На мяжы цярпення

Рамейка скінуў шапку, паліто, узяў партфель і пайшоў на кухню. Здаецца, тут было ўсё так, як і пры ім За столікам сядзелі яго сямейнікі, стаяла вольная табурэтка — як для яго.

Ён павітаўся, павіншаваў з надыходам Новага года і пажадаў здароўя і поспехаў. Яго слухалі як хто: Марына неяк нехаця, крывілася, старэйшая дачка з усмешкаю, малодшая — сур’ёзна, як надзьмуўшыся. Расшпіліўшы партфель, Рамейка дастаў цукеркі, шакаладкі, паклаў на халадзільнік, дадаў яшчэ віно, а кніжку аддаў меншай дачцэ, сказаўшы:

— Чытай і вучыся спакушаць хлопцаў.

Марына тут жа яго паправіла:

— Хопіць, што ты спакушаеш нейкіх там дурніц, дык яшчэ вучыш дзіця спакушаць хлопцаў! Сарамнік, распуснік. Лепш маўчаў бы!

— Хіба вы слухаеце, што я вам кажу? — спакойна адказаў на яе выпад Рамейка. — Вы робіце наадварот. Так што ўсё будзе ў парадку. Спакушаць яна нікога не стане... А кніжка цікавая, можаш і сама пачытаць, ёсць добрыя парады. Асабліва тым жанчынам, якія хочуць іграць у сям’і першую скрыпку. I да чаго гэта прыводзіць.

— Хопіць чытаць свае маралі, я іх наслухалася, — ужо спакойна прамовіла Марына. — Сядай за стол ды еш суп, пакуль я добрая.

Дочкі маўчалі, паглядвалі то на матку, то на бацьку, відаць, чакалі, калі яны пяройдуць на мірны тон, без надрыву, як пачала іх маці, і добра, што не падхапіў яго бацька, інакш трэба было б уцякаць з-за стала.

— Як добра, калі ты добрая, — заключыў Рамейка і сеў на табурэт, падсунуў да сябе глыбокую талерку з гарохавым супам, узяў лыжку, пакаштаваў. — Смачны суп. Хто варыў?

Дочкі глянулі на яго, усміхнуліся, але прамаўчалі. Не азвалася і маці.

— А мо вып’ем віна? — убачыў на халадзільніку пляшку, пра якую ён неяк забыўся. — Смачнае віно да смачнага супу. Ідзе?

— Падыдзе, як сядло да каровы, — пасміхнулася Марына. — Але давай, пакаштуем. Пахвалім стары год, хоць і няма за што...

— Як няма? — не згадзіўся Рамейка. — Ужо за адно тое, што ён адышоў, а мы застаёмся.

Узяў пляшку, адкаркаваў нажом. Лена падала тры невялікія фужэры, ён наліў.

— А малая хай яшчэ падрасце, — сказаў, кіўнуўшы на Геню.

— А я хачу выпіць, — адказала нязгодаю дачка. I ўстала, знайшла ў буфеце кілішак, паставіла каля свае талеркі.

Рамейка глянуў на Марыну, але яна маўчала, і ён наліў дачцэ ледзь не поўны кілішак.

— Дык што? — спытаўся ва ўсіх і ў самога сябе Рамейка. — Падзякуем старому году, што ён быў і мінуўся, што мы яго перажылі.

— Ды ўжо ж, — няпэўна сказала Марына.

Яны чокнуліся, зазвінелі фужэрамі, выпілі, малая закашлялася. Лена пастукала сястры ў плечы далоняю, сказала:

— Не ўмееш — не бярыся.

— Але ж вучыцца трэба, — адказала Геня жартам.

— Каб чаму добраму, а гэту навуку і дурань асіліць, — адказала на гэта Лена.

Рамейка ўзяў скрылік варанай кілбасы, кавалак хлеба, паволі закусваў, паглядваў на дачок, на Марыну. Усе елі моўчкі, а яму хацелася пагаварыць, даведацца што-небудзь з цяперашняга іх жыцця, расказаць пра сябе. I ў той жа час баяўся чапаць балючыя тэмы, бо яны могуць аказацца зусім не з тою канцоўкаю, на якую разлічваеш.

Недзе ўжо ў канцы вячэры Марына сказала, гледзячы ў стол:

— Каб ты ведаў, я падала ў суд... на развод. Ты не пярэчыш?

— А што мне застаецца рабіць? — адказаў пытаннем Рамейка.

Дзеці насцярожыліся, чакаючы, як павядзе сябе бацька. А ён адразу згаджаецца, падымае лапкі ўгару. А мо яны гэтага і чакалі, яны ж тут гаварылі без яго, што і як рабіць, і, відаць, вырашылі, што цягнуць далей няма чаго, развод непазбежны.

Але Рамейка вярнуўся да пытання яшчэ раз: трэба спытаць у дзяцей.

— А вы, дзеці, згодны, што развод патрэбны?

Малая не кранулася з месца, а старэйшая рэзка ўзняла галаву, сказала з нейкім абурэннем:

— Нібы ад нас нешта залежыць? Рашаеце вы... Можаце ў нас і не пытацца.

Тут умяшалася Марына:

— Пытацца позна. Яны згодны, мы не раз пра гэта гаварылі. Яшчэ што? Як дзелім маёмасць: самі ці праз суд? Што з кватэрай? Таксама дзелім? Што скажаш, дарагі гаспадар?

— Гэтулькі пытанняў паставіла... дарагому гаспадару... Трэба было б падумаць, — няпэўна прамовіў Рамейка. — Урэшце параіцца...

— З кім параіцца? З тою, што прыняла цябе, басяка?

— Вось бачыш, басяка, а прыняла. Не пабаялася, — адказаў Рамейка.

— Нічога, яшчэ нацешыцца, як я за дваццаць год. — Яна паклала сваю лыжку ў пустую талерку, адсунула ад сябе.

Рамейка чакаў, што Марына абрыне на тую невядомую ёй асобу яшчэ шмат якіх брыдкіх эпітэтаў. Стрымалася. Мо не хацела яго ўводзіць у злосць. Каб не адмовіўся часам ад таго, што яна прапанавала. Сядзела, чакала адказу. I ён сказаў:

— Наконт маёмасці — тут няма чаго дзяліць. Я забяру свае манаткі, тваіх не зачаплю, не перажывай, абыдземся і без суду. Вазьму трохі кніжак, трохі пакіну вам... Тым больш, што кніжкі купляў не адзін я. А з кватэрай... Нічога пэўнага не магу сказаць... Цяжка ад трохпакаёвай кватэры аддзяліць чацвёртую частку, якой няма...

Ён хацеў яшчэ дадаць, што шкадуе крыўдзіць дзяцей, забіраць у іх прытулак, якога яны так чакалі, месца, якое яны абжылі і прывыклі да яго, але не стаў гаварыць, — гэта ўжо сантыменты. Ды з таго, што ён сказаў, можна зрабіць вывад: на кватэру не стане квапіцца, хай не перажываюць.

Скончыў свой суп, устаў з-за стала, падзякаваў.

— А свой адрас ці хатні тэлефон ты мне дасі? — спыталася Марына.

— Навошта? Я хачу спаць спакойна. Як што — звані на працу.

— Баязлівец няшчасны! — са злосцю сказала Марына. — Ён хоча спаць спакойна! Думаеш, каб я захацела, дык не знайшла б твайго логава? Знайшла б! Але шкода часу траціць на такое гэ...

— Не абражай гонару маткі і жанчыны сваімі грубымі намёкамі, тым болей перад дочкамі, калі ты не саромеешся мяне, — параіў Рамейка.

— Не перажывай за мяне, а тым болей за маіх дачок, яны ўжо не твае.

Рамейку ўзарвала:

— Яны мае такія ж, як і твае. I не прысвойвай таго, што табе не належыць. Каму я плачу аліменты? Табе ці ім, сваім дочкам?

— Гэта дэ юрэ, а дэ факта, фактычна — ужо не твае, як бы ты ні распінаўся. Прагуляў ты сваіх дачок, прагуляў сваю жонку, сумленне прагуляў, вось што страшна, спустошыў сваю душу. Мне вельмі хочацца, каб ты не наведваўся да нас, каб не раніў яшчэ кволых сэрцаў маіх дзяцей, хай яны жывуць спакойна. Вось што я хачу ад цябе.

— Калі ты так ставіш пытанне, дык перадамо ў суд, хай ён рашае. I ты застанешся з носам. Бо суд прысудзіць мне права мець сустрэчы са сваімі дочкамі...

— А як мае дочкі не захочуць з табою бачыцца? Ты думаў пра такі варыянт? — і Марына паказала рукою на адну, а потым на другую дачку, якія тым часам ласаваліся цукеркамі.

— Гэта ўжо ў іх трэба будзе спытаць, — адказаў Рамейка. — Як яны не захочуць — тады іншая рэч.

Я табе й кажу, што не захочуць! — стаяла на сваім Марына.

— А я думаю, што ад бацькі яны не адракуцца. Я буду разводзіцца з табою, а не з імі!

Гаварылі так, нібы дачок тут і не было, хоць, на добры лад, маглі б у іх пра ўсё спытаць і дарэмна не спрачацца. Але яны гэтага не рабілі, баючыся жорсткае праўды, якая магла б адкрыцца пры іх адказах, і раніла б або яго, або яе. А мо дочкі і не сказалі б праўды, баючыся помсты з матчынага боку. Урэшце, калі не помсты, то звычайнага ўціску, і гэта Рамейка адчуваў па паводзінах дачок, асабліва малодшай, якая не выказвала адкрыта сваіх адносінаў да яго і больш маўчала.

Ды Бог з імі, хай паводзяць сябе, як хочуць, хай думаюць, што хочуць, і нават гавораць тое, што думаюць, бо хіба ён можа ім забараніць? Яны ўжо скінулі з сябе нябачную яго ўладу над сабою, сталі падуладныя сваёй матцы. А хутка будуць глядзець не сваімі вачыма, а яе, і нават гаварыць стануць яе словамі. Мо нават і праўда, што не захочуць з ім сустракацца. Але калі ён не будзе да іх прыходзіць з пустымі рукамі, дык яны хоць трохі, а зменяць свой гнеў на літасць: дзеці ёсць дзеці. Ды і не такім ужо ён быў для іх благім бацькам, як цяпер малюе іх маці.

