Мае Айчыны

Ці не забыў я ў Моры

Юнацкія гады?

Было ж тут столькі гора,

Быў недахоп вады.

А выгляд роднай вёскі

І дзве шарэнгі хат,

І родныя палоскі —

Мой юны кругагляд.

Збыліся мае мары,

Я ўжо штогод амаль

Вяртаюся з загарам

Ад Мора — родных хваль.

На любым сэрцу ўлонні

Мой стомлены пагляд

Усё мацней палоніць

Юнацкі кругагляд.

Помняцца ўсялякія забавы

Нашае вясковай дзетвары.

Так было палазіць нам цікава

Па старэнькай дзедавай гары.

Колькі ж там было дзівосных цудаў,

Колькі ж усялякіх таямніц!

Заглядалі мы ў куточкі ўсюды,

Да падстрэшных лазілі паліц.

На гары быў балаган вялікі,

Ды было цікавых рэчаў шмат.

Там захоўваліся лапці з лыка,

Як стары музейны экспанат.

Пад страхой падвешаны на дроце

На шасце ашыйнікі кілбас,

На якія заглядаўся коцік,

Ды не мог дабрацца да фрыкас.

Дасканала памяць захавала

Успамін да гэтае пары,

Як дзяцінства наша бушавала

На старэнькай дзедавай гары.

За акном на панадворку

Белы пухкі снег.

Шмат дзяцей з’язджае з горкі,

Гоман, радасць, смех.

Помніцца мне ўзрост дзіцячы,

Слаўныя гады!

Я глядзеў на свет іначай

І прасцей тады.

Меў непадалёк ад хаты

Белых гурбаў рой.

Быў і на сяброў багаты —

Ездзілі са мной.

Да дзяцей хацеў бы, чую,

Бегчы ў снегапад.

Толькі ж розум патрабуе:

Асадзі назад!

Як гурбы намяло ля хаты,

Што цешыла так хлапчукоў,

Зрабіў мне лыжы добры тата,

На іх я ездзіў шмат гадоў.

Калі я толькі еду ў горы

Марознай зімняю парой,

Уваскрасае вёска Мора

І я на лыжах з дзетварой.

І так мне хочацца ізноўку

Лыжы ўзяць хаця б разок,

І лыжнікам з крутых пагоркаў

Імчаць праз беленькі сняжок.

Гады, на жаль, ужо не тыя,

Я аслабеў, як на бяду.

Імчаць на лыжах маладыя,

А я ўжо пехатой брыду.

Калісь мы, помню, хлапчукі,

Зімою беглі на лядок,

Да ног прывязвалі канькі,

А праўду кажучы, канёк.

Канёк — паленца, чаранок,

І да яго прыбіты дрот,

І прымацованы шнурок,

Якім абмотвалася бот.

Канёк пад праваю нагой,

З падмогай левае нагі,

З разбегу нас імчаў стралой

На бераг сажалкі другі.

Ніхто не верне нам хвілін

Дзіцячых гульняў, пачуцця.

Ды ёсць у кожнага ўспамін

Ад бестурботнага жыцця.

Я часта пасвіў ля чыгункі

Кароў маленькім хлапчуком.

Па рэйках роўненькіх, як стрункі,

Я мог пад’ехаць цягніком.

І мара гэтая збылася,

Нам нельга жыць без цягнікоў.

Скорым аб’ехаў я ў міжчасе

Нямала розных гарадоў.

Трапіў калісь я на „Баторый”,

Вазіў мяне балтыйскі флот.

Мяне ў паднебную прастору

Не раз выносіў самалёт.

Таму жыву я марай гэтай:

Мне мала зведаных дарог.

Што мне зрабіць, каб я з ракеты

І шар зямны агледзець мог?

Я адарваўся ад зямлі,

Пакінуў сваё Мора,

Свае лугі, свае палі

І паімчаў у горад.

На шлях жыццёвы маладосць

Мне падарыла крылы,

Каб гарадская прыгажосць

Мяне запаланіла.

З бетоннай клеткі, з вышыні

Глядзеў я на зямліцу,

Ды засыхалі карані

З прыездам у сталіцу.

І без зямлі, як дрэва, тут

Згасаў я беспрычынна,

І сніўся мне бацькоўскі кут —

Маленькая Айчына.

Наяве, а таксама ў снах,

Я жыў адным імкненнем —

Расквеціць свой жыццёвы шлях

Апошнім прызямленнем.

Не чую ў Моры на світанні,

Як водгук колішніх гадоў,

На панадворках кос кляпання,

Іх звон ад стуку малаткоў.

Не бачу ўжо касцоў-асілкаў,

Што так валодалі касой.

Сяляне селі на касілкі

А з імі брат, вядома ж, мой.

Не вабіць чэрвень сенакосам,

Настаў рамантыцы канец.

