце,

Аканіцы забіты. Густы хмызняк

Ацяняе высокага ганка калоны.

Чуў Сілаш: за граніцу ўцёк гаспадар.

Не любіў ён, відаць, дзіцячага звону.

А мо ведаў, што прыйдзе такая бяда:

Плот знясуць, і з сырых закануркаў

нахлынуць

Дзеці столяра Кліма, салдатак, Сілаш,

Будуць піць сіні вецер грудзьмі маладымі,

Што з пакінутых ніў восень ім прынясла

На глухія завулкі, прадмесцяў заставы.

Потым, вечарам, пойдуць красці і гандляваць.

Аж да поўначы голас іх чуе Масква:

– Папяросы найлепшыя: "Іра", "Ява"!

Дагараюць лісты у марозным загары.

Сілаш часам успамінае говар калёс,

Ніў далёкіх, бясконцых абшары

I, мо трохі ад гэтых ніжэйшыя, хмары,

Ублытаныя ў зелень плакучых бяроз.

А ў матчыных песнях, не падобных да

гэтых

Катрыначных, што будзяць асфальт,

Прачыналася, клічучы шолахам, даль

Яравая з грымотамі і вясёлкамі лета.

Ажывалі ў сівой успамінаў імгле

Гумны жытнія, стрэх саламяныя грывы

I за вокнамі – Ляда высокае – лес,

Поўны чараў прывабных і дзіва…

3 кожным днём адплывалі ўспаміны

далей.

Некаторыя з іх не трывожылі болей,

Хоць у матчыных ціхіх напевах пра жней

Яшчэ доўга Сілаш чуў звон роднага поля.

7/I

Няўмольна набліжаецца трагічная развязка першага акта рэвалюцыі ў Іспаніі. Цяжка сказаць, колькі іх яшчэ будзе і калі наступіць апошні, пераможны акт. З французскага лагера "Грю", дзе сядзяць інтэрніраваныя байцы з міжнародных брыгад, бацька Казіка Г. атрымаў пісьмо ад сына, які апошні час быў байцом брыгады Франца Шустара. Бядуе стары. Збіраецца паслаць сыну пасылку, хоць і ў самога не густа. У пісьме Казік Г. успамінае пра некаторых сяброў, пра нейкага Грыгулевіча, з якім сустракаўся ў Мадрыдзе. Трэба спытацца ў Ё. Каросаса, няўжо гэта наш знаёмы Ёзас, які вясной 1932 г. быў арыштаваны з групай літоўскіх гімназістаў і з якім мы разам сядзелі на Лукішках. Ён потым, здаецца, выехаў у Лацінскую Амерыку. Са спазненнем атрымалі "Зварот да польскага народа байцоў брыгады імя Дамброўскага", у якой з пяці тысяч чалавек больш трох тысяч пала смерцю герояў. Пачаў на гэту тэму пісаць верш "Per vuestra et nuestra libertat" (за вашу і нашу свабоду). Эпіграфам пакінуў словы з гэтага звароту: "Мы верым, што, стоячы поплеч з іспанскім народам у яго барацьбе за свабоду і незалежнасць, мы змагаемся супроць полчышч фашысцкіх варвараў, падпальваючых мір".

Запісваю эпізод з іспанскай вайны, расказаны Р. "На старане Франка былі не толькі нямецкія і італьянскія фашысты. Быў там зброд з усяго свету. Аднойчы фашысты, прывязаўшы да браневіка, цягнулі па вуліцы цяжка параненага дамброўшчыка, які прасіў, каб яго прыстрэлілі. Прасіў на іспанскай мове. Усе смяяліся. Прасіў на нямецкай. Падыходзілі і білі нагамі. Прасіў на італьянскай. Кідалі каменнем. Прасіў на французскай. Маўчалі. I толькі калі, відаць, страціўшы надзею, што нехта злітуецца над ім, звярнуўся па-польску, нехта з групы афіцэраў падышоў да яго і выстраліў у галаву".

Іспанская рэвалюцыя пакіне глыбокі след у памяці нашага народа. Мала сказаць: "А ўсё ж такі ў ёй нешта было". За Пірэнеямі ўпершыню ў адкрытым баі сілы міру скрыжавалі зброю з фашызмам. Шкада, што гэта супала з нашай трагедыяй, калі не стала ў нас арганізуючай сілы, калі людзі пачалі аддаляцца адзін ад другога, калі ніхто не знае, дакуль трэба ў бяздзейнасці чакаць, чакаць і чакаць, калі нейкі фаталізм і абыякавасць, як дрыгва, пачынаюць зацягваць многіх у сваё бяздонне.

Раней мне хацелася быць старэйшым, мець за сваімі плячамі салідны запас гадоў, а зараз пачынаю нецакоіцца, што іх набіраецца ўсё больш і больш. Раней не хапала часу, а зараз, хоць я і запаўняю свій дзень вучобай, працай, яшчэ шмат застаецца лішніх гадзін, і не пакідае нейкае адчуванне, што я займаюся нечым другарадным, а не тым, чым трэба было б.

Узяўся за "Гісторыю маньякаў" Р. Яворскага, "Стэпавыя вершы" Я. Спевака, зборнікі польскіх футурыстаў ("Нуж у бжуху", "Фруваёнцэ кецкі", "Трам впопшэк уліцы"). Пасля паэзіі Маякоўскага я стаў больш адпорны на падобныя эксперыменты. Ды прадчаснымі я лічу гімны машынам, гораду ў краіне, дзе яшчэ скрыпяць драўляныя сохі, бароны і восі, дзе людзі не маюць за што купіць солі і ходзяць у лапцях, шчапаюць на чатыры часткі запалкі, хаты асвятляюць дымнай лучынай і лечацца ў розных знахароў і шаптух. Дарэчы, чым больш знаёмлюся з ранейшымі літаратурнымі напрамкамі, усё больш пераконваюся, як цяжка адкрыць нешта новае, чаго яшчэ не было. I ўсё ж яно недзе павінна знаходзіцца – у нашай сучаснасці. Быць паэтам мінуўшчыны – я спазніўся нарадзіцца, паэтам будучыні – паспяшаўся. Ды што мы можам сказаць аб нашай будучыні? Яшчэ ніводнаму варажбіту, пачынаючы ад утапістаў, не ўдалося яе намаляваць такой, якой яна прыходзіла. I хоць, можа, прыгожа гучыць слова "прарок" або "пясняр будучыні", мы – песняры праклятай сучаснасці. I быць песняром гэтай сучаснасці – куды больш цяжка. Тут, калі пачынаюць біць, не схаваешся ні за прадзеда, ні за праўнука. I знайсці свой шлях у гэтай сучаснасці – не так лёгка. Хоць упэўнены, што некалі пра нас напіша нейкі боўдзіла: "Ім усё было ясна і зразумела…". Чорт бы яго забраў!

13/I

Радыё перадавала аб сутычках на чэшска-венгерскай граніцы і аб раскрыцці змовы супроць Гітлера, на чале якой стаяў журналіст і былы рэдактар "Дэр Відэршанд" Нікіш. I так, бікфордаў шнур вайны ўсё больш і больш разгараецца.

Заходзіў стары мой сябра Д. Ён толькі што прыехаў са Слоніма. Бачыўся там з ксяндзом Адамам Станкевічам. Прысутнічаў у касцёле "Святых сясцёр непакалянак" на яго пропаведзі. Расказваў забаўную гісторыю пра аднаго правідца, які пусціў чутку, што на яго лядах закапаны скарб. Шукаючы гэты скарб, суседзі перакапалі яму ўсю яго дзялянку, потым не трэба было яе і араць.

На змярканні солтыс Піліпок прывёз пошту. 3 пісьма дзядзькі Рыгора даведаўся, што “супроць майго артыкула ў часопісе "Беларускі летапіс" апалчыліся ўсе дзеячы і крытыкі, атакі якіх яму давялося адбіваць. Дужа шкада, што з-за цэнзурных умоў прыйшлося скараціць старонкі, дзе гаварылася аб дасягненнях савецкай беларускай літаратуры і больш востра – аб недахопах нашай крытыкі. Ну, ды я яшчэ некалі гэтым кастратам падсыплю жару.

Не агледзеўся, як мінула поўнач. Зайшоў дзед пацікавіцца, што гэта я пішу і пішу. Прачытаў я яму "Сказ пра Вяля". Вельмі дзівіўся стары, як з яго кароткага апавядання пра разбойніка Вяля, які на Магдулінскай грэблі пераймаў і рабаваў людзей, я змог стварыць такую гісторыю.

Вецер дзьме ад Захаркавага хутара, выдзімаючы з хаты ўсё цяпло. Трэба ўскінуць на плечы кажух ды яшчэ з гадзінку пасядзець, перагледзець газеты. Усё больш адчуваю, як мне не хапае грунтоўных ведаў, каб разабрацца ў розных тэорыях і плынях. Інтуіцыя не заўсёды можа быць надзейным компасам. Ледзь выбраўся з нетраў рамантызму, сімвалізму, футурызму, імпрэсіянізму… як сустрэўся з новымі літаратурнымі напрамкамі, якія з’яўляюцца, як грыбы пасля дажджу.

У сенях бразнула клямка. Пэўна, бацька пайшоў падкінуць коням сена.

16/I

Тралявалі з Нявераўскага лесу алешнік. На Малышкавым востраве клубіўся дым. Пэўна, нехта гнаў гарэлку. Дзед, ідучы за санямі, усю дарогу філасофстваваў – колькі гарэлка прыносіць людзям шкоды, непамыслоты, гора.

– Падумаць толькі, калісьці лук’янаўскі Бакаляр прапіў цэлую валоку зямлі.

Старому цяжка было ўявіць, што нехта мог прапіць зямлю, якую ён усёй сваёй сялянскай істотай любіў і паважаў больш, як самога бога. Потым успомніў, як вайной п’яныя легіянеры занішто замучылі Галубіцкага, колькі дзецюкі, напіўшыся, паразбівалі галоў і паламалі скаб на розных вяселлях і вечарынках. У маленстве, будучы сіратой, дзед мой гадаваўся ў сям’і свайго дзядзькі, які быў несусветны п’яніца. Нагледзеўся ён у дзядзькавай хаце розных жахаў, таму ўсё жыццё і сам асцерагаўся браць у рот гэта праклятае зелле, і дзяцей стараўся выхаваць такімі, які быў сам – цвярозымі, руплівымі, працавітымі.

Свежы заечы след у Барсуках накіраваў яго думкі ў іншы бок. Пачалі мы з ім раіцца, як бы нам вечарам паспрабаваць паганяць гэтага зайца, які ноччу можа дабрацца ў садзе да маладых прышчэпаў. Але на паляванне схадзіць нам так і не ўдалося. Калі ехалі з апошнім возам, парваўся акруцень, і мы толькі пасля захаду сонца дацягнуліся да дрывотні, распраглі каня і пачалі паіць скаціну. Перад самай вячэрай да бацькі прыйшоў Піліпок, каб той памог яму выкраіць і выправіць з вырабленай цялячай шкуры выцяжкі на боты. Пакуль бацька навастрыў свой шавецкі нож, пакуль вымяраў, Піліпок расказаў, хто і калі збіраецца жаніцца, спаліць сваю хату, каб атрымаць страхоўку, хто накраў у казённым лесе бярвення і пра розныя любоўныя гісторыі. Ніхто і не падумаў бы, што ў нашым глухім кутку разыгрываецца столькі неверагодных драм і камедый. Сам Піліпок калісьці любіў хваліцца, што ні разу яго ніхто ў жыцці не ашукаў, пакуль хлопцы не пажартавалі, што ўсе яго дзеці чамусьці падобны на суседа.

17/I

Сёння адказаў амаль на ўсе лісты. Засталося толькі адпісаць Путраманту.

