Перад сном яшчэ паспеў прагледзець газеты. Гучныя і пустыя словы: прапаганда сілы "мацарствовасці" (вялікадзяржаўнасці), непераможнасці. На каго ўсё гэта разлічана? Праўда, гэта прапаганда нічым не падмацаванага аптымізму некаторых так засляпіла, што яны перасталі бачыць горкую і трывожную рэчаіснасць.

Ноччу наш вагон кудысьці перагналі на іншую каляю. Доўга з ражком стрэлачніка пераклікаўся манеўровы паравоз. Потым усё сціхла: толькі відаць было, як у начным небе кагосьці шукаў пражэктар.


30/VІ


I так, я апынуўся на радзіме кашубаў. Праўда, у Гдыні не так лёгка сустрэць гэтых спрадвечных гаспадароў Памор’я, якіх бязлітасна вынішчалі крыжакі і германізавалі прускія юнкеры. Ды і зараз да іх адносяцца, як да нейкіх дзівакоў, што трымаюцца сваіх звычаяў і нават выдаюць газету на сваёй "гвары", на мове шорсткай, як прыбярэжны жвір, з адгалоскамі хваль, што вымываюць бурштын, на мове шумнай, як гэты вецер, што свішча ў рыбацкіх сетках і прыземістых соснах. З Каменнай гары – незабыўны від на Гданьскі заліў. Ля пірса высіцца грамада пасажырскага карабля "Шлсудскі". На беразе зачарпнуў жменяй марской вады. Яна мне здалася толькі злёгку салёнай. Хвалі гайдалі некалькі медуз. Нізка кружылі чайкі. Я папрасіў фатографа зняць нас з Ё. Каросасам. Мы і не агледзеліся, як ён шчоўкнуў сваім апаратам і ўручыў мне сваю візітную картку (Гдыня, Агенцтва фатографаў-аматараў. Тэлефон 35–34), сказаўшы: "Пасля паўдня зможаце атрымаць свае здымкі".

Пацягнуўся на рынак, дзе высіліся цэлыя горы шчупакоў, вугроў, ляшчоў, нейкіх цёсаў, цэршаў, флёндраў, доршаў, макрэляў… Я пачаў запісваць назвы рыб, а потым кінуў – усё роўна ўсіх не пералічыў бы.

А на рынку, як і ў нас, адчуваецца недахоп сярэбранай дробязі. Ці не пачалі яе толькі ўсе збіраць, бо, у выпадку вайны, папяровыя грошы ў першую чаргу губляюць сваю вартасць.


1/VІІ


Раніцай прыехаў у Варшаву. Горад яшчэ спаў. Толькі адны дворнікі замяталі вуліцы, узнімаючы хмары пылу. На вакзале мяне сустрэў Г., з якім мы пайшлі на яго кватэру. Жыў ён у шматпавярховай камяніцы, у цесным і змрочным невялічкім халасцяцкім пакойчыку, заваленым кнігамі, газетамі. Адно акно і тое ўпіралася ў нейкую брудную, заплеснелую сцяну. Пасля снядання Г. пазнаёміў мяне з праграмай маіх сустрэч, і мы пайшлі яе рэалізаваць. Дні майго прабывання ў Варшаве, відаць, шчыльна будуць запоўнены рознымі сустрэчамі, а мне яшчэ хацелася б наведаць маіх літоўскіх сяброў – А. Жукаўскаса і I. Кекштаса, якія тут недзе вучацца, і абавязкова пабачыцца з Войцехам Скузам – ініцыятарам арганізацыі сялянскіх пісьменнікаў Польшчы. Гэтымі днямі я прачытаў яго цікавы зборнік вершаў "Фарнале" ("Возчыкі", ці "Фурманы"), дзе быў змешчаны і яго ўступ-маніфест:

"…Мяшчанства, пафутурыстычнае ўскладненне рыфмаў і метафар, мусіць адступіць перад беспасрэднасцю простага слова, як мусяць адступіць штучныя контуры, мёртвыя майстэрні вершапробаў, адмерваючых кожнае сваё слова параграфамі, бяздумнымі правіламі, перад абліччам песні народнай на вуліцы ў часы, калі ўздымаюцца барыкады…".

Не ўсё яшчэ мне зразумела ў гэтай "праграме", але я адчуваю, што гутарка ідзе аб рэвалюцыйнай літаратуры. А гэта – галоўнае. Вярнуўшыся дамоў, перакладу некаторыя яго вершы. Мне здаецца, радаслоўная сялянскай паэзіі Войцеха Скузы ідзе ад геніяльнага "Слова пра Якуба Шэлю" Б. Ясенскага.

На рагу Мазавецкай і Траўгута купіў "Работніка", каб крыху пазнаёміцца з падзеямі апошніх дзён.


2/VІІ


Бясконцыя вандроўкі па Варшаве. Прызнацца, упершыню нікога не асцерагаючыся, я хаджу па гэтым горадзе. Нават няма калі прысесці і занатаваць свае ўражанні. На вечары ў "Асветным таварыстве беларусаў у Варшаве" (на вул. Свентакшыскай, 9-18) сустрэўся з некаторымі сваімі старымі таварышамі – студэнтамі і рабочымі. Падарылі мне букет кветак і новы партфель, у якім я паабяцаў ім да наступнай сустрэчы прывезці новыя творы. На вечары сярод прысутных было шмат нейкіх незнаёмых людзей, сярод якіх, напэўна, былі і такія, якія прыйшлі не толькі паслухаць мае вершы. Таму ў гутарцы з імі я стараўся не выходзіць за межы спраў літаратурных.


3/VІІ


Калі сёння ішоў выступаць у Саюз польскіх пісьменнікаў (в. Перацкага, д. 16, кв. 8), прызнацца, хваляваўся больш, як заўсёды, бо не знаў, як там сустрэнуць і хто будзе прысутнічаць. Тое, што я знаў пра гэты саюз, не магло мяне асабліва радаваць. На чале арганізацыі стаялі людзі з яўнымі прафашысцкімі сімпатыямі, блізкія да ўрадавых кругоў, і беларускі паэт для іх быў, напэўна, нейкай "крэсавай" экзатычнай з’явай, чалавекам, які цудам уцалеў пасля столькіх год гаспадарання іх – паланізацыі і пацыфікацыі Заходняй Беларусі. Вечар павінен быў пачацца ў 17 г. 30 м. Прыйшоў я крыху раней. Сустрэў мяне прэзэс пан Гётэль – чалавек сярэдняга росту, з выглядам сытага купчыка, у якога інтэрас дае добры даход. Пазнаёміў ён мяне з прысутнымі польскімі пісьменнікамі. Чытаць я пачаў вершы, перакладзеныя на польскую мову (Яворскім, Путрамантам), а потым чытаў на сваёй роднай мове. Не знаю, ці разумелі мае слухачы тое, што я чытаў па-беларуску, бо нехта ў перапынку пытаўся ў мяне: "Што такое – "не варта тужыць"?" I калі я растлумачыў, Мальхіор Ваньковіч, які вырас на Беларусі (на Случчыне) і добра знаў нашу мову, дадаў жартам: "Калега правільна зразумеў – "не варта тужыць" як "не варта тут жыць". На вечар чагосьці прыцягнуўся і вядомы ўкраінскі нацыяналіст – паэт Е. Маланюк, прынёс мне свой зборнік "Персцень Палікрата". Тут жа я сустрэўся з вельмі цікавым паэтам і сціплым чалавекам К. Вайнтраўбам. Ён мне падарыў свае два зборнікі вершаў: "Варожы час" і "Спроба вяртання". Гётэль пацікавіўся (не знаю, ад каго ён даведаўся), за што быў канфіскаваны мой першы зборнік "На этапах", распытваў пра беларускіх пісьменнікаў, якія працуюць у Вільні, якія ў нас выдаюцца газеты і часопісы. Гутарка ў мяне з ім не клеілася, і я дужа быў удзячны М. Ваньковічу, калі той запрасіў мяне і яшчэ некалькі чалавек да сябе на абед.

Ноччу доўга не мог заснуць. Пачаў чытаць падораную мне М. Ваньковічам кнігу яго "Шчанячыя гады" – пра сваё маленства. Мне здаецца, што –зараз у Польшчы адчуваюць сантымент да нашай мовы, культуры. Але ад гэтага да сапраўднай зацікаўленасці беларускім пытаннем – яшчэ вельмі і вельмі далёка.


4/VІІ


У чайной на Маршалкоўскай я сустрэўся з Я. Урбановічам і А. Шыдлоўскім. Запрашалі, каб я прыехаў да іх у Атвоцк, але я адмовіўся, бо яшчэ было ў мяне некалькі запланаваных сустрэч з пісьменнікамі, ды і не хацелася надаўжэй затрымлівацца ў Варшаве. Урбановіч вельмі шкадаваў, што я не магу пазнаёміцца з яго атвоцкімі сябрамі – рабочымі і студэнтамі, якія не мелі магчымасці прыехаць на мой літаратурны вечар. Казаў, што беларускія рабочыя ў Варшаве збіраюцца выдаваць сваю газету, і запытаўся, ці не згадзіўся б я быць яе літаратурным рэдактарам. Я пацікавіўся, хто будзе фінансаваць гэты орган. Урбановіч нічога канкрэтнага не змог адказаць. Спробу выдання газеты толькі за грамадскія складкі, без падтрымкі нейкай масавай арганізацыі я лічыў справай не толькі цяжкай, але і безнадзейнай. Што да майго ўдзелу ў газеце, дык мне хацелася параіцца з некаторымі маімі варшаўскімі сябрамі, і асабліва – з Кастусём (Міронам Емяльянавічам Крыштафовічам). Урбановіч нават абяцаў, калі я перабяруся ў Варшаву, падшукаць нейкую для мяне працу, каб я мог тут жыць. Прызнацца, ідэя гэта мне падабалася, бо ўжо надакучыла сядзець і нечага чакаць. Адзін час я нават збіраўся паехаць у Хожаў, дзе, як пісала Лю, яе швагер Л. Блятон можа памагчы мне знайсці працу на разборцы старых фабрычных каміноў. А потым я думаў падацца ў Чэхаславакію ці ў Літву, дзе пастараўся б паступіць ва універсітэт. З гэтых краін не так цяжка можна было б зноў вярнуцца ў Заходнюю Беларусь. За нелегальны пераход давалі ўсяго некалькі месяцаў турмы. Можна было б, папярэдне дамовіўшыся з таварышамі, паспрабаваць ажыццявіць гэты план, але я яго ўсё адкладваў і адкладваў. Як і ўсе мае таварышы, чакаў змен. I чым даўжэй зацягвалася гэта чаканне, я з большай упартасцю стаяў на сваім – можа, зусім нікому не патрэбным – пасту: вёў перапіску з былымі карэспандэнтамі і супрацоўнікамі "Нашай волі", "Беларускай старонкі", газеты "Папросту", паэтамі, якія згуртаваліся каля "Беларускага летапісу" і "Калоссяў"… Вечарам быў у Вайнтраўба. Яго дужа сімпатычная жонка – пані Ёанна – пачаставала мяне пончыкамі і чаем. Гасцінныя гаспадары запрашалі, калі буду ў Варшаве, заходзіць да іх. Развітваючыся, я паабяцаў прыслаць ім свае зборнікі, а Вайнтраўб – дамовіцца са знаёмымі рэдактарамі, каб яны рэгулярна высылалі свае газеты і часопісы. Калі я выйшаў ад Вайнтраўба, Маршалкоўская ўжо ззяла ўсімі сваімі разнаколернымі агнямі вітрын і рэклам. Зараз Варшава мне здалася вельмі прыгожай, хоць нейкая трывога і адчувалася ў яе шумным і бурлівым жыцці. На сценах дамоў віднеліся велізарныя плакаты. Я думаў, што гэта – рэклама новага фільма, але, прыгледзеўшыся, на адным з іх убачыў партрэт маршала Рыдза-Сміглага і аршыннымі літарамі напісаныя яго словы: "Не толькі вопраткі, але і гузіка ад яе нікому не аддадзім", а на другім: "Маршал, вядзі нас наперад!..". Куды вядзі? Супроць каго? Відаць, крутая заварваецца каша. Трэба хутчэй вяртацца дамоў. Да адыходу цягніка было яшчэ некалькі гадзін. Г. паказаў мне велізарны гмах варшаўскай палітэхнікі, калісьці пабудаваны архітэктарам С. Шылерам за складкі варшаўскіх мяшчан, якія збіраліся гойна сустрэць цара, ды той пабаяўся прыехаць. Гэты будынак даўно ўжо стаў гістарычным. На працягу апошніх дзесяцігоддзяў у ім было шмат бурлівых студэнцкіх мітынгаў, рэвалюцыйных выступленняў. Мае варшаўскія старыя і новыя знаёмыя абяцалі прыйсці на вакзал праводзіць. Не люблю я самой працэдуры нудных развітанняў, і наогул ніякіх развітанняў. Дужа шкадую, што мне не ўдалося пасля літаратурнага вечара, на якім быў Міхал Забэйда-Суміцкі, наведаць яго. Мы ўсё з ім сустракаемся на скрыжаваннях, і ні разу нам не ўдаецца пагаварыць у спакойных дамашніх абставінах, пагаварыць аб літаратуры, аб мастацтве.

А цяпер, калі на кожным кроку вісяць плакаты, якія заклікаюць да абароны, гатоўнасці змагацца, а гэта значыць, што небяспека вайны зусім наблізілася да нас, хто знае, калі зноў сыдуцца нашы крутыя шляхі-дарогі.


5/VІІ


Іржа Іржавіч Эсэрман

Калісьці атрымаў ад бацькі

У спадчыну чырвоны бант

Са светапоглядам лайдацкім.


Ёсць хлеб, соль, грошыкі ў яго,

Дыплом акадэмічны мае…

Але – для крытыка майго –

Яшчэ шмат клёпак не хапае.


Усё часцей пачынаю ўцякаць у краіну Іроніі – уцякаць ад розных няпрошаных гасцей, затхлага паветра і банальнасці. Прыехаў па сваіх справах мой зямляк Н., пра якога суседзі калісьці гаварылі: вельмі любіць на сенажаці закасіць за чужую мяжу, на полі – зажаць, на базары – вытаргаваць, у карчме – выпіць і накурыцца за чые-небудзь грошы, а ў папа – за гнілыя яйкі атрымаць адпушчэнне грахоў. На Цмэнтарнай сустрэўся з Насцяй Стэфановіч. У 1932 годзе яна больш за два месяцы мяне хавала ад розных лягавых. Мужа яе, шаўца, дома не засталі. А шкада. Я ўсё не трачу надзеі пры дапамозе сяброў падшукаць нейкую працу Кастусю. Сёння расказаў яму пра свае варшаўскія сустрэчы, уражанні, а ён – пра свае невясёлыя прыгоды. Галадае. Добра, што Лю паклікала на абед, і яе маці чым мела пачаставала нас. I ўсё ж, не зважаючы на нягоды, Кастусь трымаецца, як салдат на сваім пасту, хоць, можа, тыя, што яго паставілі, даўно забыліся на гэты ўчастак фронту. I ён сам гэта знае. I ўсё роўна не падае духам. Я з захапленнем гляджу на яго і ўспамінаю баладу Мікалая Ціханава пра цвікі.


6/VІІ


У рукапісны фонд Беларускага музея занёс чарговую порцыю грыпсаў – астрожных вершаў. Трэба будзе параіцца з Кастусём, што з імі рабіць. Малая ўцеха, што, выратаваныя з астрога, яны будуць ляжаць, як забальзаміраваныя, у музеі. Шукаю чэрвеньскага нумара "Літаратуры і мастацтва". Чуў ад Я. Шутовіча, што там надрукаваны дасціпны артыкул – памфлет Міхася Лынькова "Пра некаторых Угрум-Бурчэевых, ці Прыгоды аднаго Лінгвіста".

Легенда нашага часу: быццам Марконі пакончыў жыццё самагубствам, каб толькі не аддаць Мусаліні адкрытыя ім праменні смерці.

Зноў атрымаў даўжэзны ліст ад X. Эпісталаманія яго стала хранічнай хваробай. Калісьці раіў яму, каб ён пісаў толькі пра справы сур’ёзныя, а пра іншыя будзе час пагаварыць і на тым свеце.

Амаль паўдня правёў у Бернардынскім парку. Чакаючы Кастуся, я прымасціўся на лаўцы, каля нейкага тоўстага і круглага, як порхаўка, клерыка, які сядзеў, заглыбіўшыся ў свой брэвяж. I я пачаў быў разглядаць апошні нумар "Сігналаў", час ад часу паглядаючы на алею, дзе гуляла грамада дзяцей і праплывалі цені аблокаў. Яны былі цяжкія, шэрыя, падобныя да ваенных караблёў, што нядаўна бачыў на гданьскім рэйдзе.

Сёння доўга гаварылі з Кастусём аб нашай будучай працы. Прыйшлі чуткі з Францыі, што партыя зноў будзе адноўлена. Але колькі ўжо было падобных чутак! Начытаўшыся Гейнэ і Віткацага, узяўся за сатырычныя вершы. Сатыра часам памагае больш ясна бачыць сваю мелізну, апошнія станцыі аджыўшых свой век літаратурных напрамкаў.

Усё больш пераконваюся, што паэма мая распадаецца на часткі, якія мне не хочацца і нітаваць. Я нават не перажываю сваю няўдачу. Паасобныя лірычныя адступленні трэба будзе зрабіць вершамі. Анахранізмам вее ад паэтаў, у якіх толькі зарыфмованыя падзеі. Ламаю галаву: якой павінна быць новая эпіка? Ды і ў лірыцы сучаснай адбываюцца нейкія тэктанічныя зрухі. Я іх яшчэ не магу акрэсліць, хоць і адчуваю, улаўліваю ў творчасці некаторых сучасных паэтаў. Відаць, у літаратуры не апошнімі былі канфлікты і баталіі паміж класікамі і рамантыкамі, рамантыкамі і пазітывістамі… Ды, відаць, не канфліктаў, не спаборніцтва трэба баяцца, а адсутнасці іх.