І заадно з гаротным лёсам

Ідзе ў нябыт і сам касец.

Не чую больш на лузе звону,

Прыходзіць тэхніка да хат.

Вось і каса, як серп зублёны,

Ужо музейны экспанат.

Было калісь тут многа гора

І многа ўсякае бяды.

І як не дзіўна, тут, у Моры,

Быў часты недахоп вады.

І на каромыслах насілі

Ваду да хат сваіх здалёк,

І трацілі празмерна сілы,

Ішлі — быў цяжкі кожны крок.

Жыццё мяняецца няспынна,

Аб гэтым нат не сніў народ:

Ад студні, што з вадой глыбіннай,

Тут правялі вадаправод.

І працавітыя сяляне

Прызналі, што ім лепей жыць.

Бурчыць вадзіца ў кожным кране,

Не трэба вёдрамі насіць.

Пасля святла, пасля вады

Напоўніліся хаты звонам:

Тут працягнулі правады

З неспадзяваным тэлефонам.

І горад стаў бліжэй цяпер,

Там знойдзе тэлефон любога.

І выкліча пенсіянер

Карэту хуткай дапамогі.

І я ў кватэры гарадской

Пачую ў трубцы праз хвіліну,

Як маецца там брацік мой

Або мая сястрыца Ніна.

Як толькі пазваню дамоў,

Я раптам горка засумую,

Што ў трубцы голасу бацькоў

Ужо ніколі не пачую.

За царскіх часоў збудавалі чыгунку,

Штодзённа хадзілі сюдой цягнікі.

Змяніліся ў нашым ваколлі варункі,

Паехалі ў горад мае землякі.

Ды ў год той ваенны, сорак чацвёрты,

Калі разгарэўся бязлітасны бой,

Фашысты чыгунку пакінулі мёртвай,

Разбурылі цалкам усё за сабой.

І трэба было шмат напружанай працы,

Каб мы дачакаліся лепшых умоў,

Каб наша жыццё зноў магло аднаўляцца,

Каб ездзіць у горад маглі мы ізноў.

Наведвалі Гайнаўку, Бельск пастаянна,

Не трэба да гэтага нейкіх падзей.

Ля Мора сабе збудавалі паўстанак,

І ў горад даехаць было ўжо лягчэй.

Дзяржаўныя ўлады спыніць захацелі

У Гайнаўку з Бельска усе цягнікі.

Чыгунка зусім зарасла пустазеллем,

Не ездзяць у горад мае землякі.

Прысніўся сон. У роднай хаце

Я, апынуўшыся ізноў,

Сустрэўся са старэнькай маці

І прывітаў яе без слоў.

І на калені, як ніколі,

Матулю ўзяў, нібы дзіця,

І маё сэрца, замест болю,

Сагрэла хваля пачуцця.

Нядоўга цешымся мы снамі ...

Настаў майго ад’езду час.

Хацеў забраць з сабою маму,

Ды ад яе пачуў адказ:

— Я ўжо, сынок, жыву ў здранцвенні,

Мне рэдка не баліць калі.

Узяў мяне ты на калені —

Нібы абвёз вакол зямлі.

Пасля ваеннай перамогі

Студэнтам я ў Варшаве стаў,

І ў рамках юнраўскай падмогі

Кардонку рэчаў атрымаў.

У тым пакунку невялікім,

Што з хваляваннем я адкрыў,

І лакавыя чаравікі

Былі і мне, і ўсім на здзіў,

І гэтую абноўку маме

Пастанавіў я падарыць.

А мама адказала прама:

„Шкада, сынок, мне іх насіць.

Не буду абуваць, паверце,

Няхай стаяць, іх не крану.

Абуеце мне іх па смерці,

Калі паложыце ў труну”.

А калі мама памірала,

Яна ў перадсмяротны час,

Як запавет апавяшчала,

Упэўнена прасіла нас:

„Не абувайце мне на ногі

Ніякіх чаравік, галёш,

Без іх, схадзіўшы ўсе дарогі,

Пайду і ў гэту басанож”.

Матулі нашай чаравікі,

Хоць часу прамінула шмат,

Стаяць у хаце, як рэліквія,

Як незвычайны экспанат.

Мне вельмі часта паўтараў мой Татка:

„Вучыся, сынку, без навукі — цьма”.

Між войнамі — не лепшыя парадкі:

Пайшоў у школу: „Вольных месц няма”.

Аднак пасля ваеннай перамогі

На лепшае змяніўся стары свет.

Вучыўся я напорыста і многа,

Скончыў чаргова трэці факультэт.

І дзякуючы гэтым факультэтам

І процьме розных бацькавых турбот,

Змог у жыцці сваім я стаць паэтам,

Каб услаўляць Айчыну і народ.

Я праз жыццё вучуся і вучуся,

Жыццёвых спраў даследую сакрэт.