Нешта новае, мо нават забытае, улівалася ў яго душу, будзіла нейкія няясныя ўспаміны, звязаныя з яго сумесным з імі жыццём, ён міжволі мякчэў сэрцам, і прыхаваная злосць на жонку адступала далёка-далёка, засланяючыся вось гэтым сузіраннем сваіх родных істотаў, якім даў жыццё разам з іх маткаю. А цяпер яна хоча аддзяліць яго ад іх, адгарадзіць высокаю сцяною, зрабіць іх чужымі для яго. Рамейка ў гэта ніяк не мог паверыць, ён больш верыў у добрыя душы сваіх дачок: не можа такога быць, каб яны сталі чэрствымі, адвярнуліся, не прызналі за бацьку.

Рамейка апрануўся, развітаўся з усімі, пажадаў шчасця ў Новым годзе. Дзеці адказалі тым жа, Марына прамаўчала: твар яе заставаўся непранікнёны.

Сёння візіт яго быў удалы, так ён ацаніў яго сам сабе, ужо выйшаўшы з кватэры. Хоць балючыя моманты ўзнікалі, асабліва гутарка пра развод. Нейкае нялюдскае, халоднае слова, хоць да яго трэба прывыкаць, яно ўжо ўвойдзе ў тваю свядомасць, калі не ў слоўнік, будзе аддавацца болем у сэрцы. Ці думаў ты, Рамейка, што сутыкнешся з гэтым словам, як з ворагам на вузкай дарозе?

Вось і зіма прыйшла на зямлю — з белым снегам, з марозам, хоць яшчэ тыдзень назад таго снегу не было зусім, і ўсе ўжо змірыліся, што Новы год давядзецца сустракаць без снегу, з чорнаю дарогай пад нагамі. Зіма без снегу зусім не глядзіцца. У яе нават не верыцца, і адчуванне незадаволенасці, няскончанасці не пакідае чалавека ні хвіліну. Хочацца белае фарбы, каб усё стала чыстым, вясёлым і свежым, каб зямля адпачыла пад белаю пярынаю, паспала да вясны, набралася новай сілы і зноў давала людзям плён, квітнела і зелянела.

Рамейка ступаў асцярожна, але ўсё роўна спатыкаўся і ледзь не падаў — так было коўзка ісці па свежым утаптаным і зусім неглыбокім снезе. Божа мой, якія нядаўна былі зімы, калі гурбы намятала вышэй за чалавека, а цяпер нібы ў той галодны год, калі няма дажджоў, няма хлеба, няма шчасця, няма долі — як у той песні пяецца. Няўжо зямля ідзе ў нейкі тупік, з якога няма выйсця? Няўжо глабальнае пацяпленне сапраўды прывядзе да такіх зменаў у прыродзе, што чалавек не будзе ведаць, што рабіць і куды падзецца? I няўжо мы, што жывём сёння, будзем сведкамі і ўдзельнікамі ўсяго гэтага працэсу, які згубна адаб’ецца на нашым жыцці, на дабрабыце, і нашы дзеці і ўнукі зведаюць, паспытаюць нешта такое, што нам не снілася і ў страшным сне? Вось у нас пацяпленне, мала снегу, не было асенніх дажджоў, а ёсць жа мясціны на зямлі, якія заліваюць дажджы, якія засыпае снегам, якія спусташаюць марскія цунамі, выкліканыя землятрусамі; а ёсць жа краіны, якія прагнуць звычайнай вады, каб выжыць, каб не засохла расліннасць і не загінуў жывёльны свет. Нешта нядобрае робіцца на зямлі, нешта нялюдскае нас чакае.

Ідзе Новы год, заўтра людзі будуць яго сустракаць, радавацца і весяліцца. А Рамейка радавацца па-свойму і весяліцца — па-свойму. З аднаго боку яму будзе цёпла, а з другога — холадна, адно вока ў яго будзе смяяцца, другое — плакаць.

А на каго крыўдаваць, на каго скардзіцца? Няма на каго, а калі не шукаць далёка, то на самога сябе. З яго ўсё пачыналася, а потым пайшло-паехала, цяпер і не спыніш, як той камень з гары: толькі скрані яго, а потым ён і сам пакоціцца, і ўжо не стрымаеш яго, бо гэта сляпая сіла, якая падпарадкоўваецца толькі закону гравітацыі. Ды і ўвогуле, і жыццё здаецца звычайным і простым, калі ты стаіш да яго бокам, а калі цябе закруціць, калі панясе, аглушыць і агарошыць, толькі тады ты зразумееш, што такое жыццё ў яго натуральную велічыню, урэшце ў філасофскім, у касмічным маштабе, калі ты адчуеш сябе не толькі нейкаю адзінкаю праяўлення жыцця, а складнікам яго, без якога асобна не можаш існаваць, як і сусвет без цябе — таксама. Адзін чалавек — нішто, гэта травінка, пясчынка, якая сама па сабе нічога не значыць, хоць і кажуць, што чалавек — гэта цэлы кантынент. Ой, мусіць, не! Каб чалавек ды быў кантынентам, вунь ужо якія горы грамадзіліся б, дзе жывуць гэтыя чалавекі-кантыненты, што нельга было б і дыхнуць, і не размінуцца. А так яшчэ на зямлі не надта цесна, калі не лічыць вялікіх гарадоў-мурашнікаў, дзе сапраўды нельга размінуцца, каб не зачапіць падобнага да сябе, каб ён не глянуў на цябе як на недарэку і не сказаў з пагардаю: «Проснись, колхозник!» А ты, як аглушаны, не будзеш ведаць, што рабіць: лаяцца ці смяяцца ўслед крыўдзіцелю. Ён, бачыце, не «колхозник», ён «другой, еще неведомый избранник»... Ну як тут не станеш пасля гэтага нацыяналістам, не станеш любіць тое, што некаторыя тут топчуць і не прыглядаюцца, бо тое, што трапляе ім пад ногі, не мае ніякай цаны, бо яно чужое, набытае за нішто, якім можна толькі пагарджаць?..

Рамейка, ссаджаны з аблокаў на зямлю гэтымі абразлівымі словамі, раптам убачыў, дзе ён і куды мчыць: яму трэба дадому, да новага месца пражывання, а ён быў дома — ужо не дома, а ў гасцях. Вось як усё пераплялося — перакруцілася ў яго жыцці, што не ведаеш, дзе канчаткі, а дзе пачаткі.

Ды, урэшце, не перабольшвай, Рамейка, разбярэшся ты ў гэтым хітраспляценні, не так ужо ў цябе складана, як ты малюеш, бывае і горай. Дома, які яшчэ не паспеў стаць сваім, яго чакала Ларыса, Змітрака чамусьці яшчэ не было. Распрануўся, дастаў з партфеля ўсе закупы, зробленыя па дарозе, паставіў на кухонны стол.

— Дзе ты так доўга прападаў? — спыталася Ларыса з трывогаю ў голасе. Відаць, яна заўважыла, што ён нечым усхваляваны, што рухі яго рук не такія натуральныя, як звычайна, а трохі паскораныя, хапатлівыя, нібы некуды спяшаўся.

— Ведаеш, дзе я быў? Хадзіў па старых дарогах. Быў у дзяцей... Я ж табе казаў, што перад Новым годам зайду... Ну вось, занёс ім трохі цукерак, купіў кніжку пад назваю «Як быць прыгожай», яшчэ ўзяў пляшку віна. Мяне запрасілі за стол, выпілі трохі. Пагаварылі...

— Як, мірна? — зноў затурбавалася Ларыса.

— Часам мірна, часам рэзка, груба... Яна падала на развод...

— Вось як! I ты згадзіўся? — неяк недарэчы спыталася яна.

— А што? Усё роўна гэтым скончыцца, рана ці позна...

Яна ўздыхнула. Не зводзіла вачэй з яго твару, стараючыся прачытаць нешта, схаванае ад яе — ці моцна яму баліць такая навіна? Ці проста — ён гэтага чакаў, успрыняў як непазбежнасць? Відаць, у яе круціліся на языку якія пытанні, але маўчала, чакала, што загаворыць ён.

— Як і трэба было спадзявацца, — пасля паўзы пачаў Рамейка, — яна рашыла, што я не вярнуся і таму няма сэнсу цягнуць.

— Няўжо яна спадзявалася на прымірэнне? — не ўтрымалася Ларыса.

— Я не ўпэўнены, але адчувалася, што яна змяніла сваё рашэнне і думала, што можна пакінуць усё, як было... Але я не даў ёй гэтай надзеі, і яна падала на развод.

— А калі будзе суд? — Ларысу ўжо цікавілі дэталі.

— Недзе на пачатку года, хоць дакладна яшчэ невядома. Не трэба толькі надта браць да сэрца ўсё тое, што мяне чакае. Няхай я адзін буду перажываць, а навошта яшчэ і табе? Тым болей, што ты аднойчы ўжо прайшла праз гэты чысцец.

— Ой, я ніколі не забуду і нікому не пажадаю праз такое прайсці, — сказала Ларыса, гатовая, здаецца, заплакаць. — Але я потым адчула вялікую палёгку, глянула на свет і ўбачыла краскі, сонца, а дагэтуль усё ў мяне было як у тумане, у беспрасветнай цемры.

— Ну, у цябе было сваё, у мяне сваё, але гэта нялёгка даецца кожнаму, чыё сэрца адчувае не толькі свой боль, але і чужы. Таму — не давай сэрцу волю, прашу цябе.

— Добра, як ты можаш загадаць свайму сэрцу, а як я — не? — спыталася яна. — У мяне нейкая дзівацкая фантазія, якая працуе без перапынку, малюе ўсякае такое: часам нешта больш-менш рэальнае, а часам такое, што робіцца страшна... Раней я думала пра сваіх сыноў, пра сябе, цяпер ты пасяліўся ў маім сэрцы, у маіх думках, цяпер я ўжо за цябе баюся, дрыжу за кожны твой крок...

— Выходзіць, што я дадаў табе толькі клопату? — усміхнуўся ён.

— Не, я так не кажу, ты мне прынёс шмат радасці, я спазнала з табою шчасце кахання, прабач за шчырасць, а гэта нашмат больш і даражэй за тыя турботы, якія ты мне дадаў да маіх уласных. Я цяпер адчуваю сябе жанчынаю ў поўным сэнсе гэтага слова. Баюся казаць, але я, каб ты ведаў, шчаслівая...

Рамейка слухаў і радаваўся, чуючы такія словы, бо ён чуў іх упершыню ў жыцці, і дзіўна, што яна сказала іх яму так нечакана: не за бяседным сталом, не ў інтымным месцы, дзе-небудзь у ложку, а вось так, празаічна проста, на хаду, і чым гэта выклікана — цяжка сказаць. Мо нават тым, што ўпэўнілася: Рамейка яе не кіне, у яго хутка будзе развод з першаю жонкаю — і з усім яго ранейшым жыццём, што яны ўрэшце могуць жыць і будаваць сваё жыццё на новым месцы — трывала, шчасліва, надоўга.