"Дарагі Юрый! Пасля сустрэчы ў цябе я хутка выехаў з Вільні дамоў. У дарогу захапіў твае і Чухноўскага зборнікі, каб нешта з іх перакласці для беларускіх часопісаў. Перад ад’ездам я быў выпадковым сведкам "гістарычнай" сцэны развітання беларускай калоніі са сваімі лідэрамі, якім староства забараніла жыць у Вільні. Гэта быў жывы вобраз даўно апяванай рознымі адраджэнскімі прарокамі і піітамі кансалідацыі. Праўда, вобраз досыць бедны. Аж гідка было глядзець на посныя міны некаторых дзеячаў, якія прыйшлі да гэтай кансалідацыі толькі таму, што, прадаўшы ўсё, засталіся без пасад і розных урадавых дапамог. Можа, яшчэ прададуцца Гітлеру? Цяпер гэтыя махляры і палітычныя банкруты ўзяліся за арганізаванне антынароднага фронту ўсіх правых груповак. А класавыя і нацыянальныя супярэчнасці ўсё больш і больш даюцца ў знакі. I іх не спыніць ні крапілам, ні кайданамі, ні штыкамі, ні вялікадзяржаўнымі прамовамі розных паноў палкоўнікаў. Цяпер на вёсцы атмасфера вельмі напружаная, як перад нейкай навальніцай. Людзі чакаюць рэформаў, амністыі, змен у кіраўніцтве, чакаюць… вайны, бо са зброяй у руках лягчэй будзе дабіцца свайго. Дрэнна абстаіць справа з асветай. Адны толькі паліцэйскія ліхтары гараць уночы… Жывучы ў горадзе, ірвешся на вёску. Тут, праўда, больш здаровых сіл, ды і сам становішся дужэйшы ад гэтага калючага, марознага ветру, ад подыху аснежаных прастораў. Пачынаеш больш упэўнена хадзіць па зямлі. Адно горш – тут вельмі хутка замятаюць вятры ўсе шляхі ў свет, да сяброў і блізкіх. Зараз з Вільні да Нарачы бліжэй, як з маёй Пількаўшчыны.

Памалу гасне мая лямпа. Да сустрэчы – заўтра…".

20/I

Перад выездам у Вільню атрымаў паштоўку ад дзядзькі Рыгора. Піша пра віленскія справы, пра атакі рэакцыйных брахуноў на нас і падбадзёрвае: "Няхай жабы крумкаюць". Наша маладая беларуская літаратура зарадзілася і расце на вялікім скрыжаванні дарог. Таму ў нашых метрыках не заўсёды бываюць запісаны сапраўдныя імёны нашых бацькоў і хросных. Апошнія, можа, і адчуваюць, што некаторыя іх дзеці не падобны на іх, але, як заўсёды бывае ў такіх выпадках, лічаць, што лепрі за ўсё – маўчаць.

Дзве рэчы пакуль што не змог заваяваць: поўную самабытнарць і незалежнасць. Зноў прыехаў у галодную Вільню. Часамі мне здаецца, што ўсё больш і больш павялічваецца колькасць асенніх, дажджлівых, золкіх, чорных дзён у гаду, быццам зямля змяніла сваю арбіту і зноў пачынаецца ледніковы перыяд. I ўсё ж трэба пісаць і пісаць! Паэзія мая, калі яна сапраўдная, здольная адкрываць неадкрытае, адказваць на пытанні жыцця, не абмінаючы іх, павінна мне памагчы пераадолець усё.

На Канарскага вуліцы сустрэў лукішскага пшодоўніка Стшэлецкага. Гэта ён у 1938 г. гразіў, што згноіць мяне ў карцэры.

Няўжо ён тут дзе жыве? Размінуліся. Не пазнаў. Ну, а я і ў пекле яго пазнаю.

Партыя распушчана, але тое, што яна пасеяла, жыве. Я толькі цяпер убачыў, як я ёй абавязаны. Зараз не магу ўявіць свайго жыцця без яе сцяга. Як пра ўсё гэта напісаць? Паэма мая разраслася, перагружаная падзеямі і героямі. Неабходна і слоўнік свой узбагаціць. 3 вёскі, дзе я радзіўся, вынес ладны запас слоў, але ў горадзе, які мяне прытуліў, я яго мала чым папоўніў.

Усе разышліся. Нават гаспадыня і тая пацягнулася за пакупкамі на рынак. Можна будзе ўслых пісаць.

Калі б на маёй Мядзелыпчыне глухой

Заасфальтаваць дарогі, умаіць вясной,

На аселішчах імшарных, невясёлых

Пракласці каналы для рамантычных гандолаў,

Пабудаваць палацы з балконамі, на якіх

Сядзелі б сіньярыны ў уборах дарагіх,

А каля іх круціліся з гітарамі кавалеры

I спявалі серэнады аперэтачныя карабінеры,

А замежныя турысты хлябталі віно,

Танцавалі, пакуль не валіліся б з ног, –

Вось была б над фацэцыямі фацэцыя;

Не гаротная мая Мядзелынчына – а Венецыя.

21/I

Прачытаў апошнія літаратурныя навінкі, якія прыслаў мне з Варшавы Я-ка. Усё больш пераконваюся, што для папулярызацыі таго ці іншага паэта, ці нават цэлай літаратуры, патрэбна адпаведная званіца. Званіца гэтая – дзяржаўнасць і тое месца на зямлі, якое займае народ і яго мова. А наш голас усё яшчэ не вырваўся нават на волю з падвалаў астрожных карцэраў. Аб якім рэзанансе нашай творчасці сёння можа быць гаворка! З пісьма Я-ка бачу, што ён астаўся нязменны ў сваіх поглядах на творчасць некаторых нашых паэтаў. Нават не бачыць ніякіх змен у літаратуры. Ён сам не заўважае, што чалавек з нязменнымі поглядамі на мастацтва, на свет, на жыццё не такі ўжо і цікавы. Ён часта бароніць пазіцыі, даўно пакінутыя ўсімі, і ўжо ні ў якім выпадку не здольны рызыкаваць, адважыцца пайсці на пошукі новага. А эпігоны нічога не могуць стварыць. Яны толькі зацягваюць паніхіду па мінулым.

28/I

На стале – тры незакончаныя вершы "Ледакол Сядоў", "Малітва пана Эндэцкага" (верш сатырычны) і "Барселона", горад-герой, якога гэтымі днямі, як Гарсія Лорку, расстралялі франкісты. Са старонак рэакцыйных газет не сыходзіць яўрэйскае пытанне. Нават прэм’ер Славой-Складоўскі нічога лепшага не змог запрапанаваць, як толькі эміграцыю яўрэйскага насельніцтва з Польшчы, якая стала за апошнія гады, у сувязі з перасяленнем многіх яўрэяў з Германіі, краінай міграцыі. Сустрэў Е. Путраманта. Піша, казаў, аповесць "УЭСБЭ", фрагмент з якой збіраецца надрукаваць у "Слове".

31/I

Эндэцкія галаварэзы ды розныя фалангісты зноў пачалі пагромы ў Ляндварозе і ў Вільні. Каля хрысціянскага кинатэатра "Святавід" паліцыя разагнала цэлую фашысцкую банду, узброеную палкамі, кастэтамі.

14/II

Учора прыйшла паштоўка ад Лю. Піша, што ёй спадабаліся мае апошнія вершы ("Калі хочаш…", "Зноў загарэліся сосны", "Марозны, белы вецер…" і іншыя) і пра абуральнае пісьмо ад С, на якое яна, параіўшыся з сябрамі, дала вострую водпаведзь. Ну і маладзец! Яна толькі не знае характару С. Гэты чалавек вельмі любіць усімі камандаваць, кіраваць. Вось ён і мне прыслаў дырэктывы, як мне трэба трымацца, што рабіць, з кім весці перагаворы, каб выдаць яго вершы. Яго ўжо не перавыхаваеш. Лю піша яшчэ, што яна збіраецца паехаць да сястры ў Хожаў. Трэба хутчэй вяртацца, пакуль яна яшчэ ў Вільні, пакуль мяне і мае вершы не замялі тут пількаўскія завеі. Відаць, заўтра збяру свае манаткі і паеду.

Некалькі дзён таму назад, пісалі газеты, адбыўся працэс Б. Янкоўскай – Ірыны Пятроўскай – Соні Берман (так суд і не высветліў яе сапраўднага прозвішча) і Мікалая Бурсевіча. Б. Янкоўскай далі за камуністычную дзейнасць 10 год, а Бурсевічу – 6…

15/II

Пад вечар пачалі з бацькам рыхтавацца ў дарогу. Калі наш Лысы стаяў запрэжаны каля ганка, я на хвіліну яшчэ забег у хату і накідаў кароткі развітальны верш "Зноў шкода мне родных аселіц". Неяк сумна гэты раз было мне пакідаць сваю Пількаўшчыну. Сумна таму, што я ехаў настрэчу бязрадасным дням, якія мяне чакалі ў Вільні. Мароз шчыльна замураваў усе вокны. Відаць, прыйдзецца ў дарозе памерзнуць, бо гадзіны чатыры будзем цягнуцца да нашай Княгінінскай станцыі. Бацька раіць ехаць на Наўрані, цераз раку, цераз якую даўно ўжо, чуваць, вазакі праклалі дарогу, возячы шпалы і папяроўку. Развітваючыся, маці, як заўсёды, перажагнала нас. Потым, выйшаўшы за вароты, праводзіла тужлівым позіркам, аж пакуль мы не схаваліся ў густым ельніку.

20/II

I так, я зноў на знаёмай вуліцы Канарскага, на кватэры Шаф’янскіх. У кутку адгароджанага шафай і фіранкай пакоя размясцілася нас трое: Сашка Хадзінскі, яго брат Мікалай, які вучыцца ў гімназіі, і я. У пакоі два ложкі, стол, завалены кнігамі, і электрычная лямпа. Самае прыгожае ў нас акно. Яно глядзіць на зялёныя сосны Закрэта, падобныя да шышкінскіх, толькі без мядзведзяў. Можна доўга любавацца на гэту абрамленую аконнай рамай карціну, бо яна кожны дзень іншая – у залежнасці ад пагоды і колеру неба. Гэтыя сосны мне нагадваюць лес каля старой нашай пастоўні, якую, на вялікі жаль, дзед камусьці прадаў на вал для ветрака. Кажуць, ледзь яе лесарубы спілавалі, такая была тоўстая і стрыжняватая. больш за дзвесце пярсцёнкаў я налічыў на яшчэ свежым яе пні.

21/II

Прыйшла першая ад Лю вестка з Хожава. У сваёй паштоўцы – рэпрадукцыя з вельмі забаўнай карціны Мюлера Ёзэфа "Карцэр" – Лю просіць, каб я наведаў яе старую маці і напісаў, як яна чуецца. Пра сябе нічога не піша. Відаць, не дужа весела ёй там жывецца, толькі не хоча пра гэта пісаць.

Бачыўся сёння з М. На фабрыцы "Дыкта", казаў, на днях пачнецца забастоўка. Рабочыя патрабуюць павелічэння зарплаты.

Апошнімі часамі розныя беларускія дзеячы гучна пачалі адзначаць свае юбілеі. Трэба будзе і мне адклікнуцца нейкім сатырычным вершам на гэтыя "гістарычныя" даты. Да гэтага часу я мала карыстаўся смехам, які можа быць і шчытом і наступальнай зброяй.

У бібліятэцы "Кола паланістаў" прачытаў цудоўны верш Леанідзе, перакладзены Ціханавым:

Мы прекраснейшим только то зовем,

Что созревшей силой отмечено:

Виноград стеной, иль река весной,

Или нив налив, или женщина…

27/II

Легенда гаворыць, што Аляксандр Македонскі, убачыўшы карту Пталамея, расплакаўся. Яму стала крыўдна, што на зямлі ўсе краіны адкрыты і што ён спазніўся з’явіцца на свет, каб праславіцца нейкім подзвігам. Апошнімі часамі ўзяўся за французскіх класікаў, перакладзеных Боем. I сапраўды, часамі находзіць такое адчуванне, што нашы вялікія папярэднікі ўсё адкрылі і ўсё сказалі, не пакінуўшы сваім нашчадкам на карце чалавечага жыцця амаль ніводнай белай плямы.

