На мяжы цярпення

1

Апошнім часам Рамейка нечага стаў задумвацца, нешта як успамінаць, спыняцца на паўдарозе — перастаў хутка хадзіць, як гэта ён любіў заўсёды, абыходзіў бокам знаёмых ці рабіў выгляд, што не заўважае іх; дома, у сям’і, гаварыў мала, стараўся як найхутчэй знікнуць з вачэй жонкі, дзяцей, часам без прычыны пачынаў сварыцца, каб ніхто не лез у вочы, — хацелася быць аднаму, нікога не чуць і не бачыць. Нейкія няясныя прадчуванні турбавалі яго, вярэдзілі душу.

У яго гадах — яму бралася пад пяцьдзесят — такія перамены ў настроі — не навіна, з ім такое здаралася і дагэтуль. Ён ужо дабраўся да піка, да вяршыні свае жыццёвае гары і ўжо спускаўся ўніз, а гэта намнога лягчэй і хутчэй, чым узбірацца. Паступова ён лавіў сябе на тым, што жыве мінулым, што вочы і памяць яго скіраваны назад, а не перад сабою.

Што гэта? Старасць? Прыкметы яе, першыя веснікі? Напэўна, хоць фізічных перамен у сабе ён яшчэ не знаходзіў, не адчуваў, быў па-ранейшаму лёгкі на хаду, сэрцам не кволіўся, браў добра пад’ёмы, калі даводзілася дзе ісці пад горку, нават без перадышкі адольваў дзевяты паверх у сваім доме, калі часам псаваўся ліфт. Ну, з твару пэўна ж — выглядаў не так, як у трыццаць ці нават у сорак, аднак пры яго хударлявасці яму можна было даць на гадоў пяць меней. Выдавалі найбольш валасы —недзе за апошнія гады здорава пасівелі.

А тут нейкія новыя зрухі ішлі ў яго душы, адольваў нейкі неспакой, не пакідала трывога.

I пачалося ўсё, здаецца, з глупства, з дробязі. Перад Новым годам Рамейка, як заўсёды, выпісваў газеты. На картачцы, якую яму дала пажылая паўнацелая жанчына, што прымала падпіску, ён напісаў усе назвы газет і часопісаў, пазначыў сваё прозвішча і адрас. Потым расплаціўся — выходзіла недзе на пяцьдзесят рублёў, сярэдняя гадавая падпіска.

Прайшоў Новы год, а газет не было. Што за прычына? Рамейка ўзяў квіткі на падпіску і адправіўся на сваё паштовае аддзяленне, у аддзел дастаўкі, хацеў ужо нават пасварыцца, але яму паказалі, што пошта ідзе туды, куды яна адрасавана: дом той жа, а вось кватэра!.. Заместа «211» стаіць «21». Згубілася апошняя адзінка! Цікава, хто ўсё ж такі вінаваты? Рамейка імчыць туды, дзе выпісваў газеты, тая паўнацелая жанчына знаходзіць яго картку, на якой ён уласнаю рукою запісваў адрас: «кватэра 21»! «Скляроз!» — сказаў ён сабе, пачырванеў, як школьнік, і нявесела ўсміхнуўся. Яшчэ раз давялося цягнуцца на паштовае аддзяленне, перапраўляць адрас — і газеты пайшлі.

Такі, на першы погляд, нязначны эпізод паўстаў раптам у яго свядомасці нядобрым знакам: нехта выбудзе з яго сям'і! Дзвесце адзінаццаць, ён так лічыў, сімвалізавалі яго сям'ю: адзінка — ён, двойка — дзве дачкі, яшчэ адзінка — жонка. А можна перастаўляць як хочаш: двойка — ён з жонкай, адзінкі — дзеці. Дык вось — нехта згубіцца, выбудзе, адпадзе... I чым болей ён думаў, тым страшней яму рабілася.

Сам — усё можа быць. Тут жывеш — тут цябе няма: трапіш дзе пад калёсы, увяжашся ў якую-небудзь бойку, перап’еш — не прачнешся назаўтра. Ды яшчэ такі крытычны ўзрост — ён ведаў гэта трохі з медыцыны, хоць сам яе не любіў, асабліва цярпець не мог лячыцца, а калі і лячыўся, то сам, зёлкамі, у сілу якіх верыў. Жонка — здаецца, здаровая, ні на што асабліва не скардзіцца, толькі нервовая, курыць, кашляе. Дзеці... Няўжо?.. Старэйшая — студэнтка, вучыцца ў Віцебску, ездзіць у месяц раз, бывае, радзей — сюды, да іх... Малодшая — школьніца, ходзіць у сёмы клас, часам хварэе — нешта з печанню, шчытавідкай, некалькі разоў клалі ў бальніцу, але не так, каб ужо безнадзейна. Дык хто ж тады, хто?

Час ішоў непрыкметна — работа, клопаты, хваробы, нягоды, што засланялі сабой тое здарэнне, адсоўвалі недзе яго далёка, на нейкі час яно зусім прападала, але ненадоўга: як асколак ці куля у целе, яно сяды-тады ды нагадвала пра сябе шчымлівым болем, усплывала зноў: хто?

I часцей за ўсё ён згаджаўся на такі варыянт: калі ўжо тое павінна здарыцца, то хай лепш з ім. Маральна ён рыхтаваў сябе да такой непазбежнасці — каб не застала яго знянацку.

I, здаецца, доўга не давялося чакаць. Недзе пад вясну, калі дні пачалі прыбываць, а сонца прыгравала і снег гатоў быў крануцца ў дарогу, каб ачысціць зямлю, Рамейка нечакана адчуў непрыемны сігнал — боль у пахвіне ля правай нагі. Спачатку нават нічога не падумаў — ці мала там што забаліць, ды пройдзе. А ў суботу, прымаючы ванну, абмацаў пухліну — уздуліся лімфатычныя вузлы. Боль не востры, але нейкі глыбокі, як ідзе з сярэдзіны.

«Ну вось, радуйся, Алесь Рамейка, Усявышні выбраў цябе, уласнай персонай, — са здзекам сказаў ён сам сабе. — Твая песенька спета. Гэта — рак. А калі гэта ён, то колькі табе засталося? Мінімум — некалькі месяцаў, максімум — паўгода, год, і ён сваё возьме, ён сваю ахвяру не выпусціць. Так што рыхтуйся».

Ды што тут рыхтавацца? Ён быў якраз гатовы.

Глядзеў на сябе ў люстэрка ў ванным пакоі і не пазнаваў: вочы з ліхаманкавым бляскам, чырвоныя, прыпухлыя, як заплаканыя, павекі, нос «гурочкам» — тонкі ля пераносся і пад канец, з патаўшчэннем пасярэдзіне, — неяк яшчэ больш стаў вылучацца на твары з запалымі шчокамі, вусны пад жорсткімі, напалову сівымі вусамі сцяліся у тонкую лінію, валасы, здаецца, яшчэ больш пасівелі. А мо яму так проста здалося пасля ванны? Проста распарыўся, разагрэўся... Не, гэта ўжо быў не той чалавек, што паўгадзіны назад зайшоў сюды. Хай сабе знешне ён мала змяніўся, але ў душы ўжо не пазнаваў самога сябе.

Пра свой дыягназ ён нікому не сказаў, нават жонцы.

Але ад яе цяжка было схаваць любую перамену ў яго настроі, у яго выглядзе. За дваццаць год сумеснага жыцця яны навучыліся «чытаць» нават думкі, не тое што распазнаваць настрой, асабліва душэўны стан, боль ці яшчэ што — якая непрыемнасць на рабоце.

Яго настрой жонка заўважыла назаўтра, калі снедалі — была якраз субота, малодшая дачка пайшла ў школу, яны засталіся ўдваіх.

Жонка дастала з халадзільніка пачатую ўчора пляшку «Зверабою», проста на патэльні паставіла на стол яечню-подкалатку, якую вельмі любіў Рамейка, паклала кавалак вяленай рыбы, адкрыла слоік памідораў свае засолкі.

— Сядай, гаспадар, за стол, — роблена весела запрасіла жонка. — Будзем снедаць.

Яна была ў старым бляклым і ўжо добра пастраляным халаце, які даўно прасіўся на звалку, але вось неяк ні у яе, жонкі, ні у яго, мужа, не хапала смеласці выкінуць яго і ўзяць новы, які недзе ляжаў у шафе і даставаўся толькі у вялікія святы.

— Дзякую, Марына, ты сёння вельмі ласкавая, — сказаў ён і падышоў да яе, пагладзіў па плячы. Ён толькі што скончыў галіцца, быў свежы і духмяны.

Яна сцепанула плячом, скідаючы яго руку, і гэтак жа весела, як і спачатку, дадала:

— А ты нешта сёння як недаспаў. Нейкі шэры. Ці не пасварыўся часам з любоўніцай?

Гэта быў яе любімы намёк: жартам і ўсур’ёз прыпісваць яму любоўніц. Ён ужо нават перастаў крыўдаваць на яе за такія словы, хоць часам пад злосць груба і рэзка асаджваў яе, і тады пачыналася сварка.

Сёння для Рамейкі гэты намёк-папрок гучаў больш чым смешна, і ён у такім жа жартоўна-прыўзнятым тоне сказаў:

— Ты як у ваду глядзела: пасварыліся і разышліся кожны ў свой бок.

— Не бядуй, засумуе — то перапросіць...

Рамейка нехаця выпіў сваю чарку, падумаў сам сабе: «Адпіў ты, братка, сваё, можаш быць спакойны». А жонцы, каб не перапыняць гутаркі, сказаў:

— Ды ўжо ж, перапросіць. А калі і не — гэтулькі той бяды. Знойдзе другога, маладзейшага.

Яна глянула на яго сваімі цёмна-шэрымі, халоднымі вачыма, нібы шукала адказу: жартуе муж ці гаворыць сур’ёзна?

— I праўда, што з цябе возьмеш? Бач, як пасівеў... на чужых падушках, — дадала яна і нервова зарагатала — гэта была кепская прыкмега.

Рамейка прамаўчаў. Есці не хацелася, ён вяла закусваў, думкі яго разбягаліся, увязвацца ў сварку не хацелася.

— Давай яшчэ па адной, — сказаў міралюбна жонцы і наліў ёй і сабе: яны пілі пароўну.

Неяк непрыкметна, на яго вачах, яна мянялася, ён бачыў у ёй, у яе характары многа больш, чым дагэтуль, — нібы адышоўшыся ад чалавека, можна і праўда ўбачыць болей, чым зблізку.

— На тым тыдні я еду ў камандзіроўку, так што ты тут глядзі, вельмі не бегай, — сказала Марына і зірнула, здаецца, у самую душу. — Дзеці мне ўсё скажуць — калі і ў колькі прыходзіў.

— Я табе і сам скажу, за гэта не турбуйся.

— Ого, ты скажаш! Ты скажаш усё наадварот, — ужо трохі пачынала заводзіцца жонка. — Каб я толькі табе верыла!

«Да чаго ж бываюць дурныя і ўпартыя бабы! — закіпеў, але тут жа асадзіў сябе Рамейка. — Як убіла сабе ў галаву, што я бабнік, то ўжо і памру я такім у яе вачах. I нічым не дакажаш — не паверыць».

— Ты ў мяне галава! На тры аршыны пад зямлёю бачыш, — пахваліў ён жонку. — Каб не ты, я прапаў бы, як рудая мыш...

— Ты надта не смейся! Каб не я, ты мохам аброс бы, плесняю пакрыўся б.

Рамейка крыва ўсміхнуўся.

— То ты кажаш, што я лятун, што на месцы не ўседжу, то наадварот. Які ж я ўсё-такі?

— Хочаш шчыра? — яна закурыла, пускаючы дым угару, яго тут жа цягнула ў фортачку. — Ты толькі не крыўдуй... Ты гультай і бабнік, а гэта самая горшая катэгорыя мужчын, каб ты ведаў, мой мілы Алесь.

— Ну што ж, дзякуй за атэстацыю, — зазлаваў Рамейка, хоць і стрымліваў сябе. — Але мяне здзіўляе, як гэта ты, такая прынцыповая і сумленная, жывеш ужо дваццаць год з такім вось нікчэмным чалавекам, як я? Я — не жыў бы, каб ведаў, што ты, дапусцім, сякая і такая...

Яна зацягнулася дымам, абабіла попел з папяросы — манерна, указальным пальцам правай рукі, у якой і трымала папяросу, рука яе прыкметна ўздрыгвала.

— Эх ты, чалавеча! А што мне рабіць? Куды падзецца? А сям’я? 3-за дзяцей я жыву з табою... Ды і што людзі скажуць? Бацькі...

— Людзі, бацькі! Мы павінны жыць перш за ўсё для сябе, а не для людзей, Што людзям да таго, як мы жывём? Думаеш, яны плакалі б ад радасці, калі б мы з табой разышліся? Нічуць.

— А бацькі?

— Бацькоў шкода, яны хочуць дабра сваім дзецям. Але калі яны будуць ведаць, як ты жывеш цяпер са мною, як пакутуеш, то яны скажуць — лепей жыві адна... — Рамейка хацеў тут жа дадаць: «Бо так ці іначай ты будзеш адна — праз які год ці паўгода», — падумаў — ці варта? Не, хай гэта будзе для яе знянацку, не трэба даваць нітку-повад для сумнення, для неспакою. I ўся гэтая гутарка, якая спачатку яго трошкі запаліла, цяпер ужо страціла цікавасць.

— Я ведаю, што скажуць мае бацькі, ты мяне не вучы. Мае — не тое, што твае...

— А што мае? Ты хочаш сказаць — горшыя за тваіх?

— Горшыя-лепшыя... Як хочаш называй. Але мае мне ніколі не сказалі — кідай яго, жыві адна, з дзецьмі. Казалі — цярпі, мо адумаецца, мо паправіцца...

— Выціралі табе слёзы, адным словам. А мае — наадварот, агітавалі мяне кінуць цябе? Так ты хочаш сказаць?

— Табе лепей ведаць, што яны казалі, а па табе я бачыла, куды, у які бок усё хіліцца.

— Нічога ты не бачыла... Усё, што ты пра мяне гаворыш, — лухта. Ты знарок прыніжаеш мяне, каб выглядаць самой лепшай, чым ты ёсць. Але хутка ты мо пераменіш сваю пласцінку. I гэты час не за гарамі! — не стрымаўся ўрэшце Рамейка, даў нітачку.

Марына адразу насцярожылася — яна не любіла, калі падзеі развіваліся незалежна ад яе, яна хацела іх кантраляваць.

— Вось як ты загаварыў! Ты пагражаеш? Мне? За што? Што я, як рабыня, служу табе дваццаць год? Што гадую дваіх дзяцей, што шлю грошы тваім бацькам, братам і сёстрам? Што я не ведаю спакою ні днём, ні ноччу,— думаю, як стачыць канцы з канцамі, дацягнуць да зарплаты? Ты думаеш, што мы мелі б гэтую кватэру, каб не я? Па табе мы душыліся б у той двухпакаёўцы...

Пакінуўшы ўсе першыя закіды без адказу, бо яны ўжо не былі новымі для Рамейкі, ухапіўся за апошні — ажно рассмяшыла яго жончына самаўпэўненасць, — ён зарагатаў.

— Ну, які ж я нездагадлівы! Чаму гэта я не паслаў цябе да начальства гадоў пяць назад, гэта ж мы жылі б ужо вунь колькі ў новай кватэры! — А потым перамяніў тон — са з’едлівага перайшоў на сур’ёзны: — Няўжо ты і напраўду думаеш, што кватэру дабілася ты, а не я? Што проста яе далі мне па чарзе, як, дарэчы, і першую, двухпакаёвую?

Марына ўспрыняла яго тыраду надзіва спакойна, абышла ўсе яго закіды і пытанні, пакінуўшы іх без адказу. Яна пачала з папроку:

— Эх ты, чалавеча! Нічога ты не разбіраешся ў жыцці, хоць да сівых валасоў дажыў. Не так трэба да жыцця адносіцца, іначай мы ніколі не выберамся з гэтага балота...

— Якога гэта балота?

— Ну вось, ён жыве і не бачыць. Добра такому чалавеку. Як таму дурню: ён думае, што самы шчаслівы чалавек на свеце. Ці, лепей сказаць, ён нічога не думае — ён існуе... Вось так і ты. Жывеш — абы жыць. Ніякай у цябе светлай мэты ў жыцці.

— Затое ў цябе — вунь колькі! I ўсе, як адна, светлыя: мэблю новую замежную прыдбаць, дываноў персідскіх, дочкам на кніжку па пару тысяч пакласці... Яшчэ што? Машыну, дачу. Багатых зяцёў адхапіць. Вось твае светлыя мэты. Я іх ведаю. А ты ўжо забылася, з чаго мы пачыналі? 3 нуля! На голым месцы пачыналі...

— Каб не я, ты на нулі і застаўся б. Падзякуй Богу, што ён табе паслаў мяне.

— Кожны дзень малюся і дзякую... Завошта ён мяне так ашчаслівіў — сам не ведаю.

— Ах, якая іронія! Проста брытва! А для чаго чалавек жыве? Каб толькі капціць неба? Раз жывеш — дык жыві — май усё, што даступна чалавеку, што ўпрыгожвае яго быт, яго жыццё. Што думаеш — дача, машына, добрая мэбля — гэта так сабе, іх дурні прыдумалі? Не, якраз разумныя, тыя, што дбалі пра чалавека...

— Яны нават дбалі пра чалавецтва. Але іх вынаходства прысвоілі асобныя людзі, чалавечкі, якія думаюць толькі пра сябе, а не пра чалавецтва. Трэба думаць, трэба дбаць пра ўсіх!

— Гэта называецца дэмагогіяй, мілы мой Алесь. I ты дэмагог самы праўдзівы: ты гаворыш адно, а робіш другое. Ты сваю ляноту прыкрываеш пышнымі фразамі — і ўся твая прамудрасць. I дбаеш толькі пра адно: як бы дзе-небудзь пагладзіць круглы бок чужое бабы.