Атрымаў падрадкоўнікі двух вершаў Д. Пампуціса. За апошнія гады крыху лепш пазнаёміўся з літоўскай паэзіяй. Самае цікавае тое, што ў нашых суседзяў пачала тут развівацца і проза (А. Жукаўскас, I. Радзюліс, П. Свірга, В. Русакайтэ), чаго нельга сказаць пра нас. Цікавы артыкул пра літоўскую літаратуру быў у "Сігналах" (15/ІII 1939 г.) Ёнаса Дагыса (Каросаса). Калі развіццё паэзіі – характэрная з’ява для ўсіх маладых літаратур, дык нешта вельмі доўга цягнецца наша маладосць. Ніяк не можам пасталець. А пара.

Ад украінскіх сяброў прынёс два тамы М. Чарэмшына і некалькі сшыткаў "Гісторыі ўкраінскай культуры", якая, здаецца, пачала выходзіць у 1936 г. Курылюк піша, што хутка выйдзе анталогія ўкраінскай паэзіі "50 з гэтай і той стараны Збруча".

Сёння наш гаспадар пан К. Шаф’янскі, прыйшоўшы са сваёй установы, расказваў, што іх інструктавалі, як захоўвацца ў часе паветранай атакі: трэба на агародах, на скверах капаць акопы, папяровымі стужкамі заклейваць вокны, падрыхтаваць вёдры з пяском і вадой, бусакі, драбіны для тушэння пажараў. Слабы гэты ратунак пры сучаснай тэхніцы знішчэння, калі вал артылерыйскага агню (бачыў у кіно) змятае ўсё. Роля салдата зведзена да ролі мішэні, якая мусіць сваімі грудзьмі спыніць кулю. Адлегласць ад жыцця да смерці скарацілася ў сотні раз.

Перад сном прачытаў – ужо каторы раз! – адну з самых трагічных калыханак – калыханку Ф. Багушэвіча.

Накідаў праграму-мінімум на заўтра: прачытаць зборнік Н. Кубінца "На новую грань", матэрыялы пра Грынявіцкага (на вялікі жаль, вельмі мала ўдалося знайсці) і, узброіўшыся слоўнікам, "Вечны дзень" Г. Гейма.


7/VІІ


На Пагулянцы грыміць ваенны аркестр. Здаецца, Платон гаварыў, што музыка дрэнна ўплывае на развіццё духу. Відаць, ён меў на ўвазе ваенную музыку, бо і ў старажытнай Грэцыі перад бітвай ігралі ў трубы…

На пару хвілін забег да мяне К. Папрасіў, каб я яму пазычыў свае зборнікі. Збіраецца нешта пісаць пра мяне для замежнай прэсы. Расказваў пра беларускую літаратуру ў Аргенціне, Францыі, Чэхаславакіі.

Я сказаў яму, што не веру ў будучыню літаратуры, якая не мае жывой сувязі са сваім народам і зямлёй.

Нарэшце злавіў нумар "Проста з моста", у якім надрукаваны нарыс М. Ваньковіча пра Заходнюю Беларусь. Толькі чаму ён у гэтым нарысе надрукаваў неразумны ўрывак з пісьма Н.? Калі б трохі іншая ў нас сітуацыя, напэўна, прыйшлося б уступіць у палеміку з аўтарамі і нарыса і пісьма. Перагортваю апошнія нумары нашых часопісаў і зноў пераконваюся, што ў нас няма сур’ёзных крытыкаў, да голасу якіх можна было б прыслухацца. Усе заняты адным – даказваннем, што ўсе ў нас паэты – выдатныя і геніяльныя. Хоць сёння вядзі іх на сусветную выстаўку. I бязбожна блытаюць дзве розныя рэчы: вартасць з папулярнасцю, забываючы пра тое, што апошняя складаецца з элементаў ужо ўцэненых, страціўшых сваю арыгінальнасць.


8/VІІ


Памалу адыходжу ад старой метафары. Шукаю новай. Час перабудовы – самы цяжкі. Пры адсутнасці сур’ёзнай крытыкі і больш патрабавальнага чытача я мог бы яшчэ шмат год пісаць так, як пішу, але я перастаў бы быць цікавым сам для сябе. I таму мы такія нецікавыя і нудныя, што мы гаворым і адкрываем шмат бясспрэчных ісцін.

Упершыню зайшоў да Р. У пакоі – не павярнуцца. На акне, на этажэрцы, на ложку, на крэслах – кнігі, газеты, нейкія статуэткі, забаўкі. Некаторыя запаўняюць свае жыццё рознымі рэчамі таму, што ў дзяцінстве не мелі ніякіх цацак. Найбольш мне ў яго спадабалася кераміка. Ёю застаўлены ўсе паліцы. Нават знайшоў тут некалькі пеўнікаў, паўміскаў, паліваных глякоў нашых мядзельскіх ганчароў. Каля дзвярэй стаяць вылепленыя з гліны два бюсты: Міцкевіч і Пілсудскі.

– Не б’юцца? – запытаў я ў гаспадара.

– Таму я іх і зрабіў без рук. Праўда, часамі, уначы, не даюць спаць – сварацца.

Дома ўзяўся за "Карычневую кнігу" – кнігу аб злачынствах гітлераўцаў, перад якімі бляднеюць усе жахі Апакаліпсіса.

Перад ад’ездам у Шлькаўшчыну набралася столькі розных спраў, што не знаю, ці паспею ўсе іх уладзіць. Трэба пабачыцца з Кастусём, з дзядзькам Рыгорам, з рэдактарам "Калоссяў", вярнуць пазычаныя кнігі.

Абедаў у невялічкай сталоўцы на Вялікай вуліцы, дзе абедала група студэнтаў-карпарантаў. У некаторых на кляпах паблісквалі эндэцкія значкі – "Мячыкі Харобрага". З-за цёмнай, як сутана, шырмы з’явіўся скрыпач. Ён доўга настройваў сваю скрыпку, пакуль з яе не паліліся цягучыя, як дождж, гукі. Каля буфета сядзеў велізарны сібірскі кот. Па тым, як яго ўсе гладзілі і песцілі, відаць было, што гэта быў любімчык рэстарана. Кот сядзеў, заплюшчыўшы вочы, і адзін слухаў скрыпача, бо ўсе шумелі, смяяліся – былі заняты сваімі справамі.


9/VII


Ля аўтобуса сустрэў Д., які расказаў мне цікавую гісторыю. У іх вёсцы знайшлі забітага правакатара. На пытанні паліцыі ўсе адказвалі, што яго пакарала маланка. Некалькі чалавек нават падпісаліся пад пратаколам, што яны бачылі хмару і чулі гром. I паліцыя, каб не ўзнімаць лішняга шуму, мусіла згадзіцца з гэтай версіяй.

Сёння вяртаўся дамоў старым знаёмым шляхам: Вілля – Смаргонь – Маладзечна – Вілейка – Куранец – Касцяневічы. Перад Куранцом – невялікі аб’езд. Чалавек дзесяць брукароў цяжкімі малаткамі білі камень. Праўду казаў мой дзед: "Грошы і камень б’юць". У Касцяневічах у знаёмага крамніка пакінуў свой чамадан з кнігамі і пайшоў да сястры ў Сэрвачы. Сэрвачы былі калісьці багатым маёнткам, якім уладарылі магнаты Казлы-Паклеўскія. Адзін з іх – удзельнік паўстання 1863 года – загінуў у бойцы з казакамі. Там, дзе была бітва, і цяпер стаіць велізарны драўляны крыж. На месцы маёнтка – хутары і столькі розных польных сцежак, што я ледзь дабраўся да хаты Лёткаў. Усе былі дома. Вячэралі. Сястра паставіла перада мной міску з малаком і талерку з бульбай. Даўно я ўжо не каштаваў гэткіх прысмакаў. Стары, як заўсёды, пачаў расказваць пра Амерыку, дзе ён больш за дваццаць год адпрацаваў грузчыкам. Польшча яму не падабалася. Ганіў гэтыя парадкі. Пры цару, казаў, хоць ён і пастухом быў, жылося цікавей.


10/VII


Спаў у пуні на сене. Першую ноч на свежым месцы мне чамусьці заўсёды не спіцца. Прачнуўся рана. На беразе Сэрвачы знайшоў нейкі човен, на якім даплыў амаль аж да млына. Калі вярнуўся, Бронька чакаў мяне з таптухай, пры дапамозе якой мы пачалі з ім лавіць рыбу. Рака яшчэ не астыла пасля ўчарашняй спякоты, і толькі лёгкім халадком праймала нас, калі мы брадзілі па лужах і завадзях, парослых густым трыснягом і духмяным аерам. I хоць слабыя з нас рыбакі, але трох сярэдніх шчупакоў мы прынеслі дамоў на сняданне. I Вера, і Бронька затрымліваюць мяне, каб у іх пагасціў. Але няма калі, бо і ў бацькоў – рабочая пара. Вечарам абяцалі мяне завезці ў Шлькаўшчыну. Трэба зноў пайсці на раку, заваліцца недзе пад ракітавы куст ды перачытаць захопленую з сабой у дарогу літаратуру, а таксама прыхапіць і лісты, на якія яшчэ не адказаў. На канвертах – маркі з партрэтамі каралёў, маршалаў… Некаторыя збіраюць іх, калекцыяніруюць. А я і лісты мушу паліць. Помню, калісьці пракурор затрымаў быў пісьмо ад Лю, у якім яна пісала, што Алесь Карповіч, з якім я разам сяджу на Лукішках, можа навучыць мяне танцаваць. Потым на судзе пракурор дапытваўся, што трэба разумець пад словам "танцаваць". А танцор з А. Карповіча быў выдатны. Танцамі, казаў мне, калі быў студэнтам у Празе, не раз зарабляў сабе на хлеб.

За ракой чуецца гул трубы. На яго адклікаецца статак кароў, што ляніва брыдзе да вадапою.


11/VIІ


О Апалон! Даруй мне ўсе мае ранейшыя вершы-аднадзёнкі! Абяцаю больш іх не пісаць. Пяты раз перапраўляю свой новы верш, і нічога не выходзіць. Відаць, на некалькі дзён трэба будзе яго адкласці, бо страціў нейкае беспамылковае адчуванне хараства. Засталася толькі адна няўпэўненасць і нездаволенасць.

Пад вечар прыехалі з Заворначы тры фурманкі пагарэльцаў. Бацька даў ім па сяўні жыта. Прапанавалі ім заначаваць, але яны адмовіліся і паехалі жабраваць далей. Доўга ў цішыні змяркання чуўся лёскат іх калёс.


12/VІІ


Перасушваў сена ў Нявераўскім. На нейкі час прылёг пад алешынай, але раптам пачуў нешта сцюдзёнае на назе. Гляджу – гадзіна! Асцярожна ўзяў нейкі сук, што быў пад рукой, і адкінуў яе. Шкада, што не ўдалося забіць. Схавалася пад корч. Доўга я за ёю цікаваў. Потым, калі ўпарадкаваў сена, я нанасіў сухога ядлоўцу і кругом карча запаліў агонь. Але не было часу сачыць ні за гадзінай, ні за агнём. Ад Езупавай граніцы ішоў, растрасаючы пракосы, віхор. Я ўзваліўся з граблямі на сваю капу. Думаў, наробіць ён мне работы. Але віхор неспадзявана павярнуў на балота, круцячы лазовыя кусты, беразнякі, трысцё.

Ля ракі, чуваць, нехта выстраліў. Пэўна, па качках, бо хутка цэлая чарада іх праляцела над нявераўскімі пунькамі. Потым, рассеўшыся на вершалінах елак, пачалі пераклікацца дзікія галубы, а на Махнатцы гулка галасілі трубы пастухоў.

Калі, змораны, вяртаўся дамоў, мне здалося, што я нясу на сваіх плячах велізарны, прапацелы мех, поўны водару сена, гарачыні, звону аваднёў, птушак. Я памалу ішоў, каб не парушыць спакою зямлі, бо і яна, здаецца, была стомленай. Балота пакрылася ўжо досыць высокай атавай. Пасля апошніх дажджоў з іржавых прэлін і выгараў павыскаквалі светла-зялёнымі свечкамі асака, аўсюг, аер. Аж, здаецца, нагам цёпла ад гэтага зялёнага полымя.

На Дуброве ўзагнаў цэлы вывадак сломак. Потым увайшоў у фантастычны лес, дзе пад самае неба ўздымаліся слупы камароў.

Вечарам узяўся за прывезеную з Варшавы паэму В. Шэўчыка "Ганыс". У польскай літаратуры заўважаецца нейкі рэнесанс паэмы: Скуза, Дабравольскі, Чухноўскі, Пентак, Шэнвальд…

Федзя прынёс ад нашай настаўніцы пошту. У адным пісьме – вершы А. Крывіча. Новы паэт ці новы псеўданім? У другім – Я. Шутовіч піша, што збіраецца даць у "Калоссе" падборку вершаў Я. Пушчы з яго зборніка "Цені на руінах", што ў Мінску абмяркоўваецца праект змены беларускага правапісу і марфалогіі і некаторыя з пісьменнікаў (I. Гурскі і В. Барысенка) выступаюць за скасаванне "акання", і, нарэшце, пра канфлікт паміж ксяндзом А. Станкевічам і фашысцкім "Беларускім фронтам", у якім раскрытыкавалі цікавую работу ойца Адама "Літуанізмы ў беларускай мове". Праўда, можа, не ўсе словы, пералічаныя аўтарам, можна залічыць да літуанізмаў, але факт застаецца фактам, што супольнае жыццё двух народаў – літоўскага і беларускага – пакінула глыбокі след і ў іх мовах. Я думаю, што шмат і беларускіх слоў можна знайсці ў літоўскай мове, як іх знаходзім і ў польскай мове А. Міцкевіча.

На канвертах акрамя звычайнага паштовага штэмпеля адбіта: "Помні аб своечасовай выплаце пазыкі супрацыіаветранай абароны".

I яшчэ невялікая паштоўка ад У.: "Гэтымі днямі брат з усёй сваёй раднёй пераехаў жыць бліжэй да Заходняй Еўропы". Гэта значыць, што зноў групу палітвязняў перакінулі на заходнія рубяжы, каб у выпадку вайны яны адразу трапілі пад агонь ці ў рукі нямецкіх фашыстаў.

А гэта – некалькі крошак народнай мудрасці, якія мне сягоння ўдалося сабраць за сталом падчас вячэры:

Час раскрывае сховы.

Маладзік на трэці дзень умываецца.

Сустракаліся і дружылі, як сабака з палкай.

Хто каня часта мяняе, у таго хамут гуляе.

Багаты на грошы – бедны на сумленне.

На хату нельга ўжываць ні буралому, ні сухастою, каб не прычапіліся хваробы.

Нельга секчы пастаўкі, каб не было ў сям’і калатні.

Стралец страляе, а гаспадарка гуляе.

Піце жылы, пакуль жывы.

Ачарніў чарней зямлі.


17/VІІ


На сучасным Парнасе – няспынныя баталіі і сутычкі, далёкія ад жыцця, ад народа, які не прымае ў іх удзелу і не цікавіцца імі.

У часопісе "Хлопскі свят" выступіў са славянафільскай ідэяй – хто б гэта думаў! – генерал Л. Жалігоўскі. Ці не па памылцы ён у свой час захапіў Усходнюю Літву?

Дамоў прывёз з сабой зборнік вершаў I. Волькера. Думаю, з дапамогай дзядзькі Фадзея, які добра ведае чэшскую мову, змагу пазнаёміцца з творчасцю гэтага выдатнага паэта. Пасля прыезду дзядзькі Фадзея з Чэхаславакіі ў лексіконе маіх дамашніх з’явілася шмат чэшскіх слоў, якімі яны часта перасыпаюць сваю гутарку. Ды і я памалу пачынаю сяк-так разбірацца ў дзядзькавых сельскагаспадарчых кнігах на чэшскай мове, якіх ён прывалок цэлы чамадан.


19/VІІ


Пішу М. Ваньковічу пра яго кнігу "Шчанячыя гады".

"…Гэтымі днямі я закончыў чытаць вашы надзвычай жыва і займальна напісаныя ўспаміны пра юнацкія гады і далёкую мінуўшчыну, пра якую толькі чуў ад старых дзядоў, што яшчэ помнілі паншчыну, прыгон. Зразумела, што з іх слоў гэта мінулае паўставала ў менш прывабных фарбах, як у вас, бо гэта яны вынеслі на сваіх плячах цяжар жудаснай эксплуатацыі, гэта яны, схіліўшыся і зняўшы свае шапкі, прасілі дрэва "на пяць крыжоў". Пануры цень ляжаў і ўсё яшчэ ляжыць на лёсе нашага народа.

Ваша таленавітая кніга змушае пра многае забыць, многае дараваць, змушае глядзець на жыццё з "іншага акна" – акна панскага палаца, з якога лягчэй было захапляцца хараством прыроды беларускай зямлі, дзе прайшло ваша маленства.

Дзіўная гэта зямля! I мы яе любім, хоць вам шмат лягчэй было яе любіць…".

Вечарам трэба будзе дапісаць і адправіць пошту.

Бацька закончыў кляпаць косы. Пакуль раса – касілі па чарналессі, па алешніку, дзе няма нават як размахнуцца, бо ў траве поўна дробнага галля. Дзед бурчаў, што вясной не падграблі, не падабралі гэтага лому, а потым пачаў павучаць, як трэба жыць і гаспадарыць. Перш я не прыслухоўваўся да гэтых парад, і цяпер яны для мяне мала прыгодны, але ў іх шмат ёсць цікавага, чаго не знойдзеш ні ў якой кнізе. Вось і сягоння, расказваючы пра пакуты свайго дзядзькі, неспадзявана заключыў: таму ніхто, нават дзядзіна, не была для яго такой добрай, як смерць… Калі хавалі, я здзівіўся: чаму самая цяжкая сырая калода – лягчэй, як труна, збітая з яе сухіх дошак…

Калі вецер змёў расу, падаліся бліжэй да ўзбалоцця, дзе трава была больш рэдкая. Недзе пад касой зазвінела чмялінае гняздо. Не было толькі часу паглядзець, ці ёсць у гэтых лугавых гультаёў нейкі мёд. А калі гнаў другі пракос – ужо ў чмяліным, выдраным з кургана гняздзе гаспадарылі вароны, якія разам з бусламі цэлы дзень ходзяць за намі. Здалёк буслоў нават цяжка адрозніць ад касцоў: і кашулі ў іх белыя – як у нас, і ідуць па сенажаці такой жа павольнай хадой.


