Лісткі календара

Вярнуўшыся дамоў, узяўся за перагляд часопісаў, якіх сабралася цэлая гара. Люблю часопісы чытаць з канца – з рэцэнзій і крытычных артыкулаў. Мне здаецца, што аб’ектыўнай ацэнцы таго ці іншага пісьменніка ў нас перашкаджаюць кананізаваныя ацэнкі, якія можна толькі цытаваць, але не аспрэчваць, нават і тады, калі яны размінаюцца з праўдай і фактамі.

Цікава, хто з маіх былых настаўнікаў жыве зараз у Вілейцы? Мне вельмі хацелася б пабачыць выкладчыцу рускай мовы і літаратуры К. Мажухіну, лацініста К. Мірановіча, выкладчыка польскай мовы Крашэўскага і іншых. Ды яшчэ, як ні дзіўна, не сустрэў нікога і са сваіх аднакласнікаў па гімназіі. Трэба будзе пашукаць Люсю Валынец, Міколу Гаўрыліка, а яны памогуць знайсці і другіх віляйчан.

20/ХІ

Быў у рэдакцыі Путрамант. Казаў, што яму прапанавалі працаваць разам з намі ў "Вілейскай праўдзе", але пасля Вільні наш абласны цэнтр здаўся яму такім глухім кутком, што наўрад ці астанецца ён тут. Можа, лепш яму паехаць у Беласток ці Львоў, дзе, чуваць, сабралася шмат польскіх пісьменнікаў. Абедаць пайшлі з ім у новаадкрытую каля касцёла сталоўку. Вечарам дамовіліся сустрэцца ў Дэмбінскіх.

21/ХІ

Мае сябры – Мілянцэвіч і Кананюк – збіраюцца ехаць на работу, здаецца, у браслаўскую бальніцу. I так, я гэтымі днямі магу стаць адзіным гаспадаром гэтага нашага невялічкага пакойчыка. З А. Буравым на рэдакцыйным грузавіку ездзіў у Мядзела і ў Шлькаўшчыну. У дарозе некалькі раз псавалася машына. Каля Беразнякоў прастаялі пару гадзін у лесе. Мароз. Змерзлі. Толькі поўначчу дабраліся да нашай хаты. Дома ўжо ўсе спалі. Нават не чулі, як мы заехалі ў двор. У новай хаце было сцюдзёна. Пайшлі грэцца ў старую. Маці распаліла печ – пачала рыхтаваць пачастунак. За сталом А. Бураў першы прагаварыўся, што мы з Лю збіраемся пажаніцца. Маці, стоячы ля качарэжніка, пацікавілася, ці шлюб будзем браць у царкве, ці па-новаму. Бацька, як больш прагрэсіўны, абышоў юрыдычнае пытанне: "Гэта, Домка, не самае важнае… Ну што ж, калі парашылі жыць разам, жывіце шчасліва…".

Я быў дужа ўдзячны свайму выпадковаму свату, які памог мне вырашыць гэту далікатную справу, і пастараўся хутчэй перавесці гутарку на іншую тэму.

Каб канчаткова выгнаць нашу дарожную прастуду, маці падала нам зялезнік гарачага малака і міску з мёдам.

Потым, калі ўсе пайшлі спаць, падышла да мяне, прысела на ложку і пачала распытваць, як мы з Лю думаем жыць, ці не галадаем мы, ці ёсць у Лю якая падушка, бо яна ж, напэўна, выязджаючы з Вільні, не паспела нічога з сабой забраць…

– Я ёй, сынку, пашлю губку свайго тонкага льнянога палатна, ёсць у мяне для яе харошая суконная, вытканая ў 12 нітоў, посцілка… Што б гэта мне яшчэ ёй паслаць?.. Ты чуеш?..

22/ХІ

Няма ратунку ад вершаў, якія цэлы дзень выпраўляю і аўтарам пішу адказы. Я і не ўяўляў, што ў нас столькі піітаў. Праўда, сярод іх шмат халтуршчыкаў. Апошніх цікавіць: колькі ім заплацяць за радок; чаму іх рэдка друкуюць, хоць яны напісалі цэлыя тамы вершаў; чаму іх "пралетарскай музе не даюць ходу". Адзін з іх – Габрыель Парнаскі (напэўна, псеўданім) са Смаргоні – пагражае, што будзе пісаць у ЦК і далей… Самае дзіўнае, што ў кожнага графамана ёсць свае паклоннікі, якія, як і іх аўтар, а можа, нават і па просьбе яго, любяць пісаць у рэдакцыі ды іншыя ўстановы ад імя ўдзячных чытачоў хвалебныя водзывы, рэцэнзіі на гэтыя вершы.

Забыўся спытацца ў Путраманта, ці чуў ён што пра У. Бранеўскага. Няўжо ён не змог уцячы з акупіраванай Варшавы? Дзе Л. Пастарнак, Л. Шэнвальд, Л. Кручкоўскі, В. Скуза і іншыя рэвалюцыйныя польскія пісьменнікі?