Сёння ў рэдакцыі "Калосся" гутарка зайшла аб рэцэнзіях, якія друкуюцца ў часопісах. У нас шмат людзей усё яшчэ баіцца сказаць праўду, каб не сапсуць адносін з аўтарам, але чамусьці не баіцца іх сапсуць з чытачом. Калі ж ацэньваюць творчасць людзі з інакшымі, як у аўтара, палітычнымі поглядамі, аб’ектыўнай ацэнкі нечага і чакаць.

У кнігарню "Пагоня" па беларускія календары зайшоў нейкі дапатопны шляхціц з-пад Ашмян. Перш ён доўга таргаваўся, а потым пакрыўдзіўся, калі ў яго не хапіла грошай разлічыцца і прадавец не згадзіўся даць яму календары з умовай, што ён у наступны кірмашны дзень прывязе свой доўг.

– Гэта ж абраза – не паверыць шляхціцу, у якогагерб…

– Пане шаноўны, – адказаў яму нехта з прысутных пры гэтай сцэне, – большую частку гербаў вы атрымалі ад чужых уладароў і захопнікаў, і атрымалі іх, напэўна, не за заслугі перад сваёй краінай…

Студэнты прасілі мяне прыйсці да іх на літаратурны вечар. Казалі, збярэцца шмат прыхільнікаў паэзіі. Я не ўпэўнены, што на такія вечары прыходзяць толькі аматары літаратуры, як у царкву – толькі веруючыя.

1/ІІІ

Становішча ў мяне катастрафічнае, а ў Кастуся – яшчэ горшае. У Вільні няма за што жыць. Пакінуць Вільню – пакінуць пісаць. Мінаюць дні, тыдні, месяцы, а я не бачу ніяквга выхаду. Адна надзея, што так не можа цягнуцца вечна. Цэлымі днямі і начамі думаю аб хлебе і паэзіі, аб паэзіі і хлебе. Сустрэў Путраманта. Збіраецца з Рымкевічам і Буйніцкім ехаць у Заользе на з’езд польскіх пісьменнікаў.

5/III

Сёння самы разгар велізарнага віленскага фэсту – "Казюка", на які, чуваць, толькі адных турыстаў з Польшчы і з-за граніцы прыехала больш за дваццаць тысяч чалавек. З цікавасці я прайшоўся за карнавальным паходам вуліцамі Нямецкай, Віленскай, Замкавай, Каралеўскай, якімі каля выстраеных вітрын магазінаў бясконцым патокам цягнуліся розныя вазы і платформы з казюковымі сэрцамі і падарункамі, пальмамі і рознымі пудзіламі. Хоць пагода была добрая, але абутак мой прамок, і я вырашыў пайсці ў кінатэатр "Пан" паглядзець фільм "Вяртанне на золку", у якім іграе беспадобная Даніэль Дарыо. Толькі кінатэатр адчыняўся ў 14 гадзін. Часу ў мяне яшчэ было шмат, і я падаўся да Лукішскай плошчы – самага цэнтра "Казюка", у рытм гармонікаў, п’яных частушак, звону цымбалаў.

Я ўжо збіраўся пакінуць кірмаш, калі пачуў песню. Яе спявала нейкая ў чырвонай хустцы маладзіца, седзячы на возе, засланым даматканай зялёнай посцілкай, на якой ляжалі закуска, казюковыя пернікі і вянок смаргонскіх абаранкаў.

– Ты яшэ заспявай, Гануля!

– На, пацягні з бутэлькі…

Запала сонейка за лес калінавы.

Ападае раса на ліст малінавы.

Не падай, раса, раса сцюдзёная.

Як босы я пайду сцежкай знаёмаю.

Падзёр я боцікі, за любай ходзячы,

Праз лес калінавы яе праводзячы.

Зноў аднекуль уварваліся шум, гамана, звон, рогат…

13/III

Нарэшце дачакаўся пісьма ад Лю. Толькі мала яно парадавала, бо шмат у ім трывогі і непакою. Чаго яна так доўга сядзіць у тым Хожаве? Хутчэй вярталася б у Вільню. Няўжо яна не бачыць, якія цяжкія хмары збіраюцца на Захадзе?

Гэтымі днямі быў у інстытуце даследавання Усходняй Еўропы, дзе слухаў даклад аб міжнародным становішчы і пра Заользе. Якая цемень у мазгах гэтых дыпламаваных палітыкаў! Дагаварыліся да таго, што, калі пачнецца вайна, Польшча без ніякай дапамогі зможа даць адпор і Усходу і Захаду. Я слухаў прамоўцаў і думаў: нават пан Заглоба ў сённяшняй сітуацыі быў бы больш рэальным палітыкам. Быццам нейкае бяльмо гэтым людзям засланіла вочы, і яны страцілі здольнасць бачыць тое, што няўмольна набліжаецца.

Заходзіў мяне наведаць I. Досыць цяжкага характару гэты чалавек. Рэдка калі, сустрэўшыся з ім, не паспрачаешся. Вельмі ж ён упэўнены ў сабе.

Я ўжо засынаў, калі загрукаў у акно Сашка, і я пайшоў адчыніць дзверы. Потым доўга не мог заснуць. Узяўся за Ніцшэ, у асобе якога паэзія страціла вялікага і арыгінальнага паэта, які зрабіў уплыў на многіх сучасных творцаў.

16/III

Заўчора была вучэбная паветраная трывога. На 20–30 мінут горад патануў у цемені. Многія ўсё яшчэ не бачаць, якая бяздонная ноч апускаецца над Еўропай. Сёння гітлераўскія полчышчы занялі Чэхію і Маравію. А што нас чакае заўтра? Усё мацней пачынае дыміць гданьскі вулкан. Бурліць занятая венграмі Закарпацкая Русь, усё мацней заціскаецца фашысцкая пятля на шыі сталіцы Іспаніі.

19/III

Ледзь не праспаў сустрэчы з Кастусём. За акном кружыць снег. Е%шіцы амаль пустыя. У кожным выпадку, трэба на сто працэнтаў упэўніцца, што яны пустыя і бяспечныя. Ды яшчэ – не пашкодзіць застрахавацца быстрай хадой ад непажаданага ценю, калі ён чакае цябе ў нейкай браме. Кастусь чамусьці ў вызначаны час не прыйшоў. Любіна маці паліла ў печы, бо вецер зусім выхаладзіў іх старую, спарахнелую хату. Учора, казала, заходзіў М., хацеў мяне бачыць. Шкада, што старая не знала майго адраса і не магла яго накіраваць да мяне. А з М. трэба сустрэцца. Ён знае ўсю рабочую Вільню. Можа, памог бы Кастусю знайсці нейкую працу. Прыйдзецца цяпер самому яго шукаць па ўсім Новым Свеце. Я прысеў каля печы пагрэцца і, чакаючы Кастуся, накідаў чарнавік верша "Наймаючыся на працу".

Вы пытаецеся, што я патрафлю рабіць,

Калі не ўмею стаяць на галаве,

Забаўляць і смяшыць публіку,

Хадзіць па канаце пад купалам цырка,

Прыкідвацца, што не бачу

злачынства і подласці?

Выбачайце, што вас я патурбаваў,

Я – чалавек, які толькі ўмее

З грудкі зямлі здабываць хлеб,

З сэрца свайго – песні.

20/III

Чуваць, некаторыя ўрадавыя кругі пачынаюць заігрываць з нацыянальнымі меншасцямі, даказваючы, што польскі нацыяналізм ніколі не адносіўся варожа да літоўцаў і беларусаў. Трэба мець вельмі кароткую памяць, каб у гэта паверыць. Кожны нацыяналіст хваліць свой нацыяналізм, лічачы яго найбольш прагрэсіўным і гуманным, нават тады, калі той душыць другога за глотку.

На віленскім грунце з’явіўся нейкі доктар Мэндэ – нямецкі спец па беларускіх справах, следам за ім – японскі гісторык… Усе яны наведваюць беларускія культурныя ўстановы, рэдакцыі, вядуць закулісныя перагаворы з рознымі дзеячамі. Раптам ажылі нацыяналістычныя групоўкі ў Чэхаславакіі, Францыі… Як нам у гэты час не хапае сваёй баявой прагрэсіўнай газеты! Сустрэўшыся з Кастусём, доўга аналізуем усе гэтыя факты і міжнароднае становішча, якое ўсё больш і больш ускладняецца. Як доўга мы яшчэ будзем нямымі сведкамі падзей, што няўмольна набліжаюцца?

24/ІІІ

"Камэна" змясціла некалькі вершаў французскіх надрэалістаў: "Пацалунак" П. Элюара і "У напрамку ночы" П. Супа, якія ўслед за Б. Сандрам ужо адмовіліся ад знакаў прыпынку. Не знае Еўропа, што мы даўно абагналі ўсіх мадэрністаў, навучыўшыся пісаць толькі’пры дапамозе кропак, бо ўсё іншае канфіскуе цэнзура.

П. Ластаўка прыслаў з Варшавы лістападаўскі нумар (1938) "Атэнэум" са сваім інфармацыйнага характару артыкулам аб заходнебеларускай паэзіі. Не знаю, як ён прабіўся ў гэты паважны часопіс са сваімі некаторымі наіўнымі разважаннямі. Асабліва шкада, што ён абмежаваўся толькі некалькімі імёнамі і не ўспомніў нікога з нашых паэтаў, якія сёння – за кратамі Лукішак, Вронак, Гродна… А іх там – большасць.

На суседнім двары плача нечае дзіцё. Крыкам чалавек абвяшчае сваё з’яўленне на свет. Вось толькі ніяк ён не навучыцца развітвацца з ім непрыкметна. На пагулянцы сустрэў пахавальную працэсію з ксяндзамі, з музыкай, з вянкамі. На нейкі час аж быў спынены йа вуліцы рух аўтобусаў.

На вакзале бачыў групу сялян з Ашмяншчыны, якая ехала ў Бразілі^. Людзі адпраўляюцца ў пошуках зямлі аж за акіян, тады калі ў нас – цэлыя неабсяжныя прасторы ў руках абшарнікаў, асаднікаў, духавенства.

На Завальнай, 2 красуюцца каляровыя рэкламныя плакаты: "Крэм "Нівея" робіць цела далікатным" (шкада, што няма ніякага крэму, пасля якога не адчуваў бы сцюжы ды паліцэйскіх дубінак), "Чысць зубы Адолем". (Яны ў мяне і так чыстыя, бо зноў настала нішчымніца і бясхлебіца.)

25/III

Насталі такія халады, што нават птушкі, прыляцеўшы з выраю, мерзнуць. Быў на выстаўцы графікі, дзе бачыў некалькі цікавых афортаў М. Сеўрука і К. Чурылы. Закончыў яшчэ адзін фрагмент "Сілаша".

Міналі дні. З Волгі поўз голад.

Пусцелі кварталы Масквы.

Прыходзячы з Прэсненскай школы,

Чытаў Сілаш Гогаля "Вій",

"Канька Гарбунка" і балады,

Пакуль не рассыплецца друк

Ад сцюжы і едкага чаду

Бляшаных, прапаленых труб.

А толькі працягла правые

Ахрыплы фабрычны гудок,

Растуць ля сталовак даўгія

Чэргі. Рабочы паёк –

Дзве воблы ды хлеба акраец.

Ды зноўку – падвальны пакой,

Дзе ноччу вада абрастае

Чачоткавай лёду карой,

Дзе гутарыць на калідоры

З былой гаспадыняй сям’я

Дзяка пра іконы ў саборах,

Пра цуды на сценах Крамля,

Пра Сухараўкі і галёшы,

Пра даўнія дні – калачы…

Успомняць жывых і памёршых,

Пакуль самавар загучыць.

Часамі, заплюшчыўшы вочы,

Сілаш ажыўляе на міг

Марознай, сцюдзёнай ноччу

Старонкі прачытаных кніг.