20/VІІ


Атрымаў пісьмо ад К. Вайнтраўба, які зараз знаходзіцца ў Закапаным, віла "Ямбар" па дарозе да Белага. Просіць хутчэй прыслаць яму падрадкоўнікі вершаў: "Вырай", "Над курганамі", "Пад мачтай" і падрадкоўнікі ўсіх маіх баек.

Хадзіў у Крывічы па лякарства для маці, якая зноў цяжка захварэла. Дастаў для яе некалькі таблетак прэпарата "Тогаль" ад рэўматызму. Вяртаючыся, спыніўся ў задубенскага свайго дзядзькі Ігнася. Зноў бачыўся з Макарам Хацяновічам. Перажывае стары пуцілавец наша агульнае няшчасце. Калі і хто з нас мог спадзявацца, што мы, астаючыся на волі, у такі праднавальнічны час будзем асуджаны на бяздзейнасць? Якому чорту ўдалося пасеяць атрутнае зелле – бязвер’е ў чалавека? Аж страх падумаць, які яно дало чорны ўраджай!

Быў сведкам цікавай сцэны. У агарод дзядзькі Ігнася, абведзены нейкай драцінай, залез суседскі конь. Ціхан першы ўбачыў яго і крычыць:

– Ты куды, ваўкарэзіна? Ах, каб цябе! Глядзі, Марыля, што ён робіць! Во, ужо скача ў капусту…

Марыля ўставіла галаву ў акно:

– Ах, каб цябе апрагло! Глядзі, Іван, гэта быдла бязрогае ўжо хрумстае качаны…

– Ах, падла ненажэрная! Ужо і да буракоў дабіраецца! Куды цябе, памаўзу, чорт гоніць!

– Цю-га! –крычаць усе трое на каня, які спакойна (відаць, добра знае руплівасць гаспадароў) папасваецца ў агародзе.

Цяпер зразумела, чаму ў іх так падупала гаспадарка, чаму яны за апошнія гады так абяднелі.

Дзядзька – хворы, а дзеці – хто куды. Праўда, і падаткі на хутары іх моцна прыціснулі. Зямлі стала больш, а зямля – горшая. Ды яшчэ трэба заплаціць і за гэту праклятую парцэляцыю. Палохаюць, што могуць змусіць правесці асушку, меліярацыю. У выніку ўсяго гэтага давядзецца ім тады плаціць казне за сваю зямлю, апроч падаткаў, у некалькі разоў больш, чым яна каштуе. Фактычна, селянін другі раз выкупляе сваю зямлю: першы раз – ад паноў, другі раз – ад іх дзяржавы. I адмовіцца ад гэтага ніхто не мае права, бо ўсё гэта робіцца ў інтарэсах абароны "ўсходніх крэсаў", якія падлягаюць асобым пагранічным воўчым законам.

Думаў завідна дабрацца дамоў, але ўжо за Малінаўкай дагнала ноч. Цішыня, падобная да балотнай ціны, якая пачынае зацягваць і мой востраў, дзе я апынуўся пасля шторму.

У цемені, вошчупкам, прайшоў цераз дзіравы Наўранскі мост. Далей дарога была мне больш знаёмая, але на Дубаўскім полі такая камяністая, што трэба было ісці асцярожна, абмінаючы крушні і паасобныя валуны.


21/VІІ


Поўнач даўно мінула. Трэба напісаць пару лістоў, каб раніцай адправіць з Віктарам Глінскім у Мядзела. Настольная лямпа з белым абажурам – нябачная раскоша ў Пількаўшчыне, прывезеная цёткамі з бежанства, – адкідвае святло на этажэрку, змайстраваную мною з неакораных бярозавых пруткоў і запоўненую кнігамі, на рудыя круглякі сцен і на столь, дзе пад бэлькамі заўсёды тырчаць крукі, якімі дзядзька Фадзей уе вяроўкі, павады, пабоцні, лейцы, путы, супоні, пугі, падплёт і аборы да лапцей. Ля сцяны на тоўстай асінавай калодзе стаіць грамафон. I яго прывезлі з бежанства. Відаць, бацьку вельмі хацелася здзівіць сваіх старых гэтай гарадской выдумкай, што ён аж з-за свету яго прывалок у нашу балотную глуш. Перш на ім часта ігралі, а потым выйшлі іголкі, перабіліся пласцінкі, і ён стаіць, выставіўшы на хату сваю трубу, як нейкае велізарнае вуха, і слухае, як шуміць за вокнамі лес. Усё гэта адбіваецца ў павешаным на сцяне і разбітым люстэрку. Трэшчыны люстэрка здаюцца лініямі, якімі нехта перакрэсліў і мяне, і мае рукапісы, і ноч.


22/VІІ


Прыйшлі весткі з Вільні аб новых арыштах, ссылках у Бярозу, разгуле цэнзуры. Ці настане час, калі можна будзе напісаць усю праўду? Зараз дазваляюць пісаць толькі аб рэчах прыемных для начальства, але кароткі век гэтых твораў. Можна пісаць і аб непрыемных з’явах у жыцці, але тады – вельмі кароткі век аўтара. Выбар, можна сказаць, багаты. Прачытаў некалькі тэарэтычных работ з серыі "Пытанні паэтыкі". Нудна. Чамусьці ўсе гэтыя літаратурныя каноны здаюцца мне нейкімі калодамі. Знаць іх не шкодзіць, але карыстацца імі – лепш пакінуць каму іншаму. Я толькі зайздрошчу тым, хто загадзя ўмее распрацаваць планы сваіх твораў. Во я аб гэтым часцей даведваюся ад самога сябе ў апошнюю хвіліну. Таму мой творчы працэс падобны да выклікання нейкага духу, які не заўсёды мне падпарадкоўваецца.


24/VІІ


Буйная раса і глыбокая, бяздонная цішыня. Сучасныя авангардысты сказалі б наадварот: глыбокая, бяздонная раса і буйная цішыня. Мы – бацька, дзядзька Фадзей і я – прагналі пакосы і аж усе спыніліся, каб паслухаць, як далека нясецца рэха нашых сцябачак. I што самае дзіўнае – за шмат кіламетраў ад нас быў выразна чуваць далёкі перастук колаў цягніка, які ішоў недзе на участку паміж Княгінінам і Крывічамі.

Калі Федзя з Мілкай прынеслі на сенажаць снеданне, падышоў Сымон. Бедаваў, што некуды сышлі коні і знайсці не можа. Гэта яму калісьці вываражылі цыганы, што ён будзе царом. I Сымон, здаецца, паверыў у гэту байку. Усё жыццё дружыць з цыганамі, якія заўсёды ў яго спыняюцца абозам. Ён разам з імі дыміць махорку, варыць зацірку, мяняе коней, а калі вып’е – пяе цыганскія песні. Запісаў ад сваіх дамашніх назвы нашай флоры: касцяніца, малачай, хвошч, пырнік (цвіце, як рабіна, крэмавым цветам), крываўнік, падбярозка, гусіная лапка, грачанка, асот, аер, дзядоўнік, бабоўнік, шнітка, мячэўнік, багульнік, аўсюг (расце па лугах)…


25/VІІ


Мне часамі здаецца, што навакол мяне шмат існуе такога, чаго я яшчэ не бачу, не чую і не ведаю. Правальваюся ў нейкі пількаўскі агнастыцызм, і разабрацца ва ўсім гэтым няма калі. Трэба было хутчэй кідаць свае філасофстваванне – находзіла навальніца – і хутчэй увіхацца звезці сухое сена з балота. Да суседа Мікалая прыехалі купцы на яго сенажаць. Шум. Рогат. Відаць, запіваюць барышы. Сам Мікалай ходзіць, хістаючыся, балотнымі, гадзючымі сцежкамі, вытоптвае – адзначае – касцам дзялянкі.

Вечарам, калі пайшлі ўжо спаць з дзядзькам у пуню на сена, па гулкай асінавай шчапе нашай страхі забарабаніў спорны дождж. Але і ён не змог суцішыць падвыпіўшых гасцей суседа. Доўга праз шум дажджу чуліся галасы, і нехта прабаваў зацягнуць "Последнлй нонешннй денечек".


26/VІІ


Разымжылася, раздажджылася. У Купёле ўчарашнія пакосы ляжаць затопленыя ў вадзе. Прыйдзецца выграбаць ды віткамі выносіць на сухое. А пакуль што наладзіў дэтэктарны радыёпрыёмнік. Праўда, апарат капрызны, часта псуецца. Але і то добра, хоць буду знаць, што робіцца на свеце. А робіцца такое, аб чым лепей было б і не знаць. Калі пачынаеш думаць – пачынаеш шукаць віноўнікаў трагедыі, якая няўмольна набліжаецца. I тут – малая ўцеха, што ты сябе лічыш неадказным. Няма людзей, у тым ліку і пісьменнікаў, неадказных за жыццё на зямлі.

Зноў дождж. Відаць, сёння ўжо не пойдзем касіць. Бацька, згорбіўшыся пад клеццю, пачаў кляпаць касу. З Памарачыны прыйшлі да дзядзькі Фадзея па лякарства "ад крываўкі". А гадзіннік забыліся завесці. Стаіць. I невядома: ці то ад хмар пацямнела, ці вечарэе. Парывы ветру хістаюць нацягнутую паміж клеццю і хатай антэну. У навушніках праз шум, піск і іншыя перашкоды ледзь прарываецца знаёмая мелодыя. Спявае Ларыса Пампееўна Александроўская.


28/VІІ


Лю піша пра свае дамашнія справы і пра нашы фатаграфіі, якія яна забрала ад Зданоўскіх. Веларускі нумар "Сігналаў" яшчэ не бачыла. А можа, ён і не паступіў у продаж? Трэба будзе папрасіць Янку Шутовіча, каб прыслаў мне хоць аўтарскі нумар, бо ў Мядзеле яго і са свечкай ні ў кога не знойдзеш.

На полі цёплы вецер. Можна было б пачаць верш:


Вецер свістаў, пакуль я не вырваў

Свісток у яго…


Вайнтраўб прыслаў у пісьме трывожныя вершы Бранеўскага. Толькі ці паспее набатны голас паэта-трыбуна разбудзіць пільнасць народа, прыспаную рознымі вялікадзяржаўнымі клерыкальнымі ды прафашысцкімі калыханкамі аб еднасці (якой ніколі не было), аб гатоўнасці (толькі не да абароны, а да новых распраў з рабочымі і сялянамі) і дружбе… з гітлераўскай Нямеччынай…


29/VІІ


Накідаў чарнавік пісьма Вайнтраўбу: "Дарагі дружа! Я атрымаў Ваша пісьмо, за якое шчыра Вам удзячны, бо яно прынесла ў мой глухі куток глыток свежага паветра. Апошнія звесткі ад сяброў з Вільні і з правінцыі поўныя скаргаў і нараканняў на жыццё. Адны не могуць пісаць, бо перашкаджаюць няспынныя візіты розных анёлаў-ахоўнікаў, другія – хворыя пасля Бярозы, трэція – не могуць знайсці выхаду з бяды і нястачы. I ўсё ж, не зважаючы на ўсё гэта, восенню думаем прыступіць да выдання свайго часопіса маладых. Апошнімі днямі выйшлі з астрога два нашы паэты… I так, прыбыло папаўненне. Не знаю толькі, як мне ўдасца сёлета выехаць у Вільню і знайсці там нейкую працу. Чуў, што ў "Вядомосцях літэрацкіх" была заметка аб маім аўтарскім вечары, у якой Станіслаў Бруч прычасаў мяне пад Ясеніна. З нецярпеннем чакаю апошняга нумара "Сігналаў". Папярэднія нумары атрымаў. Дзякую. У газеце "Наруд і паньство" (№ 23–24) прачытаў аб нашай паэзіі дылетанцкі артыкул П. Ластаўкі, а крыху раней – вельмі добрыя пераклады вершаў, зробленыя Вамі і Яворскім. Яшчэ не знаю, як абстаяць справы з чацвёртым нумарам "Калоссяў", прысвечаным польскай літаратуры. Спадзяюся, што, прыехаўшы ў Вільню, нам удасца выпусціць такі нумар і "Беларускага летапісу". Сёння пашлю пісьмо Янку Шутовічу і папрашу яго выслаць вам гадавікі "Калоссяў". Баюся, што спазнюся ў час напісаць для "Сігналаў" артыкул аб сучаснай беларускай літаратуры, бо ўсе гэтыя дні не выпускаю касы з рук. Разам з пісьмом пасылаю падрадкоўнікі сваіх баек…".


30/VІІ


Учора ішоў міма слабадскога магільніка, які нагадвае велізарную крушню помнікаў-валуноў. Схіл гары, як воспай, зрыты бульбянымі ямамі. Ноччу тут можна галаву скруціць. На старой сасне, што недалёка ад магілы дзядзькі Ціхана, гняздзяцца буслы. Добрае яны выбралі сабе месца.

Вечарам доўга сядзеў над вершам пра родную мову. Мова! Яна разам з сэрцам даецца кожнаму чалавеку пры з’яўленні яго на свет. I па тым, як гучыць твая мова, песня, можна дагадацца, і як жыве народ.

А верш не ўдаўся, здаецца, да канца быў прадуманы. Прыйшлося адкласці. Можа, калі іншым разам вярнуся да гэтай важнай тэмы. Бо чым большая па свайму значэнню тэма, тым яна больш глыбокага патрабуе вырашэння. Здаецца, С. Віткевіч гаварыў, што добра намаляваная галава капусты вышэй за дрэнна намаляваную галаву Хрыста. Перапісваю працяг свайго "Сілаша".


Замерла ўсё,

калі ля хаты Пераброда

З начальствам затрымаліся разводы,

Калі на стол са сваей торбы падарожнай

Пан войт паклаў паперы асцярожна –

Нядоімкі, павесткі розныя ды кары…

Падбрэхіч-солтыс, уздзеўшы акуляры,

Пачаў аратарстваваць: "Лагавяне,

Паводзіце сябе, скажу я вам, пагана. -

Папраўцеся! Начальства глядзіць коса

На вас. Палітыка вам шкодзіць,

Газеты розныя. Што вам прыйшлося

З лемантароў сваіх? На лапаць сыдзе

Жыццё. Хіба не пагусцела ў саганах зацірка?

Глядзіце, не змяняйце гузіка на бірку!.."

Тут солтыс выцер потны твар насаткай,

Глынуў вады з надбітай, вышчарбленай

шклянкі,

Закашляўся.

– Ўсё праўда, пане солтысу! Вось горай,

Што ваша праўда вельмі дарагая:

Ужо летась паздзірала кажухі, аборы

З лапцяў выверзала…

Не, не маем

Не толькі за яе, а і за песню

Тваю чым заплаціць…

Няспелыя чарэшні –

Вочы войта злосцю даспяваюць

Ад шуму і ад словаў Пераброда.

Але, пачуўшы ў хаце непагоду,

Сачыць ён за настроем пачынае

I цягне голасам, прыхільным нават:

– Я сам – з сялян, вам шчыра спачуваю…

(Паправіў галынтук, пачакаў на лаве,

Пакуль сцішыліся бабы.)

Знаю –

Цяжка справіцца з нядоімкамі, можа,

Ды трэба ж раіць неяк.

Ну, разложым

Бяду на раты, залатоўкі, грошы…

Ды цішыня пярэчыць і трывожыць.

Пан войт на іншых пачынае нотах

Саліраваць:

– А думы вашы раіў бы пакінуць.

Дарма іх паліваеце вы потам.

Ім не цвісці, ім не гарэць рабінай.

Дарма хаваеце іх, ім даяце прытулак

Пад латамі сваіх сярмяг, у хатах цесных,

I дзецям завяшчаеце ў бунтарных песнях.

Дарма чакаеце з Усходу дапамогі.

Лепш панадзейцеся на панства і на бога.

I шмат лягчэй было б і вам і коням

Па полі валачыць плугі, смыкі-бароны…

Ля качарэжніку смех пырснуў нечы

У цішыню смалістую, сухую

I хату ахапіў ад печы

Да абразоў.

Смяяліся тыя,

Што бачылі,

як дзед Сцяпан старую

Нязгаснай люлькай прапаліў сярмягу;

Смяяліся старыя і малыя,

Не бачыўшы гэтага…

Смех моцнай брагай,

Нарастаючы, рваў абручы бярвення.

I толькі зразумеў пан войт, што немагчыма

Смяяцца так людзям і гэтым сценам

З прапаленай сярмягі, з яе дыму, –

Падняўся з лавы, быццам з лодкі бераг

Хацеў убачыць.

Але дзе там!

Шумела хата хвалямі і ветрам.

Нервова алавік забегаў па паперы.

– Запісвае нешта.

Нас ці мо скаціну?..

На твары солтыса забегала ў маршчынах

Усмешка хітрая.

На вачах пусцела

У хаце Пераброда.

Расходзячыся, маладзіцы

Перашэптваліся нясмела

Аб тым, што зноў у Кацярыны

Стан поўны, перацягнуты спадніцай,

Аб снах…

А сухавей у полі сінім

Шум атрасаў і на барознах глею

Звон яравы –

звон жаваранка сеяў.


2/VIII


Сусед Захарка Калбун прынёс з апошняга кірмашу цэлую торбу навін пра вайну, якая на гэтым тыдні павінна пачацца (у нас заўсёды кожнай падзеі вызначаюць дату, нават аднойчы канец свету быў вызначаны на Спаса, за дзве гадзіны да ўсходу сонца). Потым ён расказаў пра заручыны ў Шлькаўшчыне, у Слабадзе, пра суды, штрафы і што, чуваць, з восені зноў павялічаць гмінны падатак і шарваркі. Захарка – цікавы чалавек. Век свой пражыў, спадзеючыся на лепшае жыццё, а гэта, якое яму выпала – і галоднае, і халоднае, і беспрытульнае, – быццам зусім не яго, і лічыў, што яно толькі праз нейкую памылку яму дасталося. За апошні год ён неяк асунуўся, пастарэў. Агулам, хутка тут у нас старэюць людзі, толькі сосны ў бары з гадамі ўздымаюцца вышэй і ўсё больш дужэюць…

Ужо другі год у заходнебеларускай літаратуры пануе смерці падобная цішыня. Спынілася барацьба за якасць, за ідэйнасць. Ні франтоў, ні атак, проста – так. Кожны забраўся, як слімак, у сваю ракавіну і жыве адасоблена. Мы нават не заўважылі, як у гэты час пралегла паміж людзьмі граніца недаверу, якую зараз цяжэй перайсці, чым тую, што абведзена калючым дротам, абстаўлена вартавымі вышкамі; і разраслася на несусветнай хлусні і дэмагогіі варожая прапаганда, якая амаль не сустракае ніякага адпору. А калі і сустракае – дык са спазненнем. А за гэты час нарастаюць напластаванні новай хлусні. Як не хапае нам трыбуны, каб усё паставіць на свае месцы, каб, як раней, з намі лічыліся. Добра, што яшчэ ніяк не могуць заглушыць радыёперадач з Мінска, якія ў нас слухаюць не толькі сяляне, але і асаднікі, і ўжэнднікі, і ваенныя. Нездарма ўрадавыя колы ўздымаюць шум і намагаюцца заглушыць гэты голас з Усходу. Ужо за слуханне радыёперадач з Мінска паліцыя многіх аштрафавала, судзіла, высылала ў заходнія ваяводствы.