Рамейка дакорліва паківаў галавой, скрывіўся:

— Трапло ты, Марына,— як была, так і застаешся, і гаварыць нам з табою болей не варта, бо канец будзе падобны. Ты — параджэнне святла. Я — цемры. Мы антыподы. Толькі як мы адною коўдраю накрываемся — проста не разумею.

— Ты многа чаго не разумееш. І ў гэтым уся наша бяда, — глыбакадумна падвяла вынік размовы жонка і ўстала, пачала прыбіраць посуд са стала.

А Рамейка, не слухаючы болей жончыну гаману, пайшоў у свой пакой. Хай пабурчыць адна. Завёўшыся, яна магла гаварыць гадзіну, дзве і болей. I ўвесь час таптацца па яго мазалях.

2

У аўторак Марына паехала ў камандзіроўку. Якраз пачалося разводдзе. Яна абула гумовыя боты, апранула сваё рыжае, з цыгейкавым каўняром, «камандзіровачнае» паліто, завязала хустку і стала як вясковая кабета. Нешта ў яе ёсць такое вельмі сялянскае: уедлівасць, учэпістасць, прыжымістасць. Здаецца, каб некалі, дык была б з яе вунь якая дробная ўласніца. Але Бог з ёю!

Рамейка застаўся з малою. На душы трохі стала спакойней — хоць няма звягі. Хоць можна заглыбіцца ў сябе, падумаць, разважыць — і рашаць: а што ж далей? Як жа далей? Нешта раптоўна як зламалася ці сагнулася ў ім: нейкі маральны стрыжань ці хрыбет. Усё стала другім, нейкім не такім, як было дагэтуль. Нават новая кватэра, якое ён так чакаў і якая яму так спадабалася — тры асобныя пакоі, добры раён: ціхі, зялёны, далёка ад доўгіх заводскіх каміноў; нават дзевяты паверх — таксама па-свойму цікава, вунь які пейзаж! — нават усё гэта, разам узятае, не абуджала ў ім тых пачуццяў, якія перапаўнялі яго ўсяго некалькі дзён назад. Усё цяпер паблякла, страціла свой жывы колер, стала шэрым, як попел.

I людзі сталі іншыя, як і ён сам. Свет стаў змрочны, нелюдзімы, а ён сам у гэтым свеце — чужы, непатрэбны, часовы. I што б ён, Рамейка, ні рабіў, чым бы ні быў заняты, а нейкі нябачны цяжар, як дамоклаў меч, вісеў над ім неадчэпна. «Чакаеш, як вол доўбні», — ёсць такая прымаўка ў беларусаў. Вось ён і чакае. Доўбня ўжо занесена, узнята над ім. Калі толькі стукне?..

Цікава, няўжо ён так слаба прывязаны да жыцця, што адразу апусціў рукі, паплыў па цячэнні, нават не думаючы супраціўляцца? Ён чуў не раз і не два, што ёсць людзі, якія гатовы рабіць што хочаш, каб толькі прадоўжыць сваё жыццё, каб толькі зачапіцца за што-небудзь — хоць за саломінку. А яшчэ ёсць людзі, якія гатовы былі б пацягнуць на той свет усіх, каго толькі можна — і чым болей, тым лепей. Калі няма мяне, то няхай і нікога не будзе — так яны разважаюць. Не, у яго такіх і падобных думак і жаданняў не ўзнікала, была толькі пустата ў душы, абыякавасць, усё страціла сваю цану.

I яшчэ яму здавалася, што аддаліўся ад усіх і ад усяго, апынуўся як у нейкай студні — ціша і глухата, толькі маленькі круг неба над галавою — і ніводнай зоркі, ніякай надзеі.

Хадзіў па кватэры з пакоя ў пакой і ні за што не мог узяцца. Чытаць — не, які сэнс? Супакойваць сябе чытаннем, як наркотыкам — глупства. Рабіць работу — рыхтаваць рукапіс новага рамана вядомага празаіка — таксама не гарыць. Паспее ён атрымаць свае тысячы, пачакае.

Спыняўся ля кніжных паліцаў-стэлажоў — іх было тры, яны займалі ўсю сцяну яго кабінета. Кнігі даўно стаў збіраць, яшчэ студэнтам, яны сталі яго захапленнем, другім хлебам, калі не першым...

Многа тут цікавага, многа прачытанага, многа непрачытанага... I вось цяпер ён глядзеў на гэты жывы скарб упершыню спакойна і нават абыякава, нібы гэта былі не кнігі, а якія-небудзь дровы. I яго ранейшае захапленне здалося яму сення, цяпер дзіцячым і смешным.

Абыякава перавёў позірк на свой пісьмовы стол, на якім ляжала работа — пераклад з рускай на беларускую, падборка апавяданняў маладога цікавага празаіка. I гэта не закранула за жывое — даволі пабочных заробкаў, хопіць! Людзі жывуць і на зарплату, а тут усё пяклуй і пяклуй, давай, перавыконвай планы і нормы. I ўсё мала...

Позірк яго паволі спыніўся на вазоне — альвасе, што стаяў на падаконні. Сталетнік... Сто летаў і зімаў можа ён жыць-расці, гэтая нягеглая з выгляду расліна. Сто год! Навошта яму так многа? Раней гэта быў чалавечы век — сотня. А цяпер — палавіна таго. Вось як яму, Рамейку. Паўсотні адстукала — і досыць... А што, калі папрасіць... у гэтага альваса-альяса здароўя? Мо і пазычыць?

Ён падышоў да вазона, уважліва акінуў вачыма густы разгаты куст, выбраў мясістую шырокую галінку-ліст, адламаў. Потым памыў добра пад кранам, зрабіў з ваты тампон, выдушыў сок...

Смяяўся сам з сябе: а як жа, знайшоў панацэю! Чакай!

Прайшло тры дні. Іскра надзеі то загаралася, то тухла, як слабы агонь на сіберным ветры. Тры дні былі чорныя, як сажа. Мо схадзіць да доктара? Не, хай ідзе так, як ідзе. Хай будзе тое, што мае быць. Дактары — адна марока: пачнуцца аналізы, агляды, кансіліумы. Не, хай будзе тое, што мае быць.

Падводзіў вынікі жыцця: яны былі нікчэмныя, дасягненні — мізэрныя. Ці варта было жыць для ўсяго гэтага? Не варта, — адказваў сабе. А потым, падумаўшы: а мо і варта? Дзве дачкі пусціў ён на свет, мо гэта і нямала. Выгадаваў, хутка стануць на свае ногі... Зрабіў трохі людзям дабра, памог у цяжкую гадзіну не аднаму чалавеку — хіба гэта кепска? Жыў сумленна, не заграбаў да сябе ўсяго, што траплялася пад рукі, думаў і пра іншых, пра такіх, як сам, нават пра слабейшых за сябе. Яшчэ больш хацеў памагчы таму, каму дапамога была патрэбна, але той яе не прасіў, бо саромеўся і цярпеў. Многім хацеў памагчы — суседзям, знаёмым, усім бедным, казаў сабе: калі ў мяне будуць вольныя — лішнія! — грошы, я аддам іх тым, каму яны вельмі патрэбныя. Але, на жаль, лішніх грошай у яго яшчэ не вадзілася, хоць і жылі яны сціпла, не мелі дарагой мэблі, не мелі дачы, машыны. У той час як яго таварышы па рабоце, хоць і не усе, нават яго сябры — ужо мелі гэтыя атрыбуты дабрабыту — на зайздрасць яго Марыне. Яна такіх сяброў яго паважала і любіла больш, чым раней, калі яны яшчэ былі роўныя з усімі, а вось у Рамейкі выходзіла неяк наадварот. Сяброўства, дружба ў яго неяк паволі затухала, глухла. Спачатку прападала шчырасць у адносінах, пасля сустрэчы рабіліся ўсё радзейшыя і радзейшыя, потым зусім выпадкбвыя, потым... яны сустракаліся як добра ці проста знаёмыя, і было чагосьці крыўдна, чагосьці шкада, а чаго — невядома. Мо што дастатак раз’ядноўвае людзей? Гэта Рамейка заўважаў увесь час: калі чалавек жыве сціпла, калі ён яшчэ толькі становіцца на ногі, яму патрэбны суседзі і сябры, бо яму самому сюд-тут ды нешта патрэбна — пазычыць грошай, параіцца, завязаць карыснае знаёмства, нешта дастаць, нешта збыць. Гэтае «дастаць» вунь як многа плодзіць «сяброў»-даставалаў: ты мне, я табе. Не, такіх сяброў Рамейка не шукаў, такіх не любіў. Ён у сваім жыцці нічога не даставаў, ён проста купляў, калі было за што. I купляў тое, што куплялі ўсе ў любым магазіне. I гэтым нават у душы ганарыўся — што жыў сумленна, нікому нічым не быў абавязаны, не прыніжаўся, не выпрошваў, ні на кога не скардзіўся, не капаў ямы нікому, не зайздросціў першым поспехам і ўдачам. Адзін яго грэх — што часам даводзілася пазычаць грошы, і гэтая працэдура была для яго цяжкай, пакутлівай, але ён на яе ішоў, бо іншага выйсця не было. Ды галоўнае, што грошы заўсёды аддаеш — і тады сумленне твае зноў чыстае, а на душы робіцца легка.

Жыў сумленна... Ці не ў гэтым галоўны змест жыцця — каб пражыць сумленна? Жыў сумленна... А вось жонка Марына сказала, што не — і ты нічога не дакажаш. Цябе ўжо не будзе. Нават дзеці павераць маці, а не табе... Як зрабіць так, каб змыць з сябе гэтую брудную пляму, як даказаць, што ты белы, а не чорны? Напісаць апраўдальнае пісьмо? Але напісаць можна ўсё. А тут трэба нешта такое, каб яны паверылі. Але што зрабіць, што прыдумаць? Ламаў галаву і не знаходзіў адказу.

Урэшце, ці гэта так важна? Важна, як ты жыў, а не тое, што пра цябе скажуць людзі. Але... што застаецца? Тое, што скажуць людзі. Як гісторыя: не так важна тое, што было, як важна тое, што напісалі гісторыкі.

Ды ўсё-такі праўда выплыве наверх, рана ці позна — і гэта ў рэшце рэшт самае галоўнае!

Здаецца, і знайшоў трохі супакаенне ад надакучлівых думак, трохі адлягло ад сэрца.

Што яшчэ? Даўгоў ён не меў, ачысціўся ад іх гады два-тры назад, а то віселі, як камень на шыі. Праўда, і грошай у запасе няма — мо ў жонкі на кніжцы якая тысяча, не болей, а тыя, што меў ён сам ад сваіх заробкаў-перакладаў, распускаў на гаспадарскія патрэбы. Год, як перабраліся ў новую кватэру, шыкарнай мэблі не набылі, але звычайная, шырпатрэбаўская, таксама недарма дасталася.

Шкада, што не можа ён пакінуць дзецям таго, што ім трэба для будучага, ды нічога! Ужо не маленькія, хай дабіваюцца свайго шчасця самі, больш будуць яго цаніць.

У суботу позна вечарам прыехала з Віцебска старэйшая дачка Лена. Рамейка з малодшай, Геняй, якраз вячэраў. Малая адварыла бульбы, сам Рамейка напёк цэлую патэльню сала, і яны заселі на кухні. Лена ўварвалася ў кватэру як вецер: загрымела дзвярыма, загрукала, закрычала з парога:

— О, як смачна пахне! Вітаю вас, затворнікі! Як вы? Дзе мама? Чаму яе няма? — трывога пачулася ў яе голасе.

Дачка была вясёлая, ружавашчокая, узбуджаная — відаць, трохі засумавала па сваіх, хоць жыла у інтэрнаце і там таксама, пэўна ж, не сумавала.

— Вось бачыш, мы адны, — адказаў ёй на гэта Рамейка сумна. — Кінула нас мама... — I паглядзеў у вочы — як адгукнецца?

— Вы што, падурэлі? — бухнула яна. — Не можа быць! — Твар яе пабялеў, вочы акругліліся. — Дзе мама, кажыце! — I яна закруцілася па кухні, узняўшы рукі.

Рамейка ўжо быў не рад, што так пажартаваў, хацеў прызнацца, але тут з табурэткі ўскочыла Геня, кінулася да сястры, абняла за плечы і сказала ласкава:

— Супакойся, Лена, чаго ты, мама ў камандзіроўцы. Тата проста пажартаваў!

— Добрыя жарты! — дачка рэзка села на кухонны табурэцік. — У мяне аж сэрца зайшлося.

— Распранайся, мый рукі і за стол, — падагнала яе Геня. — Бульбачка якраз гарачая, а ты з дарогі, пагрэемся.

Праз колькі хвілін Лена ўжо сядзела за сталом, з маладым апетытам ела бульбу з салам.

Рамейка адчуваў, што пачатак для гутаркі выйшаў добры, хоць і надта рэзкі. I таму не варта траціць зручны момант — калі другі такі надарыцца?

— То што, сумна, нябось, без мамы, дзеткі?

Дочкі паглядзелі на яго, як на дзівака, які хоча здзівіць іх нейкай банальнасцю: што ж тут такога? I так ясна, што без мамы сумна, хоць яны ўжо і вялікія.

— А каб і праўда яна ад нас пайшла? Што мы рабілі б? — пытаўся Рамейка далей, хоць і адчуваў, што дзецям гэта непрыемна.

Старэйшая ў сваёй рэзкай манеры, як заўсёды, выпаліла:

— Абы-што гаворыш, бацька! Гэтак не будзе!

— Ну, я не кажу, што будзе, але калі ўявіць на момант... Што мы рабілі б? Ты не злуй, Лена.

— Яна не злуе. Проста ў яе такі характар, — заступілася за сястру малодшая, Геня.

— Ну і што? Ну характар! А ў цябе ніякага няма! Усіх толькі мірыш! — агрызнулася Лена, калюча глянуўшы на сястру.

Меншая панікла, ужо, здавалася, гатова была заплакаць. Рамейка мякка папракнуў старэйшую:

— Няможна ж так, Лена! Завошта ты крыўдзіш нашу Геню? Яна за цябе заступаецца, а ты ёй грубасці гаворыш. I прымі локці са стала, так некультурна.

Лена як што ўспомніла, павяла вачыма на бацьку, потым на сястру, локці прыняла, але адказала рэзка:

— Не трэба за мяне заступацца. Я сама за сябе магу пастаяць.

— Ну, завялася Ленка! — усміхнулася Геня. — Супакойся, я не злую. I на цябе ніхто не нападае.

— Правільна, Геня. Тут цябе і так ніхто ў крыўду не дасць. Ты абараняй сябе там, дзе нас не будзе.

Дзеці супакоіліся, замоўклі. Рамейка бачыў, што яны ніяк не хочуць ісці туды, куды ён іх вёў. Яны заняліся вячэраю. Старэйшая ела хутка, неакуратна, сагнуўшыся над сталом, малодшая наадварот — павольненька, далікатна, як не сваім ротам, аж хацелася ёй памагчы. «Вось жа дзеткі — і ад аднае маткі, а такія розныя: як у ядзе, так і ў натуры», — падумаў Рамейка —і вярнуўся да перарванай гутаркі. Ім, дзецям, пэўна, і ў галаву ніколі не прыходзіла, што маці ці бацька могуць іх кінуць ці пакінуць, што тут можа нешта рэзка змяніцца. Чалавек — тым болей дзіця — прывыкае да аднастайнага роўнага ходу жыцця і не чакае рэзкіх паваротаў — таму і жыве спакайней, чым дарослыя. Што ж, трэба зайсці з другога боку, — сказаў сабе Рамейка. Раз пачаў, то трэба давесці да канца. Што ўжо будзе...

— А што вы рабілі б, каб я вас пакінуў? — Рамейка глядзеў то на адну, то на другую дачку, якія на момант перасталі жаваць, адарваліся ад сваіх талерак і ўставіліся на яго здзіўленым позіркам. Каторая з іх першая адрапартуе? Пэўна ж, старэйшая, у малодшай, як і ў яго самога, замаруджаная рэакцыя.

Але якраз першай азвалася Геня.

— Паплакалі б і жылі б сабе далей.

Відаць, яна ўспрымала бацькавы словы як жарт. А большая адказала ў сваім стылі:

— Ідзі з Богам, толькі не вяртайся...

Рамейка разумеў, што ў гэтых словах больш бравады, чым шчырае праўды, аднак і па іх можна было аб сім-тым меркаваць.

— А каб я раптам памёр? — пайшоў напралом Рамейка.

На яго паглядзелі, як на вар’ята.

— Ты сёння, бацька, нейкі не таго, — сказала старэйшая і, прыгледзеўшыся ўважлівей, дадала: — I праўда, нейкі ты сівы, стары стаў, нібы на табе ваду вазілі...

Ён чакаў ад дачкі прафесійнага як ад медыка пытання: «Мо ты, бацька, хворы?» — але яна змоўкла і зноў пачала есці.

А малодшая са слязамі ў голасе сказала:

— Не трэба так гаварыць, тата, а то мне робіцца страшна. Ну навошта ты так?

— Ну добра, не буду, — прымірыўся Рамейка. — Але часам і пра такое не лішне гаварыць. Каб не было нечаканасцей...

I падумаў сумна: «Што ж, пасля гэтага можна смела паміраць».

3

На чацвёрты дзень «лячэння» Рамейка адчуў, што яму стала лягчэй, што адбыўся нейкі зрух. Зноў зрабіў ванну, праверыў: пухліна паменшала, памякчэла, паменшаў і боль пры дотыку.

Дзікая радасць сама Сабой хлынула яму ў грудзі. Няўжо ўсё мінецца? Няўжо пранясе?

Але асадзіў сябе: не дрыгай нагамі, рана весяліцца, яшчэ нічога няясна. Цярпенне і яшчэ раз цярпенне.