І гэтым я заўсёды ганаруся —

Ажыццяўляю бацькаў запавет.

Мой швагер, добры чалавек,

Слабее — стала жыць няпроста.

Ён дажывае ўжо свой век,

Яму ж ужо пад дзевяноста.

Сястра нядужая зусім,

Не год жыве ўжо нездаровай.

Я задаволены адным:

Нас тэлефонны лучыць провад.

І сэрцаў лучыць ён біццё,

І клопат наш і спадзяанні.

Надзвычай цэнім мы жыццё,

Ды сум прыносіць прамінанне.

Пазваніў я ў Мора

Да сястрыцы Ніны.

„Дык ляжыць жа хворай” —

Чую праз хвіліну.

Адазваўся швагер

Сумненькі, ціхенькі:

„Чуюся я блага,

Надта ўжо слабенькі.

Дзянёчкі і ночкі

Сталі мне цяжарам,

Хоць падпёр кіёчкам

Я сваю ўжо старасць”.

Журыцца хаціна

Бедная, старая.

Тут Васіль і Ніна

Век свой дажываюць.

Сваё Васьмідзесяцігоддзе,

Што ў праваслаўным Годзе Новым,

Ты пражыла ў сямейнай згодзе,

У цяжкім побыце вясковым.

У сваёй роднай вёсцы Мора

З разумным мужам Васілёчкам

Выхоўвалі дзяцей шасцёра,

Дачушак трох і трох сыночкаў.

І даглядалі вы таксама

У цеснай невялікай хаце

Дзве родныя слабыя мамы

У мітусні бясконцай працы.

І вось, старэнькія абое,

З любоўю жывяце, не з гневам,

Аднак усё-ткі ў неспакоі,

Што дзень наступны прынясе вам.

Таму я вам, мая сястрыца,

І швагер мой найдаражэйшы,

Скажу: на радасць нам жывіце,

І гэта занатую ў вершы.

Гэта, напэўна, няпроста,

Ніхто нам не запярэчыць,

Пражыць гадоў дзевяноста

На вельмі складаным свеце.

Каб лёс даў узнагароду

Дажыць табе гэтага веку,

Напэўна трэба заўсёды

Добрым быць чалавекам.

З сястрой маёй Нінай у Моры

Жывеце ў любові, а дзеці —

Надзея і наша апора —

Усе разбрыліся па свеце.

А вам неабходна ўзаемна

З хваробамі разам змагацца.

Усім нам надзвычай прыемна,

Што вы гаспадарыце ў хаце.

Таму пажадаць мы хочам,

Пры самай шчаслівай нагодзе,

Каб ты, дарагі Васілёчак,

Дажыў да свайго стагоддзя!

Брат з добрай волі, не з прымусу,

Поўны жыццёвых юных мар,

Прыехаў з Урсуса урсусам,

Як трактарыст і гаспадар.

Бацькоўскія палеткі ў Моры

Ажно да старасці сівой

Ён дужым скалясіў маторам

І кволай сілаю сваёй.

Браток мой, як пчаліны лекар,

Як можа лечыць свой матор,

Таму і служыць ён паўвеку

І аніразу не „памёр”.

У цяжкім побыце вясковым

Злучыў ён з трактарам жыццё.

І з трактарам адначасова

Відаць, адыдзе ў небыццё.

У Гайнаўскім малым шпіталі,

На ўскрайку Белавежскай пушчы,

Падчас вайны аперавалі

Мяне Стажынскі і Ендрушчак.

Я малаток звычайны ўбачыў,

Дый долата падрыхтавана.

Я блізкі быў тады да плачу

І знерваваны нечувана.

Мне выбівалі дзірку ў косці

У верхняй сківіцы балюча.

Тады ўжо мроілася штосьці,

Пранізваў цела боль пякучы.

У хаце потым фельчар-татка

Рабіў анучныя тампоны,

Пасля спалохана з аглядкай,

Іх насычаў ён самагонам.

Сядзеў я нейкі час у хаце,

О чалавечае цярпенне!

Я толькі два зубочкі страціў,

Якім перацялі карэнні.

Паўсюдна чую галасы:

Табе ж ужо семдзесят сёмы!

А я кажу, што дзве касы

Стаяць каля мяне, вядома.

Дык трэба верыць у свой лёс,

У перамогу сваю верыць.

Калі запас я маю кос —

Магу быць грозным касінерам.

І калі б гэтая з касой

Прыйсці хацела нечакана,

Будзе мець ад мяне адбой —

Яшчэ ж зарана, ой зарана.

Што значыць часам кінутае слоўка ...

Раптоўна адышла мая сяброўка,

Ды нехта недзе нешта пераблытаў,

Сказаў камусь, што стаў і я нябытам.

Пасля майго раптоўнага сканання,

Нябожчыку былі нат спачуванні.