Трапілі пад руку два цікавыя вершы ўкраінскага паэта Макара Краўцова. Спрабаваў іх перакласці. Атрымалася не зусім, як хацеў. Пераклад жа, у якім не ўсё перададзена, што было ў арыгінале, нельга лічыць перакладам мастацкім. Цікава, хто гэты Макар Краўцоў? Бо ёсць яшчэ Багдан Краўцоў – аўтар зборніка вершаў "Санеты і строфы". Каб не згубіліся, трэба перапісаць хоць чарнавыя пераклады гэтых двух вершаў Макара Краўцова. Першы называецца "Як зверы".


Як зверы, мы прастор любілі,

Далечыню, блакіт вады,

Сцяжыны воўчыя і волю,

З трывожным шумам гарады.

I сёння нам – як зверам – сцены,

Стальное скрыжаванне крат,

Дзе усяго – чатыры крокі

Туды – назад… туды – назад…


Другі верш – "Як згаснуць".


Як толькі згаснуць дзень і вочы,

А сном нальецца галава,

Прыходзяць да маёй пасцелі,

На ложак сядуць цені два.

Адзін галубіць, атуляе,

Другі з мяне не зводзіць воч

Трывожным позіркам сцюдзёным.

I так глядзяць і смерць і ноч.


Пасля славутых "Вікнаў" да нас вельмі мала даходзіць навінак украінскай літаратуры. Адзінай крыніцай, дзе яшчэ можна сёе-тое раздабыць, з’яўляецца гурток украінскіх студэнтаў у Вільні. А нам, беларускім пісьменнікам, нельга не ведаць літаратуры братніх славянскіх народаў – рускай, украінскай, польскай, чэшскай, славацкай, балгарскай…


3/VІІІ


У нас часта спакушаюць аўтараў расказаць аб сваёй рабоце. Зрабіць гэта займальна і цікава ўдалося бадай што толькі аднаму Ул. Маякоўскаму. Але скарыстацца з падобных "адкрыванняў" нельга, бо за расказам астаецца самае істотнае – талент, індывідуальнасць, непаўторнасць і тысячы-тысячы выпадковасцей, чаго нельга прадбачыць і аб чым ніхто не раскажа. Ды ўсё гэта адносіцца да жанру ўспамінаў, якія нагадваюць агляданне назад, чым яшчэ вельмі рана і небяспечна ўсім нам займацца.

Усе гэтыя дні нават не было вольнай хвіліны, каб сабрацца з думкамі і сур’ёзна папрацаваць. А праца пісьменніка патрабуе і шумных віроў жыцця, і самотнасці.

Ад дзядзькі Лявона Банькоўскага запісаў далікатныя формы зваротаў, якія ўжывае шляхта: вашэсць, ацан, вашмосць, васіндзей, ягомасць, іхмосць, дзедзіц, шаноўны, дабрадзей.

А гэта спраўка ад дзеда: на нашай Мядзелыпчыне ў кожнай вёсцы, у залежнасці ад якасці зямлі, былі розныя надзелы. У самым Мядзеле валока лічыла 8 дзесяцін, у Пількаўшчыне – 60, а ў Шыкавічах, дзе шмат сыпучых пяскоў, – 120. I яшчэ: калісьці быў звычай хаваць на вяселлі затычкі ад калёс, каб раней сямі дзён у маладога і сямі дзён у маладой не маглі раз’ехацца госці.


4/VІІІ


"Хай рукапіс паляжыць дзесяць год", – раіў Гарацый. У яго, відаць, было шмат часу ў запасе. А ў нас – вельмі мала, і, нягледзячы на гэта, рукапісы нашы дзесяцігоддзямі ляжаць у судовых актах, у пастарунках, у следчых аддзяленнях і ў розных сховах, нават – астрожных.

Цяжка пісаць вечарамі пасля працы. Думкі цяжкія, як валуны.

Калі збіраліся ісці спаць, прыйшоў да дзядзькі Фадзея па лякарства Андрук Малька. Захварэла карова. Пакуль дзядзька падрыхтаваў нейкае пітво, Андрук расказваў нам, як ён хаваўся ад войска, як яго ў пуні асачылі паліцэйскія і, порачы штыкамі сена, у якім ён ляжаў, зарыўшыся, цяжка паранілі. I я помню тую ноч. Тады да нас прыехала паліцыя пазычыць ёду, каб перавязаць Андрука, у якога і цяпер яшчэ праз увесь лоб сінее шрам ад таго штыка.


5/VІІІ


Раніцай, толькі выгналі статак у Дрывасек на дзірваны, як прыляцелі ваўкі. Я падаўся ім наперарэз – да Белі, дзе яны заўсёды любяць перабягаць. Доўга стаяў у хмызняках, чакаючы гэтых няпрошаных гасцей. I толькі калі сышоў са свайго паста, убачыў двух ваўкоў, якія перабягалі ў Бель. Стрэл мой для іх быў такі неспадзяваны, што яны, як шалёныя, кінуліся ўцякаць праз Памарацкае балота, толькі пырскі ляцелі. Я заўсёды пасля галёкання на ваўкоў зрываю голас і некалькі дзён хаджу, як нямы.

Сёння да нашага суседа Мікалая зноў прыехаў секвестратар. Разам з ім чагосьці прывалокся і мядзельскі суддзя. Добра, што Мікалай паспеў уцячы са сваімі каровамі ў нявераўскія нетры. Так панам і не ўдалося пажывіцца. Перад ад’ездам суддзя падышоў да дзеда, які закопваў каля мяжы старую крушню, павітаўся з ім, пацікавіўся, колькі яму год і што раблю я. Казаў, што чытаў мае вершы. Стары быў дужа здзіўлены і хваліўся потым, што творы яго ўнука знае такі вялікі начальнік. А я і не расчароўваў старога, што тут няма чаму радавацца, калі пракуроры і суддзі раней за народ чытаюць нашы творы.


8/VІІІ


Перакінуў толькі што прывезеныя з Мядзела газеты. Усё больш і больш паміж радкамі хронікі на шырокім свеце прабіваецца чырвань пажару. А можа, гэта толькі мне здаецца? Не. Ва ўсіх пісьмах, якія ў апошнія часы атрымліваю, адчуваецца трывога. Толькі – як ні дзіўна – людзі пачынаюць ужывацца з думкай, што будзе вайна. Бадай што ніводная істота на зямлі, апроч чалавека, не патрафіць так дастасавацца да любых абставін і звыкнуцца з любой жыццёвай трагедыяй ці катаклізмам.

Вайнтраўб прыслаў мне некалькі сваіх перакладаў з Г. Тракля. Піша, што падрыхтаваў пераклады маіх вершаў для "Камэны" і "Скамандра", што канчаткова вырашана справа выдання майго зборніка вершаў на польскай мове і трох казак ("Дзед і шчупак", "Мухамор", "Казка пра Мядзведзя") з ілюстрацыямі яго харошай сяброўкі-мастачкі. Піша, што Курылюк быў вельмі рад, калі даведаўся аб хуткім выданні маіх вершаў. Шкода, што я не сустрэўся з ім, калі ён быў у Вільні. Скардзіцца Вайнтраўб на сваю самотнасць, ізаляцыю. Відаць, цяжэй за ўсё вырвацца з турмы, якую чалавек пабудуе сам сабе. Што я яму магу параіць?

Памаленьку збіраю матэрыялы пра Ф. Скарыну. Колькі неразгаданых загаданак у жыцці гэтага чалавека!

Збіраюся пачаць перагаворы з П. Можа, удасца мне ў яго выменяць на нешта слоўнік Паўла Бірынды, які, напэўна, ён сцягнуў з нейкай бібліятэкі. Добра было б яшчэ пазнаёміцца з мядзельскім мулой. Дзед казаў, што гэта надзвычай цікавы і разумны чалавек і што ён бачыў у яго, калі даваў на вырабку аўчыны і прадаваў яму дубільную кару, шмат нейкіх старых, у скураных пераплётах кніг.


9/VІІІ


Прачытаў апошнія нумары нашых літаратурных часопісаў. Аж набіў аскому аднапланавымі, адназначнымі, аднатоннымі, аднаколернымі, пазбаўленымі ўсякага падтэксту творамі. Другі раз не захочаш такія суслы для бяззубых браць у рукі. Усё, як кажуць філосафы, развіваецца скачкамі. Маякоўскі – велізарнейшы скачок наперад. Толькі потым у літаратуры эпігоны запаўняюць сваімі творамі тыя нізіны, праз якія пераступіў гігант. Цікава, колькі часу пройдзе да наступнага такога скачка?

Сёння на прызбе сабраліся мужчыны і дзяліліся рознымі навінамі.

– Чуваць, бальшавікі выдумалі машыну, якая робіць пагоду…

– Яны могуць усё.

– Мой пісаў з Амерыкі, што там пачалі праз зямлю прабіваць да нас тунель…

– Нейкі нямецкі прафесар адкрыў спосаб дабываць з гною спірт…

I хоць у неверагодныя рэчы паверылі, але ў апошнім адкрыцці многія ўсумніліся, бо ў нас усе з хіміяй прадукцыі самагонкі добра знаёмы.

Відаць, зараз лягчэй здзівіць вучонага нейкім адкрыццём, як чалавека непісьменнага. Ды, мне здаецца, у нас ва ўсіх памалу знікае першабытная здольнасць здзіўляцца.

Потым гутарка перайшла на самую балючую, пасля падаткаў, тэму – пра суды. Бо амаль кожнага па некалькі разоў цягалі да "Сонду покою", то за патраву на папоўскай сенажаці, то за лес… Чамусьці ўсё судзяць па законах божых, панскіх, дзяржаўных, толькі не па чалавечых…


15/VIII


Сёння талакой узяліся за вывазку гною. Прыехаў нават з Бадзень наш сваяк Марцін. Цэлы дзень мы разам з ім накідалі гной на драбіны.

Расказаў ён мне пра аднаго свайго знаёмага сталяра-мастака, які з дрэва ўмее рабіць розныя цацкі для дзяцей: млыны, малатарні, свісцёлкі, кадушачкі, скрыначкі з хітрымі, замыславатымі вечкамі, сховамі, сошкі, бароны, граблікі, вазкі… Летась быў выразаў велізарны паўмісак з усімі пладамі нашай зямлі. Паўмісак гэты адкупіў у яго мядзельскі войт пан Галка і паслаў, казалі, на нейкую выстаўку як экспанат "польскага народнага майстэрства".

Прыбягала Тэкля. У яе далёкіх сваякоў памерла малое. Тэкля была на пахаванні. Калі вярнулася з магільніка, расказвала – сястрычка памёршай суцяшала сваю маці: "Не плач… Зосьцы на тым свеце будзе весела: я ёй паклала ў дамавіну сваю лепшую ляльку…". I калі ўбачыла, што маці яшчэ горш залілася слязамі, і сама расплакалася.

Начамі крыху пахаладала. Нават вокны пачалі пацець.

За парогам – восень. У садзе вецер атрасае пераспелыя ранеты. Да поўначы сяджу пры вогнішчы на сенажаці, дзе пасвяцца коні.


16/VIII


Рана растрасаў гной, потым абіваў жыта на насевак, а вечарам пілавалі з бацькам на дровы вывернутую апошняй навальніцай старую з дзятлавымі і шаршнёвымі гнёздамі елку, што ляжала, перагарадзіўшы дарогу ў Барсукі. Дзед капае новыя ямы пад яблыні. У вольную хвіліну і я яму памагаю ў гэтай рабоце. Работа марудная і цяжкая, бо зямля камяністая і гліністая. Трапляецца такая цвёрдая, што і рыдлёўка не хоча браць.

– Не знаю, ці дачакаюся я з гэтых прышчэпаў яблыкаў? – быццам сам у сябе, пытае стары.

Учора ў адной з такіх ям ледзь не прываліў яго велізарны валун, пад які дзед рабіў падкоп, каб глыбей схаваць у зямлю, бо вельмі ён перашкаджаў падчас арбы і баранавання. Ледзь паспеў стары выскачыць з ямы. Часта ў гэтыя ямы, як у пастку, трапляюць палявыя мышы, яшчаркі, жукі… Восенню, пакуль саджаць дрэвы, вецер пазаносіць іх лістападам, часамі аж да берагоў паналівае дажджавой вады.


17/VІІІ


Хадзіў у Мядзела на пошту і ў гміну. Вяртаўся позна ноччу. Здаецца, увесь час за плячыма чуў, як скрыпеў на зорным шляху Вялікі Воз – гэты цыганскі фаэтон. У цемені Ліпаўскага бору ногі чапляліся за карэнне сосен, за стому і сон. Каб не будзіць дамашніх, у хату ўлез праз акно, якое было толькі прычынена. Трэба запісаць, каб зберагчы некалькі крошак з нашага фальклору, пакінутых учора дзедам за абедзенным сталом:

Не кідай хлеба, каб ён цябе не кінуў.

Хто часта каня мяняе, у таго хамут гуляе.

А гэта – дарожная сцэна:

– Скажы, панок, колькі будзе да Мядзела?

– Да Мядзела, міленькі, пяць вёрст, а для таго лайдака, што паехаў і не прывітаў мяне, дваццаць пяць вёрст.


19/VІІІ


Цікава, колькі нашых беларускіх кніг перакладзена на замежныя мовы? Відаць, вельмі мала. Бо і для перакладаў – як гаворыць К. Гамсун – выбіраюць краіны, а не літаратуры. Нарзшце атрымаў № 75 "Сігналаў", дзе змешчана некалькі і маіх вершаў, перакладзеных Вайнтраўбам і Яворскім. Нумар адкрываецца цудоўным вершам Я. Пушчы "Да паэтаў Еўропы". З цікавасцю прачытаў артыкулы Дрэмы, Шырмы, Путраманта і асабліва В. Гроша: "Ані кроку далей – гэта замала".

Вайна набліжаецца з Захаду, як навальніца. Гітлер збіраецца напасці на Савецкі Саюз. Толькі перад гэтым стараецца забяспечыць свае пазіцыі ў Еўропе. На чарзе – удар па Польшчы. Грош разблытвае ў сваім артыкуле змяіны клубок фашысцкай палітыкі і стратэгіі. Трывожны і смелы голас перасцярогі. Усе лісты, якія атрымліваю ад сваіх сяброў, поўныя непакою і невясёлых прадчуванняў. Справа ў тым, што ўступаем у паласу падзей пад чужымі сцягамі і без ніякай зброі… Толькі ў маёй Пількаўшчыне – цішыня. Усе заняты працай на полі. Самы разгар сяўбы жыта. Дні стаяць пагожыя. У Нявераўскім загарэлася балота; сіняя паласа дыму нізка сцелецца па зямлі. Некаторыя пабойваюцца, што агонь можа дабрацца да пунек і стагоў сена. На начлезе пачаў пісаць верш "Цень".


Брыдзе заўсёды цень за мной,

Затулены ў пальто і шалік.

Мне сцюдзёна. Асенні рой

Лістоў нясуць рачныя хвалі.

А за балясамі маста –

Агнёў і зораў пералівы.

Дзе б ні спыніўся, ні прыстаў –

Брыдзе за мною цень маўклівы…


20/VIII


В. Скуза прыслаў месячнік "Хлопскі свят" і газету "Чарнэ на бялым" з вершам У. Бранеўскага "Штык да зброі". НапіЬаі апіе регіез!

Вайна ўжо грукае ў вароты. Аб гэтым пачынаюць гаварыць нават палітычныя глухары і сляпцы. Толькі на нашым Парнасе ўсё яшчэ працягваюцца нудныя спрэчкі, далёкія ад надыходзячых падзей. Кожны крытык прапануе свае акляпаныя ва ўсіх газетах тэмы, забываючы, што ў сапраўднай літаратуры не можа быць ніякіх паўтарэнняў. "Упершыню ў беларускай літаратуры" – павінна перастаць быць індульгенцыяй і пропускам на Парнас. Паўтарэнне ўжо вядомага ў мастацтве ў нас магчыма толькі дзякуючы непадрыхтаванасці, неасведамлёнасці нашых чытачоў, сярод якіх многія яшчэ распісваюцца крыжыкамі. Усё гэта адносіцца ў першую чаргу да мяне. Смешна было б мне не знаць аб сваіх недахопах. Паэзія! Без візы будучыні – бяскрылая птушка. Ёсць у Антэ Цэцінео ў вершы "Без цябе" словы, сказаныя пра каханую, якія можна было б сказаць і пра паэзію.


Прыйдзі!

Без цябе я – мора без ветру,

Радасць без крыку, жыццё без смерці.


Прачытаў Я. Івашкевіча "Лета ў Наане". Камедыя, поўная драматычнага напружання. Некаторыя з крытыкаў дакараюць аўтара, што сапсуў ён гэту рэч эратызмам, брудам надзённага жыцця… Усё гэта глупства! Я. Івашкевіч не баіцца дысанансаў, спраў балючых, "непрызваітых". Ён іх не абыходзіць і ў гэтым сваім творы, напісаным – як і ўсё, што выходзіць з-пад яго пяра, – па-майстэрску.