I аднак жа міма яго волі настрой адразу перамяніўся, свет зноў стаў цікавы і прывабны, захацелася жыць, рабіць работу, варушыцца. А ён жа ўжо быў змірыўся з думкаю, што жыццё скончана, і нават не шкадаваў нічога і нікога — нават самога сябе. I раптам яму стукнула ў галаву: а што, як гэта толькі ілюзія? Як раптам зноў стане горш і зноў давядзецца перажыць тое, што ён перажыў за гэтыя дні? Э-э-э, не, тады ўжо лепей у вір галавою...

Жонка вярнулася з камандзіроўкі прастуджаная, сярдзітая — не ў гуморы. Прыдзірліва-ўважліва аглядала. яго, зазірала ў вочы, нібы хацела знайсці ў ім сляды нейкага злачынства. Яму гэта было смешна бачыць, ён не мог схаваць ад яе свайго добрага гумору, а яна не магла зразумець, чаму ён так перамяніўея за тыдзень — то быў змрочны, як чорная хмара, а тут проста цвіце на вачах. Такі яго стан інтрыгаваў яе, яна хацела за нешта зачапіцца, каб разведаць прычыну перамены ў яго настроі.

Але знешне ён выглядаў па-ранейшаму стомленым: вочы запалыя, шчокі худыя — якраз быў повад падазраваць яго ў растраце энергіі ў той самы час, калі яна, жонка, ездзіла ў камандзіроўку.

— Ну, расказвай, як паводзілася, — сказаў ён жонцы, калі яны селі за стол вячэраць.

— Што ты, не бачыш? — буркнула Марына. — Ледзь ногі прынесла. Гразёта, разводдзе, кармоў няма, жывёла ледзь трымаецца... Выбракоўваюць на мяса.

— Што, усюды? Не можа быць!

— Ты ўжо захацеў, каб і ўсюды! У тым калгасе, дзе я была. Хадзіла ў райкам разам са старшынёй, выбівала дапамогу. Але дзе райкам возьме? У багацейшых калгасаў ці саўгасаў? А тыя не вельмі хочуць раскашэльвацца. Як паслухаеш іх, то на іх баку праўда. У аднолькавых умовах жывуць, суседзямі — у адных усё ёсць, другія канцы з канцамі не зводзяць, Хто вінаваты? Самі? Ці Гасподзь Бог так хоча? Пайдзі разбярыся.

— Трэба разабрацца, інакш мы ніколі не вылезем з прарыву — будуць бедныя і багатыя калгасы.

— А яны і будуць, як і людзі. Усіх не ўраўняеш.

— Не ў літаральным сэнсе слова ты хочаш сказаць? — спытаўся ён і глянуў ёй у вочы. Яны былі шэрыя, стомленыя, з трохі пачырванелымі бялкамі — як у чалавека нявыспанага, а носік яшчэ больш завастрыўся.

— А хоць бы сабе і ў літаральным... Але досыць мяне дапытваць. Зараз я цябе пачну. Па-першае, чаго прыязджала Лена?

— Ну чаго? Цябе хацела пабачыць.

— Яна так і сказала?

— Сказала. I вельмі шкадавала, што цябе няма. Тут я жартам ляпнуў, што ты нас пакінула, дык яна ведаеш як абурылася? Ого, не можа такога быць!

— А ты знайшоў чым жартаваць, зварыла галава, — з дакорам паглядзела на яго жонка.

— А што ты хочаш? Мы ўжо ў такім узросце, калі ўсё можа быць... Раптам — і няма чалавека. Трэба, каб дзеці, так сказаць, былі маральна падрыхтаванымі. Ведаеш, як нечаканасць шакіруе чалавека?

— Ну, ты заўсёды што-небудзь змарозіш... Якое-небудзь глупства. — Яна адставіла шклянку з-пад чаю і ўзялася за свой «Беламор», задыміла.

— Я ж не такі дасціпны, як ты, — трохі пакрыўдзіўся Рамейка. — Ты пытала пра Лену, вось я і кажу...

— А што яна яшчэ хацела? Як выглядае?

— Здаецца, нічога, нармальна...

— Эх ты, бацька! Нармальна... — перадражніла яго. — У якім паліце?

— У зімовым. А што? Нармальнае паліто...

— Табе ўсё нармальна, што ў людзей ужо даўно ненармальна... Грошай ты ёй даваў?

— Даў дзесятку...

— I гэта ты называеш грошы?

— А што? Па-першае, яна больш не захацела браць, а па-другое, хай прывыкае да сціпласці. Хай не вучыцца раскідаць...

— Ай, ты гатоў роднае дзіця голадам замарыць. Як на што другое, то сам раскідаеш, не пашкадуеш, а тут, бачыш, у яго няма!

— Як будзе галадаць — папросіць. Не трэба быць на пабягушках у дзяцей. Яны прывыкнуць да гэтага і стануць лічыць нас не за людзей, а за сваіх слугаў.

— Ты разважаеш, як старарэжымны дзед з дамастрою, — пыхнуўшы дымам, сказала жонка. — Не думай, што нашы дзяды былі дурнейшыя за нас з табою.

Рыпнулі дзверы, на кухню зайшла меншая дачка ў цёмным халаціку.

Яна неяк уся сцялася, на твары была вінаватая ўсмешка.

— Чаго ты, Генька, хочаш? — спытаўся бацька.

— Нічога, — адказала дачка, — я толькі прашу, каб вы не сварыліся. — I яна глядзела то на маці, то на бацьку, а ў вачах было маленне: «Ну не трэба сварыцца, не трэба...»

— Мы не сварымся, мы толькі гаворым... Якраз і пра вас, — сказаў Рамейка. — Я вось кажу, што вас трэба прывучаць да сціпласці, а мама кажа, што трэба даваць усё, што вы хочаце.

— Хіба я так казала? Не хлусі, — абарвала яго жонка.

— А што, не? Сэнс такі: мала таго, што просяць, — дай яшчэ болей. Ты ведаеш, чым мы калечым дзяцей? Гэтым сваім разважаннем, што вось мы гаравалі-бедавалі — у вайну і пасля вайны, дык хай хоць нашы дзеткі пажывуць за нашымі плячыма, хай не ведаюць ні голаду, ні холаду. А яны і рады: бацькоў голых пусцяць па свеце, хай толькі адчуюць іх слабасць. Якая-небудзь калгасніца-ўдава пасылае дачцэ ці сыну апошні рубель, а яна ці ён сядзіць у кафэ і папівае віно ці нават каньяк. Або купляе сабе замежныя джынсы за сто дваццаць рублёў. Мо, скажаш, няпраўда? Як, Генька?

Дачка памаўчала.

— Не ведаю, — адказала коратка і пайшла з кухні.

— А трэба ведаць, — наўздагон ёй паслаў параду Рамейка, — ты ўжо вялікая. Мне здаецца, што наша Лена ведае гэта і не просіць лішніх грошай — толькі на пражытачны мінімум.

— Мінімум розны бывае. Цяпер не той мінімум, што раней, — запярэчыла жонка.

— А я кажу — той. Пад’есці ёсць, сціпла-прыстойна апрануцца — і што яшчэ студэнту трэба? Толькі вучыся! Дык не! Цяпер многія студэнты ходзяць лепш, даражэй апранутыя за прафесараў. А дзе яны грошай узялі? Бацькоў дояць, а тыя, дурні, даюць. А навошта гэта? Вылучыцца трэба, свет здзівіць? Адзежай свету не здзівіш. Адзінае, чым студэнт можа вылучыцца сярод усіх, — гэта яго веды, розум. Але гэта складана, гэта цяжка і няпроста. А вось анучкі — гэта прасцей, можна і за кошт бацькоў. Па лініі найменшага супраціўлення — вось іх дарога. Яны, яшчэ нічога не даўшы грамадству, хочуць самі мець усё. А што ж яны будуць рабіць дзве трэці свайго жыцця, калі ў дваццаць ужо будуць мець усё? Якая ў іх будзе мэта?

— Будзе ў іх мэта, не плач ты па іх, — махнула рукою жонка.

— Будзе, ды не тая. Вельмі кепска, калі чалавек не мае вялікае, гуманнае прытым мэты. Проста такі чалавек, я лічу, няшчасны, сляпы. Калі джынсы засланілі яму свет — грюш цана такому чалавеку. Калі ён не бачыць, як жывуць побач людзі, калі ён не бачыць, чым і як жывуць яго родныя бацькі, урэшце — яго родны народ, увесь свет. I калі ён не стараецца, каб гэты ўвесь свет жыў лепей, чым жыў да яго...

— Цябе паслухаўшы, можна падумаць, што ты жывеш так, як гаворыш: ідэал, ідал, ды і толькі!

— Ну, калі не жыву, то стараюся так жыць. — Рамейка ведаў, што жонка такога моманту не прапусціць — і не памыліуся.

— Ты стараешся! Каб ты стараўся, не так бы мы жылі. Муж і бацька перш за ўсё павінен думаць пра жонку, пра дзяцей. А ты? Пра каго хочаш думаеш, толькі не пра нас.

— I пра вас думаю. I клапачуся. I ўсё ў вас ёсць. Чаго вам яшчэ трэба? Чаго?

— О Божа! Ён лічыць, што ў яго ўсё ёсць! Ды ты басяк у параўнанні з другімі. У цябе ўсяго на адзін дзень, не болей.

Зноў на кухню зайшла Геня.

— Мама, ну чаго ты крычыш? Мне цяжка рабіць урокі.

— Ах, якая далікатная! Ужо нам і пагаварыць нельга, ужо мы тут ёй замінаем! Бач ты яе! — закіпела Марына.

Дачка заплакала і пайшла з кухні, апусціўшы галаву.

Рамейка прамаўчаў, хоць яму хацелася сказаць жонцы парачку «шчырых» слоў. А жонка затушыла папяросу, устала з-за стала, пачала збіраць посуд у ракавіну. Ён пачакаў трохі — будзе мыць посуд ці пойдзе? Не, узялася мыць...

Другім разам Рамейка памог бы ёй, але сёння завярнуўся і сам пайшоў у свой кабінет-спальню, хоць хацелася зайсці да дачкі, супакоіць яе. Але няхай, памірацца самі. Хай урэшце вучыцца быць цвёрдай, а то чуць што — у слёзы. Нейкае зусім не цяперашняе дзіця: мяккае, слязлівае, любіць цішыню, баіцца шуму і крыку — каб крый Божа ніхто ні з кім яе сварыўся. Хоць ён ведаў, што яна не баязліўка: калі яе давесці да злосці, то робіцца рашучай і цвёрдай. У ёй яму ўгадвалася яго маці, яе бабка, і нават трохі ён сам — ён таксама быў зверху мяккі, але цвёрды ўсярэдзіне. I на гэтым многія ашукваліся.

Ён сеў за свой пісьмовы стол і супакоіўся. Стаў учытвацца ў апавяданне, якое трэба было перакласці. Польскую мову ён трохі ведаў, у былой Заходняй да трыццаць дзевятага года вучыўся ў пачатковай — паўшэхнай — польскай школе. Ніколі потым не думаў, што прыдасца яму калі гэтая польская мова. Цікава было ўжывацца ў перыпетыі лёсу героя, маладога польскага хлопца, які пайшоў баяўніком у Варшаўскае паўстанне жніўня сорак чацвёртага года, а потым загінуў. Рамейка паволі ўжываўся ў гэты вобраз, паступова нібы сам рабіўся паўстанцам, нібы сам сваёю скурай і душою адчуваў боль і пакуты таго, хто быў яму спачатку чужы. I хоць сам у душы ён асуджаў авантуру паўстання, справакаванага польскім эмігранцкім урадам, усё ж ён спачуваў такім польскім хлопцам, якія самахоць пайшлі са зброяй у руках супроць акупанта, хоць мала спадзяваліся на поспех, і пачынаў хварэць за іх душою. А ўжо гэта адно настройвала яго на тую хвалю, на якой быў сам пісьменнік, запальвала тым агнём, якім гарэў аўтар. А калі ён, Рамейка, не адчуваў гэтай сугучнасці з аўтарам, то пераклад выходзіў халодны, а сам твор, безумоўна, траціў нешта важнае. Але гэта была тонкасць, якую збоку часам цяжка ўлавіць, і слабасць ці халоднасць твора можна было спісаць на аўтара, а не на перакладчыка.

Рамейка зачытаўся, а потым паволі стаў перакладаць — не запісваючы, а так, для сябе — як гучыць апавяданне па-беларуску.

Ён так захапіўся, што не пачуў, як у пакой увайшла жонка і стала разбіраць ложак-канапу, якую звычайна разбіраў і складаў сам. Чамусьці ён не любіў шырозных двухспальных ложкаў, якія звычайна займалі ўвесь пакой і іх трэба было абыходзіць, каб не зачапіцца. А чаму не любіў — і сам не ведаў: мо таму, што ніколі не спаў на такім ложку і не адчуў усяе асалоды ад такое раскошы. Як, дарэчы, доўга не мог прывыкнуць да ванны, а яшчэ даўжэй — да туалета ў кватэры. Правінцыялізм сядзеў у ім моцна, як і ў многіх вясковых людзей, што перасяліліся ў горад.

Жонка лягла ў пасцель, уключыла таршэр і ўзялася чытаць. Перад сном яна заўсёды чытала. Але шархаценне старонак хутка заціхла, яна пстрыкнула выключальнікам.

Рамейка пасядзеў яшчэ з паўгадзіны — хацеў, каб жонка заснула. Сёння ў яго былі нейкія асаблівыя пачуцці да Марыны, Мані, як ён яе называў па-вясковаму, хоць яна такую форму свайго імя не любіла і часам сярдзіта выгаворвала яму за гэта. Сёння Рамейка ўжо зусім не той, якім быў тыдзень назад, калі яна пакінула тут яго аднаго. Яна і не падазравала, якія змены адбыліся ў ім за такі кароткі час.

Але менавіта якія — у гэтым яшчэ не разабраўся і сам Рамейка. Сёння ён клаўся побач з жонкай і быў нейкі як чужы ёй, а яна — чужая яму. Хацелася нават не датыкацца да яе. Яна спала з крйю, ён — пры сцяне, гэта спачатку неяк нават абражала яго — мужчына, і ля сцяны, — але потым ён плюнуў на такое глупства. Хай спіць з краю, калі ёй так хочацца — некалі уставала да малых дзяцей, а цяпер устае, каб пакурыць ноччу — то каб не турбаваць яго... А сёння ён успрыняў сваю ўступку як нешта значнае: вось так пакрысе, непрыкметна ён здаваў свае пазіцыі галавы сям’і, паволі і непрыкметна ён апынуўся ў куце, а ўсімі справамі ў іх сям’і кіруе яна. Праўда, часам у яго прачынаўся бунт у душы, хацелася ўсё пераставіць і зрабіць па-свойму, а потым думаў: навошта? Хіба гэта галоўнае? А з другога боку — што тады галоўнае? Галоўнае, вялікае складаецца з малога, нязначнага. Будзеш саступаць у малым — непрыкметна ці прыкметна — ужо не будзе залежаць ад цябе! — саступіш і ў вялікім.

Яе, Марыну, такія яго сямейныя бунты палохалі, яна як бы адчувала, што ў душы ён не згодзен з тым ці іншым рашэннем, якое прымала яна, што толькі знешне ён згаджаецца з ёю, і гэта яе заядала, брала за жывое: бач ты яго, яшчэ і брыкаецца!

Ён думаў, што жонка ўжо заснула, ажно не: яна павярнулася да яго, паклала яму руку на грудзі.

— Бачу, ты па мне не вельмі засумаваў, — напаўголаса сказала яму проста ў вуха. — I нейкі павесялеў, не такі, як я ад’язджала.

Ён павёў плячыма па падушцы, нібы яму стала раптам мулка.

— Бачыш, тады сумаваў, што ад’язджаеш, а цяпер — рады, што прыехала. Усё натуральна, — сказаў з прыхаванай іроніяй.

Яна памаўчала трохі, уздыхнула.

— Не, нешта тут нячыста. Прызнавайся шчыра; памірыўся з пасіяй? — Яна ўжывала гэтае слова, калі была ў добрым гуморы. заместа грубага, рэзкага, якім звычайна называюць каханак сваіх мужоў разгневаныя жонкі. — Што ёй паабяцаў? Ці даставіў на дом? Персідскі дыван? Швейную машыну?

Рамейка ўжо ведаў, што калі ён пачне апраўдвацца, казаць, што ўсё гэта лухта, што няма ў яго ніякай пасіі, што ён увогуле сумленны чалавек і яму патрэбна толькі яна адна, то Марына пачне даказваць сваё — і дакажа, «дакументальна» пацвердзіць, што ў яго ёсць пасія, і нават не адна, бо ёй гаварылі і той, і тая, што бачылі яго то там, то там, як ён стаяў з адной маладой і цалаваўся. Таму ён усміхнуўся сам сабе і вырашыў гаварыць у яе тоне.

— Ну, ты ж заўсёды ў мяне ўсё ўгадваеш, усё ведаеш. Не дасі нічога ўтаіць... Праўда, была ў мяне пасія, як ты кажаш, ды цяпер няма. Пасварыліся — і ўсё скончана. Яна многа ад мяне хацела. Дыван — глупства. Яна хацела, каб я купіў ёй дачу. Я падумаў-падумаў ды паслаў яе да д’ябла. Так што цяпер можаш спаць спакойна. — I ён пагладзіў яе па руцэ, што ляжала ў яго на грудзях.

— Ой, ты хітрун! Я цябе ведаю. Проста збіваеш са следу... А скажы, чаго ты такі стаў зношаны за гэты тыдзень? Як табе хто спаць не даваў? — і яна ўчапілася ў яго піжаму, злёгку тузанула.

— Ну, перажываў трохі. Сама разумееш... 3 вашым жа братам нялёгка развязацца...

— Гэта праўда... Але я цябе адпушчу без усякага гвалту. На ўсе чатыры бакі. Толькі скажы.

— Добра. Буду ведаць, — усё так жа спакойна знешне і з унутраным хваляваннем сказаў Рамейка.