У рэдакцыйнай бібліятэцы знайшоў вывезеныя з Вільні прадбачлівым нашым рэдактарам Афенгеймам гадавікі многіх польскіх літаратурных часопісаў і газет. Сярод іх: "Месячнік літарацкі", "Левар", "Облічэ дня" і іншыя прагрэсіўныя органы, якія я болыд-менш сістэматычна чытаў у свой час. Але тут апроч іх былі і "Вядомосці літэрацке", эндэцка-эсэраўская газета "Проста з моста", санацыйны "Піён" і другія. Усім гэтым ніхто ў рэдакцыі не цікавіўся, хоць тут можна было знайсці шмат каштоўных звестак, матэрыялаў.

У вольны час пастараюся перагартаць іх і папоўніць свае веды пра класавых іхціязаўраў.

23/ХІ

У нашым невялічкім драўляным трохпакаёвым доміку жыве з маленькай дачушкай жонка былога паліцыянта. Сам ён кудысьці ўцёк ці мо нашы саслалі куды. Амаль кожны вечар у яе збіраецца нейкая вясёлая кампанія, да позняй ночы надрываецца патэфон, чуецца п’яны гоман. Сама гаспадыня, здаецца, збіраецца ехаць да бацькоў у Варшаву. Распрадае сваю маёмасць, мужавы рэчы, мэблю. Усё гэта нагадвае памінкі, хоць госці весяляцца, і толькі адно хворае дзіцянё, забытае ўсімі, надрываецца – плача. Хоць ты ідзі ды разгані ўсіх.

На дварэ ўзнікае вецер. Расшумеліся старыя таполі. Трэба пайсці прычыніць аканіцы. Відаць, на электрастанцыі не хапае току, бо святло на нашай вуліцы то выключаюць, то ўключаюць. I нават тады, калі ўключаюць святло, лямпачкі так цьмяна гараць, што нават нельга чытаць. Трэба было б і печ запаліць, а то вецер выдзьмуў з хаты ўсё цяпло. З дому прывёз частку свайго "архіва". Пачынаю наводзіць парадак у сваёй паэтычнай гаспадарцы – пераглядаць усё раней напісанае. Зараз вельмі мала знаходжу вершаў закончаных. Амаль усе патрабуюць правак і правак. Толькі на ўсё не хапае часу.

А за хатай, за агародамі чуваць, як няспынна ідуць цягнікі. Ля пераезда, як п’яныя, крычаць іх працяглыя гудкі. А ў перапынках гудзе злосны асенні вецер, абрываючы апошняе лісце з дрэў.

24/ХІ

Раніцай у рэдакцыю нашай вілейскай абласной газеты А. Бураў прынёс апошні нумар "Літаратуры і мастацтва" з артыкулам А. Куляшова "Паэзія Максіма Танка". Гэта першы артыкул у савецкім друку аб маёй творчасці. Усе глядзяць на мяне, як на імянінніка. А я і радуюся і трывожуся, бо ўвесь час думаю аб тых творчых цяжкасцях, якія

Істаяць перада мною. Апошнія мае вершы – семантычныя, адназначныя, дыдактычныя, разлічаныя на кароткае жыццё і на непатрабавальнага чытача. Як пасля паэзіі бунту перайсці на паэзію будаўніцтва? Мне трэба будзе даганяць тых, хто з першых дзён свайго жыцця зжыўся з новай тэмай, з новай рэчаіснасцю. Хоць ты садзіся за адну парту з першакласнікамі. Ёсць адзін – самы лёгкі – спосаб: апяваць тое, што бачыш і што хацеў бы бачыць. Але такія перспектывы – не для мяне. Ды ў ідылічнай атмасферы і мускулы могуць зусім атрафіравацца. Непакоіць мяне і даўгавечнасць рознага стар’я, у параўнанні з якім нават Ф. Багушэвіч з’яўляецца больш сучасным. Не магу яшчэ ўлавіць: што прапануе наша крытыка? Адзін – Маякоўскі. А яшчэ? Агулам, з кожным днём у мяне павялічваецца колькасць пытанняў, і на большасць з іх пакуль што не знаходжу здавальняючых адказаў. Вучуся дыхаць наступіўшай цішынёй, паветрам, у якім адгрымелі навальніцы, адгалоскі якіх часамі прыносіць заходні вецер.

У Мінск я не імкнуся. Вельмі ж там цесна багамі заселены Парнас. Ды тут і спраў у мяне – непачаты край.

Рэдактар нашай газеты раіць, каб я напісаў падвальны артыкул у дапамогу маладым. Я яму адказаў, што хацеў бы належаць да пісьменнікаў, якія больш самі пішуць, а менш балбочуць аб тым, як трэба пісаць. Апошнія дні чартоўскі загружаны перапіскай, рознымі кансультацыямі. Працую ў аддзеле культуры. Работа не цяжкая. Але адбірае шмат часу. Кожны дзень трэба даць у газету пэўную колькасць радкоў.