Прапусціць міма вушэй такія яе словы было б проста злачынствам ці яшчэ чым горшым, таму ён сказаў — нават узнёсла:

— Любая Ларыска-Ірыска-Рыска, я слухаў твае словы, як музыку арганаў, як анёльскую песню з нябёсаў, я проста вырастаў у сваіх уласных вачах, што прынёс табе не толькі клопаты, але і радасць, і шчасце; вярнуў табе паўнату жыцця... Ведаеш, усё сказанае табою я магу павярнуць назад, сказаць пра цябе, што ты ўвайшла ў мае жыццё — нават уварвалася! — як асвяжальная бура-навальніца, якая сарвала з мяне старыя апраткі, якая амаладзіла мяне і надала новыя сілы... Прабач за высокія словы, але я не вінаваты, гэта ты дала такі штуршок, ты так нечакана для мяне раскрылася... I можа, нават добра, бо мы цяпер будзем ведаць, што мы адно для аднаго значым, і што мы павінны адно аднаго цаніць і ахоўваць, берагчы, каб ніякія злыя сілы не парушылі нашага шчасця.

Ён моцна абняў яе, прытуліў да грудзей і пацалаваў у вусны. Яна адказала яму такім жа доўгім пацалункам, яны ажно задыхнуліся, і каб не блізкая сцяна, да якое Рамейка прыхінуўся плячыма, дык мо і ўпалі б на падлогу.

26

З падзей пасля Новага года Рамейку запомніўся добра толькі развод. I хоць быў ён звычайнаю казённаю павіннасцю, якую трэба цярпліва перажыць, аднак моцна разануў па сэрцы. Позву ў суд атрымаў на рабоце, бо хатняга адрасу Марына так і не даведалася. Рамейку паклікалі да дырэктара Ткачука, і ён меў з Рамейкам нават доўгую гутарку. Дырэктар прызнаўся, што Марына прыходзіла на прыём, прыносіла пісьмовую скаргу на свайго мужа, але ён, Ткачук, угаварыў яе забраць паперу, каб не ствараць канцылярскай валакіты: трэба разглядаць, даваць адказ, рабіць нейкія аргвывады, а што можа зрабіць дырэктар свайму падначаленаму, калі той працуе нармальна, са сваімі абавязкамі спраўляецца? А што ў сям’і нейкія там непаладкі, то гэта ўжо не дырэктару разбірацца і рабіць аргвывады, хай гэта робіць суд ці якая іншая грамадская арганізацыя, хоць бы тыя прафсаюзы, паколькі Рамейка беспартыйны, і на партбюро яго не выклічаш.

Як між іншым, дырэктар сказаў, што ў той заяве былі і палітычныя, так сказаць, закіды ў яго бок: што выступае супраць лініі партыі ў нашым жыцці, што асуджае нацыянальную палітыку партыі, якая праводзіцца не ў інтарэсах беларускага народа — закрыццё беларускіх школаў, звужэнне сферы беларускай мовы ў ВНУ, малыя тыражы беларускіх выданняў і іншыя грахі. «Ты разумееш, — сказаў яму Ткачук даверліва, — што на такой аснове пры добрым жаданні можна змайстраваць нейкае такое судзілішча, нават зняць цябе з работы, але... я ёй кажу: а хто табе ці тваім дзецям будзе плаціць аліменты, ці зацікаўлена ты, каб твой былы муж стаў беспрацоўным? Калі ты і гатова яму помсціць за яго грахі, дык ці гэта ў інтарэсах тваіх дачок? Яна падумала і забрала заяву».

Дырэктар паспачуваў яму, сказаў напісаць заяву на грашовую дапамогу, паколькі ў яго сталі большыя выдаткі на сям’ю, цяпер ужо на дзве сям’і, распытаў пра яго цяперашні грамадзянскі стан: хто яна, ці ёсць у яе, у яго, жытло, хто яшчэ з ёю, якая ў яе зарплата... «Тым больш, пішы заяву на маё імя, дамо дапамогу», — сказаў у заключэнне.

I аддаў яму позву пад распіску, як важную дзяржаўную паперу. А Рамейка тым часам напісаў «слёзную» заяву на дапамогу і занёс дырэктару, хоць раней такіх папераў не даводзілася пісаць. А між іншым, чуў, што некаторыя «старыя члены партыі» такія заявы пішуць, і даволі часта.

...Праз тры дні ён паехаў у суд, які размяшчаўся ў канцы Лагойскага тракту, якраз той вуліцы, на якой яны з Марынай пачыналі сваё сямейнае жыццё на прыватнай кватэры. I вось цяпер па іроніі лёсу на гэтай вуліцы іх і разводзяць. Хто мог падумаць, што праз дваццаць гадоў яны стануць ворагамі? I хто ведае, мо каб Марына папрасіла яго пайсці на прымірэнне, мо і згадзіўся б. Але гэта магло быць толькі на пачатку, калі ён яшчэ жыў у інтэрнаце ў Арсеня Лісоўскага.

Суд праходзіў у невялікім доўгім пакоі, з састаўленымі сталамі, як для пасяджэнняў. Суддзя, салідны лысаваты мужчына з вусікамі, у чорным касцюме, без ніякіх адзнакаў прыналежнасці да юрыдычнага корпусу, запрасіў іх садзіцца. Яны, Рамейка і Марына, селі на адной лаўцы, але трохі воддаль адно ад аднаго. Яны нават не распраналіся, Рамейка трымаў у руцэ свой партфель і шапку пад андатру.

У канцы сталоў сядзела маладая русавалосая дзяўчына перад друкарскаю машынкай, побач ляжалі папкі з паперамі.

Усе размовы вяліся на рускай мове. Суддзя, перш чым перайсці да сутнасці справы, спытаўся спачатку ў Марыны, а потым у яго амаль адно і тое ж: ці не перадумала пазоўніца і ці не хоча яна забраць сваю заяву аб скасаванні шлюбу, а ў яго: ці хоча ён прымірэння з жонкаю без усякіх папярэдніх умоваў?

Марына-пазоўніца адказала катэгарычна і коратка: заявы не забірае.

Рамейка адказаў, што прымірэння быць не можа, бо ў яго ўжо намячаецца новая сям’я.

Суддзя выказаў шкадаванне, што распадаецца яшчэ адна савецкая сям’я, дзеці пры жывым бацьку становяцца сіротамі. Але сказана гэта было як між іншым. Вярнуўшыся да заявы і зачытаўшы яе поўнасцю, ён сказаў, што суд выносіць пастанову скасаваць шлюб, і зачытаў яе, а сакратар-машыністка ў гэты час нешта запісвала. Потым яна паставіла час і дату ў іхніх позвах, паставіла штамп і вярнула ім, сказаўшы, што гэта для справаздачы на працы. Назвала і суму, якую павінны заплаціць ў бліжэйшы час, і яна аказалася не такою ўжо і малою — няйначай, для таго, каб менш было разводаў.

І вось яны выйшлі з пакоя, ужо не мужам і жонкай, якімі сюды заходзілі, а чужымі людзьмі. I пайшлі па розных дарогах, нават не развітаўшыся — сапраўды, як чужыя: яна скіравала да блізкага аўтобуснага прыпынку, а ён надумаў трохі прайсціся, каб пабыць аднаму. Што ж адбылося? Хто ў выйгрышы, хто перамог? Здаецца, тут пераможцаў не было, відавочнымі аказваліся толькі страты. Захацелася нават заплакаць... Гэтулькі гадоў разам, плячо ў плячо — і вось вынік намаганняў... Няўжо вінаваты ён, што не кахаў яе да глыбіні душы, да ачмурэння і адурэння, як любяць маладыя закаханыя хлопцы, а любіў як жанчыну, як маці яго, іхніх, дзяцей, як гаспадыню, якая шануе парадак у хаце і якая не падвядзе, а ў цяжкую хвіліну падставіць плячо.

Няўжо такія яго адносіны наводзілі яе на падазрэнне, што ён няверны муж, што бегае да другіх? Яна хацела панаваць у яго душы адна, поўнасцю, і каб ніколі нікога там больш не было і блізка. Саперніц не пераносіла, і нават яго жарты ў кампаніі яна ўспрымала як абразу свайго гонару і потым папракала яго ў непрыстойных паводзінах, хоць ён лічыў, што абняць жанчыну ў падвяселенай кампаніі, сказаць ёй камплімент за бяседным стадом ці ў танцы пад радыёлу — гэта нармальна, і ніякага граху тут няма, бо весяліцца трэба не толькі самому, але і весяліць кампанію, калі гэта ўдаецца...

Яны не раз пачыналі спрэчкі, абмяркоўваючы кодэкс паводзінаў мужчыны і жанчыны, і яна лічыла, што жанчына павінна іграць першую скрыпку ў кампаніі, як і ў жыцці, у той час як Рамейка даказваў на фактах, што празмерная эмансіпацыя жанчыны прыніжае мужчыну, робіць яго ў сям’і даставалам, цяглаваю сілай, паслухмяным папіхайлам, а не гаспадаром, як належыць таму быць у прыстойнай сучаснай сям’і. Вось чаму ў нас шмат разводаў — бо мужчыны ўцякаюць ад сямейнага дэспатызму жонак, шукаюць сабе раўнапраўнага партнёра, а не верхавода, сямейнага начальніка. Начальнікі абрыдлі і на працы, а тут яшчэ дома...

Усе дваццаць гадоў, пражытых разам, Рамейка адчуваў на сваей шыі яе руку, і ўвесь час хацеў скінуць, за што і пачыналіся спрэчкі, а нават і сваркі: што ён не слухае яе, гаспадыню, што гаворыць не тое і робіць не так, як ёй хацелася б, нібы ён не мае права вырашаць свае праблемы па-свойму, так, як лічыў патрэбным, а не па яе падказцы.

Гэты пастаянны недавер, які паступова ператварыўся ў халоднасць, фрыгіднасць, як кажуць медыкі, прывёў да таго, што Рамейка аднойчы вырваўся з жорсткіх рамак сямейнага кодэксу і звярнуў налева, выпадкова звязаўся з Варанчак, але хутка расчараваўся. Нечакана для сябе ён убачыў, спаткаў тую жанчыну, якая адразу кінулася ў вочы і пранікла ў душу, не пакінуўшы там вольнага месца. Можа, гэта яго лёс? Мо гэта іх агульны лёс? Невядома, жыццё пакажа... Вось ужо ў яго за плячыма немалы кавалак дарогі, адмеранай Усявышнім, ён прайшюў яе сумленна, і каб не хваравіты недавер блізкага чалавека да яго асобы, мо не было б сёння гэтага недарэчнага суду, які разарваў па жывым іх звязкі і сказаў: вы вольныя адно ад другога.