То хатку на лапах курыных

Ён бачыць, дзе ведзьма жыве;

То крылы жар-птушка раскіне

Вясёлкавыя па траве;

То далеч бясконцую прэрый

I чырванаскурых налёт,

Разбітую лодку на шхерах

Паўночных успененых вод.

Ды хутка ўсё недзе знікае,

Чуваць толькі стук малатка,

Ды дратва пяе смаляная

У бацькавых чэрствых руках…

За Зялёным Лугам, касагорам,

Спіць глуха адгрымеўшая зямля.

Часта тут адпачывае воран,

Загледзеўшыся на далёкі шлях.

Дрэмле чарада бяроз плакучых,

Над якімі воблакі дымяць.

З дротам пераплёўшыся калючым,

На магілах верасы гараць.

Пройдзе час, і верхаводка змые

З папялішчаў і руінаў дым;

Зноў зазвоняць сярпы стальныя

I жнеяў песні ў жыце маладым.

Але покуль зараўняем плугам –

Зможам наша гора заараць, –

Доўга будзе за Зялёным Лугам

Воран поле бітвы вартаваць.

30/III

Думаю над тым, як пісаць далей, як знайсці новую адпаведную форму для новага зместу. Некаторыя з нашых крытыкаў агітуюць мяне ўзяцца за гістарычную тэму, бо сучасная патрабуе пэўнай дыстанцыі часу. Я адстойваў сучасную, якая, на мой погляд, дае найбольшыя магчымасці выяўляць думкі аўтара, яго погляды і раскрыцца яго таленту. Што да дыстанцыі часу, дык я ў ёй ніколі не адчуваў патрэбы. Ды яна часта бывае толькі шырмай, за якой хаваюцца розныя баязліўцы.

Сёння даведаўся, што Гарасім загінуў у Мадрыдзе, калі "Легіён Кондар" бамбіў горад, ці то ў гарах Эстрамадуры, прыкрываючы адступленне сваёй брыгады. Трэба ад некага больш дакладна даведацца пра яго смерць. А можа, усё гэта – толькі чуткі? Можа, ён жывы і недзе працуе ў іспанскім падполлі? Я запісваю сумную вестку пра свайго цудоўнага таварыша пяром, яко" ён мне падарыў у хвіліны нашага расстання.

Гэты дзень перагружаны сумнымі весткамі. Паштальён прынёс паштоўку ад Міхася Васілька. У яго вялікае гора – памерла жонка, якая некалькі год хварэла на сухоты. Як і чым памагчы яму ў гэту цяжкую хвіліну жыцця?

Начамі гараць разнаколерныя вітрыны і шыльды віленскіх магазінаў. Я іх знаю на памяць, хоць яны мяне, як іх кліента, напэўна, і не заўважаюць. Столькі ў гэтым горадзе беспрацоўных ды розных басякоў, якія цэлымі днямі стаяць і дзівяцца з іх! На вуліцах пачаўся збор грошай на паветраную абарону. Позна ўзяліся паны забяспечваць неба над Польшчай. Перш трэба раскуць рукі народу. Бо толькі народ сваімі далонямі мог бы засланіць яго ад усякай небяспекі.

5/ІV

Чакаю прыезду Лю. Зараз няма ў мяне нікога з блізкіх, з кім мог бы падзяліцца сваімі думкамі. Нават у турме, у адзіночцы, я знаў, што за сценамі – мае сябры, з якімі магу перастуквацца. Здаецца, яшчэ ніколі такіх беспрасветных і глухіх дзён не было. Хутка Вялікдзень. Апошняя галадоўка досыць моцна падкасіла маё здароўе. Дамоў на свята не паеду, ды і няма за што ехаць. Буду сядзець і працаваць. Учора з бібліятэкі ды ад знаёмых прывалок цэлы ахапак розных кніг. Агулам, нават самая светлая хата без кніг выглядае змрочнай і невясёлай. А што ўжо казаць пра нашы катухі, у якіх усе мы жывём.

12/ІV

Дні мае складаюцца не з гадзін, а з кніг, брашур, часопісаў, газет, ночы – са сноў. I сны нейкія цяжкія, аднастайныя. Каб быў пад рукамі "Егіпецкі соннік", паглядзеў бы, што яны мне варожаць.

Сёння цікавую звестку знайшоў пра генерала Бэма. За перамогу над аўстрыйскімі войскамі яго ўзнагародзілі найбольшым ганаровым венгерскім ордэнам, для якога з кароны святога Сцяпана быў узяты самы большы брыльянт, а ў пустое месца ўстаўлена залатая пласцінка з надпісам: "Юзэф Бэм".

Ніяк не магу знайсці зборнік вершаў Пецёфі на рускай ці на польскай мове. Не можа быць, каб ён не выдаваўся. Шкада, што ў нас ніхто з беларусаў да гэтага часу не перакладаў твораў гэтага рэвалюцыйнага паэта. Нікому да Пецёфі не ўдавалася ствараць вершаў, у якіх бы так непадзельна былі зліты жар сэрца і звон клінка, любоў і нянавісць да ворагаў, чуласць і рашучасць.

13/ІV

А галодным дням і канца не відаць. Здаецца, набліжаюся да нечага фатальнага. I ў паэзіі сваёй усё больш і больш бачу недахопаў. Перад галодным зрокам бляднеюць нават самыя, як мне здавалася раней, лепшыя мае вершы. Праўда, кожны мастацкі твор мусіць прайсці праз дзве судовыя інстанцыі: сучаснасць, якая часта памыляецца, і будучыню. Час выпраўляе ўсе памылкі. Таму і я іх пачынаю бачыць больш выразна.

14/ІV

Чакаю пісьма ад "Суполкі аўтараў кінасцэнарыстаў", дзе – перадавалі польскія сябры – зацікавіліся маімі паэмамі. Не думаю, што змест маіх паэм для іх падыдзе.

Над Закрэтам вецер разам з аблокамі гоніць некуды вараннё. Трэба будзе абысці газетныя вітрыны, бо ўжо другі дзень не знаю, што робіцца на свеце. Хацеў напісаць верш пра вясну, але тэма гэта настолькі выкарыстана і добрымі паэтамі і графаманамі, што мусіў адмовіцца ад гэтай думкі ці, лепш, адкласці яе на гадоў дванаццаць. Не дзіва, што Ю. Тувім напісаў пародыю на веснавыя вершы. Кожная тэма, калі яна стане агульнавядомай, акляпанай, мусіць закончыць сваё жыццё ў пародыі.

19/ІV

Рэмбо ў сваёй "Алхіміі слова" адкрыў колеры галосных літар, а я – колеры сваіх галодных дзён: панядзелак – белы, аўторак – сіні, серада – блакітная, чацвер – зялёны, пятніца – чырвоная, субота – чорная…

Хутчэй бы вярталася Лю. Тры разы хадзіў на вакзал яе сустракаць, хоць знаў, што яна яшчэ не можа прыехаць. Сёння вяртаўся дамоў у дождж. Нават рад быў, што такая золкая пагода і на вуліцы мала прахожых. Ідзеш – і ніхто табе не перашкаджае думаць. Толькі якім апусцелым здаўся мне горад!

Прыйшоў дамоў, а дождж усё шуміць і шуміць, то цішэй, то мацней барабаніць у шыбы. Засеў за вершы. Апошнімі часамі пачынае мне дакучаць "паэтычнасць", "прыгажосць" многіх твораў, у тым ліку і сваіх. Зараз у нас усе імкнуцца пісаць пад класікаў, і таму знік эксперымент. Не знаю, як доўга можа цягнуцца такі ненатуральны стан – стан бясконцай эксплуатацыі адкрыццяў нашых папярэднікаў.

20/ІV

Па просьбе Казіміра Голтрэта паслаў усе свае зборнікі ў "Суполку аўтараў кінасцэнарыстаў". У пісьме напісаў яму, што сумняваюся, каб сучасная польская цэнзура дазволіла яму паставіць фільм па маёй паэме "Нарач". "…Пішучы сваю паэму, я хацеў расказаць аб цяжкім жыцці і гераічнай барацьбе нарачанскіх рыбакоў за кавалак хлеба, за свае правы на гэтую зямлю, на якой жылі і злажылі свае косці іх дзяды і прадзеды… Што да варожбаў і забабонаў, якія вас цікавяць, дык іх можна знайсці ў нашым багатым фальклоры – у казках, песнях, паданнях. Праўда, гэтых скарбаў з гадамі становіцца менш. I на берагах Нарачы ўжо чуюцца завезеныя рознымі турыстамі, чыноўнікамі чужыя песні, шлягеры.

Мяняецца воблік людзей, сярод якіх можна сустрэць розных стральцоў, асаднікаў у "рагатыўках", "мацеюўках", людзей, якія гавораць на нейкім польска-беларускім жаргоне. Зямля тут бедная. Не ўдаўся ўлоў – бабы нясуць свае дываны і ручнікі прадаваць на мядзельскі рынак. Часта пасля такіх галодных дзён толькі лодка ды сетка астаюцца ў рыбака. Глыбока пад шэрымі сярмягамі і потнымі кашулямі схавана душа народа, а ў сасновых нетрах – непаўторнае хараство нашых азёр. Не ведаю, ці ўдасца Вам усё гэта зняць на сваю кінаплёнку…".

23/IV

Працую над сваёй даўжэзнай паэмай, хоць усё больш і больш пераконваюся, што грамадзянскія пазмы адыходзяць у мінулае, як адышлі ў мінулае паэты-прарокі, паэты-прапаведнікі. Трэба прызвычайвацца да ашчаднасці ў прыметніках, словах, колерах, да ашчаднасці свайго і чужога часу.

Ад Т. Буйніцкага дастаў некалькі вершаў Апалінэра. Хачу ўжыцца ў яго свабодны рытм, хоць у перакладах, гаварыў святы Геранім, найбольш красамоўны паэт становіцца заікам.

Абяцаў С. Паўловічу напісаць новую казку для дзяцей, а цяпер думаю: аб чым напісаць? Бацька мой заўсёды кажа, што пад трэцюю квадру і пад маладзік ніколі не трэба сеяць жыта. Праверу сёння, якая квадра, каб не пачынаць і мне сваёй сяўбы ў нешчаслівы час. А пакуль што перапісваю вестку з газеты: "На гары Ківашаў (Кітай) павесілі звон, які важыць 44 тысячы фунтаў, каб ён сваім гулам будзіў грэшныя душы, што апусціліся ў пякельныя нетры". А гэта – страфа з народнай песні, запісанай у 1933 годзе ў Азерцах, каля Глыбокага, з такім скочным рытмам, што, калі чытаеш, здаецца, самі ногі ідуць у танец:

Як у нас, так і ў вас,

А ўсё поле роўна:

Як і нам, так і вам

Пагуляці вольна…

26/ІV

Без грошай і без хлеба. Панёс некалькі сваіх зборнікаў у кнігарню С, які неспадзявана расшчодрыўся і выплаціў мне за іх 20 злотых: 11 злотых і 75 грошаў за прынесеныя кнігі, а 8 злотых 25 грошаў – аванс на маю новую паэму. Я папярэдзіў яго, што яшчэ не так хутка закончу яе. Згадзіўся пачакаць. Што за чорт? Ну, хай пачакае. Сёння маю чым заплаціць за кватэру. З радасці ў малачарні Гайбэра, што па вуліцы Міцкевіча, выпіў кубак малака. I так – зноў за работу! С. цікавіўся лёсам маіх герояў. Не знаю, ці будзе рад, калі даведаецца з паэмы, якімі шляхамі яны пайшлі. I ўсё ж у мяне няма ніякіх магчымасцей прадоўжыць свае ўпартае прабыванне ў Вільні. А тут яшчэ ўскладніліся абставіны і дома: вярнуўся з Аргенціны дзядзька Фадзей, і бацьку цяпер будзе цяжэй памагаць мне. I так мая пісаніна для дамашніх з’явілася неспадзяванай і незразумелай катастрофай, якая яшчэ невядома чым закончыцца. Атрымаў пісьмо ад М. Васілька. С. Паўловіч паказаў мне сваё пісьмо, якое ён таксама атрымаў ад яго. Страшныя пісьмы. Можа, раней я не разумеў М. Васілька, але і ён не ўяўляе і не разумее, у якіх абставінах сягоння жыву я і ўсе нашы таварышы. Трэба будзе паказаць гэтыя пісьмы Кастусю і таварышам. Хоць зараз мы, жабракі, яму не зможам памагчы. Набліжаецца першамайскае свята. Але цяжка паверыць, што ў гэты дзень будуць ляжаць згорнутымі нашы сцягі – сцягі, якія заўсёды палымнелі над шматтысячнымі радамі дэманстрантаў колерам надзеі, барацьбы і перамогі.