А злосныя, жадаючы благога,

Сказалі: „Вось туды яму дарога!”

Магчыма, што нічога б я не ведаў,

Што пахавалі ўжо заўчасна Шведа,

Калі б не выпадковая сустрэча

З адным знаёмым, сябрам мне, дарэчы.

Знаёмы пабляднеў ажно ад жаху,

Перахрысціўся на вачах са страху,

Тады прамовіў голасам дрыжачым:

„Дык ты жывеш? Я ж па табе ўжо плачу!

Мо гэта цуд? Ты, Божа мой нябесны! ...

Хто б мог падумаць ... Віктар уваскрэснуў!”

А потым не адны мне так казалі:

„Жыць будзеш доўга, калі ўжо хавалі”.

Я завітаў у вёску Мора,

Дзе дажываюць брат з сястрою.

І там знайшоўся раз каторы

У стане поўным неспакою.

І раптам цалкам адляцелі

Усе дамоў даехаць спробы.

Тут у суботу і нядзелю

Ужо не курсіруе аўтобус.

У роспачы я да суседа

Звярнуўся з просьбаю адзінай:

У Бельск бліжэйшы можа Шведа

Ты падвязеш сваёй машынай?

Бо век наш новы, дваццаць першы,

Не мае ўжо зусім пашаны

Да тых, што пішуць яшчэ вершы,

Зусім не матарызаваных.

Ужо мне семдзесят мінула,

Табе, дачушка, толькі восем.

У твар табе вясна зірнула,

А мне смяецца ў вочы восень.

Я перажыў, дачушка, многа,

Узлётаў шмат было, упадкаў.

Я ўжо ў канцы сваёй дарогі,

Ты — толькі ж у яе пачатку.

Перад табою шлях навукі,

Даволі доўгі і складаны.

Не апускаюцца хай рукі

Перад няўдачай нечаканай.

У творчым будзь заўсёды ўздыме

І веды здабывай упарта,

Каб стаць карыснаю Радзіме

І быць сваёй эпохі вартай.

Дванаццаць споўнілася Наце,

Гадкоў ёй хочацца мець болей.

— Калі ж мне стукне васемнаццаць?

Чаму так час ідзе паволі?

— Табе здаецца так, дачуся,

Гэта ўжо маладосці справа.

Калі назад я азірнуся —

Мне гэта бачыцца яскрава.

Час так маланкава ўцякае —

Яму не трэба паганяты.

Я ўжо нікога не пытаю,

Калі пачну васемдзесяты.

Час маланкава ўцякае,

Хутка дзеці вырастаюць.

Споўнілася нашай Наце —

Аж не верыцца — трынаццаць.

Не дзіця яна — падлетак

Скончыла дзве школы летась,

І другі ўжо этап блізка —

Ната стала гімназісткай.

Года школьнага пачатак,

Працы многа мае Ната,

Калі хоча паспяхова

Навучацца ў годзе новым.

Таму пажадаем сёння

Добрага здароўя доні,

А таксама шчасця многа

І ў навуцы перамогі!

У кожнага заўсёды

Дзве будзе ўзнагароды.

Жыццё і смерць таксама

Закладзены ў праграме.

Багатыя цярпеннем,

Жыццё сваё наогул цэнім.

Ды не заўсёды ў згодзе

Мы ўсе яго праводзім.

У калатнечы між сабою,

З ліхой варожасцю сваёю,

Жывем мы недарэчна,

Як быццам жыць нам вечна.

Усе мы баімося смерці.

Няма ахвотнікаў памерці,

Хоць смерць, як гэта ўсім вядома,

Не даруе нікому.

На свет прыходзіць чалавек

Парадаксальна — каб памерці.

І ён увесь зямны свой век

Заўсёды думае аб смерці.

На тры этапы падзяліць

Патрэбна ўсе зямныя мукі.

Год трыццаць трэба адпусціць

На гульні, выбрыкі, навукі.

Другія трыццаць — працы шмат

Аддаць патрэбна на ўтрыманне

Старых бацькоў і немаўлят,

На іх вучобу, выхаванне.

Ну і апошнія гады —

Час разважанняў і падлікаў,

Не спешны адыход туды,

Куды наш лёс усіх нас клікаў.

Сніцца мне сцяжына вузкая,

Што вядзе мяне дамоў,

Сніцца вёска беларуская

Між палеткаў і лугоў.

Сняцца людзі мне вясковыя,

Працай змораны сваёй,

З мілагучнай роднай моваю,

З нашай песняй дарагой.

Сніцца моладзь мне шчаслівая,

Нашы дочкі і сыны,

Хто з іх працай карпатліваю

Творыць заўтра без вайны.

Паўтарайся мара сонная,

Сніся поле, неба сінь.

З клеткі гарадской бетоннае

Рвецца сэрца ўдалячынь.