Яна вольная, хай робіць, што хоча. Разняволіла і яго, скінула руку з яго шыі, і цяпер тая перастане смылець.

Ён стаў параўноўваць Марыну з Ларысай, бачыў іх вялікую розніцу і знаходзіў нешта агульнае. Розніца іх была ў сацыяльным паходжанні, у выхаванні, у светапоглядзе — тут яны былі розныя, і Марына ў гэтым плане была яму бліжэй, бо і ён сам з сялян — па паходжанні і па складзе душы і розуму, ён любіў вёску, зямлю, хоць уцёк ад яе, як цяпер кажуць, у горад, на лёгкі хлеб. Не ад вёскі ўцякаў, а проста пайшоў вучыцца, каб дасягнуць нечага лепшага, чым мелі бацькі, якія не бачылі свету за беднасцю, за працай ад цямна да цямна, працай, якая прыносіла як самае большае — кавалак хлеба, каб можна было пракарміць сябе і гадаваць дзяцей. Рамейка, іх сын і брат, хацеў вырвацца з гэтай беднасці, жыць іншым жыццём, нейкім больш узнёслым і чалавечным. З іх дапамогай, бацькоў і сёстраў, скончыў інстытут і мо нават зусім выпадкова застаўся ў горадзе, пайшоў па выдавецкай справе, стаў рэдактарам, зблізіўся з літаратурнымі коламі, сам пачаў перакладаць з польскай мовы, якую ён ведаў яшчэ са школы. Ён стаў інтэлігентам, але ў душы не лічыў, што заслугоўвае насіць такое найменне, хоць быў даволі начытаны, трохі ведаў нямецкую і французскую мовы, любіў лаціну, заўсёды цікавіўся вершамі, часам сам іх пісаў, але нікому не паказваў, лічыў слабымі. Ды і характарам ён быў памяркоўны, хоць не цярпеў нахабнікаў, грубіянаў і прайдзісветаў, не баяўся заступіцца за слабога і, калі трэба, мог пастаяць за праўду і справядлівасць.

Мо гэтым і падабаўся Марыне, і яна яго «цярпела» роўна дваццаць гадоў, пакуль «не выйшаў з-пад кантролю», як тая непаслухмяная ракета, якая ляціць не туды, куды яе накіравалі.

Ларыса Ланеўская была дзіцем інтэлігентаў, яна і сама была інтэлігентка, хоць не ўзляцела высока з-за нейкіх сямейных непаладкаў, а займала нізавое ці сярэдняе месца ў медыцыне, як спецыяліст была на добрым узроўні, сваю справу ведала і рабіла прафесіянальна, да сваіх хворых адносілася шчыра, з душою, і яны яе любілі і шанавалі, надзяляючы за гэта ўсялякімі падарункамі — ад цукерак і кветак да ўсякіх там вазаў, чайнікаў і нават сервізаў. А некаторыя безнадзейна хворыя, на якіх дактары ўжо махнулі рукою, трапляючы пад яе пільны нагляд, вярталіся да нармальнага жыцця і потым яшчэ доўга перадавалі-перасылалі з вёсак свае сялянскія падарункі: сушаныя баравікі, вэнджаную сялянскую кілбасу, лясныя арэхі.

А як жанчына, як жанчына... Ён нікому пра гэта не скажа, але ён знайшоў, адкрыў у ёй тое, што доўга шукае мужчына і часам так і не знаходзіць, — знайшоў сапраўднае, шчырае каханне, адпаведнасць цела і душы, калі тое, што ў табе, поўнасцю зліваецца з тым, што ў ёй, і разам яны ўтвараюць нейкі маналіт, які не распадзецца ніколі, покуль побач, покуль разам ідуць па жыцці. Яна была для яго самая прыгожая, самая жаданая і дарагая. Нібы ён апынуўся на бязлюдным востраве, дзе ні жывое душы, а тут раптам з вады выходзіць русалка-красуня, кідаецца на шыю і кажа, што шукала яго ўсё жыццё — і вось нарэшце знайшла! I што стала шчаслівая, як ніхто ў свеце, і хоча, каб і ён быў шчаслівы з ёю, каб кахаў шчыра і моцна, як яна яго... Гэта было нешта падобнае на залаты сон, бо каб каму сказаць, што гэта ява, ніхто не паверыў бы і нават пасмяяўся б з яго немужчынскіх фантазій, бо такога не бывае нідзе і ніколі.

Аднак жа... Такое з ім здарылася, і ажно на пяцідзесятым годзе жыцця... Бог ты мой! Ці думаў ты, Рамейка, пра такое, ці гадаў, ці сніў?..

Ён ачнуўся ад сваіх думак зусім нечакана, бо ўбачыў перад сабою высокі дом, вельмі падобны да таго, у якім жыў нядаўна, і нават той першы, а праўдзівей, апошні пад’езд, у які збіраўся заходзіць.

Ды што гэта такое? Ён апынуўся перад тым домам, з якога пайшоў ужо месяц ці болей, і які ўжо не яго, і ўсё тут не яго, а вось жа ногі самі вялі сюды — і прывялі, не памыліліся.

Як аглушаны, ён стаяў ля пад’езда, не ведаючы, што рабіць і куды ісці: на старую кватэру ці на працу, бо абед ужо скончыўся, трэба зайсці і сказаць, што ён быў у судзе, і паказаць позву, дзе адзначана, што знаходзіўся там ад такой да такой гадзіны. Усё, як патрабуе канцылярыя...

За плячыма пачуліся крокі, ён азірнуўся — проста на яго ішла Марына ў сваім зелянцовым паліто з чорным каракулевым каўняром, з сумкаю, відаць, нечым напакаванаю. Ён пешкі апярэдзіў яе, значыць, яна заходзіла ў краму...

— Што ты тут забыўся? — халодным голасам спыталася яна.

— Цябе забыўся, — міжволі сарвалася ў яго з языка. — Нейкая ты, як хворая...

— Не трэба мне твайго спачування... Пашкадаваў воўк кабылу... Радуйся, што маеш свайго доктара. Яна цябе абмалодзіць, стрыножыць... Не будзеш бегаць па бабах, як пры мне... Ідзі адгэтуль, бачыць цябе не магу...

I праз хвіліну знікла ў пад’ездзе, а ён пастаяў, як прымёрзлы нагамі да снегу, з цяжкасцю зрушыў з месца і пайшоў па дарозе, якая раней вадзіла яго на працу. Павяла і цяпер, але цяпер ён ішоў ужо нейкі не той, што хадзіў месяц ці болей назад. З сённяшняга дня ён тут ужо чужы, хоць яшчэ і прыпісаны да гэтага дома, да гэтай кватэры. Усе яго дарогі будуць весці на поўдзень ад праспекта, як вадзілі нядаўна на поўнач. Гэта быў яго квартал, тут ён хадзіў нямала, днямі і начамі, часам вяртаўся з мужчынскай кампаніі добра падпіты, жонка не спала, чакала, перажывала... Трэба і сёння напіцца, каб свет перавярнуўся дагары нагамі, хоць ён і так апошнім часам у яго галаве зусім перавернуты, нейкі як скасабочаны, не такі, як быў некалькі дзён назад. Усяго некалькі дзён, як перамяніўся свет. Ужо сёння Марына глядзела на яго як на чужога, і ён сам глянуў на яе нейкімі новымі, чужымі вачыма, і не ўбачыў у ёй таго кепскага, якое бачыў яшчэ зусім нядаўна. Мо ўпершыню шчыра пашкадаваў яе, што застаецца адна, без ніякай падтрымкі збоку, што ў яе не застаецца заплечча, якое яна мела ў яго асобе, хоць не надта трывалага, як ёй здавалася, аднак жа яно было, яна пачувала сябе ў сто разоў лепей, чым гэта будзе сёння, хоць яна казырыцца, не шкадуе страчанай раўнавагі.

Але яна яе хутка адчуе, хай не выдае сябе за разумніцу, якая робіць толькі правільна і ніколі не памыляецца. Сёння, відаць, ты застанешся ў пройгрышы, хоць дзеці твае і будуць мець нейкія там аліменты. Але яны таксама страцяць апору — свайго бацьку, хоць ён мо і не быў такі, як ім хацелася б, але ўсё ж — бацька...

Вось для іх свет перавернецца, пераменіцца, яны хутка гэта адчуюць, і адчуюць нашмат вастрэй, больш балюча і горка, чым іх бацькі, бо бацькі ўжо бітыя-абабітыя жыццём, у іх тоўстая скура, а яны толькі кволыя птушаняткі, якія яшчэ не былі пад сіберным ветрам, не траплялі пад грымотную навальніцу, не падалі знясіленыя ад смагі, не ўмываліся потам і слязьмі...

Урэшце ён у Доме друку, заходзіць на чацвёрты паверх, у свой кабінет. Ван Ваныч падымае галаву ад рукапісу, глядзіць на яго, пытае:

— Дзе прападаеш? Аўтары абрываюць тэлефон.

— Пачакаюць... Я толькі што з суда. Каб ты ведаў, я ўжо развёўся, чаго табе не жадаю. Цяжкая працэдура, здурэць можна.

Чамусьці ён сёння гаварыў у нейкім нязвыклым для сябе ключы ці танальнасці і нават не пазнаваў сябе, бо Ван Ваныч не выклікаў у яго сімпатыі, а сёння ён гаварыў з ім як з сябрам, з даверам, як бы чакаючы нават спагады. А з якой такой рацыі, ён і сам не ведаў.

— Віншую, — сказаў Ван Ваныч і ўсміхнуўся неяк шматзначна — ці то з ухвалай, ці асуджэннем, не разабраць, — ты смелы чалавек, я не змог бы. Часам, як пасварышся з жонкаю, дык думаеш: кінуў бы я цябе да д’ябла, але дзе лепшую знайду, каб цярпела такога паразіта, як я? Не знойдзеш ва ўсім Мінску. На якую ноч, на дзве — і ўсё, вымятайся, ідзі да свае старое качаргі А ты асмеліўся, малайчына.

— Знайшоў за што хваліць! — не згадзіўся з ім Рамейка. — Тут вялікай адвагі не трэба. Пару разоў пагарэў — і сама сказала: выбірайся, каб я цябе не бачыла. Што мне заставалася рабіць? А потым і заяву падала на развод. Вось нас і развялі сёння. Мо возьмем па шклянцы сухача?