Яму ніколі раней не прыходзіла ў галаву нават і думкі, што давядзецца ісці ад сям'і, ад жонкі ці наадварот — жонку выганяць з хаты, разводзіцца. Фініш ужо быў блізка, і ён спакойна збіраўся пражыць той час, які яму яшчэ быў адмераны прыродай. Ды і жылі яны адносна мірна, часам толькі злёгку сварыліся, але да вялікіх скандалаў не даходзіла, ён заўседы знаходзіў у сабе нейкі тормаз, каб не даць стыхіі авалодаць сабою і не сарвацца на ярасць.

А яна сама, адбушаваўшы, як брага, супакойвалася і праз якія дні два-тры адыходзіла, рабілася мякчэйшаю, ласкавейшаю, чым была. Але праўда і тое, што вялікай цеплыні і шчырасці між імі не было, мо толькі які год пасля жаніцьбы, а потым як што стала вырастаць між імі — нейкая нябачная сцяна холаду і недаверу. Спачатку Рамейка нават не ведаў, што робіцца з жонкай: аддаляецца, астывае, робіцца чужою. Мо ён што рабіў не так, мо сам перамяніўся? Не, здаецца, ён заставаўся такі ж, як і быў. А потым разгадка, як маланка, асляпіла яго: Марына лічыць яго, Рамейку, непастаянным, ён, яе муж, мае палюбоўніц! Адкуль з’явіліся ў яе такія падазрэнні — цяжка сказаць, але хутчэй за ўсё пасля таго, як яго пасылалі на курсы рэдактараў у Маскву, дзе ён пазнаёміўся з ленінградкай Наташай, таксама рэдактарам з іх групы. 3 таго ўсё і пачалося... Чым толькі скончыцца...

Ён зноў падумаў, што жонка заснула, бо маўчанне цягнулася доўга, але яна заварушылася і спыталася ў Рамейкі — спакойна-жартаўліва, як дагэтуль:

— А ці не даў бы ты мне адрас тае пасіі?

Рамейка ажно страпянуўся, як уджалены.

— Ды кінь ты глупства, Марына, табе трэба адпачыць з дарогі. — I ён дэманстратыуна павярнууся да сцяны, спінай да жонкі.

Яна памаўчала трохі і загаварыла зноў, але ўжо з трывогай, узбуджана:

— Не, Алесік, сёння я не засну хутка, ты ўжо даруй. Нешта мне на сэрцы як кошкі скрабуць. Думаецца пра дзяцей, пра цябе... Вось пабыла адна, паглядзела на ўсё наша жыццё збоку — і здаецца, што нешта ў нас не так, як трэба, а што — і сама не ведаю...

«О д’ябал, што за сінхроннасць перажыванняў! Каб і хацеў прыдумаць — не прыдумаеш. I ў яе на душы тое, што і ў мяне. Але чаму?» А ўголас спытаўся:

— Што ў нас не так, як трэба?

У яе ўжо нібы быў гатовы адказ:

— Няма ў нас, між намі цеплыні і шчырасці. Вось гэтая пасцель, коўдра, як ты кажаш, нас толькі і злучае. А больш — нічога. А гэта так мала, так мала, што робіцца страшна — дакуль так можа цягнуцца? Яшчэ год, яшчэ два — а там усё прахам... Ты не думаў пра гэта, Алесь?

Сёння яна назвала яго Алесем ужо разоў пяць. А бывае, што па тыдні і болей не называе яго па імені, а неяк так — ці «ты», ці жартам — сур’ёзна «Рамейка» або яшчэ «Ламейка», як гаварылі сваё прозвішча малыя Лена і Геня.

— Дапусцім, што ўсё гэта так... А ці думала, ці пыталася ты ў сябе, чаму няма цеплыні, шчырасці? Бачыш ты прычыну ці не?

— Я думаю... Каб ты гэтулькі думаў, Алесь... — яна змоўкла і толькі ўздыхнула, нібы кажучы — што тут гаварыць?

— Ну і што ж ты прыдумала? — не адставаў ён, хоць не спадзяваўся пачуць што-небудзь прыемнае для сябе.

— Мне здаецца... Не, я ў гэтым упэўнена, што... Даруй, але я буду гаварыць шчыра...

— Гавары, хоць раз...

— I не раз, — паправіла яго Марына. — I не два... Я ўвесь час табе гаварыла, намякала, а ты ўсё неяк прапускаў міма вушэй. Ці ты дурны, ці ты прыкідваешся, што не разумееш... Ну ты вось са мной, пад адной коўдрай, а ці патрэбна я табе? Ці патрэбна? Мо толькі для цела, а для душы... Ты можаш жыць без мяне, колькі захочаш... Мо ты ходзіш куды — налева ці направа... Але ты без мяне жыць можаш...

— А ты без мяне — не? — перабіў пытаннем Рамейка.

— Я — іншая рэч. А вось ты, я ў цябе пытаюся: можаш ты жыць без мяне?

— Калі ты без мяне можаш, дык і я без цябе...

— Вось як! Усё залежыць ад мяне?

— Ва ўсякім разе, на семдзесят пяць працэнтаў. А ты гэтага не хочаш разумець. I чаму гэта ты — іншая рэч?

— Таму што я ўсё раблю ў імя сям’ і. А ты — каб яе разбурыць.

— Чаму ты так думаеш? — ужо ўзлаваўся ён, але яшчэ рабіў выгляд, што спакойны. — Ты лічыш, што толькі табе дарагая сям’я, а я на яе плюю? Памыляешся! Калі б я так думаў, я цябе кінуў бы праз два гады пасля таго, як мы пажаніліся. Пасля таго, як я адчуў, што ты мяняешся, што ты астыла, што робішся чужая. Чаму ты перамянілася да мяне, чаму?

— Таму што ты да мяне перамяніўся.

— Я — не, кажу табе шчыра. Я да цябе не змяніўся за ўсе дваццаць год. Я ўсё чакаў... I для мяне было ўвесь час загадкай, чаму ты да мяне змянілася. А потым ты сказала, што падазраеш мяне...

— Нібы ты сам гэтага не ведаў! Смешна!

— Нічуць не смешна! Бо муж заўсёды дазнаецца апошні, што яго жонка гуляе... .

— Як і жонка, што яе муж бегае да другіх.

— Але прабач, дагэтуль я не ведаў, што я — бабнік. Ад цябе толькі і чую...

— Ты заўсёды ўмеў прыкідвацца глухім і сляпым. I гэтым ты мяне біў у самае сэрца.

— Проста я лішні раз не хацеў падымаць шуму з-за нейкага там твайго выбрыку ці падазронасці. I мо таму я рабіў кепска: не тушыў іскру, якая разгарэлася ў пажар, і цяпер не ведаю, як яго патушу.

— О, ты падліваў масла ў гэты пажар, яшчэ і як! Цяпер радуйся! Мо згарым абое, а не — дык я адна...

— Ну, згарым абое. Я згодзен... Толькі вось як дзеці? Што яны вінаваты?

— Гэта праўда... 3-за іх я цярплю ўсё і гатова выцерпець яшчэ болей.

— Ах, як ты з-за іх нацярпелася! Нічуць не болей, чым другія маткі.

— Больш! Я цярплю яшчэ і за тваю долю.

— Бач яе! Сваю долю я нясу сам!

— О, ты нясеш! Ты едзеш, а я вязу! Няўжо ты сляпы? Ды ты горш за айчыма!

Такіх цяжкіх закідаў Рамейка не чакаў, яму стала горача і млосна. Таму ўжо з азартам, запальчыва загаварыў:

— Не сляпы і бачу, што я рабіў і раблю: памагаю табе гадаваць дзяцей. Зарабляю грошы, разам думаем, што каму купіць, разам перажываем за няўдачы, разам радуемся. Чаму ты лічыш, што я горш за айчыма?

— А памятаеш, як ты не даў Лене апрануць мой чорны касцюм у тэатр?

— Памятаю. I лічу, што правільна зрабіў. У яе ёсць свая вопратка. Не трэба разбэшчваць дзяцей, не трэба дазваляць ім усё, што яны хочуць. Гэта сам Горкі сказаў, не я...

— А што ты ім даў? Хіба яны так апранутыя, як другія?

— Я не збіраюся спаборнічаць з усімі моднікамі. Ніколі гэтым не займаўся і дзецям не дам. Нават табе!

— Тут ты праўду кажаш. Не дасі!

— Ды ты і сама вырасла не ў раскошы. Гэта я цаню ў тваёй натуры — што не фарсіш.

— Цэніш, што танна табе абыходжуся? Звычайна цэняць дарагіх.

— Ад дарагіх большае расчараванне. Усяго толькі розніцы. Але мы вярнуліся да таго, з чаго пачалі. Ці не час канчаць гэтую гаварыльню?

Аднак жа «гаварыльня» цягнулася яшчэ гадзіны дзве, а мо і болей, — Рамейку пачало здавацца, што цягнецца яна цэлую вечнасць. Стомлены і разбіты, ён яшчэ не мог доўга заснуць — думкамі ніяк не мог адарвацца ад нядаўняй спрэчкі, знаходзіў важкія аргументы, якіх не знаходзіў тады, калі яны былі патрэбны, зноў пачынаў усё спачатку і каторы ўжо раз выходзіў пераможцам у дуэлі, якая цягнецца ўжо дваццаць год.

4

Дзень выдаўся пахмурны, церусіў дожджык, але людзей на вуліцах было многа. Зелень сама што бралася ў сілу, гусцелі на вачах ліпы, цяснейшымі сталі тратуары, на газонах гатовы былі распусціцца кветкі, пах зеляніны перабіў смурод адпрацаванага газу з машын.

Рамейка ішоў з работы. Адчувалася лёгкая стомленасць, хоць у душы глыбокага суму не было, паволі выспявала нейкая бадзёрасць, якую ён не хацеў паказваць нават сабе, хоць яна прасілася вонкі, — здаецца, стаў бы і загалёкаў на ўсю вуліцу: «Эй, хлопцы, хто хоча са мною падужацца?» Вясна вінавата? Мо і вясна. Сяды-тады ён кідаў позірк на прахожых, асабліва на маладых жанчын і дзяўчат, спыняў зрок на каторай, што кідалася ў вочы сваім тварам, станам ці формай грудзей. Пасля зімы, пасля зімовых вопратак жанчыны як перараджаюцца: яны маладзеюць тварам, фігурай, целам, яны выглядаюць, як вясеннія кветкі, імі хочацца любавацца — іх гожасцю, хараством, іх заўсёды такою новаю прывабнасцю, якая пачынае хваляваць, нараджае нейкія імпульсы, нейкія пачуцці, што ўжо зусім, здаецца, заснулі ў табе і не прачнуцца ніколі. I гэтае абнаўленне пачуцця, якое бывае кожны год з прыходам вясны, цяпер для Рамейкі было асаблівым, — мо ніколі так востра ён не адчуваў у сабе новых сіл, прагі нейкай дзейнасці, пошукаў нечага новага, чаго ён дагэтуль не знайшоў, не зведаў, не адкрыў...

А ўсяго тыдні два ўжо зусім развітваўся з жыццём, маляваў самыя змрочныя карціны... Якое, аднак, жыццё! Як яно ўмее закруціць, замуціць, панясці, як дзікі конь! Ад аднаго берага да другога, з крайнасці ў крайнасць! Раптоўна ці амаль раптоўна развеяліся яго страхі — і гэты, з хваробаю, з выдуманым ім самым ракам, і з тою прыкметаю з газетамі, калі прапала ў яго адрасе адзінка. Усё гэта лухта, і няма чаго верыць ва ўсякія забабоны, калаціцца і чакаць невядома чаго — толькі таму, што недзе прапусціў лічбу ці прысніў сон, які можна тлумачыць па-рознаму. Глупства, глупства ўсё гэта!

Ад думак, ад сузірання паволі вяртаўся да таго, што было сёння на рабоце.

Недзе ўжо к абеду яго выклікалі да дырэктара Ткачука. Трохі, як заўсёды, захваляваўся: чаго?

У цесным дырэктарскім кабінеце быў сам дырэктар — мажны, русавалосы, вясёлы па натуры чалавек, і загадчык рэдакцыі прозы — высокі, таксама светлы, хударлявы і рухавы — Калядзіч.

Дырэктар, павітаўшыся, запрасіў яго сесці.

Адчувалася, што перад прыходам Рамейкі яны гаварылі пра нешта вясёлае, бо абодва былі ўзбуджаныя, задаволеныя, усмешка блукала на вуснах у аднаго і ў другога.

Рамейка сеў насупраць дырэктара, побач з загадчыкам. Тое, што яны былі вясёлыя, настройвала і яго на аптымістычны лад.

— Табе, браце Алесь, баявое даручэнне, — сказаў адразу дырэктар, трымаючы шырокую далонь на даволі тоўстай сіняй папцы з завязанымі белымі матузкамі. Ён звяртаўся да ўсіх проста, хоць і ветліва адначасова. У яго была шчырасць у голасе і ў натуры, таму болынасць людзей адказвала яму тым жа.

— Якое ж даручэнне? — усміхнуўся Рамейка.

— Нядаўна ў нас была Варанчак. Вось рукапіс яе новай аповесці. Мы тут пагаварылі з тваім загадчыкам і вырашылі аповесць перадаць табе, Алесь.

— Але ж па плане яна ў Юрлевіча, — сказаў Рамейка.

Дырэктар сумна паківаў галавой.

— Бяда ў тым, што Варанчак пасварылася з Юрлевічам і вельмі прасіла нас, каб мы яе аповесць перадалі на рэдагаванне табе. Яна так і сказала: «Вельмі прашу вас прызначыць рэдактарам майго твора таварыша Рамейку». Так што ты ўжо не адмаўляйся, апраўдай яе надзеі.

— А калі яна і са мной пасварыцца? — засумняваўся Рамейка.

— Пытанне тваё слушнае, — засмяяўся дырэктар, — але ты лепшы дыпламат, чым Юрлевіч, у цябе да сваркі не дойдзе.

А загадчык рэдакцыі Калядзіч дадаў:

— Якраз з жанчынамі Юрлевіч дыпламат неблагі, але з Варанчак у яго нешта не спрацавала.

Загадчык намякаў на тое, што Юрлевіч, нібы ў апраўданне свайго прозвішча, быў вялікім аматарам і знаўцам жаночага роду і меў сярод яго заслужаны — і немалы! — поспех.

— Відаць, ужыў не той прыём — і сапсаваў усю справу, — зрабіў вывад дырэктар і падміргнуў Рамейку. Потым узяў са стала папку, устаў. — Так што трымай, Алесь, рукапіс. Мы паставілі яе ў графік на чэрвень, улічы гэта.

Рамейкаў аптымізм адразу развеяўся.

— А калі раптам аповесць слабая, што тады? Ці ёсць на яе рэцэнзія? — звярнуўся ён да загадчыка рэдакцыі.

— Ёсць, і станоўчая, — сказаў загадчык. — Вазьмі ў малодшага рэдактара, пачытай. Мо знойдзеш што карыснае.

— Дацягвай разам з аўтарам, — напаўсур’ёзна, паўжартам пажадаў дырэктар.

— Толькі не набівайся ў сааўтары, — падаў слушную параду загадчык Калядзіч.

На гэтым гутарка скончылася. Рамейка ўзяў папку і пайшоў з кабінета... «Не хапала мне яшчэ гэтай Варанчак. Хай бы ўжо яе рэдагаваў Юрлевіч. Чаго яны не паладзілі? Няўжо з-за росту?» — усміхнуўся ён сам сабе. Бо і праўда, Ван Ваныч быў невысокі, таўсматы, плячысты мацак, з вялікай галавой, якая, здаецца, адразу, без шыі ўрастала ў яго крутыя шырокія плечы. I галаву ён паварочваў, як воўк — разам з усім тулавам. А Нона Варанчак была рослая, мажная, грудастая, даволі агрэсіўная па натуры. Да таго ж яна была разведзеная, пра яе хадзіла шмат плётак, з якіх, як лічыў Рамейка, большая палова не мела ніякай асновы: мо хто пусціў са злосці, што яго адшылі. Ёсць і такія мужчыны, Рамейка добра ведаў.

Ды што тут казаць? I што Рамейку павінна абходзіць, з-за чаго яны пасварыліся? У чужыя адносіны ён ніколі не любіў мяшацца, а яшчэ горш не цярпеў, калі нехта без дазволу лез у яго душу. Але чаму Варанчак папрасіла рэдактарам якраз яго? Хутчэй за ўсё тут звычайная выпадковасць, бо Варанчак яго мала ведае — і як рэдактара, і як чалавека. Мо толькі з чужых слоў. Але хто мог пахваліць яго? Аднак жа нехта пахваліў...

Так разважаючы, Рамейка і не заўважыў, як апынуўся на паўдарозе да свайго дома. Тут ён часам садзіўся на транспарт, калі спяшаўся. I тут зазіраў звычайна ў гастраном, купляў хлеб, масла, каўбасу ці малако, каб потым не заходзіць ля свайго дома ў цесны маленькі магазінчык, які ужо даўно збіраюцца зносіць...

Ён пастаяў ля дзвярэй у гастраном — заходзіць ці не заходзіць? — як гэтыя дзверы тут жа адчыніліся, і перад ім апынулася... Варанчак. У руках у яе была сетка, напакаваная рознымі скруткамі і пакетамі, сумка і вялізная папка, у якой звычайна носяць ноты.

Яна спачатку нібы спалохалася, убачыўшы яго, а потым тут жа прыязна усміхнулася на увесь рот і сказала нізкім грудным голасам:

— Добры дзень, таварыш Рамейка. Проста рада, што вас тут спаткала.

— Добры дзень... Я таксама, — нічога не заставалася рабіць Рамейку, як сказаць тое ж, толькі з прыхаванан іроніяй, якую ён пастараўся не выдаць. Дзіўна, але ён адчуў нейкую разгубленасць, якая яго ахоплівала перад жанчынамі, што хоць трохі яму падабаліся. — Вы ў гэтых мясцінах жывяце? — недарэчы спытаўся ён, каб схаваць гэтую сваю разгубленасць ад уважлівага позірку Ноны Варанчак, якім яна яго пранізала.