Бачыўся з Фёдарам Маркавым. Ён мне расказаў, як са Святакржыжскай турмы вярнуўся яго таварыш дамоў.

Загрукаў у сваю хату:

– Ці ёсць хто жывы?

– Я, – адказала, выйшаўшы ў цёмныя сенцы, сястра.

– А хто яшчэ тут жыве?

– Дыдзецімае…

– А мужык дзе?

– Няма. Не вярнуўся з вайны.

– А бацька і маці?

– Памерлі…

– I больш нікога ў цябе няма… Агата?..

– Быў яшчэ – святой памяці – брат, але, казалі, недзе загінуў на панскай катарзе… Толькі адкуль ты, чалавеча, знаеш, як мяне клікаць?.. Няўжэ гэта – ты, брацятка, вярнуўся з таго свету?

26/ХІ

Напісаў некалькі слабых газетных вершаў. Стаю над сваёй пустой студняй паэзіі, з якой вычарпаў усё, і не знаю, як хутка зноў яна напоўніцца жывой бруёй. А можа, не напоўніцца?

Плыве рака

Малінаўка,

Лянівая, драмлівая.

У змрочнай тоні, глыбіні

Спяць шчупакі, самы, ліні,

Чараўнікі,

Вадзенікі.

I лес, які стаіць над ёй,

Абвіты мохам, дзеразой

I цішынёй.

А ягады, якія тут

На купінах сівых растуць, –

Крывавыя ды чорныя,

Атрутныя, снатворныя.

Ці звер, ці птушка іх глыне,

Адразу сцішыцца, засне

Каля ракі

Малінаўкі.

Я з краю гэтага ледзь-ледзь

Уцёк у свет, дзе можна пець,

Дзе можна цешыцца, тужыць,

З адкрытымі вачамі жыць.

27/ХІ

Як хутка Вілейка мяняе свае аблічча! Быццам нехта разбудзіў гэты горад, і ён ажыў, пачаў раптам будавацца, як не будаваўся за ўсю сваю гісторыю. Кожны дзень перавозяць сюды апусцелыя асадніцкія ды панскія асабнякі. Трэба было б некаму запісваць і ўчарашні, і сённяшні дзень Вілейкі, найбольш слаўныя даты, імёны былых падпольшчыкаў-рэвалюцыянераў. А то агледзімся мы, ды будзе позна, калі ўсё пакрыецца пылам забыцця. У кожным горадзе, пасёлку трэба, каб быў свой летапісец, каб нічога, вартага ўвагі, не загінула. Бо ніводная газетная хроніка не можа ахапіць усяго, ды часта яе аб’ектыў бывае пастаўлены толькі на парадную старану жыцця.

Пры агарку свечкі (зноў на нашай вуліцы выключылі святло) дачытаў на польскай мове трылогію Перл Бак "Зямля бласлаўлёная". Калісьці бачыў пастаўлены па гэтай эпапеі фільм, які, як і кніга, пакінуў глыбокае ўражанне. Шкада, што па перакладу не магу меркаваць аб прыгажосці мовы арыгінала. Чалавек, які ведае толькі адну мову, нагадвае матроса, які плавае па водах закрытага мора.

28/ХІ

Атрымаў тэлеграму ад М. Лынькова, які выклікае мяне ў Мінск. Цэлы дзень бегаў, афармляў дакументы (камандзіроўку, пропуск), рыхтаваўся да паездкі.

Усё радзей і радзей бяруся за пяро, каб прадоўжыць свае нататкі. Можа, таму, што, перагортваючы іх старонкі, усё перажытае мне здаецца вельмі і вельмі далёкім і нават нейкім нерэальным. Сённяшні дзень запоўніў сабой нават мінулае. Верасень пралёг граніцай паміж тым, што было і што ёсць. Граніцу гэту нават не трэба пільнаваць, бо ніхто з нас праз яе не захоча вяртацца назад, нават калі па той бок і асталося нешта каштоўнае.

У мяне ж асталіся толькі мае лукішскія дзённікі, нумары "Кратаў" і "Палітзака", запоўненыя наіўнымі юнацкімі думамі-марамі, раннімі апавяданнямі і вершамі. Можа, і сёння ляжаць яны ў вентыляцыйных прадухах камер 10, 14, 124… Хай ляжаць, пакуль вецер свабоды, які раскрыў турэмныя дзверы, канчаткова не разбурыць і набраклыя слязамі, горам, крывёй народа муры ненавісных казематаў.

На сцяне вісіць нядаўна куплены каляндар, на якім, апроч даты, даўжыні дня, гадзін усходу і захаду сонца, напісана, колькі год Вялікай Кастрычніцкай рэвалюцыі, якая пераможна крочыць па ўсёй зямлі.