— Прапанова жалезная, але якраз іду да аднаго чалавека па важнай справе, а ён не любіць, калі ад каго нясе сівухай, цярпець не можа. Таму павінен адмовіцца, хоць і хацелася б падтрымаць...

Рамейка зразумеў, што Ван Ваныч нешта хітруе, але не стаў дабівацца праўды: будзем верыць табе, шаноўны. І сказаў:

— Шкода, вельмі шкода. А мне так хацелася напіцца! Каб аж зямля пад нагамі гайдалася, каб уставала дыба і біла па мордзе. Было ў цябе такое?

— У мяне пару разоў было, як яшчэ не ўмеў піць, — адказаў Ван Ваныч. — А потым неяк прыстасаваўся, прывык, адным словам. Зямля на месцы, а вось дарога часам улукаткі ходзіць, калдобін шмат, можна і загрымець.

— Практыка — вялікая сіла, — згадзіўся Рамейка, — на ёй уся тэорыя трымаецца... Схаджу я да загадчыка, трэба аддаць позву ў суд, каб ведаў, дзе я бадзяўся.

I ён выйшаў з пакоя. У кабінеце загадчыка стаяла некалькі сталоў, за імі сядзелі рэдактары, а яго масіўны двухтумбавы стол яшчэ старое мадэлі размяшчаўся ў цэнтры. Рамейка павітаўся, падышоў да стала загадчыка Калядзіча, які глянуў на яго неяк падазрона, і спытаўся:

— Дзе гэта пан Рамейка зранку прападае?

Калядзіч быў мажны, лысы, ужо ў гадах, мужчына, ветэран вайны, разумны чалавек, але не надта падкаваны ў рэдактарскай справе, хоць з людзьмі ўмеў абыходзіцца і за гэта яго паважалі.

— Ды хадзіў у адну не надта прэстыжную ўстанову, у якую ходзяць не па сваёй ахвоце. Вось падзівіцеся, для справаздачы. — I падаў Калядзічу сваю позву ў суд з адзнакаю — калі і ў колькі...

Той з цікавасцю ўзяў паперу, прабег вачыма.

— Не судзіце, ды не судзімы будзеце... Хто сказаў? — Ён звярнуўся да ўсіх, хто сядзеў у кабінеце: дзвюх жанчын і аднаго мужчыны сярэдніх гадоў. Яны маўчалі, і ён сказаў з папрокам: — Трэба чытаць Евангелле, сам Хрыстос сказаў такія залатыя словы. Але гэта між іншым... А што ты рабіў у тым судзе? За сведку быў? — спытаўся ўжо ў Рамейкі.

— Каб жа... Яшчэ горш — быў адказчыкам.

I ўсе галовы павярнуліся да яго, а загадчык зноў спытаўся:

— За што ж ты там адказваў і перад кім? Прабач, што я так цябе дапытваю, але ж цікава ведаць.

— Ды не сакрэт, шыла ў мяшку не ўтоіш. Жонка падала на развод. Вось нас і разводзілі.

— Вось яно што! — усклікнуў Калядзіч. — Я чуў краем вуха, што ў цябе нешта там з жонкаю, але падумаў, што байкі. Ажно ж у ціхім балоце чэрці водзяцца. Ці не так?

— Выходзіць, што так...

Рамейка рабіў выгляд, нібы гэта для яго ўжо ў мінулым, ён перажыў сваю драму і супакоіўся, а напраўду на душы было мутарна, сэрца працавала на павышаных абаротах, узняўся ціск — ажно стукала ў скронях.

— Але ж і прычына была? — не адставаў загадчык.

— Як вам сказаць? У жонкі прычына заўсёды знойдзецца. Хіба хто ад гэтага застрахаваны? Грахі былі, тут нічога не папішаш. Але ж, як вы сказалі, не судзіце, ды не судзімы будзеце... А яна вельмі строга судзіла... Вось і вынік. Па заслугах аплата...

— Спачуваю табе, пане Рамейка, спачуваю. Нялёгка рваць па-жывому, — сумна сказаў Калядзіч. Задумаўся, а потым як ачнуўся: — Слухай, схадзі ў бухгалтэрыю, там у цябе нешта хацелі спытаць.

— Дзякуй за спачуванне... Зайду ў бухгалтэрыю, — сказаў Рамейка і выйшаў з рэдакцыі, кіруючыся ў бухгалтэрыю.

Бухгалтэрыя займала вялізны пакой з некалькімі вокнамі, тут сядзела мо з дзесятак падліковых работнікаў, усе нешта шукалі ў сваіх паперах, ляскалі на лічыльніках, некаторыя карысталіся калькулятарамі — пераважна маладыя і сярэдняга веку жанчыны, і нейкія як на падбор прывабныя, чаго Рамейка дагэтуль неяк не заўважаў.

Яго і паклікала адна такая жанчына, касірка Геня, грудастая, поўная кабета перадпенсійнага ўзросту, прыемная з твару і гаваркая:

— Добра, што вы зайшлі, я вас шукала, — сказала яна Рамейку. — Вы ж ведаеце, вам дапамога. Дырэктар не паскупіўся, пару акладаў загадаў налічыць. На цяперашні час будзе вам сякая-такая падтрымка.

— Шчыра дзякую — яму і вам усім, гэта сапраўды мне добрая падтрымка штаноў, як цяпер кажуць, — з вымучанаю ўсмешкаю сказаў Рамейка. — З мяне цукеркі.

— Што вы, якія цукеркі? — адмахнулася Геня. — Лепш купіце цукерак сваім дочкам, якія цяпер засталіся, прабачце, без бацькі... без вас, — паправілася яна і стала лічыць яму грошы.

У Рамейкі ўзнікала нейкае асаблівае адчуванне, калі атрымліваў грошы. Нельга сказаць, што грошы ён ужо так любіў, што гатовы быў з-за іх на ўсё, але чамусьці яны мелі над ім нейкую гіпнатычную сілу, свет звужаўся для яго вось да гэтага моманту: падліку-разліку, роспісу ў ведамасці, на цэтліку, дзе была пазначана сума, якую трэба напісаць пропісам, каб ніхто не мог яе падрабіць, перайначыць. Нешта падобнае на транс цягнулася нядоўга, і каб праз пяць хвілін у яго спыталіся, колькі яму далі тых грошай, ён не сказаў бы, бо не запомніў. Звычайна рукі ў яго не трымцелі, а ў такой вось сітуацыі ён адчуваў сябе няпэўна, нібы ў ім нешта разбалансавалася і праз рукі ў яго прайшоў нейкі таемны пульс — і яны сталі нейкія як бы непадуладныя, нейкія як не свае. Разумеў, што рукі тут не пры чым, што ўсё ідзе ад сэрца, а калі бліжэй — то ад галавы, якая праз вочы ўсё бачыць, усё фіксуе і робіць свае заключэнні.

Вось грошы... Ад іх шмат што залежыць... Ты іх шмат ніколі не меў — ну як пражытачны мінімум... Менавіта яны яго і гіпнатызавалі, на чужыя глядзеў спакойна, як на звычайную рэч, як на паперу, бо чужое — гэта не тваё, мо яно каго і будзе хваляваць. Мо тых людзей, якія маюць дачыненне да фінансаў па сваёй рабоце, яны закранаюць глыбей, бо нездарма некаторыя з іх трацяць розум і кантроль над сабою, уцякаючы з ношкаю ў колькі мільёнаў і прападаюць бясследна. А колькі крадуць невялікімі сумамі, выцягваючы з пачкі адну-дзве купюркі, і пападаюцца, трапляюць за краты... Увогуле, грошы — вялікая магічная сіла, як разбуральная, так і стваральная. З-за іх шмат гора і крыві на зямлі, але без іх не робіцца і нічога добрага, што акружае чалавека. Не трэба мільёнаў, хай будуць сотні, ну тысячы... Мільёны — гэта ўжо выбуховая сіла, яна можа выклікаць вялікія зрухі ў грамадстве. Мільёны павінны заставацца пад пільным кантролем, як атамныя бомбы...

— Распісаліся? Пастаўце дату, вось тут, — папрасіла Геня.

Рукі дрыжэлі, і дата атрымалася нязграбная, хоць почырк у яго быў нармальны, роўны і чытэльны, але — у нармальных умовах. А сёння ён атрымліваў грашовую дапамогу. Як які інвалід, як пенсіянер... Нешта пра такое не думалася. Не рабаваў жа ён бедных, не абіраў слабых. Ненажэрная дзяржава дала яму адзін раз нейкія капейкі — у выглядзе вось гэтай дапамогі. У яго ж ёсць зарплата, пражытачны мінімум... Колькі там капеек дае нам дзяржава з заробленага намі рубля? Здаецца, восем капеек. Ну, мо пятнаццаць, не больш. I яна не саромеецца нас абдзіраць, бо яна бяздушная. Яна абдзірае нас вось такіх, як мы самі, як гэтая таўсматая Геня, якая налічыла яму дзве яго месячныя зарплаты і думае, што ён будзе вунь які рады і ўдзячны дзяржаве. А дзяржава ад гэтага не збяднее, нават не адчуе такое страты, бо дзень і ноч, бесперапынку, бярэ з нас, як ваду з калодзежа, наш запрацаваны рубель, а дае, пакідае капейкі.

Мала таго, што рукі ў Рамейкі трымцелі, яны сталі яшчэ і потныя. Сунуў грошы ў кішэню пінжака, сказаў «дзякуй» і, ледзь стрымліваючы сябе, каб не пабегчы, выскачыў з бухгалтэрыі. У яго цэлая кішэня грошай! Гэта вунь якая падпора на яго беднасць! Дзякаваць Богу, дзякаваць Богу! I дырэктару таксама... Ларыса ўзрадуецца. Для яе, ды і для яго, гэта вялікія грошы.

Бо справа, урэшце, не ў грашах, а ў іх колькасці, — сказаў адзін мудрэц. I спрачацца з ім не мае сэнсу.

27

Для Рамейкі час пайшоў трохі хутчэй, неяк улягліся яго беды-напасці, пахмурнае неба праяснела, і вось ужо вясна на дварэ. Яна сёлета ўдалася надта ранняя, але яна не цешыць селяніна, бо ён добра ведае, што ранняя вясна не заўсёды разумная, бо сакавік-красавік можа быць цёплы, а май халодны, з замаразкамі і снегам замест дажджу. Але для жыхароў горада не так важна, калі вясною замаразкі, ім абы цяпер добра і цёпла. Хоць чалавек вясковай загартоўкі такія змены-перамены будзе заўважаць да канца, і яны яго не перастануць трывожыць і турбаваць, весяліць ці засмучаць. Да такой катэгорыі гараджан залічваў сябе і Рамейка. Яму было важна, як сёння зайшло сонца і які заўтра можа надарыцца дзень. Калі сонца садзілася за сценку, можна чакаць непагоды, можа, і дажджу. Калі неба на даляглядзе да канца заставалася яснае, а захад чысты і сонца як закацілася за зямлю — чакай добрае пагоды!