— Тут побач, — адказала яна, — можа, вы мне паможаце? — і яна, не чакаючы згоды, падала яму сетку з прадуктамі — і даволі цяжкую, на кілаграмау сем.

— О, не на маю сілу, — пажартаваў Рамейка. Ён сам быў вышэй сярэдняга росту, танклявы, сухарлявы і выглядаў слабаком і напалову танчэйшым побач з гэтаю мажною жанчынай.

— А што казаць слабай жанчыне? — зноў усміхнулася шырокай усмешкай Варанчак, падрабляючыся пад яго тон.

«Нішто сабе слабая, — падумаў з’едліва Рамейка, — ты бугая за рогі паваліш, не то што гэтую сетку валачы».

— Я так рада, што вас спаткала, — паўтарыла яшчэ раз Варанчак, і далей яны шілі моучкі.

Рамейка ўсю дарогу перажоўваў гэтую фразу і лаяў сам сябе, што згадзіўся быць падносчыкам. Але што зробіш? Не ўцякаць жа ад чалавека... I трэба ж якраз на яе натрапіць! Проста цуд! Мо паўгода ці болей не бачыў яе Рамейка ў Мінску, а тут — на табе, наляцеў. Ёсць, няйначай, нейкая тэлепатыя, ці што — бо чаго тады скрыжаваліся іх дарогі?

Яны павярнулі ў завулак, зайшлі ў двор, як у глыбокую каменную яму, і спыніліся ля пад’езда высокага — дзевяціпавярховага — дома. Рамейка здагадаўся, што недзе тут і жыве Варанчак.

— Ну што ж, перадаю вам ваша багацце, — Рамейка ўзняў цяжкую сетку на ўзровень яе грудзей, а то яшчэ зробіць выгляд, што не заўважыла.

— Дзякую, — адказала яна, але за сетку не ўзялася. — Я вельмі хачу, каб вы зайшлі да мяне... Вельмі прашу... Мне з вамі трэба пагаварыць. Ці вы спяшаецеся? — яна, здаецца, гатова была заплакаць, каб толькі ён не адмовіўся.

— Ды не вельмі, — няпэўна паціснуў плячыма Рамейка.

Ён чакаў, што яна запросіць яго, раз ужо апынуўся на яе дарозе і блізка ля яе дома, — тым болей, што яна і слова не сказала пра сваю аповесць, і здзівіўся з яе вытрымкі. Значыць, спадзявалася на свае чары — не ўстоіць Рамейка, зойдзе. «Ну што ж, магу і зайсці, пагаварыць, калі вам так захацелася, таварыш Варанчак. Бо зацікаўлены болей вы, чым я... факт, што болей». Праўда, недзе ў яго свядомасці тлела думка, што яму таксама цікава пабыць у яе — у ім яшчэ жыў цікаўны мужчына. Ды, самае галоўнае, падзеі апошніх дзен многа, калі не зусім, змянілі яго адносіны да ўсяго таго, што ён лічыў нявартым увагі у жыцці.

— Дзякую, — яшчэ раз сказала Варанчак і першай рушыла ў пад’езд. Рамейка з сеткай і сваім партфелем пайшоў следам.

Яны селі ў ліфт — стары, жалезны, грымучы, усё з яго відаць праз драцяную сетку, — узняліся недзе на сёмы ці восьмы паверх. I абое цярпліва маўчалі, толькі пераглядваліся вачыма і злёгку пасміхаліся. I што азначалі іх усмешкі — цяжка было зразумець. Як здавалася Рамейку, у вачах Ноны Варанчак ён улоўліваў надзею на паразуменне, на ўзаемнасць. Цікава, што знаходзіла ў яго позірку сама Варанчак? Няйначай, тое, чаго сама хацела ад яго.

Ліфт тузануўся і стаў, Рамейка з бразгатам адчыніў дзверы, потым, калі выйшлі, зачыніў. Цяпер яны стаялі ўжо каля дзвярэй у кватэру Варанчак. Яна дастала звязку ключоў, адамкнула два ці нават тры замкі — і прапусціла Рамейку першага. Ён апынуўся ў вузкім доўгім калідоры, застаўленым і цесным — вісячыя этажэркі з кнігамі, халадзільнік, дзіцячыя каляскі і ложкі, вешалка, яшчэ нешта такое, што цяжка сказаць — для чаго яно? Уражанне такое, што тут трэба прабірацца, як у якім лёху, — каб не звярнуць толькі галавы. I як яна, Нона Варанчак, са сваей камплекцыяй тут не засядзе?

— Распранайцеся, — сказала яна Рамейку.

Ён скінуў плашч, павесіў на скасабочаную вешалку. Пра разуванне яна нічога не сказала, і Рамейка сам не збіраўся гэтага рабіць — не любіў разувацца у гасцях.

Кватэра была з двух пакояў — налева і направа ад доўгага калідорчыка. Яны прайшлі направа, тут жа была і кухня, і ўсё астатняе, што патрэбна ў кватэры.

Нона Варанчак на кухні распакоўвала пакеты, а Рамейка застаўся ў пакоі — амаль пустым, вялікім і высокім. Стаялі толькі канапа, столік ля яе, цёмны пісьмовы стол ля дзвярэй на балкон і піяніна. У куце ў вялізнай светлай фарфоравай вазе стаяў пук зялёнага сухога чароту, высознага, у метры тры, аж да столі — дзе ён такі і рос?

Піяніна было раскрыта, на пюпітры стаялі ноты, разгорнутыя на незнаёмым прозвішчы кампазітара: Гольдэнвейзер, «Маленькі канон». Цікава, што былі адны ноты, без слоў. Рамейка ўзяў нотную кніжачку, паглядзеў на вокладку, на тытульны ліст: так і ёсць, сальфеджыа, другая частка, «дапушчана ў якасці падручніка для дзіцячых музычных школ».

Рамейка заўсёды зайздросціў людзям, якія разбіраліся ў музыцы, самі былі музыкантамі. А вось ён неяк вырас так, што не сутыкнуўся з музыкай і быў у ёй, як сляпы ў лесе, хоць душою музыку любіў і па-свойму ўмеў яе цаніць і адрозніваць — што прыгожа, што не. А да піяніна якраз Рамейка адносіўся спакойна, а чаму, ен і сам не мог зразумець. Мо таму, што гук яго быў сечаны, а не працяглы, як у скрыпкі, гармоніка ці тым болей у аргана — як бы суцэльны, без пачатку і канца. Або калі ўзяць прыроду, то піяніна — гэта ціўканне вераб’я, а скрыпка — пералівістая песня жаўранка. Потым зразумеў, што дарагое тое, з чым вырас. Тое ж піяніна ці фартэпіяна ён пачуў ужо дарослы, ды і то па радыё.

Так ён разважаў, хадзіў па пакоі, разглядаўся, а вушы чуйна лавілі ўсе гукі на кухні, дзе гаспадыня брынчэла посудам, дзе нешта шыпела, сквірчэла, адкуль ужо даўно цягнула смачным пахам смажаніны.

— Алесь, ідзіце сюды! — паклікала яго Нона Варанчак — неяк нязвыкла проста, нібы яны вунь як даўно знаёмыя.

Рамейка зайшоў на маленькую і застаўленую так. што не павярнуцца, кухню. Гаспадыня ў ружовым паркалёвым фартуху паўзверх блакітнай сукенкі выварочвала з патэльні ў глыбокую вялізную талерку печаную свініну.

— Алесь, памажыце, не спраўляюся, — усміхнулася Нона Варанчак. — Даруйце за лірычны беспарадак. Бярыце паднос, стаўце на яго ўсе гэтыя талеркі, — паказала на столік, — нажы, відэльцы, бутэлькі — і нясіце туды. А я зараз...

— Дазвольце памыць рукі, — папрасіуся Рамейка.

— Ідзіце ў ванны пакой, калі ласка.

Рамейка зайшоў. I тут таксама быў «лірычны беспарадак», мо яшчэ большы, чым на кухні.

Мыючы рукі, Рамейка пазіраў на сябе ў люстзрка. На твары сваім, на якім вылучаліся цемныя вусы, выразныя вочы і велікаваты, гурочкам, нос, відна была нейкая трывога — трывога чакання ці штосьці падобнае. I праўда, у душы ў яго жыло прадчуванне незвычайнага — нібы ён стаяў на парозе нейкага новага адкрыцця для сябе. «Няўжо тут яшчэ можна што адкрыць? Няўжо тут без мяне не адкрылі?» — усміхнуўся сам сабе. I тут жа падумаў са з’едлівасцю: «А калі ты лічыш сябе ўжо такім асаблівым, то чаго ты тут? Хто цябе прымушаў?.. — I ўжо больш прымірэнча: — Ды ладна, паспрачаемся другім разам...»

Ён выйшаў з ваннай, узяў паднос і асцярожна, каб ні за што не зачапіцца, панёс у пакой, расставіў на століку, на якім не надта ужо і разгонішся. Яна скінула фартух, села на канапу, а ён насупраць яе, на круглым вінтавым табурэціку ад піяніна, апусціўшы яго на самы нізкі ўзровень.

Пілі смачны пахучы югаслаўскі вермут, патрохі закусвалі, гаварылі. Больш гаварыла яна, гаспадыня, Рамейка падтрымліваў гутарку.

— Я спяшаюся на аўтобус... Праз дзве гадзіны... Таму ў мяне такі тэмп... А так бы можна было пасядзець даўжэй...

«Ну і добра, што ты спяшаешся, — нешта як адлягло ад сэрца ў Рамейкі. — Не люблю доўгай гаварыльні».

— Хоць на душы ў мяне вельмі трывожна. Нейкі зачараваны клубок. 3 работай — раз, з дачкою — два, з кніжкаю — тры. I ўсё неяк раптам на галаву.

Яна глынула віна, пасмакавала і гаварыла далей, беручы на відэлец добры кавалак свінога мяса.

— Вас напэўна цікавіць, чаго я пасварылася з Юрлевічам?

— Каб сказаць што вельмі, дык не, — шчыра прызнаўся Рамейка.

— А ён вам нічога не расказваў?

— Не...

— Нешта нейкае... Але... ён раскажа, што ўсё было наадварот... Слухайце, смех! Прыйшоў, прынёс гарэлкі і адразу — у дамкі: я твой рэдактар, цяпер ты ў маіх руках, і гэтак далей... Ну, я яго выставіла за дзверы — у літаральным сэнсе... Не люблю нахабнікаў і карантышоў. Хоць што хочаш рабі — не люблю... Ну, тады ён паскардзіўся дырэктару — што ён зрабіў мне сур’ёзныя заўвагі па аповесці, а я не хачу іх прымаць! Вы бачылі такога гада? Як яго толькі зямля трымае...

Яна ўжо трохі захмялела — гаварыла гучна, шчокі заружавеліся, галаву яна закідвала назад, нібы збіралася браць самую высокую ноту, а яе круглыя вялікія калені ўвесь час так і бліскалі перад вачыма ў Рамейкі, дражнячы яго сваёю белізной.

Так, было ў ёй нешта такое, што магло запаліць мужчыну, было, хоць з твару яна не выглядала прыгожай, прывабнай. Яе псаваў надта маленькі для яе шырокага і вялікага твару носік — таксама пляскаты, татарскі, з невялічкаю гарбінкаю або, праўдзівей, патаўшчэннем пасярэдзіне. Было такое уражанне, што вялікай птушцы праз памылку прыляпілі маленькую дзюбу — і сапсавалі ўвесь малюнак.

Нягледзячы на гэты недахоп, у ёй адчувалася вялікая фізічная сіла і тэмперамент чалавека з усходняй ці паўднёвай крывёй. Тэмпераментная яна была ў гутарцы, у спрэчцы, асабліва пад чаркай ці пад злосць.

I цяпер яна пачынала паказваць свой буйны нораў, рабіцца грубаватай — гаварыла, не выбіраючы слоў, і гэта трохі рэзала далікатнае вуха Рамейкі. Яна яшчэ трохі палаяла Юрлевіча, дадала колькі «цёплых» слоў загадчыку рэдакцыі Калядзічу і ўзялася за самога Рамейку. Але тон яе адразу ж змяніўся — нібы перад ім была не тая жанчына, не Нона Варанчак, якая не ўмее быць лагоднай.

Рамейку не зусім прыемна было чуць пра яго «багаты вопыт рэдагавання», пра яго «прынцыповасць» і нават пра тое, што ён, Рамейка, заўсёды паводзіць сябе незалежна, у большасці выпадкаў становіцца набок аўтара у спрэчцы з начальствам.

— Ды і як мужчына вы мне падабаецеся, — сказала яна, нават не міргнуўшы вокам. I, відаць, каб неяк загладзіць свой промах, усміхнулася і дадала: — Я такая, што думаю, тое і гавару, так што даруйце. Ну, чаго мне таіцца, каго баяцца? Мужа ў мяне няма, ён недзе жанаты без мяне. Каго яшчэ баяцца? Вас? Вашай жонкі? I не падумаю, я жыву так, як мне хочацца, падабаецца гэта каму ці не. I нікому не замінаю. I не люблю, як мне замінаюць, як вучаць жыць. А-а-а, вучыць жыць заўсёды знойдуцца, а вось як грошай няма, то ніхто не пазычыць, — скончыла яна не тым, з чаго пачала.

— Што, у вас няма грошай? — неяк нечакана для сябе вырвалася ў Рамейкі.

— Не, проста да слова прыйшлося, — асеклася яна, — але часам і гэта бывае, што тут таіцца... Вось дачцэ вяселле справіла — выкінула ўсё, што мела. Цяпер дзіця чакаюць. Як былі двое, то жылі ў іх, у свата, у іх там трохпакаёўка. А цяпер, як малое намецілася, ужо да мяне збіраюцца. Ну, што вы на гэта скажаце? Мне радавацца ці плакаць? А як жа! Вялікая радасць! Пялёнкі, распашонкі, крык дзіцячы! Новая музыка! Мне і мая горла пераела! У мяне работа, у мяне свае планы, сваё жыццё! Я пабыла замужам пяць год, потым сама гадавала дачку, вучыла, выводзіла ў людзі... Калі мне самой пажыць як чалавеку? Думала, вось аддала, то хоць адпачну душою — дык не, хваробу — не даюць!

Тут яна яшчэ выдала поўныя характарыстыкі дачцэ, зяцю, яго бацькам — і таксама рэзкія, не выбіраючы слоў і гладкіх фармулёвак: куркулі, абжэрліся, нэпманы, машыну маюць, дачу маюць — і яшчэ ім мала, заслугі іх вунь якія вялікія.

Да свае работы не дайшла: глянула на гадзіннік — спахапілася.

— Ой, пазнюся! Давайце аглабельную! — яна наліла па поўнай чарцы. — Будзем!

Выпіла і адразу пайшла ў другі пакой насупраць — збірацца ў дарогу. Праз хвілін дзесяць-пятнаццаць выйшла ў грубай вязкі шэрым світэры, у чорнай спадніцы, у белым берэце на галаве, а не ў сваёй клоўнаўскай, у чорна-белую клетку, шапцы, як гадзіну назад, — кабета што трэба! — і сказала вінавата:

— Даруйце, Алесь... Мы так і не дамовіліся ні да чога... Калі вы за мяне возьмецеся? За рукапіс, — паправілася яна і неяк шматзначна ўсміхнулася.

— Недзе на тым тыдні, — адказаў Рамейка сур’ёзна.

— Дык я вас буду прасіць: перш чым брацца, пазваніце мне. Вось тэлефон. — I яна падала яму паперку. — Бывайце здаровы!

«Каб хаця мяне тут не замкнула», — падумаў зларадна сам сабе Рамейка, зачыняючы за сабою дзверы.

5

Увесь тыдзень прайшоў у Рамейкі пад знакам Ноны Варанчак. Ён чытаў яе аповесць, думаў пра яе. Не пазваніў, як яна прасіла, перш чым сесці чытаць, — нешта яму не давала гэта зрабіць. У інструкцыі ён не меў патрэбы. Даволі таго, што перад ім была аповесць. I аповесць сярэдняя, а калі такая — неадрэдагаваная, расцягнутая — то і пасрэдная. Аповесць пра гады акупацыі ў маленькім гарадку: вісельні, расстрэлы, жахі, гібель раённага падполля. I побач — пра мяшчан-прыстасаванцаў, якія знаходзяць сабе выгоду нават на слязах і крыві сваіх суседзяў, рабуючы іх дабро, займаючыся спекуляцыяй. Але глянец наводзіць тут трэба вялікі. Так што з аповесцю, можна лічыць, ён усё давядзе да ладу. Што ж датычыць самой Варанчак, хоць яна і бесцырымонна сказала: «Вы мне падабаецеся», — то Рамейка вырашыў не ісці на збліжэнне. Ён яе трохі ведаў і разумеў, чым усе можа скончыцца.

У канцы тыдня Рамейка з работы пазваніў Ноне Варанчак. Яна якраз была дома і, калі даведалася, што Рамейка прачытаў яе рукапіс, не дала яму гаварыць, запрасіла да сябе на каву. Рамейка, як мог, выкручваўся, яму было няёмка — нібы ён знарок напрасіўся. «Калі вы не прыйдзеце, я проста буду на вас у вялікай крыўдзе. Хіба можна адмовіць у просьбе жанчыне?» — гэты яе довад здаўся Рамейку даволі важкім, і ён згадзіўся.

Па дарозе да яе думаў: што купіць? Цукерак — гэта раз. А вось каньяку... да кавы? Мо і варта ўзяць? Ва ўсякім разе хай ляжыць у партфелі. Не зашкодзіць. Жыла ў падсвядомасці і думка, што ён ідзе да небяспечнай жанчыны — і павінен быць гатовы да ўсяго.

Ён выйшаў з магазіна, сеў на тралейбус і праз хвілін дваццаць быў ужо ў раёне, дзе жыла Нона Варанчак. Зайшоў ён да яе без хвалявання, неяк спакойна — як па дзелавым выпадку, як рэдактар да аўтара — усяго толькі. Яна была сёння ў хатнім халаце зялёнага колеру ў вялікія ружы, з гладка прычасанымі доўгімі — можна у косы заплятаць — валасамі, у зяленых мяккіх тапках на босую нагу. Але тут жа папрасіла ў яго прабачэння і пайшла ў другі пакой — пераапрануцца, нібы да гэтага яна не мела часу.