27/IV

Вяртаючыся з апошняга кінасеанса ў кінатэатры "Пан", дзе ў дадатак былі паказаны іспанскія танцы, я ўспомніў цудоўны балет Фелікса Парнэля "Памёр Мацюсь", а ўспомніўшы яго, прыгадаў і нашы казкі. Колькі ў іх можна было б знайсці яшчэ больш цікавых тэм для балета, оперы! Усё гэта ляжыць некранутым; а мо гэтак яго ўжо і нельга назваць: дзядзька Рыгор мне расказваў пра адкрыты рабунак нашых песень рознымі "этнографамі", якія перакладаюць іх на сваю мову і выдаюць за "крэсовы" польскі фальклор.

Дома ўжо ўсе спалі. Ледзь дазваніўся, каб адчынілі дзверы. Сашка казаў, што нехта прыходзіў да мяне, пытаўся, калі я паеду ў Пількаўшчыну. Можа, хто з маіх землякоў?

28/ІV

Сёння паэзія для мяне з’яўляецца краінай, у якую я без дазволу паліцыі і замежнага пашпарта ўцякаю адпачываць ад сумнай рэчаіснасці. Хацелася б напісаць пра вялікае каханне. Баюся толькі, што не змагу, бо і настрой не такі пагодлівы, і час не такі спрыяльны, і рэдактары не такія вальнадумныя, і цэнзура не такая рамантычная, і чытачы не такія падрыхтаваныя… Няўжо ніколі нельга будзе пісаць пра ўсё, што хацеў бы, і так, як хацеў бы?

29/ІV

Задыхаемся без свайго часопіса. Напісаў верш пра Бярозу. Занясу ў архіў, бо ўсё роўна ніхто яго не надрукуе. Каля рэдакцыі "Слова" сустрэў Ш. Прыгадалі часы нашай супольнай працы. Шкада, што не захавалася ў яго мая паэма "Семнаццаць", напісаная пад уплывам Блока. Цэнзура наклала на яе сваю лапу. Помню, пасля арышту следчы ўсё дапытваўся: "А не азначае назва паэмы – гадавіны рэвалюцыі ў Расіі?"

Ш. патаўсцеў, палысеў і, відаць, зусім адышоў ад палітыкі. Успомніў я яму пра нашу сустрэчу ў Лужках, якая яго вельмі напалохала, бо за мною тады былі разасланы паліцыяй гончыя лісты. Цяпер і самому яму смешна.

7/V

Прачытаў выступленне Ю. Бэка. Ясна адно: вайна не за гарамі. Толькі наш гаспадар ды яму падобныя могуць думаць, што Гітлера ўдасца спыніць нейкімі прамовамі.

К. прынёс мне падрадкоўнікі вершаў М. Шымеля. Ды толькі не да перакладаў мне зараз. Сяджу над сваімі вершамі. Па дзесяць раз іх перапісваю і ўсё не магу вырвацца з банальных вобразаў і стандартных уяўленняў.

Кароткае пісьмо з Шлькаўшчыны, з тых родных, глухіх мясцін, дзе людзі і сёння жывуць, як у часы аўтаркіі. Купляюць толькі соль ды сякую-такую крамніну, а ўсё іншае – свайго вырабу.

Пількаўшчына! Здаецца, нічога там прывабнага няма. Балоты, пералескі, буі, грэблі, валуны ды крушні… Але ўсё гэта для мяне з’яўляецца такім блізкім, ад чаго, як ад лёсу, нельга ўцячы, каб і хацеў. Вось і сягоння, прачытаўшы пісьмо ад бацькі, як заблукаўшага ў выраі жорава, мяне пацягнула дамоў.

Усё больш пераконваюся, што па-за маімі вершамі застаецца шмат жыццёвага матэрыялу для прозы. Можа, некалі і за яе вазьмуся, каб выкарыстаць яе неабмежаваныя магчымасці.

Пару гадзін правёў у антыкварным магазіне. Хоць ніводнай кнігі не купіў, бо не было грошаў, як у таго дзівака, які, хаваючыся ад дажджу, заўсёды забягаў у аўтамабільны магазін, прыцэньваўся, садзіўся за руль і пытаўся ў прадаўца, ці яму да твару колер машыны. Калі ж сціхаў дождж, ён, расчараваны, што не знайшоў пад свой густ машыны, выходзіў з магазіна.

22/V

Праз нашага знаёмага студэнта В. Папуцэвіча Лю атрымала на пару тыдняў працу на віленскім складзе насенных траў, а разам з ёю – і я. Цяпер штодзень ходзім на вуліцу Афярную (якая назва!). Праца як для мяне не такая цяжкая, толькі вельмі пыльная. Вяртаемся дамоў чорныя, як чэрці. За тыдзень можна зарабіць 16 злотых. Для мяне гэта – цэлы капітал. Разлічыўся з гаспадыняй за кватэру і яшчэ купіў сабе новыя штаны.

Вечарам забег да мяне I. Пасварыліся. Тыдзень таму я чытаў у музеі фрагменты "Сілаша", і ён, прававерны хадэк, не можа мне дараваць, што маладосць майго героя звязана з Масквой, з рэвалюцыяй. Уяўляю сабе, як заскуголяць усе мае крытыкі з Завальнай і Вострай Брамы, калі мне ўдасца закончыць сваю паэму. Праводзячы госця, напомніў яму, што ён апошнімі часамі парушае нашу ранейшую дамоўленасць, друкуючы ў сваім часопісе розныя антысавецкія матэрыялы.

24/V

На склад, дзе я працую, прыходзіў Я. Шутовіч і рэдактар львоўскіх "Сігналаў" Курылюк, які хацеў са мною сустрэцца. Але яны не адважыліся лезці ў наша пыльнае і душнае пекла, дзе рабочыя перасыпалі, узважвалі і складвалі ў сцірты мяхі з насеннем траў. Шкада, што я позна даведаўся пра гэты візіт. Пасля работы, абмыўшыся пад пажарным кранам, мы з Лю дамовіліся пайсці вечарам у кіно.

А ў горадзе такая гарачыня, што не знаем, як ад яе ратавацца. Апусцелі ўсе вуліцы. Толькі ля гасцініц дзяжураць дзень і ноч жанчыны з вачыма, галоднымі на спагаду.

25/V

Многія з нашых бунтарных паэтаў саромеюцца прызнацца ў любві да свайго роднага кутка, да сваёй хаты, сям’і, каб не палічылі іх абмежаванымі. Сам пра сябе магу сказаць, што край майго юнацтва стаў неадлучным ценем маёй паэзіі. Калісьці ў мяне было шмат любімых паэтаў, а зараз мне цяжка назваць нават некалькі імён. Я часта знаходжу цікавыя рэчы ў людзей, здавалася б, далёкіх мне; зноў жа, у блізкіх мне знаходжу шмат рэчаў слабых, якіх перш не заўважаў. Розніца паміж тым, што бачыў раней і зараз, – досыць значная. Колькі я ўжо адкрываў на небасхіле астравоў шчасця, а потым пераконваўся, што гэта былі землі, як і наша, поўныя гора і пакут. Зараз шукаю новых форм, вобразаў, фарбаў, рытмаў і рыфмаў. Рыфмы? Я яшчэ адбіваю перад імі паклоны, хоць яны пачынаюць мне здавацца непатрэбнымі мыліцамі. Напісаў верш "На астрожнай прагулцы".

– Хто там спявае?

– Гэта, пан стражнік,

Спявае смяротнік

У ізалятары трыццаць чацвёртым…

– Чаго ж гэта песню спявае?

– Бо іншай ён зброі не мае…

26/V

Ад М. даведаўся, што адзін з яго знаёмых атрымаў пісьмо ад Якуба Коласа, які быццам збіраецца ў Парыж і, магчыма, на пару дзён спыніцца ў Вільні ці ў Варшаве. Не знаю, наколькі ўсяму гэтаму можна верыць. З Кастусём дамовіліся, што я напішу пісьмо Якубу Коласу. Вечарам, калі ўсе паснулі, я накідаў чарнавік гэтага пісьма:

"Дарагі дзядзька Якуб Колас!

Да нас дайшла радасная вестка, што Вы збіраецеся наведаць сваю радзіму. Якое б гэта было шчасце для ўсіх землякоў – пабачыць Вас, пачуць Вашы словы – словы нашага народнага паэта і аднаго з перадавых будаўнікоў таго новага жыцця, за якое змагаюцца сёння мільёны людзей ва ўсім свеце.

Цяжкія абставіны, у якіх мы працуем, шмат каго змусілі адступіць з перадавых пазіцый літаратуры ці змоўкнуць назаўсёды. Але растуць новыя сілы, складаюцца новыя песні за калючымі дратамі Бярозы, за кратамі Лукішак і іншых астрогаў і катоўняў. I гэтых песняў не заглушыць ні свістам паліцэйскіх нагаек, ні звонам кайданоў.

Я ўжо некалькі разоў браўся за пяро, каб пра ўсё гэта Вам напісаць, але баяўся Вас непакоіць. Ды і слабая была надзея, што наш голас зможа прарвацца праз усе цэнзурныя і пагранічныя заставы і дайсці да Вас. Але сёння, калі над светам збіраюцца навальнічныя хмары і невядома якім – гаючым ці крывавым – дажджом абмываюць нашу шматпакутную зямлю, мне хочацца паслаць Вам гэта сваё пісьмо, а з ім паслаць Вам ад сябе і ад маіх сяброў сардэчныя прывітанні, шчырыя пажаданні добрага здароўя і поспехаў у Вашым вялікім і слаўным жыцці.

За апошнія гады мы разаралі шмат межаў, і таму, прыступаючы да новай веснавой сяўбы, хочацца параіцца, спытацца ў Вас: ці добра мы сеем, ці хутка зліюцца нашы хвалі каласоў у адно бясконцае мора, калі сустрэнуцца ў братэрскім поціску нашы рукі, калі за супольным бяседным сталом зазвіняць нашы вольныя песні?"

29/V

Яворскі піша ў сваім пісьме, што хоча выдаць невялікі зборнік маіх вершаў. Падчас канікул спрабуе перакласці майго "Кастуся Каліноўскага". Не знаю, ці быў калі Яворскі ў Беларусі, ці чуў калі нашу мову, але ў сваіх перакладах ён надзвычай дакладна перадае і рытм, і вобразнасць, і гучанне нашых вершаў.

У бібліятэцы "Кола паланістаў" дастаў гадавікі "Аколіцы паэтаў" (1935–1938) і "Камэны" (1933–1938). У "Камэне" сустрэў шмат новых для мяне імёнаў польскіх, рускіх, украінскіх, чэшскіх, славацкіх. Зараз часопіс часта друкуе і творы нашых беларускіх паэтаў. З рэдакцыі "Беларускага летапісу" атрымаў на рэцэнзіраванне некалькі вершаў пачынаючых паэтаў, хоць у ацэнцы твораў я асцерагаюся ўсё мераць на свой густ і ставіць адзнаку мінус, калі сустракаюся з іншым, нават не зразумелым для мяне складам вобразаў, думак. Але большасць вершаў, якія даюць у рэдакцыі, на вельмі нізкім узроўні.