Сёння ён ішоў на працу пешкі, устаў рана, разам з Ларысаю, ёй трэба раней на гадзіну, чым яму, яна паехала, а ён дыбаў сабе памалу — рашыў прагуляцца. У кіёску купіў пару газет, нават маскоўскую «Літаратурку», часам можа трапіцца што цікавае.

Думкі круціліся вакол апошняе падзеі — разводу, уся нерватропка, з ім звязаная, перажыванні Марыны і Ларысы, хоць яны ўспрынялі гэтую падзею кожная па-свойму, але ўсё роўна цяжка і балюча. Рамейка вярнуў Марыне пазычаныя грошы, яшчэ аплаціў судовыя расходы, якія яна панесла, паколькі ўзбуджала судовую справу. Так што душою і сумленнем Рамейка адчуваў сябе чыстым перад ёю, а яна сама можа па-ранейшаму лічыць яго сваім ворагам, Бог ёй суддзя.

З самага ранку, як толькі ўстаў, яго турбаваў сон, які прысніўся пад раніцу. Была ў Марыны фатаграфія мо якой дзесяцігадовай даўнасці: людная вуліца, дэманстрацыя недзе на Першага мая, іх выдавецкія работнікі ідуць групай, нават не ідуць, а спыніліся, чакаюць свае чаргі, і вось яна, Марына, побач са сваімі сяброўкамі па працы, усміхаецца ў аб’ектыў, як бы нават падміргвае адным вокам. У капялюшыку з кароткімі палямі, у асеннім паліто, з сумачкаю на руцэ. I вось гэтая фатаграфія нібы ажыла, людзі заварушыліся, загаварылі, сярод іх апынуўся і ён, Рамейка, і зусім блізка ад Марыны. I тут яна раптам працягвае руку і хоча нешта перадаць некаму побач з ім, але Рамейка пераймае яе руку і забірае... два курыныя яйкі, невялічкія, і адно як разбітае, на шкарлупіне відаць густы празрысты бялок. Рамейка неяк механічна, не падумаўшы, кідае гэтыя яйкі сабе ў рот, нібы нават перажоўвае, чуе на языку прэсны смак сырога бялка — і праглытвае ўсё адным махам, нібы тых яек і не было.

I на гэтым сон абарваўся, усё прапала...

Цяпер ён ішоў і думаў, што азначае гэты сон, перабіраў дэталі, але нічога не мог разгадаць, нічога прачытаць: усё было зашыфравана. Што сімвалізуюць два яйкі, якія Марына хацела некаму перадаць? Каму — ён не бачыў, гэта было як за кадрам, але адчувалася, што яе рука была нацэлена на некага, хто стаяў побач з Рамейкам, ён спрытна перахапіў яе руку, якая сама аддала яму тыя два яйкі. I чаму ён іх праглынуў — што гэта азначае? Няўжо тое, што Марына хацела некаму даручыць дачок, іх дачок, а ён перахапіў, не даў таму, чужому, а адправіў у сваё нутро, як бы прысвоіў, прысабечыў. I смак адчуў звычайны: ні салёны, ні кіслы, ні горкі, а проста смак сырога курынага бялка. Яшчэ пытанне: чаму яна перадавала некаму там невядомаму тое, што належала ёй, што сімвалізуе дачок? А сама што, не хоча ці не можа імі займацца? Тут нешта ёсць, вось толькі што?

А ўрэшце — што тут гадаць, ламаць галаву, шукаць нечага рэальнага? Ці мала што можа прысніцца чалавеку? Хоць Рамейка верыў, што сны бываюць прарочыя, што яны збываюцца і разгадваюцца проста, але такое бывае рэдка. Сённяшні яго сон, палічыў Рамейка, не належаў да такой катэгорыі. Два яйкі ў рот — і нават не папярхнуўся! Паспрабуй такое паўтарыць наяве — і я пагляджу, які ты будзеш спрытны. Тут цыркач мо не справіцца, а не нейкі там не трэніраваны Рамейка. Смех, дый годзе... Але чаго яму прыснілася тая фатаграфія? I як яна ажыла? Тут ужо не да смеху, тут нешта ёсць, але ён тупіца, не можа знайсці разгадкі, не хапае глуздоў, каб за гэтым сімвалам убачыць нешта рэальнае. Што, што рэальнае тут можна ўбачыць? Дайце хоць нітачку, за якую трэба пацягнуць, каб разблытаць усю заблытанасць таго матка ці клубка. Дзе тая нітачка, як яе знайсці?

Рамейка адамкнуў свой пакой, сеў за стол, паклаў газеты, дастаў рукапіс, які будзе чытаць сёння, а зараз можна пазнаёміцца з прэсаю, што яна нам добрага раскажа... Пятніца, дваццаць дзевятага красавіка, праз тры дні свята Першамая. Перадсвяточныя лозунгі... Дагонім і перагонім... Пасеем... — і ўжо пазначана, колькі збяром з гектара...

Раптоўна расчыніліся дзверы, зайшлі два маладыя мужчыны, добра апранутыя, пад гальштукамі, чамусьці не павіталіся.

— Вы Рамейка? — спытаўся адзін з іх, трохі вышэйшы.

— Я, — адказаў. — А што вы хацелі?

— Мы з «Ураджаю»... Каб вы ведалі... Ваша жонка Марына памерла... Сёння ноччу...

Рамейка сядзеў, аглушаны навіною, як громам. «Божа, што ж гэта робіцца? За якія грахі ты так караеш мяне?» — хацелася крыкнуць, спытаць.

— Як жа так? Яна ж не хварэла, — сказаў, як у сваё апраўданне, нейкім чужым голасам.

— А вось жа... Сардэчны прыступ... «Хуткая» прыехала позна, — сказаў другі, трохі ніжэйшы ростам, светлавалосы. — Цяпер галоўнае — паніхіда. Сёння пятніца, заўтра трэба ўсё закругліць, вы самі разумееце... Паколькі яна наш работнік, мы бяром арганізацыйную частку на сябе.

— А што я... што мне застаецца? — спытаўся Рамейка.

— Вы павінны даставіць цела нябожчыцы ў морг, на медэкспертызу. Адтуль прыйдзе спецыяльная машына... Гэта на Свярдлова...

— Значыць, я паеду да яе на кватэру, буду чакаць машыну, — сказаў у адказ. Устаў за сталом, але тут жа сеў — ногі не трымалі.

Хлопцы пакінулі яму пару тэлефонных нумароў і пайшлі. А Рамейка як не сваёю рукою напісаў запіску і паклаў на стале ў Ван Ваныча і ўжо збіраўся выходзіць з кабінета, як заявіўся сам Ван Ваныч уласнаю персонай, павітаўся, убачыў Рамейкаву запіску і, прачытаўшы, спытаўся:

— Што там у цябе зноў?

— Непрыемнасці... Потым раскажу. Тэрмінова паклікалі...

— Непрыемнасці... Калі яны ўжо скончацца? — сказаў Ван Ваныч.

Рамейка пачуў гэтыя словы ўжо зачыняючы дзверы. Сапраўды, калі яны скончацца? Ці не разам з намі? Вось у Марыны скончыліся, яна ўжо супакоілася і недзе там дома ў пасцелі ляжыць спакойна...

На аўтобус ён не садзіўся, захацеў прайсціся, асэнсаваць падзею, падумаць, а што ж адбылося? Хто вінаваты — першае пытанне. Канечне ж ён, Рамейка, усе так скажуць: давёў да сардэчнага прыступу. Быў нягоднікам, распуснікам, жонкі не шанаваў, не шкадаваў, яна пакутавала, перажывала — і вось сэрца не вытрымала, спынілася. Дзеці засталіся сіротамі: адна студэнтка, другая яшчэ школьніца. Хто іх цяпер дагледзіць, выведзе ў людзі? Можа, мачыха? Чакай, яна дагледзіць, яна выведзе...

Рамейка ўзняўся на дзевяты паверх, хацеў пазваніць, але ўбачыў, што дзверы прачынены. Увайшоў у прыхожую, зняў плашч і берэт, павесіў на вешалку. З вялікага пакоя насупраць выйшла маладая суседка Жэня, кіўнула яму галавою, выказала спачуванне.

— А «хуткая» спазнілася на пяць хвілін, яе ўжо не было жывое, што ні рабілі, — скончыла яна свой аповед пра няшчасце.

Яна першая, а Рамейка за ёю зайшлі ў пакой справа. Вялікае акно з поўдня было завешана, апроч шторы, яшчэ і сіняю, у дробную клетачку, дзяружкаю, але святло пранікала ў пакой і ўсё было добра відаць. На вузкім ложку пры сцяне ляжала Марына. Коўдра ссунутая на край, да сцяны, а яна ляжала раскрытая, у белай начной кашулі да самых пят. Твар быў бледны, вочы заплюшчаны, вусны стулены, але слядоў пакуты на твары Рамейка не знаходзіў: твар спакойны, застылы, абыякавы да ўсяго — нібы яна спала.

Рамейка падышоў да ложка, укленчыў на адно калена і ўзяў яе руку. Рука была яшчэ мяккая, але ўжо халодная ненатуральным глыбінным холадам. Дакрануўся вуснамі да кісці, глядзеў у такі знаёмы да драбніцаў твар і нібы чакаў: вось яна расплюшчыць вочы і здзівіцца, што ён тут, глядзіць на яе ў начной кашулі... Яна не любіла, каб нехта, нават і ён, не слухалі яе і рабілі па-свойму. А вось цяпер ужо была недзе далёка адгэтуль, а мо і зусім блізка, недзе побач, але ўжо ў іншай іпастасі, нябачная для жывых, можа цяпер толькі назіраць, што яны робяць, і нічога не можа змяніць, паправіць ці хоць бы падказаць, як і што рабіць, каб было так, як яна хоча і як ёй падабаецца.