Рамейка сеў на канапу, дастаў з партфеля цукеркі і рукапіс, паклаў на столік.

«Пейзаж» у пакоі быў той жа самы — зялёны чарот у вазе, пісьмовы стол з раскіданымі паперамі, раскрытае піяніна і ноты на пюпітры. Рамейка, як падкінуты, падхапіўся з канапы, падышоў і глянуў на ноты: тая ж самая старонка, той жа Гольдэнвейзер, «Маленькі канон». Ён толькі хмыкнуў, дакорліва пакруціўшы галавою: на паліраванан паверхні піяніна ляжаў лёгкі слой пылу. Хацелася напісаць на ім якое-небудзь слоўца тыпу «абломаўшчына», але ён стрымаўся і зноў вярнуўся на канапу. Раптам убачыў на сцяне злева партрэт сівога дзеда з вялікай барадою, маляваны маслам. Здаецца, партрэт быў свежы, палакіраваны, і празрысты лак блішчаў, пераліваўся на святле, варта было Рамейку змяніць позу.

Няўжо ён тады не заўважыў гэтага партрэта? — здзівіўся сам сабе Рамейка. А потым стаў лаяць сябе за такую няўважлівасць — ён часам адкрываў для сябе такія рэчы на дарозе, па якой мог хадзіць пяць год, што ажно ахаў.

Зайшла Нона Варанчак, апранутая ў ружовую сукенку з кароткімі рукавамі, з падфарбаванымі вуснамі і падведзенымі вузкімі бровамі, з пахам ці не французскіх духоў, прайшлася паволі па пакоі, нібы не заўважаючы госця, а потым села за столік насупраць Рамейкі, якраз на тое месца, дзе тыдзень назад сядзеў ён сам. Убачыла рукапіс, пакет цукерак — усміхнулася, але нічога не сказала.

— Гэта вам і вашай дачцэ, — і Рамейка пасунуў да яе пакет.

Яна падзякавала кіўком галавы і спыталася:

— А чаму вы не пазванілі мне, як я вас прасіла? — тон яе быў даволі халодны.

Рамейка чакаў гэтага пытання і быў гатовы адказаць, але чамусьці зрабіў выгляд, што яго засталі знянацку.

— А чаго было званіць, прабачце? Я не люблю, калі мне навязваюць думку. Мне падумалася, што зы будзеце расказваць пра сваю аповесць, трошкі хваліць яе і абвяргаць довады вашага ранейшага рэдактара Юрлевіча. Ці не так?

— У прынцыпе — так, — згадзілася яна, — але хваліць ці, як вы сказалі, трошкі хваліць сябе я не збіраюся. Проста хацела ўвесці вас у курс...

— Прабачце, я ўвайшоў у курс, прачытаўшы ваш рукапіс. Гэта самы лепшы спосаб. Цяпер я ведаю, што мне ад вас трэба.

— Што ж менавіта? — усміхнулася яму чакальна.

— Усяго тыдзень вашай работы... Сядайце сюды, я пакажу вам у рукапісе, дзе што дарабіць.

Ён дастаў свае акуляры, раскрыў папку. Яна перайшла на канапу, села побач ля яго — іх калені дакраналіся, ад яе магутнага сцягна ішло цяпло, і Рамейку гэта не замінала, — наадварот, было прыемна.

Яны прасядзелі так з паўгадзіны, а мо болей: Рамейка паказаў, дзе што скараціць, падціснуць расцягнутыя сцэны, сям-там дапісаць, развіць асобныя вобразы, удакладніць час, некаторыя яго рэаліі, — адным словам, даў разгорнутую дзелавую кансультацыю, як ратаваць рукапіс.

Як ні дзіўна, Нона Варанчак згаджалася з усімі яго заўвагамі, баялася толькі, што не зможа ўсё зрабіць так, як таго ён патрабуе, і ці хопіць ёй тыдзень часу на такі кавалак работы. I ці сапраўды яна разумела, што заўвагі і парады яго правільныя, ці згаджалася дыпламатычна, — Рамейка не разабраўся, але не бяда, будзе відаць пасля таго, як паправіць рукапіс.

За час, пакуль ён гаварыў, а яна слухала, ён лавіў на сабе цікаўны і нейкі прыветлівы пагляд яе шэрых вялікіх вачэй, адчуваў дотык да яе круглага калена, да аголеных поўных рук, калі ён паказваў ёй у рукапісе, што і як трэба зрабіць ці паправіць, адчуваў, што паволі расслабляецца, паддаецца чарам яе жаночай абаяльнасці, што яму тут па-асабліваму ўтульна і нават прыемна. I таму, калі, скончыўшы гутарку, Варанчак сказала «Ну, цяпер я пачастую вас кавай», — ён, доўга не думаючы, выпаліў: «А я вас — каньяком», — і палез у партфель па пляшку.

Яна не здзівілася, не сказала «не трэба», толькі неяк па-асабліваму ўсміхнулася, нібы ўхваліла яго жэст — «вось гэта сапраўдны мужчына!» — і адразу пайшла на кухню гатаваць каву.

Нечакана нехта пазваніў у дзверы. Варанчак выйшла ў калідор, адчыніла, загаварыла з некім — быў чуваць малады дзявочы голас, спачатку ціхі, а потым чагосьці сярдзіты, з папрокам ці патрабаваннем.

Праз хвілін колькі Нона Варанчак зайшла ў пакой і вінавата-пакрыўджаным голасам спыталася ў Рамейкі, ці можа ён пазычыць дзесятку — зайшла дачка, патрэбны грошы, хоць чырвонец. У Рамейкі якраз былі, і ён тут жа даў ёй дзесятку. Яму нават стала прыемна на душы, што выручыў чалавека з бяды, хоць бяда не такая тут ужо і вялікая, а дзесятка ўрэшце — не грошы, ды часам вельмі патрэбная рэч.

Варанчак хутка вярнулася, уся пунсовая, раззлаваная.

— Аж сэрца разрываецца ад злосці з гэтымі дзецьмі... То ж адна! А каб пяцёра, як у мае маткі? О Божа! Нібы ў мяне тут грошай хоць заваліся! Нібы яна сама не ведае...

Яна пайшла на кухню, адтуль ужо разносіўся пах кавы — ці не выбегла толькі? Бразгала посудам, гаварыла як сама сабе, лаялася. Урэшце прынесла каву, сыр, масла, шпроты, хлеб.

— Вось так яны робяць нам творчы настрой. Ведаюць адно — толькі дай, — ніяк не магла супакоіцца Нона Варанчак, і гэта здалося Рамейку непрыемнаю рысай у яе характары — заводзіцца з паўабарота і доўга не астывае.

— Нічога, супакойцеся, — папрасіў яе Рамейка. — На тое яны і дзеці, каб бацькам быў клопат. Хіба з намі нашы бацькі яго не мелі? Яшчэ колькі!

— Ой, не кажыце! Цяперашнія дзеці — то не мы з вамі. Цяпер — гэта страх, што за дзеткі!

Яны заспрачаліся, але лёгка, Рамейка знарок скіраваў гутарку на жартаўлівы тон, Нона Варанчак паволі астывала і праз колькі часу ўжо як забылася на сваю злосць. Уся яе ўвага перайшла на яго, Рамейку.

Яна распытала яго — і даволі бесцырымонна, — як ён жыве дома, у сям і, якія у яго адносіны з жонкай.

Другім разам Рамейка не так лёгка і вольна расказаў бы пра ўсё, а сення тут, перад гэтай жанчынай, ён неяк шчыра і проста прызнаўся, што дома ў яго не ўсе ідзе да ладу, што жонка чамусьці яму не давярае, хоць відавочных грахоў, ён, Рамейка, за сабою не мае. Ён — звычайны чалавек, стараецца быць добрым сем’янінам, а вось нічога не выходзіць — сцяна між ім і жонкай усё неяк непрыкметна расце, яны робяцца як чужыя, аддаляюцца адно ад другога.

Лавіў сябе на тым, што як бы напрошваўся на спагаду, на жаль да сябе, гэтым як даючы ёй зразумець, што ён пойдзе на ўсё, варта ёй толькі зрабіць крок насустрач.

Яна сама не засталася ў даўгу, таксама расказала сваю гісторыю: каханне, якое аказалася ілюзіяй, замуства, потым здрада — натуральна, з яго боку, — затым разрыў, доўгія гады адзіноты, калі жыццё, здавалася, траціць усякі сэнс, і каб не дачка, не цяжкі абавязак выгадаваць яе, вывесці ў людзі, то не варта было б і жыць.

За гутаркай, за чаркай яны не заўважылі, як лёгка перайшлі на «ты», як яна, Нона, села побач з ім на канапу, як ён паклаў ёй руку на плячо, а яна нахіліла да яго галаву, а пасля прыхінулася да яго усім сваім мажным гарачым целам.

У такім узросце, які быў у іх цяпер, усе адносіны былі намнога прасцейшыя, чым раней, калі ён меў дваццаць год і страшэнна саромеўся дзяўчат. Хоць, з яго боку, гэтыя адносіны ўскладняліся — ён быў муж, бацька, а яна зусім не тое — вольная жанчына, якая шукала сабе мужчыну: можа, ён, можа, хто іншы... Раз ён сёння тут, хай будзе ён... Тым больш, калі ён яшчэ падабаецца, тым больш, што ён і сам хінецца...

— Хадзем у спальню, — сказала яна млява.

...Нона Варанчак была стомлена-пяшчотнай і ласкавай — Рамейку ажно не верылася. Дзе падзелася яе рэзкасць, грубаватая мужчынская размашыстасць, якая адчувалася ў ёй на кожным кроку? А цяпер яна — як шаўковая, як зусім другі чалавек. Што яе так перамяніла? Усяго толькі тое, што яна пазнала мужчыну? Відаць, такое для яе не навіна, хоць — хто ведае? Людзі заўсёды гавораць шмат больш, чым чаго бывае.

— Алесь... Ты перавярнуў мне душу, — сказала ціха Нона.

Ён думаў зусім пра іншае, не чакаў пачуць ад яе пахвалу, аднак жа гэта было прыемна. Бо хіба мы вельмі цэнім блізкасць чалавечых душ, нейкую сумяшчальнасць, адпаведнасць, хоць бы часовую гармонію? Пра гэта мы звычайна сарамліва маўчым. А яна сказала тое, што думае, што адчувае.

Ён шукаў у сабе нейкіх асаблівых пачуццяў, узнёслых думак, але, на жаль, не знаходзіў. Ён быў звычайны, трохі толькі мо здзіўлены яе пераменай, і сказаць тое, што яна, ён не мог бы.

— Скажы, Алесь, ты мяне любіш? — не сунімалася Нона.

Рамейка маўчаў, пазіраючы ў столь на люстру з пяці ражкоў, ля якой віліся дробныя мошкі. Што ён мог адказаць? Схлусіць? Навошта...

— Ну скажы! Не будзь скупы! — не адставала Нона.

— Ты мне падабаешся... — хацеў дадаць: «крыху», але змаўчаў.

Яна прыўзнялася на локаць, павярнула да яго галаву, і вочы яе акругліліся, сталі халодныя.

— Ух ты, гультай, — змякчылася яна і ўсміхнулася.— Нічога, я цябе разварушу!

Яму стала смешна — што яна яго разварушыць — і ён палюбіць яе? I сказаў неяк нечакана для сябе:

— Для мяне ты, як снег на галаву.

— А ты для мяне — як агонь. Але я ведала, што ты будзеш маім, — даволі самаўпэўнена заявіла Нона.

«Быць з табою — яшчэ не значыць быць тваім», — круцілася на языку ў Рамейкі, але стрымаўся — ёй даволі аднаго неасцярожнага слова, каб усё сапсаваць.

Рэзка зазваніў тэлефон у калідоры. Нона Варанчак неяк надта хутка для свае камплекцыі ўсхапілася з ложка, накінула на сябе зялёны халат у ружы і выйшла. Гаварыла яна коратка, адрывіста, нервова бразнула трубку. I вярнулася як усе роўна другая — цень клопату ўжо ляжаў на яе твары, вочы сталі халодныя, няўважлівыя, зрок як бы чагосьці шукаў, не спыняючыся на чым-небудзь адным. Яна стала апранацца: надзявала ліфчык, камбінацыю. Не гледзячы на Рамейку, сказала суха, як загадвала сярдзітая маці малому дзіцяці:

— Збірайся, Алесь. Мне няма часу. Да мяне прыйдуць...

Хто і што — прамаўчала, а ён не стаў пытацца.

Праз пяць хвілін ён ужо быў гатовы. Яна толькі скупа ўсміхнулася на развітанне. У душы ў Рамейкі сядзела нейкая крыўда. Штосьці адразу пачынала заблытвацца ў іх адносінах, нешта ўскладняцца, не паспеўшы наладзіцца. Ужо хутка адзінаццаць вечара, а да яе нехта прыйдзе — «прыйдуць». Ён нават нібы пачынаў раўнаваць. Але якое ён меў права на рэўнасць? «Ніякага, — сказаў сабе. — Нібы яна ўжо твая... Твая — жонка, родная, так сказаць, законная. Дык не — табе яе ўжо мала... Ну, глядзі, Рамейка, каб не каяўся ты, каб не кусаў сабе локцяў», — прыгразіў ён сам сабе.

6

Рамейка чуў ад людзей, што каханне — гэта такі вір, што ніхто не ўтрымаецца, каб не трапіць у самую яго чорную глыбіню, і што трэба быць вельмі моцным, каб вырвацца з яго. Але на сабе ён гэтага не паспытаў і не вельмі верыў у такія легенды. Ён лічыў, што зможа справіцца са сваімі пачуццямі і павярнуць падзеі ў тым кірунку, куды яму трэба. Ды так яму толькі здавалася. Ён стаў пераконвацца, што людзі казалі праўду.

Пасля таго памятнага візіту са збліжэннем Рамейка рашыў, што больш да Ноны Варанчак не пакажа і носа. Але... літаральна назаўтра яна пазваніла яму на работу і сказала, што не можа разабраць адной яго заўвагі і вельмі прасіла яго зайсці пасля работы. Ён катэгарычна адказаў, што яму няма часу, але, аказваецца, Варанчак ведала, як падступіцца да яго: яна стала такою пяшчотнаю, такою салодкаю і добраю, што ён здаўся: паабяцаў прыйсці, але з цвёрдым намерам — высветліць, што там ёй няясна, і ісці дадому. Яму не падабалася такая валтузня, ці, як яе назваць: то ты ёй патрэбен, то непатрэбен, то зноў раптам патрэбен. Не, гэта не ў яго натуры: ён, што ні кажы, любіў нейкую пэўнасць, пастаянства, а тут нешта не тое.

Вось жа дурная натура: ужо каторы? трэці раз ідзе ў гэты дом, і нікога знаёмага тут няма, ніхто яго не ведае, ніхто не спаткае. Ды калі і спаткае? Ці мала чаго тут трэба чалавеку? А вось жа... Не, здаецца, толькі сёння такое нікчэмнае хваляванне — нібы ў таго хлапчука, што забраўся ў смачныя суседавы яблыкі, ці ў юнака, што ідзе на першае спатканне.

Ля дзвярэй трохі пастаяў, супакоіўся, потым націснуў на кнопку званка — раз, другі. Недзе пачуліся крокі — яе, крокі цяжкага павольнага чалавека. Нона адчыніла, з усмешкай абняла Рамейку, як госця, якога даўно не бачыла, пацалавала ў шчаку. Ён не паспеў што-небудзь падумаць, як яна ўжо замыкала дзверы на ўсе ключы і замкі, а ён скінуў плашч, паставіў партфель, які сёння быў пусты, і не ведаў, што рабіць далей. 3 кухні ішоў сюды прыемны пах свежае стравы, ад яе самой пахла нейкімі катлетамі ці нечым смажаным — відаць, адразу ад пліты, бо ў халаце.

— Ідзі ў залу, — сказала Нона Варанчак і выключыла святло ў калідоры, пачакаўшы трохі, пакуль ён пралезе далей па гэтым вузкім застаўленым лабірынце. — Ты выбачай, што ў халаце цябе сустракаю... — і знікла на кухні.

«Бач, якая культурная стала». Яму сапраўды было непрыемна, што яна сустракае яго, як свайго, а які ж ён для яе ўжо свой? За адзін вечар паспеў стаць сваім? I тое, што яна прыдумала, быццам ёй тут нешта няясна ў яго заўвагах, — звычанная жаночая хітрасць, на якую ён зноў папаўся.

— Сёння я разбагацела, — сказала Нона, паяўляючыся з кухні з падносам. — Аддала адна маці за ўрокі. Вучу яе геніяльную дачушку... Ох, як мне гэта абрыдла, каб хто толькі ведаў... Памагай, сядзіш, як пан вялікі, не бачыш, што я разрываюся — так стараюся табе дагадзіць. — Яна састаўляла на столік сподкі, талеркі, жароўню з качкай, кансерву баклажаннай ікры, яйкі, вяндліну. — Бачыш, які выбар? Як у рэстаране. Думаю, чаму не адзначыць такую падзею? Ды яшчэ з чалавекам, які любы сэрцу...

Здаецца, Рамейка пачырванеў — шчокі зрабіліся раптоўна гарачыя.

— А што табе няясна ў маіх заўвагах? — ужо без ніякай надзеі на рэальны адказ спытаўся ён.

— Усё няясна, ад пачатку да канчатку, — з хітрай усмешкай адказала Нона Варанчак. — Вось каб за мяне гэта ўсё нехта зрабіў, проста не ведаю, што яму аддала б.

— Аднак жа давядзецца самой, — ацверазіў яе Рамейка. — Каб не было рознага стылю.

Яна гарэзліва паківала яму пальцам.

— Ай, ты вялікі гультай. Што табе, пры тваім вопыце, значыць прайсціся па рукапісе?