30/V

Цэлы месяц не браўся за паэму. Прачытаў Славацкага, Тувіма, Пентака, Вітвіцкага, Скузу, Бялінскага (збор твораў, падораны В. Труцькам), Шчадрына, Шэрбурга, Ластоўскага… З захапленнем прачытаў гістарычную аповесць Парнацкага "Аэцый – апошні рымлянін", напісаную цудоўнай мовай. Шукаю Ч. Цянткевіча "Чалюскін", пра якую "Кур’ер варшаўскі" змясціў вельмі прыхільную рэцэнзію.

Адказаў на пісьмы М. Васілька і М. Машары. С. прыслаў цэлы сшытак вершаў, якія трэба будзе перадаць у рэдакцыю "Калосся". Можа, што з іх удасца надрукаваць, хоць усе гэтыя вершы цэнзура можа падвесці пад вядомыя артыкулы карнага кодэкса – 93 і 97.

1/VІ

Усе пакрыўджаныя маімі сатырычнымі вершамі і эпіграфамі збіраюцца даць у друку мне водпаведзь. А сабралася гэтых пакрыўджаных добры дзесятак, і амаль усе – зубры з рознымі ганаровымі, навуковымі і духоўнымі званнямі. Вось як. Ліха на іх!

Толькі ад часу з’яўлення майго "заганнага" твора да часу рэакцыі "абуранага чытача" звычайна мінае столькі часу, што я паспяваю стаць іншым, і мне здаецца – крытыкуюць ужо не мяне, а нейкага майго далёкага знаёмага. Але ў гэтым выпадку, калі задзяруцца, прыйдзецца яшчэ раз венікам сатыры сяго-таго адсцябаць. Праўда, ранейшыя мае сатырычныя вершы і эпіграмы былі, за рэдкім выняткам, без глыбокага філасофскага падтэксту, нагадвалі вясёлыя пустышкі, якія я нават не ўключаў у свае зборнікі. Трэба будзе змяніць свае адносіны да гэтага баявога жанру і падвучыцца ім валодаць у больш вопытных майстроў – Крапівы, Боя…

4/VІ

На Завальнай нехта аклікнуў мяне: "Не пазналі?.. Ну і сустрэча!.." Я сапраўды ледзь пазнаў былога канакрада па мянушцы Гняды, з якім калісьці сядзеў у адной камеры, калі ў 1933 годзе быў арыштаваны ў Глыбокім. Ён знаў неверагодную колькасць блатных песень. Тады ён памог мне пераслаць пісьмо Лю, у якім я пісаў ёй аб сваім арышце. I хоць сам ён быў непісьменны, але ведаў на памяць усе параграфы карнага кодэкса і сярод крымінальнікаў лічыўся адвакатам. Да мяне як палітычнага ён адносіўся з нейкай пашанай і здзіўленнем. Можа, таму, што падчас допытаў нашаму брату даставалася больш, як усім іншым арыштантам. Выглядаў ён зараз куды лепш, чым тады, падчас першай нашай сустрэчы. Хваліўся, што мае сталую працу ў нейкім павятовым гарадку, ажаніўся. Але цяжка паверыць, што гэты цыганскай натуры чалавек перайшоў на аседлае жыццё.

5/VІ

Пазычыў у Мілянцэвіча Хемінгуэя "Развітанне са зброяй". Відаць, нікуды не пайду, бо да вечара абяцаў прачытаць і вярнуць гэту кнігу. Кніга з першых старонак захапіла мяне сваім настроем, суровым рэалізмам і бязлітасным трагізмам герояў, праўдай без ніякіх прыкрас. Нідзе не магу дастаць Мальро "Часы пагарды". Шкада, што я да гэтага часу не прачытаў гэтай кнігі. Ад ракі, чапляючыся за вяршаліны сосен, з грымотамі плыве хмара. Ёсць надзея, што ў дождж ніхто сёння да мяне не прыйдзе. Змагу спакойна пачытаць і папрацаваць. Але перад тым, як узяцца чытаць, перапісваю ў першай рэдакцыі свой новы верш "У камісійным магазіне":

– Што вы прынеслі здаць?

Шапку? Такой дзіравай не возьмем.

Пінжак? Але ж на ім – лата на лаце.

Яго і рызнік у вас не купіў бы.

А штаны – праседжаныя да дзірак.

Дзе іх пан гэтак праседзеў?

Што? На Лукішках?

Не, мы нічога не можам прыняць.

Вы прапануеце рукі?

О, Езус-Марыя!

Ну, хто купіць гэткія рукі,

Параненыя кайданамі.

7/VІ

Ніяк не магу ўспомніць, у якой газеце чытаў я, што недзе каля Маладзечна ў аднаго музыканта-самавука ёсць скрыпка несмяротнага Страдзіварыуса. Музыкант атрымаў яе ў падарунак ад раненага аўстрыйскага афіцэра яшчэ ў гады Першай сусветнай вайны. Як я адразу не занатаваў гэтага цікавага факта! А цяпер – шукай ветру ў полі!

Дасталі з Кастусём некалькі нумароў парыжскай эмігранцкай газеты. Па першых нумарах цяжка было сарыентавацца, якога яна напрамку, і толькі зараз убачылі знаёмыя бела-чырвона-белыя са свастыкай вушы яе рэдактараў.

Сённяшні дзень быў такі гарачы, што аж уначы, нагрэтыя і асветленыя сонцам, калоны кафедральнага сабора, здавалася, гарэлі свечкамі і дыхалі жарам. Дома застаў госця – старога знаёмага К., што служыў парабкам у маёнтку пана Аскеркі ў Азерцах ля Глыбокага. Зараз, пасля Лукішак, шукае працы. Доўга праседзелі мы з ім, успамінаючы нашы першыя сустрэчы ў Азерцах, калі я хаваўся ў свайго дзядзькі Лявона Банькоўскага, нашы супольныя вандроўкі ў Докшыцы, Лужкі…

8/VІ

Прачытаў Пентака "Азбуку вачэй", "Зямля адплывае на захад" і "Яся Кунэфала". Надзвычай цікавы паэт. Эпіка яго, палітра яго – цяжарныя новымі адкрыццямі. Я гэта адчуваю, хоць не ўсё яшчэ ў ім для мяне зразумела.

Быў у Д. Як заўсёды, разгаварыліся з ім аб паэзіі. Ён прачытаў і пераклаў мне некалькі цікавых вершаў Градэ, Шымеля, Бергельсона і іншых віленскіх яўрэйскіх паэтаў. Абяцаў некалі зацягнуць мяне ў клуб "Макабі" на літаратурны вечар.

Дзядзька Рыгор падабраў пару маіх вершаў для К. Галкоўскага, які хоча на іх напісаць музыку. Я перагледзеў тэксты і папрасіў, каб ён не спяшаўся, пакуль я не зраблю іх больш пявучымі.

Каля Лукішак сустрэў групу арыштаваных, якіх пад вартай паліцыі кудысьці пераганялі. Усе былі скутыя. Напэўна – палітычныя. Прыгадаў сваё першае вяртанне з Лукішак. Бацька ўсю дарогу маўчаў, а я, каб адвесці прыкрую гутарку аб маім сумным лёсе, аб маёй "змарнаванай" будучыні, гаварыў аб набліжэнні рэвалюцыі ў Польшчы. Не знаю, ці пераканаў я свайго старога, але сам я быў рад, што ён мне не пярэчыў і слухаў. Гэта было, здаецца, самае вялікае маё палітычнае выступленне, бо цягнулася больш за тры гадзіны, ці каля 20 кіламетраў з Мядзела да Шлькаўшчыны.

9/VІ

Быў у К. Жыве ён у цеснай і цёмнай кануры. Добра, што з акна хоць весялейшы від: высокі абрывісты бераг Вілелкі, усеяны валунамі, далей – некалькі хат, за якімі – "край зубчаты бору". Ва ўсіх кутках – кнігі, газеты, часопісы, сярод якіх вельмі прыгожа і багата аформлены нумар "Аркадаў", прысвечаны слуцкім паясам. К. паказаў мне цікавую калекцыю рэпрадукцый Марка Шагала. Ён, відаць, любіць гэтага мастака: шмат цікавага расказваў мне пра яго, пра Кандзінскага, Малевіча. Паказаў некалькі работ Блёндэра, Стэрна, з якімі ён сустракаўся, калі жыў і вучыўся ў Кракаве. У сюжэтах шагалаўскіх ёсць шмат знаёмага мне з дзіцячых казак і кірмашных балаганаў. Толькі ўсё гэта перамешана з такой вакханаліяй фарбаў, якая і ў сне не прысніцца. Раней я быў вельмі скоры на канчатковыя вывады і безапеляцыйныя прысуды. Вельмі ж мне тады здавалася ўсё простым і зразумелым. Можа, некалі буду зайздросціць свайму былому "ўсязнайству". Цяпер асцярожней стараюся падыходзіць да ацэнкі, бо гісторыя літаратуры і мастацтва гаворыць, што асуджаныя часта перажывалі сваіх суддзяў і іх трыбуналы. Дамоў вяртаўся з пачуццём чалавека, які раптам разбагацеў. Ад бачаных мною карцін мастакоў я нёс з сабою нейкую дзівосную музыку, надзвычайнае спалучэнне колераў і непакой пошукаў. Мне здаецца, што патрабаваць ад мастацтва, каб яно было адбіццём толькі рэчаіснасці, – вельмі мала. Тады хопіць і фатографаў.

На Антокалі сустрэў П. Сергіевіча. Пабываў і ў яго майстэрні. На сцяне, побач з іншымі партрэтамі, вісіць адна з яго найлепшых работ – партрэт Лю. Паказаў ён мне шмат рэпрадукцый з карцін вялікіх мастакоў Адраджэння, прывезеных ім з Рыма. Казаў, усе грошы аддаў на іх. Хацеў і апошнія штаны прадаць, каб набыць яшчэ больш гэтых скарбаў, ды на свае старыя лахі не знайшоў пакупніка.

Пётр Сергіевіч – своеасаблівы, з ярка выражаным нацыянальным характарам, мастак. Толькі ў наш час, калі ад кожнага патрабуюцца выразныя, акрэсленыя погляды, ён можа здацца чалавекам, які слаба арыентуецца ў палітычных напрамках, класавых антаганізмах. I барацьбе. Яму ўсе здаюцца добрымі, шчырымі, самаахвярнымі, нават такія прайдзісветы, пра якіх перад сном і гаварыць не хочацца, каб не прысніліся. Адзін з іх стараецца ўгаварыць мастака напісаць карціну на нейкую сваю псеўдагістарычную тэму, другі – на рэлігійную, трэці…

– Як ты, брацятка, думаеш?

Я гавару, што думаю пра ўсе гэтыя прапановы. Не знаю, ці пераконваю яго, хоць ён, як вельмі далікатны гаспадар, не аспрэчвае свайго, можа, нават грубаватага ў выказваннях, госця. Але хутчэй за ўсё ён сам сваім мужыцкім інстынктам знаходзіць правільнае рашэнне. Бо, калі потым прыходжу да яго, бачу на сцяне некалькі новых партрэтаў яго браслаўскіх землякоў, на тварах якіх выразна выпісана іх класавая прыналежнасць, а ў вачах – мужыцкая ўпартасць і ўпэўненасць у сваіх сілах і вера ў лепшую будучыню.

Вяртаўся праз Бернардынскі парк. Ноч была цёплая, але велымі росная. Здаецца, з лістоў каштанаў можна б напіцца гэтай жывой вады, ад якой устаюць стаптаныя травы, знікае стома, маладзеюць людзі і зямля.

10/VІ

У паветры ўсё больш і больш пахне порахам. Чуваць, пачаліся на заходняй граніцы розныя гітлераўскія правакацыі. Ніколі, як сёлета, не прыязджала ў Заходнюю Беларусь столькі турыстаў і людзей на адпачынак з цэнтральных і іншых раёнаў Польшы. Толькі ўрадавыя газеты маўчаць. Тым, хто мог бы ўдарыць у набат, звязалі рукі; тым, хто мог бы сваім голасам папярэдзіць аб небяспецы, закрылі рот; тыя, хто павінен быў узначаліць барацьбу супроць фашызму, абяззброены. Але баюся, што могуць спраўдзіцца ўсе мае найгоршыя прадбачанні.