Колькі ён так прастаяў на калене, цяжка сказаць. Перад яго ўнутраным зрокам прайшло-прамільгнула ўсё іх сумеснае жыццё — і шчаслівае, і звычайнае, шэрае, і трывожнае, са слязамі на вачах, калі дзеці хварэлі, траплялі ў бальніцу, а потым радаваліся, гледзячы, як яны набіраюць сілу, растуць і падрастаюць, пераходзяць з ясляў у сад, потым у школу, а там — з класа ў клас... Усяго было ў іх жыцці, усяго — нават развод... Нават вось гэтае апошняе спатканне і хуткае развітанне... Нават вельмі хуткае... Не чакаў Рамейка такога, не чакаў і не спадзяваўся... Што ж цяпер? Што?

З гэтым пытаннем у душы ён і ўстаў, агледзеў такі знаёмы пакой з трыма высокімі паліцамі кніжак пры другой сцяне, з вазонамі на акне, схаванымі пад штораю і дзяружкаю. I здалося, што ў пакоі стала залішне змрочна. Узяў табурэтку, паставіў пры акне, стаў на яе і зняў цёмную дзяружку, расхінуў шторы. Цяпер хай будзе тут светла, хоць цёмна на душы... Склаў дзяружку і паклаў на край ложка, ля Марыніных ног.

Што ж далей? Вопратка ў апошнюю дарогу... Ці ёсць у яе такая вопратка? Звярнуўся да суседкі Жэні, якая была тут жа, сядзела на табурэтцы і нібы чакала пытання ад былога гаспадара:

— Вы не ведаеце, мо Марына калі гаварыла з вамі, — дзе яе выхадная, так сказаць, на апошні выхад, вопратка?

— Я вам якраз хацела падказаць... Яна гаварыла аднойчы, што сабрала патрэбнае ў дарогу, бо ўсё можа здарыцца. Але дзе яно, не магу ведаць. Вы ўжо шукайце самі.

Яны пайшлі ў другі пакой, дзе стаяла шафа. Рамейка адчыніў яе і стаў глядзець і шукаць. Пад навіссю плашчоў, сукенак, касцюмаў, якія звісалі з вешакоў, знайшоў вялікі пакет, перавязаны чорнаю тасьмою.

— Здаецца, тое, што трэба, — прамовіў Рамейка. — Зараз паглядзім.

Быў чорны трыкатажны касцюм — спадніца і кофта, яшчэ сіняя футболка з люрыксам, з доўгім каўняром, панталоны, шаўковая камбінацыя ружовага колеру, станік, панчохі, газавы шарф блакітнага колеру — усё, што трэба ў дарогу. Не хапала толькі абутку.

Рамейка праверыў у шафе яшчэ раз і знайшоў на дне кардонную каробку, перавязаную шпагатам. У каробцы аказаліся чорныя туфлі на паўслупку, якраз на яе нагу, можна было і не мераць, яе нагу ён ведаў.

Яны вярнуліся да нябожчыцы, рэчы склалі асобна, каб іх узяць з сабою, і тут прарэзліва зазвінеў званок у дзвярах. Рамейка ажно ўздрыгнуў, пайшоў на сігнал. Дзверы былі па-ранейшаму прачыненыя, ён расчыніў іх шырэй — і ўбачыў мужчыну сярэдніх гадоў, з вусікамі, у кепцы, у світэры бардовага колеру.

— З медэкспертызы, машына чакае ўнізе. Вазьміце пашпарт і даведку аб смерці. Як прозвішча?

— Рамейка... Гэта мая жонка, — адказаў ён.

Мужчына павярнуўся, выклікаў ліфт і паехаў уніз. Рамейка толькі развёў рукамі: хоць бы спытаў, ці патрэбна дапамога. Як ён адзін спусціць Марыну ўніз?

— Хто там быў? — спыталася суседка, калі ён вярнуўся.

— Прыехала машына з морга. Не ведаю, як адзін спраўлюся...

— Зараз праверу, можа, мой Кутузаў прачнуўся. Быў у начной змене...

Яна выйшла, а Рамейка падумаў, што Кутузаў мо яго і выручыць. Кутузаў... Гістарычнае прозвішча ў былога суседа, а вось не сабраўся спытаць, адкуль яно ў яго, ці адкуль ён сам... Сімпатычная сям’я, маюць двух хлопцаў-школьнікаў, яшчэ невялікіх.

Суседка вярнулася хутка, сказала:

— Зараз апранецца, дапаможа. А той, што званіў, не мог бы?

— Нешта не азваўся, паехаў уніз. А я не здагадаўся яго папрасіць. Сказаў узяць пашпарт і даведку аб смерці.

— Даведка на століку, пры мне доктар выпісваў. I пашпарт.

— Дзякую, — сказаў Рамейка. — Каб не вы, што я рабіў бы...

Праз хвілін колькі зайшоў і Кутузаў, апрануты ў трэніровачны сіні касцюм, нібы збіраўся на трэніроўку. Ён падаў Рамейку руку, моцна паціснуў, сказаў: «Прыміце спачуванне», стаў ля ложка з нябожчыцаю, пасуравеў тварам.

— Дык што ж, панясём? — спытаўся ў Рамейкі.

— Панясём, браце-суседзе...

Машына стаяла ля самых сходкаў. Вадзіцель адчыніў заднія дзверцы насцеж. Мужчыны паднеслі цела, узнялі вышэй. Шафёр узяў у Рамейкі з рук канцы посцілкі і па дне кузава пасунуў цела далей, да самай кабіны, накрыў з галавой, пайшоў у кабіну.

Рамейка і сусед Кутузаў селі па абодва бакі кузава на кароценькіх лаўках, а цела Марыны ляжала ў іх нагах, прыкрытае сіняю дзяружкаю.

Услед за імі суседка Жэня прынесла і падала шафёру ў кабіну пакунак з вопраткаю, закручаны ў нейкую белую полачку, мо нават ручнічок з кухні.

Машына кранулася, яе падкідала на калдобінах, яна скрыпела на паваротах, тармазіла, зноў зрывалася з месца, пакуль выбраліся на шырокую вуліцу. Рамейка пазіраў на загорнутае ў дзяружку цела Марыны, і яму рабілася балюча за яе. Не ўтрымаўся і адкрыў твар, каб бачыць яе, каб гаварыць з ёю хоць пасля смерці. Усё тое, што рабілася зараз вакол Марыны, здавалася дробным і непатрэбным, хоць без гэтага нельга было абысціся. Вось яны вязуць яе ў морг, там будзе нейкая экспертыза. Хіба гэта патрэбна, хіба гэта важна — для яе?

Нейкія думкі, мо недарэчныя, а мо значныя, наляталі на яго шквалам, ён глядзеў на яе бледны твар, такі абыякавы да ўсяго — і нават да таго, што яна ляжыць на цвёрдым дне кузава, а яны сядзяць і глядзяць на яе зверху, зверху ўніз. Яны жывыя, яна — нябожчыца, таму так выходзіць? Нябожчыкам месца бліжэй да зямлі, у самой зямлі. Яны сальюцца з зямлёю назаўсёды... Але чаму, Марына, так рана? Ты яшчэ не дажыла нават да пенсіі, не аддала замуж дачок, не прычакала ўнукаў — і вось пакінула гэты свет, які так любіла... Божа, дзе справядлівасць? Навошта асірацелі дзеці?

Вось цяпер, у гэтыя хвіліны, яго ахапіў жаль, якога яшчэ ніколі не адчуваў у сваім сэрцы. Гатовы быў заплакаць, як дзіця, заліцца слязамі і прасіць у яе прабачэння за ўсё, што зрабіў ёй дрэннага, балючага, за ўсе грубыя словы і нялюдскія дзеі, якія былі ўчынены ім за гады іх сумеснага жыцця. «Даруй мне, я не хацеў! Я не думаў, што раню Тваё сэрца, што яно баліць, што яно надрываецца! Я не хацеў! Я не хацеў, каб Ты сёння ляжала ля маіх ног, а я пазіраў на Цябе зверху! Даруй мне, я не хацеў! Я ніколі не хацеў Твае смерці, я жадаў Табе толькі дабра, таму што Ты была маці маіх дзяцей, нашых дзяцей, а я не Цябе любіў, я кахаў Цябе — датуль, пакуль Ты не сказала сабе, што не можаш мяне больш бачыць побач з сабою... Ты адпусціла мяне на волю, Ты думала, што і сама ўздыхнеш свабодна, што Табе стане лягчэй на душы. Але, відаць, Ты памылілася, сэрца Тваё не змірылася з Тваім розумам, яно запратэставала — і аднойчы, гэта значыць, сёння ноччу, сказала: годзе!

I вось Ты ўжо ляжыш на мулкім дне кузава, галава Твая, як у жывое, часам паварочваецца, калі машына робіць круты паварот, і мне здаецца, што Ты ачнулася і скажаш зараз: чаму я тут ляжу на гэтым халодным дне кузава, куды вы мяне везяце? I што мы адкажам? Па чалавечым абавязку, па абавязку сэрца, мы павінны адвезці Цябе туды, дзе правяраюць, што ў чалавека не вытрымала, што зламалася, як у той машыне. Яны толькі канстатуюць, але не робяць вывадаў, не даюць рэкамендацый жывым, што рабіць, каб з чалавекам не здарылася бяда, калі ён яшчэ ў сіле, калі ён мог бы жыць, каб яго даглядалі як трэба, каб з ім абыходзіліся па-людску, каб не рвалі яму нервы і сэрца: і дома, і на працы, і на вуліцы, і ў любой установе, дзе яму трэба бываць — па абавязку, па жаданні, па неабходнасці, бо з гэтага складаецца яго жыццё. Але ён аддае сябе так шмат, такімі вялікімі дозамі, што, не пражыўшы і палову свайго веку, не прайшоўшы і палову свае дарогі, ужо траціць усю сваю сілу — і падае, далёка не дайшоўшы да фінішу.

Даруй мне, Марына, я не хацеў! Я не лічыў, што Ты такая далікатная, такая ранімая, Ты не паказвала на слабую, Ты была моцнаю, цягавітаю, Ты не хавалася ў цень, калі трэба было прыкласці сілу і вывезці цяжкі воз з гразі на роўнае месца. Ты ўпрагалася, як вол, і цягнула, і выцягвала, хоць Табе гэта шмат каштавала — здароўя, нерваў, сэрца... Вось чаго Ты не шкадавала — свайго сэрца! Ты яго раздавала людзям, Ты яго дзяліла на часткі і абдорвала ўсіх, хто быў побач з Табою і прасіў дапамогі...

Ты не шкадавала сябе для іншых, Ты хацела, каб і ўсе былі такія, каб кідаліся ў агонь ратаваць тых, каму пагражае небяспека. Ты як той плывец, які ратаваў іншых, а сам утануў, патраціўшы апошнія сілы. Чаму, чаму Ты не думала пра сябе, хіба Ты не адчувала свайго сэрца — якое яно падношанае, са слабымі перагародкамі, з патанчэлымі клапанамі?