Відаць, кожны з нас паўтараў першыя словы А. Міцкевіча з яго паэмы "Пан Тадэвуш": "Літва, айчына мая…". Але толькі сёння я задумаўся над глыбейшым, сказаў бы, палітычным зместам гэтых слоў. Звяртацца яму да Польшчы, якую ён ніколі не бачыў, было б недарэчнасцю. Польшча была для яго краінай мовы. I ўсё іншае было непадзельна з ёю звязана.

Пакідаю гэту тэму на пазней. Можа, некалі напішу, як некаторыя вучоныя мужы – аб нічым цэлы трактат.


22/VIII


Быў на шарварачных работах. Канавамі акопвалі Мядзельскі гасцінец. Працаваў са слабаджанамі, пількаўшчанамі, магдулянамі… Участак мне выпаў лёгкі – пясчаны. За дзень выканаў свае дзве нормы. Дамоў вяртаўся праз Шыкавічы, Азаркі. Чамусьці ўспомнілася мне дарога з Пагіраў на паўстанак Яцукі. Можа, таму, што і лес быў падобны да таго, і сёння, як і тады, у заснуўшых пасёлках мяне доўга залівістым брэхам праводзілі сабакі, і сёння, як і тады, я стараўся адгадаць свой наступны дзень. У Вярхах мігцеў агонь кастра. Няўжо дзядзька Фадзей усё яшчэ пасвіць коней?.. Над балотам мільганула, падаючы, зорка. Ад закрута ракі цягнуўся туман.


24/VIII


На гасцінцы сустрэў цэлы абоз з яловай карой, якую везлі на смаргонскія скураныя заводы.

Вяртаўся я з поштай разам з Якімам. Ехаў ён на сваім захудалым, зацяганым гнядым, гледзячы на якога, цяжка было адгадаць, ці конь трымае аглоблі, ці аглоблі – каня. Сам Якім быў задзёрысты і няўжыўчывы чалавек. За свой век ён нажыў непрыяцеляў больш як трэба, каб гэты свет стаў пеклам. Да таго любіў яшчэ гандляваць коньмі. Гэта пра яго мой дзед казаў: "Хто коней мяняе, у таго і хамут гуляе".

Вечарам узяўся за раман З. Мікалайціса-Пуцінаса "У цені алтароў", які выйшаў перакладзены на польскую мову.

Святло з акна падае на дыск сланечніку, які прытуліўся да самай шыбы. А можа, гэта сланечнік асвятляе маю кануру.

Перад сном хацеў паслухаць радыё. Здаецца, спяваў Я. Кепура, але голас яго быў нейкі далёкі-далёкі, ледзь прарываўся праз хрыпату навушнікаў.


25/VIII


Відаць, у сувязі з заключэннем Савецка-Германскага пакта аб ненападзе суды пачалі даваць яшчэ большыя кары ўсім западозраным у камунізме. Так, апеляцыйны суд Б. Янкоўскай да дзесяці год дадаў яшчэ два гады.

Цяпер кожнаму відаць, што не сваім часам распараджаюцца паны. Не сваім. Усе газеты адкрыта пішуць аб набліжэнні вайны. На польска-нямецкай граніцы даўно ўжо льецца кроў, адбываюцца розныя сутычкі, праводзіцца мабілізацыя.


26/VIII


У апошнім сваім пісьме Н. піша, што чужыя людзі часта памыляюцца, ацэньваючы нашы творы. А мне здаецца – наадварот. Збоку бывае відней. Агітуе мяне больш заняцца гісторыяй, мінуўшчынай, вызваліцца з палону сацыяльных праблем, палітычных…

Зноў заседзеўся да позняй ночы, аж пакуль не пачала гаснуць лямпа. В. прыслаў мне Б. Ясенскага. Чытаю яго "Якуба Шэлю". Перш я пазнаёміўся з беларускім перакладам гэтай паэмы. Але ў арыгінале – як і кожны выдатны твор – яна гучыць значна мацней.

Хацеў паслухаць па радыё апошнія навіны, але вецер, відаць, абарваў маю самаробную антэну, і ў навушніках толькі чуваць быў шум, піск, а потым і зусім змоўк мой дэтэктар.


27/VIII


"Кур’ер віленскі" перадрукаваў з каментарыямі А. Мікулькі з "Вядомосцяў літэрацкіх" артыкул Ст. Бруча аб маім літаратурным вечары ў Варшаве. I ў аднаго, і ў другога ёсць шмат цікавых для мяне заўваг. Асабліва здзівіла мяне празорлівасць Ст. Бруча: "Не ведаю, ці Танк напіша беларускую трэцюю частку "Дзядоў", але я ўпэўнены, што пракладзе для яе дарогу…". Як ён падслухаў мае думкі? З артыкула А. Мікулькі даведаўся, што мае вершы перакладаў Ю. Лабадоўскі. Нічога я раней не чуў пра гэтыя пераклады і не знаю нават, дзе яны друкаваліся.

Паслаў пісьмо К. Яворскаму, які хоча перакласці майго "Кастуся Каліноўскага". Гэта, здаецца, будзе другі пераклад, пасля скузаўскага. Праўда, В. Скуза пакуль што пераклаў толькі другую частку паэмы.


28/VIII


Чамусьці ўсе прывыклі гаварыць і пісаць аб адказнасці пісьменнікаў перад гісторыяй. Апошнія за рэдкім выняткам – заўсёды ўхвалялі мір, а свет няспынна абліваўся крывёй. Відаць, аб гэтай адказнасці трэба напамінаць некаму іншаму. Зноў знаёмлюся, па атрыманай ад маіх варшаўскіх сяброў літаратуры, з новымі напрамкамі. А для мяне, чалавека тэарэтычна непадрыхтаванага, справа гэта не такая простая. Бо некаторыя з сучасных напрамкаў з’яўляюцца на вельмі кароткі час і, пакінуўшы ў пярэдняй музея сваю візітную картку, назаўсёды знікаюць у Леце. Думаю, што не кожны гісторык і спецыяліст зможа потым успомніць, як выглядаў нябожчык, як быў апрануты і што ён гаварыў. Ды, па сваёй легкадумнасці, я не магу доўга затрымлівацца над рэчамі і ідэямі, якія мне здаюцца нуднымі. У адным я перакананы, што не літаратурныя напрамкі і школы нараджаюць пісьменнікаў, не літаратурныя напрамкі і школы ствараюць выдатныя творы. Павівальнай бабкай было і будзе – жыццё.

Зноў да поўначы сядзеў за нуднай работай – пісаў лісты. С. пакрыўдзіўся, што я яму не адказаў на апошнюю паштоўку з Варшавы. Трэба будзе напісаць яму, што мы – беларусы – не вельмі любім карыстацца перапіскай, бо жывём у такія часы, калі рэдкія лісты даходзяць да адрасата. Ды і яго святы патрон – Адам – не вельмі любіў марнаваць час над карэспандэнцыяй.

Вось дзядзька Рыгор піша, што пісьмо кампазітара Кошыца, якое тыдзень таму я яму паслаў, ён яшчэ не атрымаў. Баюся, што можа недзе загінуць гэта надзвычай цікавае пісьмо, у якім ён пісаў пра нашы народныя песні, над гарманізацыяй якіх ён зараз працуе, і пра мой зборнік вершаў "Пад мачтай".


29/VIII


Радуюся, што вечары робяцца даўжэйшыя і ў мяне з кожным днём прыбывае больш вольнага часу. Прачытаў Талстога, Конрада, Бранеўскага, Шэмплінскую, Галендара, Гамсуна, Дзікенса, Добліна, Бурдацкага, Харамінскага, Бэнду (Літаратура, хрэстаматыя, частка II). У Варшаве, Вільні і Львове – арышты. Некалькі пісьменнікаў і журналістаў адпраўлены ў Картуз-Бярозу. Трэба быць падрыхтаваным да найгоршага. Адчуваю, што за кожным крокам сочаць паліцыя і розныя яе прыслужнікі; уся мая карэспандэнцыя праходзіць праз падвойную-патройную цэнзуру, пачынаючы ад солтыса і мядзельскай паліцыі, канчаючы на ваяводскіх чыноўніках ды розных следчых.

Зараз нельга пісаць і пра пагоду, бо могуць западозрыць, што і пад гэтым словам нешта зашыфрована.


30/VІІІ


На дварэ – цемень, хоць вока выкалі. Пакуль дабраўся да дзвярэй, скінуў з куфра нейкае вечка і пустую дзедаву сяўню, з якой ён кожны год, апрануўшы новую кашулю, нашча, з сонцам выходзіць на сваю спрадвечную працу сейбіта. Прайшоўшы з канца ў канец усё поле, ён потым, як нешта самае святое, перадае сяўню майму бацьку, бо ўжо самому яму цяжка хадзіць па свежай раллі. Апошнія гады і я пачынаю памагаць ім сеяць.

– Можа, лучынай пасвяціць? – пытае маці.

Праз расчыненыя дзверы сноп святла разганяе змрок. Я бяру аброць, сярмягу і іду на балота, дзе, прыслухаўшыся, можна здалёк пачуць, як, храпучы і чвокаючы папутанымі нагамі, пасуцца коні.

Думаў, не раскладаючы кастра, паляжаць пад стогам, але ад ракі цягнула нейкім халадком, і я ля старой вывараці мусіў раскласці агонь. Дрэва, відаць, было смалістае, і полымя хутка, як лесавік, пачало скакаць, дражніць мяне, корчачы розныя міны, паказваючы свае то чорныя, то чырвоныя, то жоўтыя языкі, быццам хацела выклікаць мяне на бяседу. Пра што яно хацела даведацца? Я доўга глядзеў на агонь, пакуль ён, змораны, не запаў у прысак і мяне не адолеў сон. Не знаю, колькі часу драмаў. Разбудзілі мяне ржанне каня і ляскат калёс у Вялікім Бары. Гэта, напэўна, наш сусед Езуп вяртаўся аднекуль дамоў. Цікавы з яго чалавек. Ён нават у будні дзень аблётае ўсе хутары, каб дазнацца, што чуваць на свеце. Раней усіх выбіраецца на кірмаш і пазней усіх вяртаецца. А калі што прадае, дык, як скнара, назоліць усім купцам, пакуль яны ў яго што не купяць. I вельмі любіць ездзіць карацейшымі дарогамі, напрасткі. Нават вясной, калі ўжо ніхто не адважваецца адпраўляцца па храпаватым ільду Баторына ў Мядзела, ён будзе ездзіць, аж пакуль не праваліцца і не памогуць рыбакі выбрацца яму з купелі.


2/ІХ


Учора пачалася вайна. Пачалася яна далёка ад нас, але ніхто не знае, дакуль дакоціцца яе полымя. Прыйшлі хлопцы са Слабады, пытаюцца, як ім аднесціся да мабілізацыі: ці ісці ў армію, ці хавацца. Што ім адказаць? Мне здаецца, што гэта вайна павінна перайсці ў вайну супроць фашызму, і не толькі нямецкага. I, зразумела, мы будзем і ў ёй удзельнічаць. Польскі ваенны камунікат перадае, што збіта 16 нямецкіх самалётаў, што на Вестэрплятэ ўсе атакі фашыстаў адбіты. Колькі там цяпер гіне нашых людзей? Бо пераважна ўсіх з крэсаў адпраўлялі служыць на заходняй граніцы.


3/ІХ


А ў нас – быццам нічога трагічнага і не здарылася на свеце – жыццё як ішло, так і далей ідзе сваёй спрадвечнай дарогай. Перад абедам, калі завёў коней на атаву, я прабег праз Жукову і нарэзаў поўны кошык падасінавікаў ды баравікоў. Баравікі, праўда, старыя, нетаварныя. Маладыя павыбіралі слабаджане. Яны прыходзяць у грыбы, калі яшчэ і днець не пачынае. Вобмацкам іх шукаюць. Яшчэ не вырашыў: ці падацца мне ў Вільню, ці застацца дома.

Сваткаўскі паліцыянт Жалезны двойчы нечага праязджаў на веласіпедзе міма нас. Нешта вынюхвае. Чуваць, некаторыя з пількаўшчан і магдулян, атрымаўшы прызыўныя павесткі з гміны, падаліся ў лес ды ў хмызы хавацца ад паліцыі.

Усе гэтыя дні стаіць ясная і цёплая пагода. Нават выкупаўся ў сажалцы, у якой заўсёды мочым пяньку. Сажалку я летась паглыбіў. Зараз у ёй поўна рудой балотнай вады, зацягнутай зялёным рабаціннем водарасцяў.


4/ІХ


Прыйшлі ад бульбы. Рукі пахнуць зямлёй і дымам ад кастра. Над сталом вісіць на драціне закапцелая лямпа. Яе святло падае на твар дзеду, які сядзіць на чырвоным кутку пад абразамі. Стары, са сваёй сівой раскладзістай барадой, выглядае больш рэальна, чым заседжаны мухамі Саваоф. Бабка засцілае настольнік, сястра Мілка раскладвае лыжкі. У кожнага свая лыжка. У дзеда – драўляная, а ў нас – самаробныя, адлітыя яшчэ з ваеннага алюмініевага лому нашым суседам-кавалём. Ад частага і шчырага скробання па дне гаршкоў, місак і латак яны пасціраліся, зрабіліся аднабокія. Такімі лыжкамі трэба ўмець есці, каб не разліць на настольнік стравы і каб нешта трапіла ў рот.

Бацька кожны раз, калі садзіцца за стол, збіраецца купіць новыя лыжкі, але кожны раз, калі бывае на кірмашы, шкадуе траціць грошы на такую не дужа пільную прыладу ў гаспадарцы. "Было б, – кажа, – што есці, і старыя яшчэ могуць паслужыць". Відаць, новыя лыжкі, калі дажывём, будзем адліваць з новага ваеннага лому…

А па вёсках галосяць маткі, чые дзеці ў войску. Пачалі падлічваць, хто ідзе служыць з пількаўшчан. Здаецца, амаль усе – на заходняй граніцы. На ўсходняй – рэдка каго з нашых трымалі… Заседзеліся за сталом, пакуль не выгарала газа ў лямпе. Я хацеў даліць, але бацька сказаў:

– Не трэба. У пацёмку не гэтак дакучаюць мухі. А ад мух сапраўды няма ратунку. Роем звіняць у хаце. Ніякімі мухалоўкамі і мухаморамі іх не вынішчыш.

Ноччу, наладзіўшы свой наравісты дэтэктар, праслухаў камунікат аб бамбардзіроўках фашыстамі Варшавы, Дэмбліна, Торуна, Кракава. Пад націскам фашысцкіх войск польскія часці змушаны адступаць на Слёнскім участку фронту.


7/ІХ


Раніцай солтыс прынёс загад: здаць для арміі з кожнай гаспадаркі па некалькі мяшкоў. Навошта гэтыя мяшкі? Для ўмацаванняў? А вечарам – новы загад: завезці для кавалерыі ў Кабыльнік авёс. "Відаць, дрэнныя справы ў нашага мацарства, – скаліць зубы Захарка, – калі з першых дзён вайны пачало яно ў мужыкоў забіраць мяшкі ды аброк". Выдзер жа, чорт, аднекуль гэтае слова – "мацарства"!

Учора, чуваць, паліцыя рабіла аблаву на дэзерціраў, толькі злавіць нікога не злавіла. Які дурань будзе сядзець дома! Цяпер, пакуль цёпла, у кожнай пуньцы ці ў стозе можна пераначаваць.


8/ІХ


Разам з іншымі пількаўшчанамі ездзіў у Кабыльнікі здаваць авёс. Даўно ўжо не быў у Кабыльніку. Пасля пажару, калі выгаралі ўсе прылягаючыя да базару вуліцы, мястэчка адбудавалася і папрыгажэла. Дамоў вярталіся праз Купу. Налюбаваўся ў гэты раз і начнымі, і світальнымі пейзажамі Нарачы. У Скеме, як заўсёды, напаілі коней. Нідзе так ахвотна не п’юць коні, як з гэтай балотнай рачулкі. Нейкая адмысловая вада. На трыданаўскім магільніку, дзе яшчэ перад першай сусветнай вайной мой бацька з дзядзькам Ціханам шукалі скарбу, некага хавалі. Мы праязджалі ў той час, як укопвалі велізарны сасновы крыж. Сярод старых зялёных сосен і пачарнелых надмагільных пліт ён – белы, з шырока расстаўленымі рукамі – нагадваў нейкае недарэчнае пудзіла, з якім яшчэ не звыклася навакольная прырода.

Дамоў вярнуўся пад вечар, калі над Вялікім Борам доўга палалі аблокі, быццам падпаленыя далёкім пажарам. З Махнаткі даносілася галашэнне: некага праводзілі на вайну.

– Каго там маглі праводзіць? – спыніўшыся на ганку з вядром вады, старалася адгадаць маці. Сёння моўчкі сядзелі за вячэрнім сталом. Нават ніхто не цікавіўся, як я здаў авёс, з кім ездзіў, каго бачыў. Відаць, кожны думаў аб той бядзе, якая ўсё больш і больш набліжалася да нас, галосячы па хатах.

Дзед – я ўпэўнены – непакоіўся, што зноў, як і ў мінулую вайну, усё нажытае, прыдбанае цяжкай працай, можа пайсці прахам, што зямля зноў можа задзірванець, а ўсе мы – рассеяцца па невядомых глухіх франтавых дарогах.

Дзядзька Фадзей, відаць, шкадаваў, што, шмат год прабадзяўшыся па свеце, у такі неспакойны час вярнуўся дамоў.

Бацька, які больш за ўсіх знаў, чым пахне вайна, сядзеў нейкі разгублены. Толькі пад канец вячэры пачаў раіцца з дзедам, што рабіць раней: ці аторваць бульбу, ці канчаць ляшыць жыта ў Дрывасеку.

– Трэба было б падкаваць Лысага, а то зусім збіў капыты. Не будзе на кім і ў Мядзела з’ездзіць па соль ці запалкі.

– А ты, Домка, чаму не вячэраеш?

– Паспею! – адказвае маці і пачынае шаптаць свае пацеры. Пацеры ў яе бясконцыя. Яна моліцца за кожнага з нас, моліцца за жывых і памёршых, за хату і зямлю, за ўсіх людцаў на свеце. Такой малітвы я нідзе не чуў, як малітва маёй маці…


9/ІХ


Мы – песняры народа невялікага, пра які мала хто чуў на свеце, і ў той жа час мы – песняры народа вялікага і такога багатага, які нават не знае ўсіх сваіх дзяцей, усіх сваіх скарбаў…

Нейкі сёння глухі дзень: ні газет, ні пісем, ні вестак ад сяброў – усё не магу наладзіць свой дэтэктарны радыёпрыёмнік. За што б ні ўзяўся – здаецца, не тое раблю, што трэба. Пачаў перакладаць цікавы верш Вайнтраўба "Люстра":


Далонь, затопленая ў люстры,

Пад мяккім дотыкам адчула

Жывую гіпсавую маску.