Ізноў узяўся за фальклор. Я часта вяртаюся да яго як да крыніцы, каб асвяжыць свае вусны, змыць з твару дарожны пыл. Але доўга каля гэтай крыніцы стараюся не затрымлівацца. Паэзія павінна адкрываць новае. Інакш яна перастане быць паэзіяй. А новае трэба шукаць на жыццэвых шляхах не толькі свайго, але і іншых народаў.

У К-ра дужа цікавая бібліятэка паэзіі. Я пазычыў у яго Рэмбо, Рыльке, Валеры, Малярмэ, Лесьмана – усіх найбольш выдатных сімвалістаў.

У Ігнацьеўскім завулку сустрэў групу арыштаваных. Наперадзе ішоў са скутымі рукамі, у сялянскай вопратцы яшчэ малады хлопец. Ён прыглядаўся да прахожых, быццам шукаў сярод іх некага знаёмага.

11/VІ

Каля Звярынецкага моста, дзе калісьці размяшчаўся цырк Станеўскіх, затрымаўся абоз цыганоў. Я спыніўся на хвіліну, каб палюбавацца на надзвычайную, яркую квяцістасць хустак жанчын. Некаторыя з іх, заўважыўшы, што я прыглядаюся, падыходзілі і прапаноўвалі паваражыць. Але нашто мне варажыць, калі я і без карт ведаю наперад, што мяне чакае дарога (паеду дамоў), што хутка атрымаю пісьмо ад сваёй бубновай, зычлівай мне асобы (Лю), а потым – пасланні з казённага дома (розныя судовыя павесткі), што і сам казённы дом даўно па мне сумуе (яшчэ шэсць месяцаў мушу адсядзець за свій зборнік "На этапах) і г. д.

Трэба будзе навесці распарадак у сваім часе. А то пасля сустрэчы з цыганамі паплёўся на вакзал, пазнаёміўся з раскладам цягнікоў, быццам мне яны маглі прывезці нейкую радасць. Так і змарнаваў увесь дзень на вандроўкі па горадзе. Прайшоў усе вуліцы, вылажаныя гладкім каменнем, потым – брукаваныя, далей – проста вуліцы, за якімі працягнулася сцяжына, якая завяла да Панарскіх узгоркаў і сосен.

12/VІ

Заходзіў сваткаўскі Ёська. Як ён мяне знайшоў у Вільні? Папрасіў, каб я яму даў свае зборнікі вершаў. Мы часта калісьці з дзедам і бацькам затрымліваліся ў яго карчме, паілі каня, грэліся. Помню, заўсёды ў яго – асабліва ў святочны дзень – было шумна і людна, а ў будні – грэліся, пілі гарэлку вазакі.

Недзе чытаў я, здаецца, у Быстрона, што даўней мужыкоў змушалі піць гарэлку, нават кожнаму падданаму вызначалі норму. Так і прывучылі народ да гэтага пякельнага зелля. Зараз у каго знойдуць самагон – караюць турмой і штрафам, а таму, хто выдасць самагоншчыка з яго апаратам, урад выплачвае значныя прэміі. Ёсель расказваў, што ў іх некаторыя малазямельныя і беспрацоўныя сяляне дамаўляюцца і выдаюць адзін аднаго, а потым папалам дзеляць узнагароду.

У Студэнцкім саюзе ад М. атрымаў два вершы Ф. Каравацкага. Але М. абяцаў мне даслаць яшчэ некалькі песень гэтага аўтара на беларускай і польскай мовах. Адну з іх я калісьці чуў. Песня харошая і баявая. Праўда, напісана яна ў стылі "дзядоўскім", крыху нагадвае валачобную. Толькі дзе іх надрукуеш?

Сёння К. завёў мяне ў нядаўна адкрытыя падземныя галерэі Дамініканскага касцёла, дзе мы ўбачылі горы змуміраваных трупаў. Гавораць, што ў часы шведскіх войнаў, калі эпідэмія халеры касіла жыхароў Вільні, манахі сцягвалі сюды памёршых і абкурвалі іх дымам, каб забіць гэту пошасць. Таму ўсе трупы і скляпенні падземных галерэй – чорныя. У адной з галерэй манах-праваднік паказаў нам раскрытую труну, у якой ляжаў у чырвоным аксамітным халаце нейкі магнат. Чамусьці жывот у яго накрыж разрэзаны і сшыты грубымі ніткамі. Побач – труп жанчыны з маленькім дзіцянём. Нават смерць не змагла разарваць абдымкі маці. Калі выйшлі на дзённае святло, здалося, што мы выйшлі з таго свету.

14/VІ

Прыехаўшы дамоў, абавязкова запішу ўсе назвы пількаўскіх урочышчаў. Я толькі помню некаторыя: Жукову, Краснаўку, Пружанку, Свінарку, Барсукі, Махнатку, Клецішча, Вялікі Бор, Тарчышнік, Вярхі, Нявераўскае, Бель, Дуброву, Сінюху, Плёсы, Мохаўку… Балотныя астравы: Малышкін, Слабодскі, Высокі, Пашкаў. Акрамя назваў урочышчаў яшчэ засталіся ў нас і назвы шнуроў. Няма і пядзі неахрышчанай, безыменнай зямлі…

Мне здаецца, што няма ў нас месца, дзе не было б паэзіі. Яна вакол нас, як паветра. Я яе знаходзіў і ў турэмнай адзіночцы, дзе былі толькі голыя сцены. Праўда, былі часы, калі я яе не бачыў, але гэта былі часы мае слепаты.

Апошнія дні я начытаўся розных замежных паэтаў, і ў маіх вачах выраслі многія нашы не толькі выдатныя, але і тыя, што ходзяць у званні "сярэдніх", а ў сапраўднасці з’яўляюцца паэтамі, вартымі большай увагі.

15/VІ

Пасля кожнай сустрэчы з Ш. даведваюся, што ён адкрыў новага геніяльнага пісьменніка і мастака. Я яму сказаў, што не займаюся і баюся займацца падобнымі прароцтвамі. Помню, калі пачыналі гаварыць пра нашых дамарослых прарокаў, дзядзька Фадзей смяяўся: "Усе прарокі ў мокры год вымакаюць, а ў суш высыхаюць. Не ведаю толькі, адкуль яны бяруцца зноў".

Прачытаў зборнік "На покуці" нашага беларускага ксяндза Бакі – Янкі Быліны. Я не буду крытыкаваць аўтара, які зрабіў непасільную для яго работу, напісаўшы гэты зборнік. Мова і вобразнасць яго – вельмі прымітыўныя, будова саміх твораў нагадвае нядзельныя пропаведзі ў касцёле. Але ў байках ёсць шмат народнага гумару, а ў вершах – шчырага пачуцця.

16/VІ

Калісьці, здаецца, Поль Фор выказаў думку, што паэзіяй нельга займацца, з ёй трэба нарадзіцца. Але ў нас паэзіяй займаюцца нават тыя, каго і на гарматны стрэл не трэба б да яе падпускаць.

Наведаў сваіх літоўскіх сяброў на Антокалі. Вяртаўся ад іх увечары. Не было куды спяшацца. Я узышоў на Замкавую гару, адкуль рукой падаць да Трохкрыжовай, увянчанай арыгінальным помнікам, бачным амаль з усіх кварталаў горада. Каля магілы паўстанцаў 1863 года – група турыстаў. Пад крыжам – цярновы, зроблены з дрэва, вянок. Вячэрняя зара доўга дагарае на шпілі, званіцы кафедральнага сабора, якая, быццам узняты палец праведніка, грозіць гораду, што западае ў змрок распусты, у пякельнае полымя разнаколерных рэкламных агнёў рэстаранаў, бараў, кіно, магазінаў… На галоўнай вуліцы – Міцкевіча – конная і пешая паліцыя. Чуваць быў нейкі скандал у рэстаране "Штраль": са студэнтамі пабіліся ваенныя. Каля магазіна спыніў мяне К. Досыць непрыемны чалавек, але патрэбны, бо толькі праз яго магу амаль рэгулярна чытаць у бібліятэцы савецкую прэсу. Угаворвае мяне ўзяцца за гістарычную тэму. А ва мне сядзіць нейкі чорт, які, калі нехта нешта раіць, штурхае ўсё рабіць наадварот. Пачаў мне хваліць анемічныя вершы А. Бартуля. Паспрачаліся. Я спытаў у К., ці чытаў ён паэтаў, творы якіх, на вялікі жаль, друкуюцца толькі ў розных абвінаваўчых актах. Не. А шкада!

17/VІ

Цэлымі днямі працую над новымі вершамі, раблю нарыхтоўкі, розныя нататкі, якія некалі прыдадуцца. Стараюся сарыентавацца ў джунглях розных сучасных напрамкаў і школ. Як няверны Фама, хачу да ўсяго дакрануцца сваімі рукамі, каб знаць, што чаго варта. У нас часта гаворыцца аб вернасці традыцыям. Сапраўднай традыцыяй павінен быць бунт супроць усяго, што аджыло свой век, бунт супроць розных схем, а не наследаванне адкрыццям мінулага.

18/VІ

Запісаў залатыя радкі з народнай песні:

З’ездзіў коніка гарцуючы,

Стаптаў боцікі танцуючы,

Сцёр шапачку кланяючыся,

Змачыў хустачку ўціраючыся.

А запісаў я гэта ад музыкі, калі апошні раз гасціў у свайго задубенскага дзядзькі Ігнася. Музыка вяртаўся з нейкага вяселля і, збіўшыся з дарогі, зайшоў на хутар. Дзядзька вывеў яго на гасцінец і паказаў, куды ісці. Доўга ў вячэрняй цішыні чуўся захмялелы спеў музыкі і рып яго гармоніка.

На рынку гаварылі дзве жанчыны пра некага, што ён жыве, як у раі. Цікавая тэма для сатырычнага верша: "Направа ад раю". Трэба будзе падумаць аб ёй, а пакуль запішу яшчэ адну тэму, якая даўно мяне непакоіць. Калі багі раздавалі ўсім людзям таленты, апошняму дастаўся толькі смех, на які ніхто не звяртаў увагі. Толькі потым з жахам схамянуліся багі, што чалавек, узброены смехам, можа аказацца дужэйшым за іх…

19/VІ

Заходзіў паліцыянт праверыць, ці дома я, ці не ўцёк куды. Убачыўшы ў дамавой (мальдунковай) кнізе, што я з Мядзельскай гміны, пачаў пералічваць знаёмыя вёскі, засценкі, маёнткі, у якіх ён быў, калі служыў у Крывічах.

– Не пашанцавала, – казаў. – Пасля нападу ў 1922 годзе партызан на пастарунак панізілі ў чыне і перавялі ў Вільню.

– Цяпер у вас, напэўна, менш работы? – запытаўся я ў яго. – Газеты пішуць, што кампартыя распушчана…

– Гэта я ведаю, але камуністы астаюцца камуністамі – вось бяда, – адказаў ён і паспяшаў развітацца.

Узяўся за недакончаныя вершы, хоць адчуваю, што за плячыма стаіць непажаданы чытач і сочыць за кожным маім словам. Таму і дзённік мой падобны да нейкага схову, з якога толькі я, калі не забуду, змагу некалі дастаць прыхаванае ад ліхіх вачэй і рук.

21/VІ

Цяжка расці сярод людзей, у якіх няма чаму павучыцца, сярод людзей, якія не могуць выбрацца са сваёй заходнебеларускай засцянковасці. У кнігарні на Вастрабрамскай сустрэў некалькі дзеячаў, з якімі паспрачаўся. Папракаюць нас, маладзейшых, у адсутнасці належнай пашаны да старэйшых, да таго, што яны зрабілі, і г. д. і г. д.

I ў той жа час баліць сэрца, гледзячы, як мы, у лапцях, бяжым, задыхаючыся, каб дагнаць суседзяў. А пакуль што на шырокім свеце пра нас амаль нічога не чуваць.

Забег у Студэнцкі саюз перагледзець газеты і перачакаць навальніцу. Падышла К., якая быццам цікавіцца беларускай паэзіяй.