— Ведаеш, я гэта рабіў, пакуль быў малады і дурны. Баяўся, каб начальства не сказала: што ты за рэдактар, калі не можаш дацягнуць да нормы? А цяпер мне неяк сорамна за аўтара: а за што ж ён будзе браць грошы? Бо дзяліцца са мною ён усе роўна не стане.

— А, вось на што ты намякаеш! — зарагатала Нона Варанчак. — Не, з грашыма я і сама распраўлюся, будзь пэўны!

— Я думаю, што і з рукапісам — таксама.

— Пастараюся...

Яны расставілі посуд, закуску — на століку не засталося вольнага месца нават на пачак цыгарэт, — і Нона, уздыхнуўшы з палёгкай, села ля яго на канапу. Рэзка абхапіла яго за шыю, пацалавала ў вусны — доўга, аж у Рамейкі не хапіла паветра.

— Ты чаго? — вырваўся ён ад яе.

— Эх ты, кавалер! — паўшчувгша яго Варанчак. — Сядзіш, як на афіцыйным прыёме. Няўжо ты не адчуваеш, хто побач з табою? — Грудзі яе, поўныя і вялікія, узнімаліся у такт дыханню.

Рамейка адчуў пах спіртнога з яе рота і толькі цяпер зразумеў, што яна п’яная — вось чаму сёння не такая, як была тыя разы.

— Мне сёння ўвесь дзень шэнціць, — гаварыла між тым Нона Варанчак, сама наліваючы ў чаркі. — Сустрэла аднаго прыяцеля — зайшлі ў кафэ, узялі кавы з каньяком. Потым гэтая высокапастаўленая матка аддала грошы за дачушку... Праўда, невялікія, але, як няма, то і гэта добра... Давай вып’ем, каб дома не журыліся. — I яна першай перакуліла чарку.

Рамейка выпіў таксама. А чым жа закусваць? Сёння тут сапраўды выбар — па прымаўцы — як мукі скрыня, то і свіння гаспадыня. I ўзяўся за вяндліну — ужо нешта даўно не стала яе у магазіне.

— А тут і ты якраз, — гаварыла, жуючы качку, Нона Варанчак. — Дзякуй, што зайшоў, адведаў...

— Калі так будзеш працаваць над рукапісам, то невядома, ці паспеем у графік, — вярнуў на сур’ёзны лад Рамейка. Уся гэтая бравада яму не падабалася.

— Ну і нуднік ты, Алесь! Як ты можаш сёння гаварыць са мною пра такія дробязі, як рукапіс, графікі, работа? Плюнем на ўсё гэта! Хіба я для таго цябе паклікала? Такое шчасце я мела і ведала і без цябе... А вось цяпер... Чаму ты мяне не цалуеш? Ну што ты за мужчына? Як цябе толькі жонка пераварвае? Я на яе месцы не сцярпела б такога.

Яна выцерла вусны і рукі сурвэткай, зноў абхапіла яго за шыю, стала цалаваць.

Сёння такая павышаная актыўнасць Ноны Варанчак шакіравала Рамейку. Яму хацелася вырвацца ад яе, хацелася, каб хто-небудзь хоць пазваніў. Але, як назло, усе званкі зацята маўчалі — і тэлефонны, і ў дзвярах.

Ды паступова каньяк рабіў сваё — у Рамейкі закруціла ў галаве, свет непрыкметна перамяніўся, стаў мякчэйшы, не такі строга-суровы, як быў дасюль, а Нона Варанчак паступова набывала ўсё больш прывабныя рысы, рабілася сваёю, усё больш праступала ў ёй жаноцкасць, якая адразу не была прыкметнай, нібы сядзела недзе глыбока, а на паверхні панавала толькі адна мужчынская размашыстасць і знарочыстая грубаватасць.

Чым растлумачыць такую перамену ў чалавеку, Рамейка не ведаў, а потым падумаў, што яна проста міжвольна раздвойваецца на два характары, як адзінокі чалавек, які павінен у жыцці ўмець пастаяць за сябе, рабіць тое, што ў нармальных сем’ях робяць мужчыны. Жыццё зрабіла яе такою мужчынападобнаю. А мо проста такая ўжо натура? Хутчэй за ўсё. Нечым, хоць і далёка, яна нагадвала яму жонку Марыну...

Званок з калідора прагучаў так недарэчы рэзка, што яны абое ўздрыгнулі, разнялі рукі, неяк крытычна-цвяроза агледзелі адно аднаго: ён паправіў у яе валасы на галаве, яна сцерла ў яго нешта на шчацэ.

Званок паўтарыўся, яшчэ больш рэзкі і доўгі.

— Ох, пракляцце! — Варанчак вылаялася і нехаця ўстала з канапы, абцягнула памяты халацік, павяла далонню па твары, нібы здымаючы з яго ўсе недазволеныя фарбы і эмоцыі, якія дагэтуль былі свабодныя, але якіх ніхто чужы не павінен бачыць.

А Рамейка падумаў: дзівачка, няхай бы званілі. Не дазваніліся б — і пайшлі б. Яму нават стала смешна: а мо яна з кім згаворваецца так рабіць? Але навошта? Што ў гэтым прыемнага?

На калідоры пачуліся галасы — жаночы ці дзявочы, потым мужчынскі. Усе кіраваліся ў залу, першай ішла гаспадыня, а за ёю — дзяўчына, не, маладая жанчына, ужо з прыкметным жыватом, высокая, трошкі падобная на матку, хоць вельмі далёка. Хлопец — відаць, муж гэтай маладой кабеты. Яны былі добра апрануты: яна ў квяцістую, ці не фінскую, сукенку, а ён у светлы крымпленавы касцюм, у белы гольф. Гэта быў танклявы, валасаты і насаты хлопец, даволі прывабны.

— Знаёмцеся, — сказала гаспадыня з кіслай усмешкай, — мае дзеці. — А гэта — дзядзька Алесь, мой рэдактар, — кіўнула на яго.

Рамейка ўстаў, яму нават стала весялей, чым было, а чаму — не ведаў. Ён падаў руку дзяўчыне, пасля хлопцу. Іх звалі Наталі і Жан.

— Парле ву франсэ? — сарвалася з языка ў Рамейкі, калі ён пачуў такія французскія імёны. I калі заўважыў здзіўленне на іх тварах, растлумачыў: — Я падумаў, што ў вас нешта з Францыі.

Абое маладыя зарагаталі.

— Яны такія французы, як я амерыканка, — растлумачыла гаспадыня. — Цяпер жа мода на чужое. Сваё — усё нясмачна, усё прыелася.

— Ну маці, ты менш гавары, ты лепей запрашай нас за стол. А то вы тут, я бачу, каньячок смакуеце, а мы мо галодныя, — пачала дачка, і ў гэтай яе бесцырымоннасці ўгадвалася адразу сама маці.

Рамейка падумаў толькі, што яна зараз узарвецца, выбухне гневам ад гэтых слоў, але яна толькі крыва ўсміхнулася і неяк вяла, без свайго ранейшага тэмпераменту, сказала прымірэнча:

— То і праўда, сядайце, мо вы і галодныя. А мы тут... — і яна не скончыла фразы, выйшла на кухню, бразгала там посудам, шукала, відаць, відэльцаў, нажоў. .

На століку стала яшчэ цясней, бо гаспадыня дадала закусак, прынесла яшчэ бутэльку віна, бо каньяк ужо канчаўся.

— О, маці, багата жывеш! — гаварыла дачка, узяўшыся адразу за крыло качкі, а мужу паклаўшы ножку. — Ой, трэба цябе трошкі паграбіць, ой трэба, — ужо з поўным ротам скончыла яна, і абое маладыя зарагаталі.

Неяк цікава ў іх атрымлівалася: глянуць адно на другога і закінуць галовы, зарагочуць у два галасы — як два буслы на буслянцы заклякочуць. Іх такая дзіцячая непасрэднасць адразу ўзняла настрой у Рамейкі, паступова раствараючы пачуццё непрыязнасці, якое ўзнікла ў яго адразу да гэтай маладой пары, асабліва да Наталі пасля яе першай фразы пра каньяк.

— А калі вы да мяне прыходзілі, каб не паграбіць? Калі вы ад мяне з пустымі рукамі пайшлі? Успомніце хоць раз! — Варанчак села на канапе побач з Рамейкам, а дзеці размясціліся насупроць, на табурэціках з кухні. — Убачылі каньяк? А вы ведаеце, што гэта мне добры чалавек паставіў? — і яна шматзначна зірнула на Рамейку і нават падміргнула яму — не выдавай, не прадавай!

— Нешта табе, маці, усё добрыя чалавекі памагаюць жыць. Дзе б гэта мне знайсці такога добрага чалавека?

— Як гэта дзе? — зрабіла кругяыя вочы Варанчак. — А вось ён сядзіць побач з табою. Хіба табе мала?

Наталі зарагатала адна, але праз хвіліну да яе далучыўся і Жан — зноў ва унісон, дуэтам.

— Ну ты і праўду сказала, маці! Каб яшчэ адзін такі, як мой Жан, то хоць ідзі ў старцы. Ён так мне памагае, што маёй зарплаты, а яго стыпендыі нам хапае на два тыдні, а на два другія мы павінны класці зубы на паліцу.

— Я во бачу, што ў вас зубы, як новыя, — пажартавала маці. — Па два тыдні ў месяц на паліцы ляжаць! Як вы так і ўхітраецеся? Навучыце мяне, мае дзеткі!

Яны так трохі пазубаскалілі, нязлосна пагыркаліся, а потым перайшлі на звычайны тон, але ад грошай так і не адсталі: дачка пайшла з маткай у спальню гаварыць пра нешта сакрэтнае, а Рамейка застаўся з Жанам. Яны налілі ў кілішкі віна, чокнуліся і выпілі.

— Дык вы яшчэ студэнт? — спытаўся Рамейка ў хлопца. Той кіўнуў галавой і вінавата ўсміхнуўся.

— Якога курса? — ужо неяк па інерцыі пытаўся Рамейка.

— Вось трэці канчаю...

— То чаго ж? Хутка і фініш, — суцешыў яго Рамейка.

— О, яшчэ доўга...

Ён адказваў коратка, адрывіста, і Рамейку было няёмка выцягваць з яго па слове: хто яго бацькі, ці памагаюць ім, як яны, маладыя, жывуць, — гэта ўжо Рамейка трохі ведаў ад Варанчак, калі яна скардзілася на сваіх сватоў — што куркулі, што ўсяго многа, а вось як збіраецца Наташка радзіць, то ўжо і мерацца да іх перасяліцца.

Але першае ўражанне ад хлопца ў Рамейкі было прыемнае: сціплы, не выпінаецца, не казырыцца. Але што? Пры незнаёмым чалавеку так можа паводзіць сябе кожны малады хлопец, а вось які ён сярод бацькоў, блізкіх ці сяброў, знаёмых — гэта іншая рэч. Толькі там ён натуральны, а тут — часовы, у масцы. А п’е ён без прагі, як часам бачыш сярод моладзі: каб толькі болей! Па ўсім відаць, што хлопец культурны, выхаваны.

Вярнуліся ў залу маці і дачка, абедзве не садзіліся да століка, былі нейкія невясёлыя, нахмураныя.

— Жан, мы пойдзем, — сказала дачка.

Той моўчкі ўстаў. Яму таксама перадалася нейкая трывога: штосьці тут не так...

— То чаго вы? — паспрабавала затрымаць іх маці. — Пасядзіце, паспееце на тое вяселле.

— Вяселле праз тыдзень, маці, не блытай, — рэзка абсекла яе дачка.

— Ай, я й забылася, затлуміла ты мне галавў! То пазвані мне вечарам, мо я што і разведаю, — шматзначна сказала Варанчак дачцэ.

Маладыя развіталіся. Гаспадыня правяла іх, нешта яшчэ яны доўга бубнелі на калідоры, нават з ноткамі сваркі, але сцішанай.

Урэшце грукнулі дзверы, крокі заціхлі.

«Няйначай, зноў прыходзілі да маці пазычаць грошай», — усміхнуўся сам сабе Рамейка.

Зайшла Нона Варанчак, сумна і ціха села на канапу, закрыла твар далонямі, схіліла галаву. Рамейка заўважыў, што ў яе гэты жэст быў часты: яна нібы збіралася засяродзіцца ці адкаснуцца ад нейкіх назойлівых думак.

— Ну чаго ты такая кіслая? — паклаў ёй руку на плячо Рамейка. — Зноў дзеці грошай хацелі? — спытаў проста, без дыпламатыі.

— Адкуль ты ўгадаў? — яна адняла далоні, усміхнулася, гледзячы яму ў вочы.

— Па табе бачу...

Яна ўзяла бутэльку, выліла сабе і яму астаткі каньяку.

— У дзяцей адна песня — дай, — сумна ўздыхнула яна. — А вось дзе, адкуль ім набрацца?

— Хай выцягваюць ножкі паводле адзёжкі, — адказаў прымаўкаю Рамейка. — Ведаеш, што іх губіць, маладых? Гэта тое, што яны не ведаюць меры, як жывуць пры бацьках. Потым ідуць на свой хлеб, бачаць, што свае зарплаты ім зусім мала — і ведаеш, што пачынаюць рабіць? Красці, як гэта ні празаічна, займацца нейкімі махінацыямі — абы толькі задаволіць свае без меры высокія патрэбы.

— Ну, не дай Бог такое бачыць, — махнула рукою Нона Варанчак. — Дзе ты сёння вельмі ўкрадзеш, калі далёка ад усякіх базаў ці складаў? Вось я ці ты? Дзе, пакажы мне, мо і я пайду, бо грошы патрэбны... — яна гаварыла ні то жартам, ні то сур’ёзна.

— Дзівачка! Гэта ўсё проста. Красці можна ўсюды. Вось ты прыносіш мне рукапіс. Я яго чытаю, доўга вывучаю і кажу табе: рукапіс твой слабы, я магу яго зарэзаць, але... але калі ты мне, то я табе. Разумееш цяпер?

— Вось які ты хітры! А я і не думала. I ты так калі-небудзь рабіў?

Рамейку ажно скаланула ад гэтай яе наіўнай прастаты і такой жа просталінейнай бесцырымоннасці, але ён зусім спакойна — як толькі мог спакойна — адказаў:

— Ніколі... А вось з табою так і зраблю. Ты ў мяне не выкруцішся. — I пагразіў пальцам, як нядаўна яна яму.

Нона Варанчак глянула на яго сур’ёзны твар, сама стала сур’ёзнай, а потым па-вясковаму ўспляснула рукамі і разрагаталася:

— О Божа, як ты мяне напалохаў, Алесь! Далібог, аж сэрца зайшлося.

— Чаго гэта? Грошай стала шкада? — усміхнуўся Рамейка і абняў Варанчак. — Вось я цябе і раскусіў, якая ты ёсць. На дзяцей кажаш, а грошы любіш лепей за хлеб.

— А хай яны праваляцца, тыя грошы. I няма — кепска, а як ёсць — то яшчэ горш. Вось прыйшлі, спыталіся, няма — і пайшлі. Што я павінна рабіць? Сама ў доўг жыву.

«Бо не ўмееш гаспадарыць», — хацеў сказаць Рамейка, але стрымаўся: не трэба падліваць масла ў агонь, ёй і так нялёгка.

— А той дзесяткі табе не аддалі? — спытаўся знарок, каб выведаць, ці папросіць у яго Нона яшчэ раз пазычыць.

— Дзе там! I не ўспомнілі! Ім яшчэ пяцьдзесят трэба. Чуў ты такую навіну? — яна нібы запрашала і яго падзівіцца з такога сямейнага цуду.

— Ну а як жа? На вяселле абы з якім падарункам цяпер не ідуць, — паспачуваў знарок Рамейка. — Шкада дзяцей.

— Дзяцей ці грошай? — ажывілася Нона Варанчак.

— Дзяцей, кажу табе. Ты ж ім паабяцала, што дастанеш? Так ці не?

— Паабяцала, — панурылася яна, — але дзе я ім вазьму? Хіба ў цябе? — глянула на яго, але без усякай надзеі. — Пазыч, Алеська, з ганарару аддам. — I яна пагладзіла яго па чарнявай з сівымі ніткамі, прарэджанай на цемені чупрыне.

— Раз ты так ласкава просіш, давядзецца пазычыць, — сказаў паблажліва Рамейка. Яму было прыемна, што ў яго просяць, і што просіць гэтая грубіянка Варанчак, якая не ў кожнага папросіць, ён ужо ведаў. — Толькі ў мяне тут няма, можа, заўтра? Як ты на гэта глядзіш?

— А чаго мне яшчэ хацець? Ой, дзякуй табе, Алеська, век цябе не забуду. — Яна абхапіла яго за шыю, моцна пацалавала некалькі разоў у шчаку. Аддыхалася і ўжо спакайней, але весела, з азартам сказала: — Засталася там у мяне дзесятка, то збегай ты, Алеська, у магазін, вазьмі яшчэ бутэлечку каньяку. Адзін раз жывём, дзе наша ні прападала! — і яна накіравалася ў спальню.

— Пачакай, — дагнаў яе Рамейка. — Я схаджу, але толькі не з тваёй дзесяткай. Добра? Інакш не пайду.

— Ну ідзі, ладна.

За вечар яны выпілі яшчэ тую бутэльку, але назаўтра Рамейка не памятаў, што было далей, — у яго памяці застаўся чорны правал.

7

Канчалася сухая гарачая вясна, і пачыналася такое ж гарачае, без дажджоў, лета. Ужо нешта гадоў пяць ці болей, як пагода збілася са свайго звычайнага рытму, усё пайшло наперакос: зімы былі цёплыя, нават з дажджамі, а не толькі з адлігамі, вясной мог ісці снег у канцы мая, летам залівала дажджом, восень магла быць сухая і цёплая, як бабінае лета, а на другі год усё ішло наадварот, — людзі не разумелі, што робіцца на свеце. Клімат мяняецца на вачах...