Калі яе са дна ўзняла,

Дык вызваліла цемру,

Захованую ў чалавека,

Які схіліўся над самім сабой…


За апошнія ночы прачытаў Г. Маляпарта "Легенда Леніна", Сланімскага "Збор твораў", З. Ундсет "Алаф сын Андуна".


12/ІХ


Пазычыў аповесць Стасько, якім тут зачытваецца ўся гмінная інтэлігенцыя. Дарэчы, ніхто, здаецца, не прасачыў, чаму такія кнігі часамі карыстаюцца надзвычайнай папулярнасцю ў чытачоў.

Ездзіў у Крывічы па лякарства для маці, якой зноў дакучае раматус. Конь, пасля арбы, памалу цягнуўся шырокім і пыльным, зрытым калдобінамі, сваткаўскім гасцінцам. Якія высокія выраслі некалі пасаджаныя тут намі, школьнікамі, бярозы! Заслухаўшыся ў іх шум, я і не заўважыў, як мінуў Азярко і заглыбіўся ў бор, не заўважыў і хмары, якая густой сеткай дажджу накрыла мяне, сосны і сівыя курганы-валатоўкі. Пад густым парасонам хваіны я мусіў спыніць каня і перачакаць, покуль сцішыцца дождж. У галаву лезлі нейкія фантастычныя вобразы, навеяныя маўклівасцю гэтых курганоў, у якіх спіць далёкая мінуўшчына, гісторыя нашай зямлі… Помню, калі вучыўся ў Сватках, мы хадзілі раскопваць гэтыя курганы. У адным – знайшлі косці, іржавую сякеру, меч, у другім – прыгожыя бурштынавыя пацеркі. Зараз многія з гэтых курганоў разараны, толькі ў сасняку, перад Гарадзішчам, яшчэ некалькі дзесяткаў іх дажывае свой век. Паміж сосен неспадзявана з’явілася старэнькая бабка з кошыкам баравікоў і знікла ў шуме і ў цемені ядлоўцаў.

Дождж пачаў драбнець. I, можа, гэту вестку лясным жыхарам дзяцел нястомна выстукваў на прыдарожнай сасне.

У Крывічах каля рэстарана сустрэліся мясцовыя палітыкі.

– Пане, немцы пры сустрэчы з нашымі "Ласямі" не ведаюць, куды ўцякаць… Нашы зусім разбамбілі Берлін.

– А вы чулі? Англічане высадзіліся ў Гдыні.

– Пасля затаплення "Атэніі" і Амерыка не будзе маўчаць.

– Не з тымі швабы задзёрліся… Нашы ў Прусіі…

– Французы праламалі і здабылі лінію Зігфрыда…

Я толькі заўчора пачуў, што Францыя і Англія абвясцілі немцам вайну. Няўжо англічане паспелі ўжо высадзіцца ў Гдыні? Ноччу праслухаў па радыё выступленне прэзідэнта горада Варшавы Старжынскага. Невясёлыя былі яго заключныя словы: "Варшава… будзе змагацца…".


14/ІХ


Знайшоў у чарнавіках стары верш "Кожны дзень шукаюць маю песню", напісаны яшчэ ў 1930 годзе. Перш думаў спаліць яго, а потым вырашыў перапісаць і захаваць на памяць, як гэта робяць археолагі, знайшоўшы ў раскопках нейкую старую ржавую матыку ці каменную сякеру.

Зноў нашы хутары наведала паліцыя. Адзін з паліцыянтаў заехаў да нас, быццам напіцца вады. Я вынес да студні нашу старую медную, зробленую з гільзы снарада, конаўку.

Пацікавіўся прадстаўнік улады, ці не збіраюся я куды ехаць.

– А куды і чаго ехаць у такі час? – адказаў я.

Колы веласіпеда і боты паліцыянта былі ў гразі.

Відаць, нечага блукаў па нашых пружанскіх сцежках, бо толькі там яшчэ не высахлі калдобіны.

Вечарам пад яблынямі назбіраў некалькі кошыкаў ападу і высыпаў у пуні на сена. З пахам мурагу змяшаўся пах мундэраў, цітавак, антонавак. Праз адчыненыя вароты на гэты хмельны пах роем ляцяць асвянкі. Толькі звон у пуні.

Зноў удалося вывудзіць з дзедавай гавэнды некалькі прыказак:

Доўг не раве, а спаць не дае;

Павер босы ходзіць;

Паміраць збірайся, а жыта сей.


Цэлы дзень нашу ў сабе, як стрэмку, пачатак і канец верша "На пахаванні".


Хаваюць салдат у Судэтах,

Іх труны цяжкія, як зрубы,

Вязуць на гарматных лафетах;

Галосяць мядзяныя трубы.


Каб мёртвыя не пракліналі

Вас, што іх на смерць павялі, –

больш сыпце на раны медаляў,

На вусны – маўклівай зямлі!


Запісваю пачатак яшчэ аднаго верша, навеянага сустрэчай з Балтыкай.


Мора! Вось калі сустрэліся з табой мы,

Хоць пра гэту стрэчу марылі не раз.

Толькі мала было дзён у мяне вольных,

I табе было далека плыць да нас.


Як я рад, што бачу ў сіняве высокай

Крылы чаек, як сустрэчныя сцягі,

I твайго прыбою чую вольны рокат,

Абдымаю твае хвалі, берагі…


Відаць, цяпер не пазнаў бы ні спаленай і разбуранай фашыстамі Гдыні, ні маляўнічых берагавых дзюн, зрытых акопамі, усеяных магіламі. На хвалях Рашынскай радыёстанцыі пачалі немцы перадаваць свае камунікаты. Няўжо Варшава пала?


15/ІХ


Даўно не сустракаўся з героямі сваёй паэмы. Вайна, напэўна, змусіць унесці некаторыя карэктывы ў іх прыгоды, а можа, прыйдзецца нанава перапісаць і ўсю паэму, у якой вельмі марудна разгортваюцца падзеі. Зараз усё больш і больш бачу недахопаў у яе кампазіцыі. А найбольшая цяжкасць – гэта сказаць у сваім творы праўду аб нашым жыцці, без чаго ці мае якую-небудзь вартасць паэзія, калі яна прэтэндуе на нешта большае, чым забыццё.

Прыйшла паштоўка ад Лю, з якой даведаўся, што яна атрымала мае новыя, высланыя ёй вершы. З дому нікуды мне выязджаць не раіць. На маё досыць наіўнае пытанне аб канцы вайны піша: "Думаю, што вайна кончыцца тады, калі будзе знішчаны Гітлер і ўвесь яго фашысцкі зброд". Напісаныя ёю гэтыя газетныя радкі сёння здаліся мне такой глыбокай праўдай, якую яшчэ нямногія ўсведамляюць. У канцы піша, што будучыня залежыць ад нас. Толькі якая перад намі будучыня? Я некалькі разоў перачытаў гэту паштоўку і падзівіўся, што на невялічкай картцы паперы яна змясціла шмат для мяне цікавых вестак і яшчэ хапіла месца пажурыць мяне, што са спазненнем адказваю на яе лісты.


16/ІХ


Радыё перадае супярэчлівыя камунікаты аб становішчы на фронце. Адно ясна, што польская армія, разбітая, адступае. Здарылася тое, што даўно людзі, якія хоць крыху былі знаёмыя з эканамічным становішчам краіны і палітыкай санацыі, прадбачылі і гаварылі.

Раніцай над Пількаўшчынай нізка праляцелі нейкія два самалёты. Гук іх быў зусім не падобны да таго, які даводзілася чуць. Але якія былі на іх знакі, у імгле нельга было разглядзець.

Цэлы дзень капалі ля Краснаўкі бульбу. I хоць цёпла было, я са старых, выараных плугам карчоў распаліў агонь. Падышлі слабадскія пастухі, каб прасушыць свае набраклыя балотнай іржой парцянкі, вопратку. Расказвалі, што на астравах знайшлі нечы самагонны апарат. Каровы, напіўшыся брагі, цэлы дзень былі як п’яныя.

Дзьме цёплы паўднёвы вецер, шасцяць павешаныя пад свірнам сухія абаранкі лазы. У хаце пахне свежым вялікім хлебам, які выпякаюць у нас на цэлы месяц, аж да вечара на лаве астывалі буханкі. Трэба будзе памагчы маці пазносіць іх у істопку.


17/ІХ


Не знаю, з чаго нават пачынаць запісваць падзеі гэтага дня. Хіба – з усходу сонца, якое хоць і дакладна ўзышло па календары, але гэта ўжо быў каляндар новага жыцця і іншы ўсход сонца.

Раніцай прыехалі на веласіпедах слабадскія хлопцы, сярод якіх быў і Кірыл Карабейнік. Яны першыя пачулі па радыё і прывезлі мне гэту ашаламляючую радасную вестку, што Чырвоная Армія перайшла граніцу і ідзе вызваляць Заходнюю Беларусь. Цікава, сама ідэя вызвалення Заходняй Беларусі пры дапамозе нашых усходніх братоў – не была новая. Толькі за дваццаць год акупацыі, я сказаў бы, яна стала літаратурнай тэмай.

I калі запаветная мара здзейснілася, мы ёй не менш здзівіліся, як ажыццяўленню казкі.

Я пазычыў у Глінскіх веласіпед, і мы ўсёй кампаніяй паехалі ў Мядзела, дзе, чуваць, была ўжо Чырвоная Армія. I сапраўды, з Навасёлкаў мы ўбачылі натоўп сялян, якія віталі байцоў, крычалі "ўра!", калі міма праходзілі машыны, танкі. Увесь гэты бясконцы паток людзей, не бачанай намі тэхнікі з шумам і грукатам пераможна плыў на захад. Мы спыніліся на ўзгорку паміж Новым і Старым Мядзелам, адкуль яшчэ больш велічная адкрывалася перад намі карціна. Некаторыя кавалерыйскія часці на хвіліну спыняліся каля млына і паілі ў Мястры сваіх коней, а байцы змывалі з твару дарожны пыл і стому.

Дык вось наша свабода! Толькі я нейкі непадрыхтаваны сустракаю яе. Прыйшла ў хату гэта госця, а я ад хвалявання не знаю, дзе яе пасадзіць, чым яе частаваць, з чаго пачаць гутарку. Мне прыгадаўся расказ маёй маці пра сустрэчу двух салдат-аднасяльчан, якія не бачыліся некалькі год. "Сядзяць, – кажа яна, – у нас на прызбе, скрабуць бульбу і моўчкі ўсміхаюцца, паглядаючы адзін на аднаго, не верачы ў свае шчасце, што сустрэліся на цяжкіх і крывавых дарогах вайны".

Пад вечар хлопцы пайшлі па маёнтках раззбройваць паноў. Арыштавалі сваткаўскіх паліцэйскіх. Толькі каменданту ўдалося некуды ўцячы. Паліцэйскія – Група і Жалязны, – якія часта ў нас рабілі вобыскі і ганялі па этапах нас у Паставы, сустрэўшыся са мной, перапалохаліся. Відаць, думалі, што мы ім наладзім самасуд за ўсе іх розныя судовыя справы, допыты ў пастарунку, пратаколы, штрафы… Але ніхто іх не чапаў. Перадалі, як палонных, у рукі чырвонаармейцаў. I я ўзброіўся асадніцкім браўнінгам. Вінтоўкі ўзялі хлопцы, якія пайшлі адбіраць зброю ў стральцоў, кракусаў і вузлянскіх асаднікаў.


22/ІХ


Афіцыйна яшчэ нідзе не працую, але і дома бываю рэдка. Пачынаюць арганізоўвацца розныя часовыя ўрадавыя і сялянскія камітэты, міліцыя. Цэлымі днямі з былымі капэзэбоўцамі і камсамольцамі ездзім па Мядзельшчыне – наводзім новы лад і на зямлі, і на небе.


25/ІХ


Наразалі надзелы панскай зямлі малазямельным мядзельчанам і навасёлкаўцам. Тут прыдаліся і мае сякія-такія веды, набытыя некалі на меліярацыйных курсах, хоць мераць прыходзілася без каморніцкіх прылад – лейцамі ды крокамі.

Сёння, калі быў у Сялянскім камітэце, зайшоў да мяне ваенны карэспандэнт. Назваўся Быкоўскім. Я яму падарыў свой зборнік "Пад мачтай". Цікавіўся маёй творчасцю, жыццём. Пытаўся, што думаю рабіць, над чым працаваць і г. д.


29/ІХ


З жахам агледзеўся, што мне мінула 27 год!

А ў мяне толькі некалькі зборнікаў вершаў, сярод якіх 75 працэнтаў слабых, 20 працэнтаў – сярэдніх і толькі 5 працэнтаў – добрых. Няма чым хваліцца.


1/Х


Дома – гармідар. Прыязджаюць, ідуць розныя наведвальнікі, быццам я – нейкі дарадчык па ўсіх справах. Адным раю да каго звярнуцца, другім пішу заявы, просьбы да нашых савецкіх устаноў. Сярод гэтых наведвальнікаў трапляюцца і такія, што трасуцца над сваёй зямлёй, над сваімі крамамі, грашамі – багаццем, якое прагна збіралі дзесяткамі год і якое зараз страціла сваю былую вартасць. Аж агідна глядзець на гэтых учарашніх гаспадароў жыцця, з якімі яшчэ не так даўно ўсе былі змушаны лічыцца. Зараз яны стараюцца быць непрыкметнымі, ціхімі, толькі каб перачакаць гэты грозны і незразумелы для іх час, непрадбачаныя імі падзеі. Чамусьці большасці з іх усе гістарычныя змены, усе рэвалюцыі здаюцца часовымі, нейкай памылкай.

Трэба ехаць у Вільню. Толькі пакуль што не маю адтуль ніякіх вестак. Пачаў пісаць верш – першы верш на вызваленай зямлі, чарнавік, якога мне ўжо не трэба недзе хаваць. Пачатак гэтага верша не прыйшлося доўга шукаць, бо ён быў на вуснах народа: "Здарова, таварышы!..".


2/Х


Стараюся ўсё занатаваць у свой блакнот. Нататкі мае досыць хаатычныя, але я ўпэўнены, што з іх мне некалі ўдасца скласці сваю табліцу жыццёвых элементаў. Перада мною стаіць сур’ёзная праблема – праблема ўключэння ў новую тэматыку. Бо ўсё, што я да гэтага часу пісаў, магчыма, мне самому будзе хутка здавацца пісанінай з таго свету. I агулам, нашай заходнебеларускай паэзіі трэба будзе навучыцца больш самастойна думаць.

Сёння падчас абеду каршун нарабіў у курэй перапалоху. Пакуль дасталі дзедаву жвіроўку, каршун ужо быў над лазняй, і мы не паспелі яго як след напалохаць. Трэба будзе высачыць, дзе яго прыстанішча.

За ноч вецер наатрасаў антонавак. Бацька ўзяўся кляпаць косы, відаць, будзем на гумне – ужо каторы раз – касіць атаву. А то коні абласаваліся і ідуць на яе, а потым залазяць у пераплоты. Толькі і глядзі за імі.

Пад вечар на Памарацкім балоце нашы вартавыя абстралялі групу паліцэйскіх. Але затрымаць нікога не ўдалося. Цяпер гэтыя паны, хаваючыся, цягнуцца да літоўскай граніцы.


3/Х


З газет, якія сёння прыйшлі з Мядзела, даведаўся, што 26 верасня ў Вільні адбыўся сход інтэлігенцыі, на якім выступалі С. Бусел, Ф. Грышкевіч, А. Луцкевіч… Апошні заклікаў беларускую інтэлігенцыю энергічнай работай забяспечыць росквіт культуры, навукі, мастацтва ў Заходняй Беларусі. Няўжо ніхто з газетных работнікаў не знае, што некаторыя з сённяшніх палымяных трыбунаў, якія вітаюць савецкую ўладу, усё жыццё, як маглі, змагаліся супраць яе.

Падобны сход адбыўся ў Беластоку. На ім выступалі савецкія пісьменнікі: Лынькоў, Кірсанаў, Далматоўскі, Ісбах.

У буйнейшых гарадах ужо ідуць савецкія фільмы. Яшчэ не ведаю, калі крануся з дому, але пачынаю рыхтавацца ў дарогу: складаю свае рукапісы, зборнікі.

Маці ўвешала частакол вымытымі і вышараванымі гладышамі. Адны – чорныя, другія – паліваныя, рудыя, трэція – зусім жоўтыя. З дарогі здаецца, што гэта грамада дзяцей, перавесіўшыся праз плот, сочыць, хто ідзе ці едзе. У падстрэшак згроб раскіданы курамі з кашаля пошар. На дзянніку нечага сабакі ўзнялі гармідар. Відаць, некаторы сарваўся з прывязі.

Пад вечар пачалі з пераплотаў прымаць сухі гарох. Я скідваў, а дзед насіў у застаронак. Падчас гэтай аперацыі старому заляцела за кашулю палявая мышка. Ну і напалохаўся стары, пакуль здзёр з плячэй кашулю. Ледзь уседзеў на пераплотах, хоць і смяяцца з яго бяды не выпадала.


7/Х


Пісьмо ад Лю. Піша, каб хутчэй прыязджаў у Вільню, куды выклікае мяне начальнік Часовага ўпраўлення I. Ф. Клімаў. Трэба збіраць свае манаткі ды ехаць.

Днём з Кірылам Карабейнікам і іншымі хлопцамі хадзілі прачосваць лес, але нікога не сустрэлі. Пастралялі з трафейнай зброі ды вярнуліся дамоў. На дуброве сустрэў Захарку. Расказаў ён мне, як аднойчы пасварыўся быў са сваткоўскім папом падчас споведзі, за якую ён не меў чым заплаціць.

– Я табе, – пагразіў, – яшчэ ўсе вокны павыб’ю, калі ты данясеш пра мае грахі каму на зямлі ці на небе!