– Што вас натхніла пісаць вершы? Каханне?

– Перш – цікавасць, а потым – злосць на неверагодную колькасць дрэнных вершаў у нас.

22/VІ

Сёння прыйшла больш дакладная вестка аб смерці Трахіма. Не веру, што ён мог пакончыць самагубствам. Ён, як жывы, стаіць перад маімі вачыма. Бачу яго, здаецца, у папяросным дыме (любіў шмат курыць), у цьмяным святле настольнай лямпы на Партовай, 9, у невялічкім пакойчыку Ніны Тарас і Зіны Еўтухоўскай, у якіх мы часта з ім сустракаліся, або на Сняговай, у Лю, куды ён заўсёды прыходзіў у змроку ночы, што зараз апусцілася над ім назаўсёды. Цяжка знайсці вінаватага ў яго арышце і смерці. Маглі за ім прасачыць, але я больш схільны думаць, што на яго след навялі тыя, з кім ён вёў перагаворы па лініі арганізацыі Народнага фронту. Сярод іх былі людзі, варожа настроеныя да нас і ад якіх усяго можна было дачакацца.

23/VI

Толькі што закончыў новую частку "Сілаша".

Пяюць і пяюць акрутні, палазы на марозе.

Над Лугам Зялёным – прозалаць дня.

Чырвоныя, сінія інею іскры маросяць,

Воўчым следам брыдзе на палях цішыня.

У вуліцы, на цёмных высокіх калках-верацёнах

Вецер снежнага кужалю туга павіў.

Дзе-нідзе чарнее гной на дарозе і гоніць

Сівер каліва сена – балотнай травы.

Льецца з вадой ля калодзежаў говар і стыне.

– А, здароў!.. На вяселле прыехаў дамоў?..

Сілаш плюшчыць вочы ад сонца, ад словаў Юстына

I ад яснай усмешкі ў ашчэры зубоў.

У хаце шумяць, як у подзе сялянскія жорны.

З бэлек капае зелень хваёвая ў дым.

Эх, белы прастор! Вераб’іны ты дзень навагодні!

Эх, аб чым, скрыпачы, граеце маладым?..

Чарадзеем сёння музыкант:

Быццам сонца выпіўшы, смяецца,

На цымбалы ападзе рука –

I заменіць струны ў белым вецер.

I шуміць той вецер каля ног,

Высака мяцелячы спадніцы,

Аж пакуль падлога і парог

Звонкім полымем не загарыцца.

А дыхне ад хмелю гарачэй, –

Адзавецца песняй зруб сасновы,

Васількі пасыплюцца з вачэй.

З-пад хусцін узорных, паркалёвых.

У прыўне цішэй. Сказы рвуцца, як ніткі, і чутна,

Як пра дальнія весткі гаворыць Сілаш.

Ужо сывараткай змрок цэдзіцца мутна

Праз аконныя шыбы. – Што ж добрага ў вас?..

I хлынуў праз вусны засмяглыя жаль перажыты,

Чырвань з ранаў, якіх не заціснеш рукой;

Устала жыццё з ніў, зімы малачаем прыкрытых,

Зашумела сівой галаўнёй, гавылой.

Падпёршы вушак, маладзіцы ў кутку гаварылі.

Перабралі пасажную скрыню, сватоў.

– Дыван адзін новы, – ўздыхнула салдатка Марыля, –

Сама бачыла, ў восем ці ў дзесяць нітоў,

I зрэб’я труба… Потым пелі і зноў уздыхалі,

Што на полкі няма тонкага палатна,

Што Зосю без даўніх варожбаў вялі, спатыкалі

I што плакала трохі замала яна.

За печ нехта лез ў кажуху скамарохам кудлатым.

Піск дзяўчат, шум, раскацісты смех за сталом;

Расставіўшы полы, з услона, на цэлую хату

Галасіста пяяў Пераброд петухом.

Адгарнуў чупрыну музыкант

З полымем вячэрняга загару

I лязом сярэбраным смыка

Перавёў па струнах, гулка ўдарыў.

Гарманіст гармонік расцягнуў,

I зайграў ён Нёманам бруістым

Пра юнацтва, маладосць-вясну,

Пра шляхі-дарогі ў полі чыстым.

I напеў той вырваўся з сяней,

Залунаў, акрылены, над Логам,

Дзе ярчэй у змроку і ярчэй

Расцвітала Млечная Дарога.

Агарак лучыны дыміць пахам бору – жывіцай,

Быццам ноч развіваецца дымам з матка.

У чалесніку тлее вуголле Мядзведзіцай, Сітцам;

Льецца месяц з кужэльных махроў ручніка.

Паўзе па іконе прусак ці мо іншая мошка.

Святы зморшчыўся, быццам сабраўся чхаць,

Ды страх разбудзіць тых, што дрэмлюць на ложках,

На падлозе і на лавах, змарыўшыся, покатам спяць.

Маўчыць цудатворац. За посцілкай чуецца голас:

– Не храпі так, Сымон, а то нельга заснуць.

Казала, не пі… ды прачніся… З каленяў голых,

Чуеш, коўдру сцягнуў… – Ціха ў цёмную муць

Словы падаюць: – Эх, баба!.. Ну, што табе трэба?..

Засынаючы, зноў храпе глуха Сымон.

А потым на вочы, здаецца, спусцілася неба,

I Сілаш не пачуў, як абняў яго сон.

Прыснілася: ляціць стада дзікае качак,

Дзед Сцяпан папраўляе вясеннюю снасць.

Нясе вецер з поля журботнае водгулле – плача

Расой слёз незасеяная цаліна…

Збудзіўся…

За посцілкай чуюцца ціхія ўсхліпы.

Зосі плач нейкім страхам праймае яго.

Мо выйсці?..

Завесы дзвярэй адклікаюцца скрыпам.

Рэдка ў шыбах замёрзлых міргае агонь.

Другі канец хаты вяселлем яшчэ ўсё буяніць.

На дварышчы мінуў Сілаш коней, вазкі.

Ляжыць у адным Пераброд, абымаючы сані,

Спіць асаднік расхрыстаны. А з-за ракі,

Світаючы, снежныя стужкі нясе вецер полем –

I прыемна іх шолах кладзецца ля ног.

Вобраз Марты чамусьці ўстае ў гэтым снежным

прыволлі.

Тут не гэта заносіць мяцельная ноч…

Далёка ўздымаецца, пунсавеючы, золак,

Плыве на пагорку круты перакат.

Тады Сілаш бачыць ля жэрдзяў гнілых

частакола

Яшчэ не замецены след адзінокі шашка.

27/VІ

Чакаю, як ля мора пагоды, лепшых дзён. Прызнацца, гэта крыху абнадзейвае. I чытаю. Чытаю розных аптымістаў і пранізаных песімізмам і катастрафізмам жагарыстаў. Баюся, што апошнія могуць аказацца большымі правідцамі будучыні, бо толькі сляпыя не бачаць набліжэння навальніцы. А што да напрамкаў у сучаснай літаратуры, дык зараз, бадай, няма нейкага аднаго універсальнага напрамку, які падабаўся б усім. Можа, гэта – часовая з’ява?

28/VІ

Надышлі так званыя "Дні мора". У гэты час на чыгунцы прадаюць зусім танныя білеты ў Гдыню, з чаго вырашыў пакарыстаць і я. Кошт майго падарожжа ўзялося аплаціць Варшаўскае Беларускае культурнае таварыства, з той умовай, што я ў іх спынюся на некалькі дзён і выступлю на літаратурных вечарах. Неспадзявана ў вагоне сустрэў свайго друга Ёнаса Каросаса. Нам нават удалося размясціцца ў адным купэ. Не адрываючыся ад акна, я з цікавасцю глядзеў на незнаёмыя мне краявіды цэнтральнай Польшы, Памор’я. На світанні, калі цягнік наблізіўся да граніцы "вольнага горада Гданьска", кандуктар, асцерагаючыся розных эксцэсаў са стараны гітлераўцаў, папярэдзіў пасажыраў, каб не адчынялі вокны. I так мы праехалі па замініраванай тэрыторыі, па зямлі, дзе ўжо тлее вогнішча вайны. Ніхто не вымавіў уголас гэтага страшнага слова, але яго смяротны подых адчуваўся і ў нашым маўчанні.

Цягнік памалу прайшоў нейкім змрочным каньёнам. На перакінутым цераз чыгуначнае палатно мосце я ўпершыню ўбачыў двух фашыстаў са свастыкай на рукавах. Дык вось яны – сучасныя інквізітары, якія пад гул маршаў "Хорст Вессель" і "Deutshchlanlid" палілі несмяротныя творы чалавечага розуму і якія ператварылі Нямеччыну ў велізарны канцлагер. А там, дзе паляць кнігі, – калісьці перасцерагаў Гейнэ, – урэшце паляць і людзей…

Аж усе лягчэй уздыхнулі, калі Гданьск астаўся за намі і мы ўбачылі мора. На рэйдзе стаялі грузавыя, пасажырскія і ваенныя караблі. Наш цягнік спыніўся на гданьскім вакзале, мы ўсе высыпалі з вагонаў на перон.

Я ўпершыню бачыў такія светлыя, шырокія, толькі што збудаваныя новымі гмахамі вуліцы. Гдыня, як вядома, была самым маладым партовым горадам Польшчы, пабудаваным за апошнія 10–15 год на месцы невялічкага рыбацкага пасёлка. I, можа, таму ўсе гэтыя новыя дамы, партовыя краны і мачты караблёў мне здаліся дэкарацыямі да нейкага спектакля, у якім і мы ўдзельнічаем, хоць не знаем ні сваіх роляў, ні таго, чым ён закончыцца. Прызнацца, хоць я ўпершыню бачыў мора, але столькі разоў і мае папярэднікі, і мае сучаснікі, і я рыфмавалі яго ў сваіх вершах, што яно не зрабіла на мяне такога ўражання, як я спадзяваўся. Можа, яшчэ і таму, што ўсе мы часта яго малявалі бурным, грозным, а сёння яно было прыгожае, спакойнае, а хвалі на ім былі не большыя, чым на маёй Нарачы.

Наш экскурсавод – вельмі падобны да коміка Макса Ліндэра і такі ж, як той, без меры шчодры на жарты – пачаў збіраць нашу турысцкую групу, каб паказаць Гдыню і порт. Шум. Гам. Я пакінуў усіх і адзін пайшоў блукаць па горадзе, у якім нельга заблудзіцца, бо адусюль відаць мора і мачты караблёў, а вуліцы ўсе – шырокія і простыя і не такія блытаныя, як у Вільні.

29/VІ

Учора позна вярнуліся на начлег у свае вагоны. Вярнуліся, змораныя чайкамі, сонцам, ветразямі, шумам Балтыкі. Найбольшае ўражанне пакінуў паўвостраў Гэль, які падобны да жоўтага, распаленага ў сонцы нажа. Нехта аж па дзяржанне ўбіў яго ў грудзі мора, і мо таму яно стогне і днём і ноччу. У пошуках бурштыну мы далёка прайшлі па лязе гэтага нажа, то хаваючыся ў засень пагнутых штормамі сосен, то акунаючыся ў асвяжаючую кіпень хваль.

Чамусьці зусім не хацелася спаць. Гутарка зайшла аб творчасці У. Уітмена, потым аб нацыянальным характары. Дарэчы, здаецца, ніхто ў нас гэтым пытаннем не займаўся. Самі мы сябе захвальвалі аж да ташнаты, а чужыя людзі часта няслушна і абразліва чарнілі нас. А характар кожнага народа складаецца не толькі з сумы адных станоўчых рысаў, але і з адмоўных. I, напэўна, ёсць шмат супольных рысаў у характары розных народаў, асабліва – блізкіх. Але ёсць у нас адна "свая" неад’емная рыса, якой, здаецца, ні ў кога з нашых суседзяў не сустрэнеш і якая склалася ў выніку розных гістарычных працэсаў, гэта – абыякавасць да сваёй мовы і культуры…