Рамейку, гарадскому чалавеку толькі фармальна, хоць ён і пражыў тут цэлую палову свайго жыцця, было балюча за вёску, за таго калгасніка-селяніна, які павінен быў рабіць неверагоднае, каб даць шматмільённаму гараджаніну ўсё патрэбнае да стала. I яшчэ калі спрыяла надвор’е, то гэта было хоць і нялёгка, але магчыма, а вось калі ўсё ідзе абы-як, цераз пень-калоду, то тут хоць разарвіся на кавалкі: таго дасі — гэтага не хапае, таго збярэш — гэтага не дабярэш.

Далягляды — шырокія, без адзінай хмурынкі, а на душы — нявесела: прырода просіць ратунку, а чалавек не можа ёй памагчы нічым. Як усё добра — тады, здаецца, вунь які ён мудры. А як такое — разводзіць рукамі. Хоць ты маліся.

У горадзе, здаецца, няма чым дыхаць, пад нагамі, як цеста, угінаецца асфальт, ля латкоў з вадою — доўгія чэргі, піва наогул недзе прапала — мо стаў на рамонт піўзавод? У нас так бывае: вуліцы і дрэвы паліваюць тады, як прайшоў дождж, канаву капаюць тады, як толькі што скончылі асфальтаваць вуліцу, гарачай вады не даюць у самы холад, а у гарачыню — няма часам звычайнай халоднай, асабліва на высокіх паверхах — ад пятага і вышэй.

Усё перамяшалася. Як тая цётка казала: змяшаў языкі, змяшаў і розум — няма парадку ні на небе, ні на зямлі. Купляй кажух летам, а купальнік — зімой.

Рамейка выбраўся з аўтобуса «Вакзал — Мінскае мора» ўвесь потны, злы, як галодны звер, і стомлены. Надумаў урэшце зрабіць вылазку на мора — адзін. Бо жонка з малодшаю дачкою паехалі ў Віцебск да старэйшай, павезлі падмацункі да сесіі, а ён адмовіўся, хоць і яго клікалі, хоць жонка і пакрыўдзілася. Ды гэта не першы і не апошні раз, бачыў ён яшчэ большыя крыўды, перажыве. I вось сёння ён падумаў-падумаў і рашыўся выйсці на прыроду — вясна скончылася, а ён не дакрануўся яшчэ босымі нагамі да травы, не дакрануўся рукою да кары дрэва ў лесе, не чуў песні жаўранка, не кажучы ўжо пра салаўя, гэты гарадскі чалавек. Усё сядзіць у сваім каменным мяшку, усё нечым заняты, усё яму не стае часу. А як азірнецца аднойчы — то і жыцце прайшло, зімы-весны прашумелі, праляцелі, як іх і не было! Вось так!

Людзей на моры сабралася поўна, мо не менш, як у горадзе, і дарэмна Рамейка шукаў, дзе радзей, дзе не так густа бялеюць, смуглеюць і стракацяць купальнікамі жаночыя, мужчынскія, дзіцячыя целы, дзе пры беразе ў вадзе не так мільгаціць у вачах ад мітусні чалавечых фігур, дзе не такі шум-гам і гармідар узнімаецца над вадою. Аднак жа ён прайшоў пару кіламетраў пры беразе, усё прыглядаўся, выбіраючы шчаслівейшае месца, хацеў дабрацца хоць да якіх кустоў, дрэў, але тут іх не было і блізка, і таму ён са стогнам кінуў свой цяжкі партфель на траву, сеў і стаў разувацца-распранацца.

Потым разаслаў на траве дзяружку, якую заўсёды браў з сабою ў такіх выпадках, дастаў тоўсты часопіс, акуляры і хацеў ужо брацца за чытанне і загаранне, як перадумаў: трэба паглядзець, якая вада, хоць ногі абмачыць. Прабегся да берага, выкіроўваючы, каб не наступіць на каго, каб не збіць каго з ног, ускочыў у ваду. Адразу ногі як апякло, але ён пастаяў, апырскаўся, абліўся — і гарачынь з цела паволі адступіла, стала лягчэй на сэрцы і ў галаве.

Тады Рамейка прайшоў па вязкім дне далей ад берага, вада дайшла яму да грудзей — і паплыў. Вада была прыемная, цёплая, толькі каламутная, з нейкім пухірыстым накіпам, з нейкім жаўтавым пылком на паверхні — ці не пылок траваў і дрэў, што нагнала сюды ветрам? А мо мінеральныя ўгнаенні? Але не, дажджоў доўга няма, яны ляжаць сабе спакойна на полі, не прыносячы ні шкоды, ні карысці. Гэта некалькі год назад Рамейка быў тут на пачатку лета пасля вялікіх дажджоў, то бачыў, як пры беразе плавала жыватом угару вунь колькі нежывой рыбы — атруцілася рознымі ўгнаеннямі, якія дажджы пазмывалі з поля. Вось так і выходзіць: адным канцом на карысць, другім — на шкоду.

А калі нахлябтацца такой вады? Ён павярнуў назад, бо ўжо адплыў далёка ад берага. Знайшоў нават вачыма свой бярлог: дзяружка, партфель, белая майка на ім — знарок, каб было відаць здалёк. Людзі то закрывалі яго арыенцір, то зноў адкрывалі, а ён плыў паралельна берагу, часам касіў вокам — на ўсякі выпадак. У тое, што там у яго нехта ўкрадзе — не верыў, бо колькі жыве, у яго нічога ніколіі не ўкралі, а колькі давялося ездзіць на цягніках, начаваць на вакзалах...

3 непрывычкі хутка стаміўся: задыхаўся, сэрца аж, здаецца, стукае аб рэбры грудное клеткі. Але стаў заграбаць рукамі спакайней, павольней, пасля лёг на спіну, праплыў трохі, зноў перавярнуўся на жывот. Людзей усё прыбывала, было недзе пад дванаццаць, сонца ўзнялося высока, а ў небе — ні адной хмурынкі. Але яму пачало рабіцца холадна — значыць, растраціў усю вольную энергію, час вылазіць з вады.

Калі выбіраўся на бераг, яго аж хістала, але адчуванне было прыемнае: цела стала лёгкае, як бязважкае, сонца лашчыла мокрую скуру, лёгкі ветрык асвяжаў твар і ўсё цела. Добрая гэта рэч — вада! Шкода толькі, што так рэдка даводзіцца нам дакранацца целам і душою да гэтага гаючага бальзаму. Гэта ж сорамна людзям сказаць: ён толькі першы раз за ўвесь гарачы май і палову чэрвеня выбраўся на прыроду, ды і то неяк выпадкова — мо толькі таму, што не вісела на шыі сям’я. А ўвогуле часам добра адарвацца, адкаснуцца ад усяго, што цябе акружае, звязвае, не дае табе пабыць сам-насам з прыродай, з сабою самім урэшце, бо калі ты ў вечным акружэнні людзей, ты ўжо робішся сам не свой, а нейкі падобны на пятага, на дзесятага, на каго хочаш, толькі не сам на сябе.

Рамейка ўпрыскочку наблізіўся да свайго берлагу, не выціраючыся бухнуўся на дзяружку і доўга ляжаў, як раскрыжаваны, раскінуўшы рукі і ногі, пазіраў у неба — чыстае, бяздоннае і блакітнае да рэзі ў вачах, дыхаў на поўныя грудзі і адчуваў, як ад зямлі ў яго ўліваецца нейкая новая сіла, якая дагэтуль была яму невядома і незнаёма. Няўжо яшчэ можна вярнуць маладосць і той час, поўны, здавалася, невычэрпнай і беспрычыннай радасці, час летуценняў і пошукаў, якія не заўсёды нешта давалі, але якія прыемныя самі па сабе, як працэс, што прыносіць асалоду і адчуванне шчасця — і нават бясконцасці жыцця!

Э-э-э, не, такое адчуванне — ненадоўга, яно толькі як напамінак, што ўсё лепшае ўжо мінулася і не вернецца ніколі, а гэта — толькі далёкае рэха, толькі адгалоскі той песні, якая ўжо спета, толькі іскры, бледныя іскры таго вогнішча, якое ўжо дагарэла да тла. Бо прырода такая, што яна па два разы не дае, яна дае ўсяго адзін раз, а другі — гэта ужо некаму другому, а не табе. I не падстаўляй дарэмна рукі — апячэшся. А калі ты не змог правільна распарадзіцца тым, што табе далі, і калі ты нават каешся і просіш даць паўтарыць тое, што ты рабіў, але ў новым і лепшым варыянце, — цябе ўсё роўна ніхто не пачуе і не пашкадуе. Таму не кайся і не плач: ты пражыў так, як пражыў, — і памылкі свае не паправіш, бо на гэта патрэбна новае жыццё. А мо і не памылка тваё жыццё, проста яно такое атрымалася, бо ты хацеў так, бо ты ішоў туды, куды цябе цягнула, бо ты рабіў тое, што табе было люба, і не рабіў таго, чаго табе не хацелася. I таму вось і такі вынік, такі падрахунак твайго жыцця. Не плач і не трапячы нагамі.

А мо ўсё ж паспрабаваць паправіць памылку? Толькі ці ўпэўнены ты, што гэта памылка? Ці ўпэўнены? Не ўпэўнены, аднак... Калі жывеш і ў цябе пуста ў душы, нікога там няма і нічога туды не просіцца, то ці не памылка тут самой прыроды? Хоць сама прырода не выцерплівае пустаты. Яна запаўняе ўсе пустоты. I часам, калі няма чым добрым, то яна запаўняе гэтую пустату абы-чым. I гэта, няйначай, і называецца іроніяй лёсу...

Але чаму ты, як той дзікун пад пальмай, што ляжаў і чакаў, пакуль на цябе не сыдзе божая літасць, чаму сам не паварушыў і пальцам, каб нешта змяніць, каб спатоліць прагу душы, каб запоўніць яе жывой вадою? Чаму? Чаму?

Пытанне заставалася без адказу.

У душу ўрэшце не клічуць. Туды заходзяць, не спытаўшыся нават дазволу, як у храм. Але застаюцца толькі выбраныя, толькі рэдкія.

Часам чалавек можа пражыць жыццё, і ў яго душу не прыйдзе той, каго ён чакаў, — гэта ўжо няшчасны чалавек. А калі гэта адбудзецца на заходзе сонца? Як тады лічыць? Усё ж, відаць, шчасцем таксама, бо чалавек паспытае ўсё ж таго, чаго прагнуў шмат гадоў.

Нона Варанчак? На заходзе сонца? Не, проста гэта не тое. Яна не для яго душы. Яна мо толькі праз цела абудзіла прагу да нязведанага. А так у іх зусім мала агульнага, у іх няма таго клею, які можа склеіць, знітаваць дзве палавіны ў адно...

Раптам нешта цёмнае і вялікае са свістам і шумам праляцела над Рамейкам і бухнула яму пад грудзі. I ў той жа момант ён пачуў недалёка дружны малады рогат. Ён усхапіўся, як уджалены, але не мог адразу разагнуцца і дыхнуць — футбольны мяч трапіў яму ў самае сонечнае спляценне.

— О чэрці! — вылаяўся Рамейка і перавярнуўся на жывот, падстаўляючы спіну і ўсё астатняе сонцу і другому мячу. — Не дадуць падумаць чалавеку, — сказаў сам сабе і ўзяўся за часопіс.

Але пагартаў, паглядзеў адно, другое — чытаць не хацелася. Перад ім кампанія хлопцаў і дзяўчат рэзалася ў карты, далей, за метраў дваццаць, стаяла кола з маладых, загарэлых і стройных, якія так білі па мячы, нібы стараліся загнаць яго ў неба, — і каб ён адтуль не вярнуўся; справа ад яго дзве дзяўчыны на квяцістай дзяружцы чыталі кніжкі, злева тры хлопцы падабедвалі і пілі гарэлку. У такую спякоту — і хоць бы што, зараз пойдуць у ваду, і будзе гэтае мора ім па калена.

Было многа маладых бацькоў з дзецьмі. I як адны з іх не адпускалі сваё дзіця ні на крок, не давалі праявіць самастойнасць — ні на беразе, ні ў вадзе, дрыжалі за іх і ўвесь час камандавалі, так другія занадта спакойна займаліся сваім — пераважна чытаннем ці картамі, круцілі ручкі транзістараў, а дзеці пасвіліся на волі — рабілі, што хацелі, і хадзілі, дзе хацелі. I чаму гэта такія розныя людзі на зямлі? Няўжо гэта для таго, каб жыццё не было аднастайным і сумным, а каб заўсёды было шматфарбным, шматаблічным, зменлівым і рухомым, як вечная рака? Яно ідзе сваім ходам і нічым ты яго не спыніш, Рамейка, як бы ты ні хацеў, каб яно цябе пачакала. Адзінае выйсце — даганяць яго. Калі яшчэ маеш сілы — даганяй, калі ж не — не бярыся. Бо няма горш, як даганяць тое, што не стаіць на месцы...

Чытаць не цягнула. Ён пазіраў сяды-тады на дзвюх суседак справа і зайздросціў ім: яны, здаецца, ні разу не перакінуліся словам адна з другою, не адрываюць вачэй ад кнігі. А ён — сапсуты чытач, не можа чытаць без алоўка. Не можа чытаць і тое, што трапіць пад руку, выбірае, перабірае: то яму не так, то яму не гэтак. Вось узяўся чытаць аднаго прыстойнага, у гадах, празаіка — і ходзіць, як мядзведзь каля калоды пчол, і не можа падступіцца: ніяк не ўгрызціся. Патрэбен аловак, бо часам слова так перакручана, што доўга думаеш — а навошта? Няўжо знарок арыгінальнічае? Каб гаварылі ці каб не разумелі? Колькі гадоў назад Рамейка купіў быў дзіцячую кніжачку таго ж аўтара, весела размаляваную добрым мастаком. Раз пачытаў сваёй меншай дачцэ — неяк яна безуважна яе праслухала. А калі праз некалькі дзён узяў яе пачытаць яшчэ, яна сказала: «Не чытай гэтай кніжкі, яна нецікавая».

Недзе ў гадзіны тры па абедзе Рамейка зноў сеў у душны аўтобус і рушыў у Мінск. Пасажыраў было яшчэ нямнога, яшчэ не скранулася з месца асноўная маса, яшчэ загаралі, купаліся, весяліліся, — таму тут меліся нават вольныя месцы. Рамейка ўсеўся на заднім сядзенні, ля матора — грэла і ў плечы, і ў шыю — ад сонца, грэла і ніжэй — ад матора. «Хоць выграю старыя косці», — падумаў сам сабе з усмешкаю.

Недзе на другім ці на трэцім прыпынку ад мора ў аўтобус селі пасажыры. Праз пярэднія дзверы зайшла жанчына сярэдняга росту, у яго гадах. Сэрца Рамейкі неяк міжвольна здрыганулася-страпянулася — гэта была яго зямлячка, некалі разам вучыліся, толькі яна скончыла школу раней за яго на год, паехала вучыцца ў Мінск і адразу ж выйшла замуж. Сяды-тады, вельмі рэдка, ён яе бачыў — зблізу ці здалёк, сяды-тады вітаўся і гаварыў пару слоў, калі выпадала сутыкнуцца твар у твар, бо знаёмыя яны былі павярхоўна, яна для яго ўяўлялася чалавекам з другога свету, як лічыу ён, і баяўся да яе падысці, тым болей — загаварыць. Да ўсяго яна яму падабалася яшчэ з таго часу, са школы. Але пра гэта яна, пэўна ж, нічога не ведала. Ён нават у думках не асмельваўся пазнаёміцца з ёю бліжэй, распытаць, чым яна жыве, што яе хвалюе, пра што яна думае. Праўда, цяпер трохі ўсё змянілася. Цяпер ён не толькі былы пастух, вясковы хлопец, ён ужо нейкая фігура на роўным месцы: выдавецкі работнік, нават літаратар-перакладчык. I на настаўнікаў ужо глядзіць не так, як глядзеў тады, амаль трыццаць гадоў назад, лічачы іх па меншай меры раўнёй з багамі. I хоць яна дачка настаўнікаў, а лёс яе выйшаў нялегкі і складаны, горшы, як у яго. Здаецца, яна ўжо даўно засталася з дзецьмі адна, без мужа. Дзе ён падзеўся, Рамейка не ведаў: ці памёр, ці яны разышліся. Праўда, дзеці ў яе ўжо дарослыя, як і ў яго, нават старэйшыя, бо яна выйшла замуж студэнткай, недзе на першым курсе, а Рамейка ажаніўся, калі пайшоў ужо на свой хлеб.

Што казаць, у кожнага свой лёс, сваё жыццё, свой тэмп...

Ён цяпер не зводзіў з яе вачэй, хацеў, каб яна азірнулася назад, ды яна, Ларыса Ланеўская, а па мужу Сечанава, як знарок, пазірала толькі перад сабою, нават не адчувала, што за ёю сочаць вочы земляка. I не толькі земляка... Яна стаіць, бо месцы ўсе заняты. Яму робіцца няёмка, яшчэ больш горача і нават млосна, ён ужо стаў увесь мокры ад поту, але што тут рабіць? Сеў у летні аўтобус, то цярпі. Можна было ехаць электрычкаю, але чамусьці яго пацягнула на аўтобус. I вось цяпер ён яе ўбачыў... За гэта ён гатовы быў вынесці і не такія пакуты, як сённяшняя гарачыня...

Раптам Рамейка заўважыў, што Ланеўская загаварыла з маладым высокім хлопцам у жоўтай тэнісцы, з якім яна разам заходзіла ў аўтобус. Няўжо яе сын? Нешта зусім не падобны — светлавалосы, нос роўны, велікаваты, твар худы і бледны, мала загарэлы. А яна шатэнка, у меру таўсматая, фігурыстая кабета, хоць з твару хударлявая, але прыемная, — нешта ў ёй было ад паўднёвага, грэцкага тыпу — гарбаносасць, непакорлівасць валасоў, круталобасць. I дзіўна было тое, што яна не старэла — нібы чагосьці чакала. Здаецца, што яна мала чым змянілася за гэтыя многія гады...