I поп, казаў, спалохаўся. Без грошай адпусціў усе грахі.


10/Х


Перапоўненым цягніком, які ішоў, падоўгу спыняючыся на ўсіх станцыях і пераездах, раніцай я прыехаў у Вільню. У Лю ўжо быў для мяне запрашальны білет на літаратурны вечар, у якім было напісана:

"Паважаны таварыш! Запрашаем Вас на літаратурны вечар з удзелам беларускіх савецкіх паэтаў-ардэнаносцаў Петруся Броўкі і Пятра Глебкі. Вечар адбудзецца 10/Х у 5 г. вечара па мясцоваму часу ў зале тэатра "Лютня".

Аддзел культуры і асветы Часовага ўпраўлення г. Вільні".

Часу да вечара яшчэ аставалася шмат, і мы з Лю пайшлі паблукаць па горадзе. Выйшлі на Легіяновую, Пагулянку, Завальную… Вуліцы, як ніколі, былі перапоўнены народам. Відаць, у горадзе шмат было бежанцаў з цэнтральнай Польшчы, якія апынуліся ў гэтым віленскім мяшку і зараз не зналі, куды падацца. Шмат хто, чуваць, стараўся перабрацца ў Літву, а з Літвы – на Захад. Каля тэатра "Лютня" вісеў велізарны плакат з прозвішчамі ўдзельнікаў гэтага літаратурнага вечара, сярод якіх было і маё імя. Міма пляца Ажэшкі ў напрамку Зялёнага моста са страшэнным грукатам ішлі танкі і каціліся на сваіх абручах велізарныя цыстэрны, якія цягнулі магутныя трактары. Усе глядзелі на гэтую нябачную тэхніку Чырвонай Арміі. Адны глядзелі са здзіўленнем і захапленнем, другія – разгублена. Бо столькі год санацыйная прапаганда распаўсюджвала розныя чуткі, што Чырвоная Армія ўзброена старымі вінтоўкамі, фанернымі танкамі і г. д.

Потым пайшоў бясконцы паток грузавых машын, які надоўга перагарадзіў вуліцу Міцкевіча, спыніўшы па ёй усякі рух.

Вечар, як і можна было спадзявацца, зацягнуўся, бо шмат было выступаючых. Гэта, здаецца, быў першы такі вялікі інтэрнацыянальны літаратурны вечар у Вільні, калі не лічыць розных ранейшых першамайскіх вечароў, якія былі меншыя і не з такім размахам арганізаваныя. Адкрыў і вёў вечар рэдактар "Віленскай праўды" Афенгейм. Як рэдактар, можа, ён быў і добры, але як прамоўца – слабы, ды голас у яго быў нейкі прастуджаны, пісклявы. Напэўна, у апошніх радах не чуваць было, што ён гаварыў, бо я нават у прэзідыуме не ўсё мог улавіць. Я выступаў адным з апошніх. Чытаў фрагменты з "Нарачы" і свой новы верш "Здарова, таварышы!..". Калі закончыліся выступленні, я пазнаёміўся з П. Броўкам, П. Глебкам, А. Кучарам, А. Лебедзевым, якія запрасілі мяне з Любай і Рыгора Раманавіча на вячэру ў рэстаран "Штраль". Вечар пакінуў харошае ўражанне. Асабліва мне спадабалася паэма П. Броўкі "Праз горы і стэп", якую ён з аратарскім пафасам прачытаў на гэтым вечары.

Вяртаючыся на Буковую вуліцу, мы з Лю ўсю дарогу гаварылі пра гэты незабыўны вечар, пра нашых новых сяброў і пра нашы планы. Яна збіралася пайсці працаваць настаўніцай, а я – у рэдакцыю газеты "Віленская праўда", куды мяне ўжо запрашаў яе рэдактар. Планы, планы!

Заўтра трэба нам быць у I. Ф. Клімава, па выкліку якога я і прыехаў у Вільню.


11/Х


Сёння быў у рэдакцыі газеты "Віленская праўда", якая размясцілася ў велізарным гмаху былога "Кур’ера віленскага". Рэдактар пазнаёміў мяне з некаторымі работнікамі рэдакцыі, колькасць якіх мне здалася астранамічнай. Да гэтага я працаваў у невялічкіх нашых газетах, дзе ўвесь штат складаўся з двух-трох добраахвотнікаў, якія былі і творчымі адміністратыўнымі работнікамі, і пісалі, і вычытвалі, рассылалі сваю газету.

А ў гэтым камбінаце з некалькімі дзесяткамі пакояў можна было згубіцца.

Праўда, на рэдактарскім стале стаяла цэлая батарэя тэлефонаў і нават быў званок, якім рэдактар выклікаў сакратарку і даваў ёй неверагодную колькасць розных даручэнняў.

Толькі тут я зразумеў, што пры такім размаху рэдактара і гэта колькасць людзей можа быць недастатковай. Перагортваючы падшыўку "Віленскай праўды", я неспадзявана напароўся на свой верш "Паслухайце, вясна ідзе", у якім нехта дапісаў бязглуздую чацвёртую страфу, якой у мяне не было. Няўжо гэта зрабіў той Быкоўскі, якому я калісьці ў Мядзеле падарыў свой зборнік?

У Часовым упраўленні нас з Лю дужа сардэчна сустрэў I. Ф. Клімаў. У Івана Фролавіча на стале ляжалі мае зборнікі вершаў. I ён пачаў са мною гаварыць як з даўно знаёмым яму чалавекам. Пасля гэтай сустрэчы мы ішлі з Лю па Вільні, першы раз такія акрыленыя і шчаслівыя. Хацелася нашай радасцю падзяліцца з сябрамі, але дзе цяпер іх знойдзеш! Усе працуюць у розных установах, усе перабраліся на новыя кватэры. I ўсё ж трэба будзе паспрабаваць адшукаць Кастуся, М. Бурсевіча, Ё. Каросаса, Е. Путраманта і інш.

Вечарам з Лю пайшлі ў кіно "Геліос", дзе ў натоўпе бачыў лукішскага стражніка пшадоўніка Стшэлецкага, які хутка недзе знік. Можа, мяне заўважыў. Каго тут толькі не сустрэнеш, у гэтым горадзе! У перапоўненых рэстаранах сядзяць былыя абшарнікі, урадоўцы, пераапранутыя ў цывільную вопратку паліцэйскія і ваенныя – п’юць дзень і ноч, быццам спраўляюць хаўтуры па былым жыцці, па сваіх маёнтках і надзеях.


13/Х


Зноў былі з Лю ў I. Ф. Клімава. Ад яго даведаліся аб перадачы Вільні Літве. Ён загадаў выдаць мне 60 злотых на пераезд у Вілейку, куды праз 7–10 дзён і сам са сваім апаратам збіраецца перабрацца. Цэлы дзень мы рыхтаваліся з Лю ў дарогу. I хоць часу ў нас было зусім мала, пасля абеду мне яшчэ удалося абысці Закрэт, пабываць нават на Замкавай гары і ўзбярэжжы Віллі, дзе летам 1936 г. з Паўлікам і Гарасімам, забраўшыся на плыты, пісалі адозву, якая пачыналася словамі: "Прытыцкі мусіць жыць…" Прызнацца, шкада было пакідаць Вільню – горад, з якім зжыліся, з якім у нас звязана столькі розных успамінаў. Але едзем мы насустрач новаму жыццю, якое абяцае быць больш светлым, больш цікавым і змястоўным. Заходзіў да Казіка Петрусевіча. Усе нашы польскія сябры таксама збіраюцца ехаць у Вілейку.

Вечарам забег развітацца з дзядзькам Рыгорам. Ён мне падарыў свой новы зборнік "Нашы песні". З радасцю я даведаўся, што і ён гэтымі днямі з усёй сваёй сям’ёй накіроўваецца на ўсход. Зараз з Вільні столькі выязджае людзей, што вакзал перапоўнены, каля білетных кас – і днём і ноччу натоўп. Пачалося вялікае перасяленне. Усё, што вякамі не праяўляла ніякага руху, скранулася са свайго месца.


16/Х


Дні, падзеі пераносяцца з хуткасцю кінаплёнкі. Вярнуўся ў сваю Пількаўшчыну. Лю, пакуль перабраліся ў Вілейку, спынілася ў сястры Веры ў Сэрвачах. На вёсцы – каму трэба і не трэба – усе пачалі будавацца, рэзаць лес. Калі вёў коней з Вярхоў, недзе за плёсамі палала зарыва далёкага пажару. Дзед і бацька стаялі на ганку і варажылі: дзе і што гэта магло гарэць. Чуваць, што ў бок Губскай пушчы сцягваюцца нявылаўленыя паліцэйскія і асаднікі, бо тут у нас усе дарогі пад пільным кантролем нашай народнай міліцыі. Відаць, гэтыя паны і выгналі з пушчы ды з графскага лесу чараду дзікіх свіней, якія апошнімі днямі з’явіліся ў нашых ваколіцах і пачалі выходзіць рыць бульбянішчы.


16/Х


Вылучаюць кандыдатаў у Народны сход. Некаторыя хлопцы з Мядзела, Слабады хацелі і мяне вылучыць, але нейкі палітрук, расказвалі мне, – даведаўшыся, што я быў членам КПЗБ, параіў ім вылучыць каго іншага, дыпламатычна тлумачачы, што я як пісьменнік, напэўна, хутка паеду ў Мінск, не буду тут сядзець. Агулам, адчуваецца з боку раённых кіраўнікоў нейкая насцярожанасць да былых членаў КПЗБ. Многія з маіх былых сяброў нават ужо не прызнаюцца, што яны некалі бралі актыўны ўдзел у рэвалюцыйным руху, бо зараз асабліва цэняць тых, хто да самага вызвалення ціха сядзеў дома. Ледзь не са свечкай шукаюць падобных "дзеячаў". Што да мяне, дык я, як і раней, ад розных прыкрасцей уцякаю ў паэзію, у якой мой партыйны стаж у КПЗБ ніколі не быў мне перашкодай.

Перапісаў са старых сшыткаў тры свае юнацкія вершы: "Колькі часу…", "Снежны вецер", "У дзень панскай незалежнасці". Апошні быў так зашыфраваны, што я яго ледзь аднавіў.


20/Х


Ад Путраманта з Дакудава прыйшла паштоўка. Піша, што ўзяўся за аповесць. Нешта яго апошнія гады цягне на прозу. Ці не думае ён зусім развітацца з паэзіяй? Скардзіцца, што пасля Вільні апынуўся ў нейкай соннай атмасферы. Просіць напісаць яму, куды збіраюся падацца, і, калі дзе спынюся, каб прыслаў яму свой новы адрас.

Пасля паўдня на арбе падмяніў дзядзьку Фадзея. У таго сёння паганы настрой. На камяністым Дрываску некалькі раз ірваліся новыя пабоцні. Кляне гэтую цяжкую зямлю на ўсіх вядомых яму мовах. Некаторыя нямецкія, іспанскія і асабліва чэшскія словы, прывезеныя ім са шматгадовых бясконцых вандровак па свету, нават прыжыліся ў нашай хаце.

Прыйшлі Сашка Асаевіч і Кірыл Карабейнік. З трафейнай, адабранай ва ўзлянскіх асаднікаў зброі стралялі па шапках. Відаць, цэлыя былі б нашы шапкі, каб не ўмяшаўся дзядзька Фадзей, які так іх пашкуматаў са сваёй пястуноўкі, што сталі не прыдатны і варонам на гнёзды.

Пад вечар будзем пераносіць з пераплотаў у ток сухую грачыху. Сёлета яна не ўрадзіла. Не было як ні жаць, ні касіць. Ірвалі, як лён.

Ніяк не збяруся перагледзець гадавікі польскіх і беларускіх старых часопісаў: "Варшаўскі цырульнік", "Муха", "Шпількі", "Вераб’і на даху", "Маланка", "Асва". Знайшоў я іх сярод розных папер, газет у будынку былой Мядзельскай гміны, калі ўсю гэту макулатуру палілі ў печах.


25/Х


Праз шмат год зноў апынуўся ў старой і знаёмай мне Вілейцы. Зараз цяжка пазнаць гэты былы захалусны павятовы гарадок, слаўны сваім высачэзным касцёлам і пабудаванай яшчэ пры цару турмой. Калі глядзіш на гэты горад з боку лугу, яго разнаколерныя аднапавярховыя домікі, платы здаюцца бялізнай, развешанай на даўжэзнай вяроўцы, нацягнутай над перапоўненым зеленаватай вадой карытам Віллі.

Са станцыі я пайшоў да свайго гаспадара Бутара, У якога калісьці кватараваў і з сынамі якога – Мікалаем і Васілём – разам вучыўся ў гімназіі. Думаў, што, можа, на нейкі час мне ўдасца спыніцца ў яго. Але невялічкая хата Бутара была так перапоўнена кватарантамі, што не было куды і носа ўтачыць. А ў самога старога бяда: памерла жонка і сыны яшчэ не вярнуліся з вайны. Апошнія лісты ад іх былі з Варшавы. Пасядзелі мы з ім, пагутарылі пра свае розныя справы. Дзень быў досыць цёплы. На станцыі, забітай ваеннымі эшалонамі, гулка пераклікаліся паравозы. Іх цяжкі дым вецер слаў па зямлі, гнаў праз сады, агароды на тартакі, дзе чуваць быў несціханы звон цыркулярак, гул і грукат грузавікоў. Развітаўшыся з гаспадаром, я пайшоў шукаць абласны аддзел народнай асветы і рэдакцыю. Яшчэ ніхто з сустрэтых віляйчан не знаў, дзе яны знаходзяцца. Я толькі здагадваўся, што такія ўстановы павінны быць недзе ў цэнтры горада. Ішоў я старымі, знаёмымі вуліцамі, якія амаль зусім не змяніліся, асталіся такімі ж, якімі былі 15–10 год таму назад. Толькі дзе-нідзе над былымі крамамі віселі новыя шыльды: "Абутковы магазін", "Хлеб", "Кнігі і школьныя прылады"… Хацеў зайсці ў чайную перакусіць, але народу было шмат, і я падаўся далей. Неспадзявана ў старым парку сустрэў сваіх старых сяброў В. Мілянцэвіча і А. Кананюка.

I яны прыехалі сюды з Вільні. Працуюць у бальніцы, жывуць недзе на ўскраіне. Далі мне свой адрас, прасілі, каб вечарам зайшоў да іх.

У парку на невялікай палянцы стаяла збітая з дошак трыбуна. Відаць, тут быў нейкі мітынг. На адной з лавак нехта спаў, прыкрыўшыся газетай. Можа, і мне давядзецца, пакуль знайду якое прыстанішча, вось так правесці ноч. Дарожкі парку аж гарэлі ад залатога лістападу.


28/Х


Заўтра ў Беластоку адкрываецца Народны сход. Шкада, што я, заняты пераездамі – з Вільні ў Пількаўшчыну, з Шлькаўшчыны ў Вілейку, – не змог паехаць нейкім карэспандэнтам ці звычайным гледачом у Беласток. Тое, што зараз там адбываецца, мне, як паэту з Заходняй Беларусі, трэба было бачыць на свае вочы і чуць сваімі вушамі. Перажытае самім не заменяць ніякія самыя дакладныя справаздачы, карэспандэнцыі, рэляцыі, апавяданні іншых.

У абласным аддзеле народнай асветы мне прапануюць працу ў сектары нацыянальных школ, паколькі я знаю польскую мову. Тут працуе шмат віляйчан на пасадах розных інспектараў, інструктараў, метадыстаў.

Агулам, куды б ні пайшоў – усюды прапануюць працу, працу і працу. Прызнацца, аж не верыцца, што для ўсіх ёсць праца. Я помню, колькі лішніх рук было толькі ў маёй Пількаўшчыне, на Мядзелыпчыне. А што ўжо казаць пра нашы "ўсходнія крэсы"!


29/Х


У невялічкім пакоі жыве нас трое: А. Кананюк, В. Мілянцэвіч і я. На ўсіх нас: два ложкі, стол, этажэрка і адно крэсла. больш у гэтым пакоі нічога не можа змясціцца. Сплю на стале. Падобнае становішча і ў Лю, і ў Ендрыхоўскіх, і ў Дэмбінскіх, і ў Петрусевічаў, і ў Штахельскіх. Нічога не зробіш. Вілейка – не Вільня.

Разам са сваім старым таварышам па Лукішках Ёзасам Кекштасам, цудоўным літоўскім паэтам і перакладчыкам Ул. Маякоўскага, цэлы дзень выбіралі кнігі для школьных бібліятэк. Відаць, іх з усёй Вілейкі звезлі ў пустыя пакоі абласнога аддзела народнай асветы. На некаторых кнігах былі цікавыя подпісы іх былых гаспадароў, пячаткі: адвакат, доктар, землямер, камендант паліцыі, маёр, суддзя…

Тут, з адходаў, можна было б падабраць і для сябе цікавую бібліятэку. Столькі розных брашур, гадавікоў газет, часопісаў! Потым, калі спатрэбяцца, і са свечкай іх не знойдзеш. Бяда толькі – няма куды іх дзяваць. Я ўзяў толькі на польскай мове "Кліма Самгіна" і некалькі нумароў часопіса "Аркады".


30/Х


Працую з Лю ў рэдакцыі нашай абласной газеты. Я – літработнікам, яна – машыністкай. Работы ў мяне не так многа, але, відаць, прыйдзецца цэлымі днямі сядзець у рэдакцыі, выпраўляць матэрыялы, розныя карэспандэнцыі, адказваць на лісты. Асабліва ў наш аддзел культуры паступае шмат вершаў. Прыходзіла ў рэдакцыю Ганна Новік, з якой я ўпершыню пазнаёміўся асабіста, хоць перапісваўся з ёю даўно. Яна – дужа цікавы чалавек. Працуе ў сельсавеце. Цэлымі днямі занята сваёй працай. Прызналася, што за вершы няма калі брацца. А шкада. Я яе паслаў бы на вучобу. Зараз ёсць каму агітаваць за савецкую ўладу, хоць Г. Новік здаецца, што без яе ў Куранцы гэта ўлада не зможа па-сапраўднаму ўмацавацца і перамагчы. Усё ж, развітваючыся, дастала са свайго партфеля два свае вершы. "Рабіце што хочаце", – сказала і паехала. Я прачытаў гэтыя вершы, і сапраўды – над імі яшчэ трэба працаваць і працаваць.


2/ХІ


На адрас рэдакцыі прыйшла паштоўка ад нашых слонімскіх паэтаў, якія пытаюцца, што я раблю, над чым працую. Пішуць, што яны ўжо "актыўна ўключыліся ў будаўніцтва новага жыцця". А вось я і не ведаю: ці я ўключыўся, ці не. Патрабуюць, каб я прыслаў ім адрасы ўсіх заходнебеларускіх паэтаў і пісьменнікаў. Адкуль я іх вазьму? Усе адрасы асталіся ў рэдакцыях віленскіх часопісаў. Трэба іх там і шукаць.

З Даўгінава прыехаў В. А. Сасенскі. Расказваў, што ён калісьці быў звязаны з "Нашай нівай". Хваліўся, што ён вывеў у людзі свайго суседа і друга Змітрака Бядулю, пазнаёміў яго з супрацоўнікамі гэтай газеты. I сам пісаў калісьці вершы, карэспандэнцыі, нарысы. Арыгінальны чалавек. I мова ў яго беларуская – сакавітая, багатая, хоць вучыўся ён толькі пару год і то – у яўрэйскай рэлігійнай школе.

Хацелася мне даўжэй пагаварыць з В. А. Сасенскім, які добра знае многіх нашых старэйшых пісьменнікаў і нават некаторых маіх сваякоў у Докшыцах, Крывічах, але мяне паклікалі да рэдактара, і я мусіў з ім развітацца.

Збіраюся ехаць на будаўніцтва дарогі Вілейка – Маладзечна, каб напісаць нарыс ці верш для нашай газеты. Я ўжо некалькі разоў бываў на многіх участках гэтай народнай будоўлі. Падчас апошняга рэйду сапсулася наша рэдакцыйная машына, і я начаваў у Красным, потым цягніком з перасадкай ды з рознымі дарожнымі прыгодамі дабіраўся дамоў. Нарыс мой з гэтай паездкі рэдактар забракаваў, бо ў ім я не паказаў бязмежнага энтузіязму будаўнікоў. А які мог быць энтузіязм, калі імгліў сцюдзёны дождж і на ўсёй трасе толькі некалькі фурманак працавала на падвозцы каменю. Можа, і новы мой нарыс чакае падобны лёс. Ніяк я не магу ўлавіць нешта такое няўлоўнае, што дае газетным нарысам другіх супрацоўнікаў зялёную дарогу на старонках нашай газеты, хоць ад іх мала што астаецца ў памяці.

Прыходзіў да мяне адзін з пачынаючых паэтаў.

– Раскажы, – кажа, – як пісаць вершы.

– Як пісаць, – адказаў я яму, – і сам не знаю. Магу толькі расказаць, як пісалі іншыя, або – як не трэба пісаць…

Пайшоў нездаволены.

Пазнаёміўся са сваім суседам – Іванам Іванавічам Янушкам. Ён прывёз мне з Глыбокага, дзе разбіраў архівы дэфензівы, мой здымак, зроблены яшчэ ў маі 1933 года, калі там мяне арыштавалі.

А ў гаспадыні маёй – госці. Зноў папойка. Патэфон хіба ўжо дзесяты раз іграе старую пласцінку "Разбітае сэрца"…

Пачалі, чэрці, танцаваць.

Пара спаць. Толькі ці ўдасца заснуць пад гэту мелодыю танга аб разбітым сэрцы.


3/ХІ


Сесія Вярхоўнага Савета прыняла закон аб уключэнні Заходняй Беларусі ў склад СССР і ўз’яднанні яе з Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай. Гэтай векапомнай падзеі ўжо нікому і ніколі не выкрасліць з нашай гісторыі. Гераічная барацьба беларускага народа знайшла сваё канчатковае і слаўнае завяршэнне. I таму нельга пераацаніць значэнне гэтага акта. Аж не верыцца, што за паўтара месяца са дня вызвалення адбылося ў жыцці столькі змен. Я гэту дату – дату, з якой мы пачалі людзьмі звацца, – назаўсёды залатымі літарамі ўпісаў бы ва ўсе нашы календары як самае вялікае свята пасля Вялікага Кастрычніка. Шкада, што ў нас яшчэ няма твораў, якія б тэму ўз’яднання нашага народа паказалі ва ўсёй эпічнай велічы. Відаць, прыйдзецца мне майго "Сілаша" перарабляць. У цэнтры падзей ставіць не героя-адзіночку, а народ, праблему пошукаў праўды і праблему граніцы, якая глыбокай ранай вякамі крывавіла на нашай зямлі. Граніца! Я яе некалькі раз перасякаў у сваім жыцці. Яшчэ і сёння, здаецца, адчуваю тое хваляванне, з якім я глядзеў на яе, калі вучыўся ў Радашковічах, і потым, калі яе вераснёвай раніцай 1932 года пераходзіў каля Пагоста… Цапамі дажджу вецер малоціць па дрэвах, абіваючы апошнія лісты, па лужынах, пакрываючы іх воспай сцюдзёных пухіроў, па плячах прахожых, якія, спяшаючыся, подбегам вяртаюцца з працы дамоў.

На Савецкай вуліцы дагнаў Лю. Пад навесам пажарнай каманды думалі перачакаць самы буйны шквал дажджу, але і тут не было ад яго ратунку. У гэтым будынку калісьці, яшчэ будучы гімназістам, я глядзеў "Запарожца за Дунаем". Грошай на білет не было. З раніцы да пачатку спектакля, схаваўшыся, прасядзеў за пажарнай бочкай. Набраўся я тады страху, бо, калі выбіраўся са свайго сховішча, перавярнуў нейкае вядро і на мяне пачалі ўсе шыкаць, што я перашкаджаю ім глядзець. Ну і дождж! Праводзіў Лю да яе кватэры. Гаспадыня паліла ў печы. Агонь то весела патрэскваў, то ўздыхаў з парывамі ветру. "У такое надвор’е добры гаспадар, – казала мая маці, – і сабаку з хаты не выганяе".


4/ХІ


Гарадскі парк акупіравалі цыганкі. Кожнаму прапануюць паваражыць. Адкуль іх столькі наехала? Ля ракі гараць кастры, на скупой асенняй атаве пасуцца коні…

Ля касцёла дагнаў мяне нейкі работнік абкома.

– Вы – таварыш Танк?

– Я.

– Хутчэй сядайце ў машыну. Сёння шукаю вас па ўсім горадзе…

У прыёмнай сакратара абкома я сустрэў некалькі сваіх знаёмых таварышаў. Усяго тут было чалавек дваццаць.

Хутка запрасілі нас да сакратара, ад якога мы даведаліся, што ўся наша група зараз жа выязджае на легкавых машынах у Мінск. Нават не было часу ні пераапрануцца, ні пакінуць дома свой партфель, набіты рознымі рэдакцыйнымі паперамі і ў якім ляжаў мой трафейны браўнінг. Я крыху непакоіўся, што не паспеў здаць гэту трасцу. А ну, на старой граніцы будуць пераглядаць ды знойдуць яго?

Ад Вілейкі да Маладзечна дарога мне была знаёмая. Не адзін раз я яе перамераў сваімі нагамі. Зараз яе рамантавалі, клалі новы брук, таму шмат на ёй было аб’ездаў. Але ехаць, ды яшчэ ўпершыню на легкавой машыне, было прыемна. Я любаваўся старым гасцінцам, што ішоў з Маладзечна да Радашковіч, над якім вецер кружыў жоўтае лісце бяроз. Перад Радашковічамі мы спыніліся на некалькі хвілін. Да нас падышлі дзеці з кошыкамі журавін.

– У школу ходзіце? – спытаўся я ў малышоў.

– Пэўне ж… А чаму, дзядзя, у вас пяць калёс? Шафёр наш пачаў тлумачыць, але паступіла каманда ехаць, і мы зноў крануліся ў дарогу. У Радашковічах не спыняліся. Бачыў, як прамільгнулі знаёмыя вуліцы мястэчка, белыя сцены касцёла, нізкія хаты, магільнік. Далей зноў пайшлі маляўнічыя ўзгоркі. Я дастаў блакнот, каб занатаваць свае ўражанні, але дарога стала больш дрогкая, і я зноў яго паклаў у кішэню, бо ўсё роўна не прачытаў бы сваіх іерогліфаў. Хіба прыехаўшы на месца, сур’ёзна вазьмуся за свае нататкі. Перад ад’ездам, сазваніўшыся па тэлефоне з рэдактарам, абяцаў яму напісаць для газеты нарыс аб сваім падарожжы ў Мінск і аб святкаванні Кастрычніцкай гадавіны. Пачало вечарэць. Відаць, ужо Мінск быў зусім блізка, бо на небасхіле ўсё больш і больш разгаралася зарыва яго агнёў.


5/ХІ


Спыніліся ў новай гасцініцы "Беларусь". Шкада, што акно майго пакоя глядзіць не на вуліцу, а на заваленае рознымі скрынямі ды бочкамі дварышча. Ну, нічога. Не праз акно я, думаю, буду знаёміцца з нашай сталіцай. Гэта мая ўжо трэцяя сустрэча з Мінскам. Першая была на пачатку восені 1922 года, калі мы вярталіся з бежанства. Я тады яшчэ з бацькам праехаў на концы да Камароўкі, дзе жыла цётка Соня. Помню, калі вярталіся назад, каб усцягнуць над гару стары і скрыпучы, перапоўнены людзьмі вагон, падпрагалі пару коней. Горад тады мне здаўся ціхім, спакойным. Нечым нават нагадваў пакінуты намі Ціхвінскі завулак у Маскве. Другая сустрэча – зноў восенню – была менш радасная, калі я ў 1932 годзе, уцякаючы ад праследаванняў паліцыі, апынуўся ў Мінску. Два тыдні я тады праседзеў у турме, пакуль высветлілі, хто я, і зноў мяне накіравалі на працу. У велізарнай агульнай камеры я тады сустрэўся з камсамольцамі з Навагрудчыны, якія сярод групы крыміналістаў, спекулянтаў, перабежчыкаў выкрылі двух сышчыкаў дэфензівы, што іх катавалі на пастарунку. Потым нас, камсамольцаў, перавялі ў лепшую камеру, далі газеты, часопісы. Толькі ў агульнай камеры мы так завашывелі, што не было калі і чытаць, бо ўвесь час трэба было змагацца з гэтай нечысцю.

А зараз – трэцяя сустрэча з Мінскам, з горадам, які, пасля Масквы, быў тым рэвалюцыйным цэнтрам, да якога вялі ўсе нашы заходнебеларускія шляхі; горад, які часта мы ўспаміналі ў нашых адозвах і творах, а ворагі з шалёнай злосцю скланялі яго ва ўсіх нашых абвінаваўчых актах і судовых прыгаворах: "арыентацыя на Мінск", "кантакты з Мінскам", "перапіска з Мінскам", "слухалі радыёперадачы з Мінска"…

Адпачываць не хацелася. Адзін пайшоў знаёміцца з горадам.

Неяк хутка выйшаў на галоўную – Савецкую – вуліцу і падаўся ў бок Свіслачы. Помніў, што галоўная вуліца недзе каля электрастанцыі перасякае раку. Зліўся з натоўпам, сярод якога, напэўна, былі і тыя людзі, з якімі, можа, хутка пазнаёмлюся, пасябрую.

Заўважалася, што горад перапоўнены ваеннымі. Відаць, блізасць былой граніцы надала свой суровы воблік усёй сталіцы Беларусі. Ды ў шынялі і вайсковыя гімнасцёркі і так былі многія апрануты. Неспадзявана на адной з камяніц заўважыў шыльду: "Дом пісьменніка". З дзвярэй выйшла нейкая шумная кампанія. Цікава, што гэта за людзі? Я пастаяў хвіліну на рагу вуліцы, па якой, не змяшчаючыся на тратуарах, да самых трамвайных рэек плыў вячэрні людскі паток.

Пачаў імгліць дробны дождж. Час было вяртацца ў гасцініцу.


6/ХІ


Пасля снедання прыйшла да нас вельмі сімпатычная прадстаўніца з абласнога аддзела народнай асветы і пазнаёміла нас з праграмай нашага гасцявання ў Мінску. Праграма такая, што выканаць яе, не ведаю, ці ўдасца, бо столькі ў ёй розных сустрэч, экскурсій, вечароў…


8/ХІ


Як і можна было прадбачыць, я не толькі не меў часу нешта напісаць для газеты, але хоць зрабіць звычайныя нататкі. Ад раніцы да позняй ночы наведваем калгасы, заводы. За абедам сустрэў Анішчыка, які пабываў ужо ў Доме пісьменніка і пазнаёміўся з М. Лыньковым, К. Чорным. Бачыў нават Якуба Коласа, які падарыў яму з аўтографам свій зборнік. Ён угаворваў і мяне пайсці з ім у Дом пісьменніка, але я адмовіўся. Перад усім, мне не хацелася адлучацца ад сваёй групы, ды і не зусім было зручна самому лезці туды, куды цябе не запрашаюць. Пад уражаннем святочнага парада і шматтысячнай дэманстрацыі мінчан я пачаў пісаць верш "На плошчы Леніна".


9/ХІ


Вярнуліся з Масквы дэлегаты Народнага сходу. Сустрэўся з С. Прытыцкім, У. Царуком, П. Пестраком. З усімі імі ўпершыню сустрэўся ў Мінску, хоць не раз перакрыжоўваліся нашы шляхі ў Заходняй Беларусі. Амаль усю ноч прасядзелі, успамінаючы цяжкія мінулыя гады, нашых супольных сяброў і знаёмых. Сярод дэлегатаў сустрэў і Міхася Машару. З Масквы ён прыехаў бадзёры, акрылены. Выпілі мы з ім у маім нумары бутэльку шампанскага. У гэту ноч не прыйшлося адпачываць.


11/ХІ


Пазнаёміўся з Я. Купалам, Я. Коласам, З. Бядулем, М. Лыньковым… Колас і мне падарыў з аўтографам сваю аповесць "Дрыгва". Хіба толькі ў Вілейцы запішу свае ўражанні пра гэту незабыўную сустрэчу. Зноў некуды едзем выступаць.


18/ХІ


"Чырвоная Змена" дала вялікую падборку вершаў паэтаў Заходняй Беларусі і фотаздымкі А. Іверса, Н. Тарас і мяне. Гэтымі днямі выступалі ў Мінскім педінстытуце П. Пестрак, М. Машара, Н. Тарас, Б. Гелер, А. Іверс, Маргентой і я. Не магу прывыкнуць да гэтых няспынных літаратурных вечароў і велізарнейшых аўдыторый, і асабліва да прыёмаў, прамоў і тостаў. У параўнанні з маімі новымі мінскімі сябрамі адчуваю сваю адсталасць і ненатрэніраванасць, бо ні піць не ўмею, ні прамоў застольных гаварыць не ўмею і зусім слаба арыентуюся ў рангах, іерархіі. А гэта, здаецца, трэба ўлічваць.

Пасля ўсяго позна вяртаемся ў гасцініцу "Беларусь" і засынаем так, што нават сны не сняцца. Нешта пачынае цягнуць дамоў. Каб гэта было летам, заваліўся б у пуні, поўнай гнёзд, гаючага шчэбету ластавак, звону асвянак, ціхага шуршання палявых мышэй, ды адпачыў бы ад усёй мітусні. А сена ў нас – асабліва з Барсукоў – якімі толькі не пахне травамі, кветкамі, атожылкамі. Прачынаешся п’яны ад яго водару. Глядзіш і не адразу пазнаеш гарышча, заваленае бярозавымі плашкамі для сахі, звеннямі для калёс, запаснымі драўлянымі восямі, палазамі-капанямі і нейкімі дошкамі, якіх дзед не дае пускаць у расход, бо могуць спатрэбіцца яму на труну. Праз незабіты шчыт відаць трыкутнік неба. Па палёту аблокаў угадваеш, з якой стараны дзьме вецер…

Званілі з рэдакцыі "Полымя". Збіраюцца ў адным з нумароў даць падборку маіх вершаў. Пыталіся, каго ім яшчэ параіў бы даць з заходнебеларускіх паэтаў. Агулам, калі мы яшчэ крыху арыентаваліся ў савецкай беларускай літаратуры, дык нашы мінскія таварышы аж да самага вызвалення амаль нічога не зналі і не чулі пра многіх з нас.

Ні ў каго не магу толкам даведацца, дзе Міхась Васілёк. Чуў, што ён быў мабілізаваны ў польскую армію. Хаця б ён дзе не загінуў.


19/ХІ


Выступаў на вечары інтэлігенцыі. Аўдыторыя – досыць цяжкая. Сярод прысутных шмат было чыгуначнікаў і польскіх настаўнікаў, якія працавалі пры санацыйным польскім урадзе і атрымлівалі значна большую зарплату, як зараз. Некаторыя нашы агітатары – асабліва з усходніх раёнаў – не арыентуюцца ў гэтых справах, і ім незразумела многае, калі яны сустракаюцца з падобнымі фактамі. Хоць тут няма нічога дзіўнага. У такой паўфашысцкай дзяржаве, якой была панская Польшча, нават пры масавым беспрацоўі многія ўрадавыя служачыя, асабліва ў Заходняй Украіне і ў Заходняй Беларусі, былі не толькі служачымі, але – і праваднікамі афіцыйнай палітыкі (большасць іх паходзіла з цэнтральнай Польшчы), і апорай санацыі ва ўсіх яе пачынаннях.

ТЕЛЕГРАМ

Канал с обзорами, анонсами новинок и книжными подборками

Книжный Вестник

Бот для удобного поиска книг (если не нашлось на сайте)

Поиск книг

Свежие любовные романы в удобных форматах

Любовные романы

Детективы и триллеры, все новинки

Детективы

Фантастика и фэнтези, все новинки

Фантастика

Отборные классические книги

Классика
ВКОНТАКТЕ

Цитаты, афоризмы, стихи, книжные подборки, обсуждения и многое другое

Книжный Вестник
БИБЛИОТЕКИ

Библиотека с любовными романами, которая наверняка придётся по вкусу женской части аудитории

Любовные романы

Библиотека с фантастикой и фэнтези, а также смежных жанров

Фантастика

Самые популярные книги в формате фб2

Топ фб2 книги