Ты не думала пра сябе, а мо лічыла, што яшчэ рана гэта рабіць, што вось яшчэ трохі — і ўжо тады вазьмуся за сябе, за свае здароўе: адпачну, ад’емся, паезджу па курортах, пагрэюся на паўднёвым сонцы, як белыя людзі, пакупаюся ў моры, пакаштую масандраўскіх вінаў. Мо нават завяду з якім старым халасцяком пляжны раман...

Можа, і такія думкі заляталі ў Тваю светлую галаву, мо яшчэ і больш ружовыя, вясёлкавыя, залацістыя, ды не суджана ім было збыцца, бо рэальнасць заставалася непрыязнаю да цябе, не абяцала палёгкі. Ты ішла ўвесь час супраць ветру, выбілася з сіл, стамілася і ўпала на паўдарозе да свае такое блізкае мэты, пра якую Ты ведала толькі адна...

Даруй мне, Марына, даруй, што я не мог быць такім, якім Ты хацела мяне бачыць, што сурёзнасць Тваіх намераў я прымаў за капрыз, а Тваю беражлівасць — за скупасць. Няўжо наша драма ў тым, што я не падабраў ключа да Твайго сэрца, а Ты — да майго? I што мы абое спазніліся — трагічна спазніліся?»

Машына скрыганула тармазамі, павярнула налева, яны заехалі ў двор, падрулілі да пяціпавярховага дома і сталі.

У руках у яго быў клунак, той, што перадала суседка Жэня.

Рамейка і Кутузаў спусцілі нябожчыцу з машыны і, асцярожна ступаючы, панеслі ўніз, проста ў адчыненыя дзверы. Гэта і быў морг — некалькі радоў нізкіх гранітных сталоў, некаторыя з якіх былі заняты нябожчыкамі, прыкрытымі белымі прасцінамі.

Яны, задыханыя, паклалі сваю ношу на адзін са сталоў, на які паказаў дзяжурны доктар у белым халаце, невысокі і таўсматы. Ён адкінуў дзяружку з твару нябожчыцы, які момант глядзеў, а потым закрыў. Рамейка паказаў яму Марынін пашпарт і даведку аб смерці. Дзяжурны зрабіў запіс у тоўстую кнігу рэгістрацыі. Потым перайшоў да практычнага боку справы, кошт за паслугі, дамавіну і ўсякія іншыя рэчы, як макіяж. Паклікаў пажылую жанчыну, таксама ў белым халаце, але ўжо не першай свежасці, якая забрала клунак з вопраткаю і спытала менавіта пра макіяж, на што Рамейка адразу згадзіўся.

— Вось і ўсё, — падвёў вынік дзяжурны. — Даю вам наш тэлефон, пазваніце ў гадзін шаснаццаць, не раней.

Мужчыны развіталіся і выйшлі з сутарэння, узняліся па сходках наверх, на вольнае паветра. Само сабою выйшла, што яны ўздыхнулі на поўныя грудзі, выпрасталіся і паглядзелі на неба.

«Даруй, Марына, што мы Цябе пакінулі адну, пакінулі Тваё цела», — сказаў у думках Рамейка. След нейкай палёгкі ён адчуў у сваім сэрцы, але толькі нязначны, мізэрны: усё яшчэ было наперадзе.

28

Прайшоў і дзень, і два, і тыдзень, а малюнкі тых двух чорных дзён усё ніяк не маглі выветрыцца з яго галавы, з яго памяці. Трэба было нечым іх засланіць, змыць ці сцерці, але нічога такога не траплялася, а дробязі жыцця ніяк не маглі зафарбаваць тую чорную паласу, якую пакінула пасля сябе гэтая падзея.

Прадумаўшы, перабраўшы ўсе варыянты, Рамейка прыйшоў да высновы, што вінавата больш за ўсё так званая «хуткая дапамога». Больш як паўгадзіны чакала яе Марына, спадзявалася, што выратаванне прыйдзе, а яно спазнілася. Больш як паўгадзіны чакалі «хуткую»! А на добры лад яна павінна была прымчацца за пятнаццаць хвілін. I чалавек застаўся б жыць. Як тады, калі яны яшчэ былі разам, і ў яе здарыўся сардэчны прыступ. Тады «хуткая» прыехала за дваццаць хвілін. I ўсё паставіла ў норму, Марына паправілася, праз некалькі дзён пайшла на працу... Калі ўзяць гэты факт за аснову, дык на «хуткую» можна падаваць у суд, і яны павінны будуць несці адказнасць за дачасную чалавечую смерць. Нават кампенсаваць дзецям страту карміцелькі, аплаціць маральную шкоду, нанесеную ім. Але... Але ж паспрабуй у нас знайсці вінаватых, дакажы, што ты пацярпеў з-за дрэннай работы дзяржаўнага механізма, які павінен быў спрацаваць належна і ў час, а па нейкіх прычынах замарудзіў свой ход, разладзіўся — і за гэта чалавек паплаціўся жыццём, засталіся сіротамі дзеці...

Не, такога ты ў нас, Рамейка, ніколі не дачакаешся, вінаватых няма, вінаваты хто хочаш, толькі не дзяржаўная ўстанова. Маглі знайсці якога стрэлачніка, які не ладзіць з начальствам, і спісаць на яго, такое ў нас могуць. А так — марная трата часу і нерваў. Вінаватых няма, вінавата яна сама, што не ведала меры ў працы, хацела выканаць і перавыканаць, брала працу дадому, сядзела вечарамі, а калі і начамі, некаму нешта рабіла, дапамагала пісаць «вучоныя» працы, наводзіла не толькі стыль, але і папраўляла звычайную непісьменнасць. Смех спытаць, а чаго гэта іх дачка Лена апынулася ў Віцебскім медінстытуце, а не ў сталічным? Ды тут у яе не знайшлося ніякай падтрымкі, не прайшла б па конкурсе ці па якіх іншых прычынах, а прычыны знайшліся б. А ў Віцебску ў Марыны былі добрыя сябры з ветэрынарнага, якім яна адрэдагавала не адзін рукапіс, давяла да ладу, а за гэта яны памаглі ўладкаваць дачку ў медыцынскі: рука руку мые. I Лена здала і прайшла, стала вучыцца, і нават няблага, канчае трэці курс. Трэба будзе пераводзіцца ў медінстытут у Мінск, па сямейных абставінах яе павінны перавесці. Хоць і могуць сказаць: няма месца. І ўсё, рабі, што хочаш. Вучыся там, жыві ў інтэрнаце, а тут у яе кватэра з трох пакояў, у якой цяпер застаецца адна малодшая сястра. Але не можа такога быць, каб казёншчына перамагла чалавечнасць...

Такія думкі не выходзілі ў Рамейкі з галавы, калі сядзеў ля Марынінай дамавіны. Ён прабыў тут усё ноч разам з яе роднымі, што прыехалі, каб праводзіць дачку і сястру Марыну. I матку — з Віцебска прыехала дачка Лена, заплаканая, прыбітая горам, пахудзелая.

Прыехаў і стары бацька з-пад Коханава, Павел Петрыкевіч, з дваюрадным братам Марыны Лёнем Храбрым, быў і малодшы Марынін брат Яўген з жонкаю з Жодзіна, малодшая сястра Вольга з мужам прыехала з Оршы. Выдавецкія работнікі, Марыніны супрацоўнікі, вечарам пайшлі дадому, каб заўтра, а палове дня, праводзіць Марыну ў апошнюю дарогу. Знясіленых дачок адправілі спаць, хоць яны і хацелі застацца нанач.

Рамейка, стомлены мітрэнгаю за день: паездка ў морг, потым дастаўка Марынінай дамавіны сюды, на кватэру, сустрэча з Марынінымі сваякамі, якія пазіралі на яго непрыязна, а то і варожа, гутарка не гутарка, а абмен словамі з дочкамі, — спачатку таксама хацеў адправіцца да свайго новага дому, але перадумаў: трэба застацца. Хай гэта будзе ноч развітання з Марынаю, апошняя іх ноч.

Ён сядзеў зусім блізка ад Марыны, побач з яе бацькам, сваім былым цесцем, яны часам нават датыкаліся локцямі, уздыхалі, думалі, кожны свае, невясёлыя думкі.

Пахла хвояю ад вянкоў, пахла воскам, патрэсквала свечка, што стаяла на століку пры дамавіне, у галавах. Сяды-тады ўзнікала кароткая адрывістая гамонка, часам плач, усхліпванне, прастудны кашаль, затым усё зноў заціхала. Рамейка глядзеў то на Марыну, то на яе партрэт, які вісеў на сцяне насупраць дамавіны, дзе яна была яшчэ маладою, з ледзь прыкметнаю ўсмешкай на вуснах, а вочы пазіралі даверліва і цёпла. Ён не знаходзіў вялікай розніцы паміж партрэтам і самой Марынаю, сёння яна выглядала маладзей за свае гады і вельмі блізка падыходзіла да свайго партрэта з маладосці. Знешне з гадамі чалавек мяняецца, а вось ці мяняецца ён душою, і як, у які бок: лепш ці горш? Ён то асуджаў сябе і апраўдваў Марыну, то асуджаў Марыну і апраўдваў сябе, але ніяк не мог знайсці сярэдзіны: хто больш вінаваты ў тым, што так здарылася?

Асуджаць, вінаваціць Марыну можна было за тое, што яна надта сур’ёзна ставілася да сваіх абавязкаў, да школьнага задання, калі можна так сказаць: мала смяялася, рэдка жартавала і весялілася, нібы на гэта не хапала часу. Яна была больш сабранаю, задуманаю, як бы засяроджанаю на нейкай адной думцы, мо нават ідэі-фікс, пра якую ніхто не ведаў, нават ён, Рамейка, які жыў з ёю дваццаць гадоў і павінен быў бы ведаць усе яе плюсы і мінусы, усе яе думкі, нават самыя патаемныя. Аднак жа — не ведаў, бо яна не хацела пускаць яго ў свае таямніцы: ці не давярала, ці баялася, што выдасць яе сакрэт некаму іншаму, а мо проста баялася яго насмешкі.

А можа, усё так здавалася Рамейку, і дарэмна ён шукаў таго, чаго няма? Думаў — і зноў вяртаўся да таго, што нешта было, але схаванае глыбока, мо каб жыццё яе не абарвалася так нечакана, адкрыла б яму сваю душу, сказала б усё — аб сабе, аб ім: што думае пра яго, чаго ён варты і што ад яго можна чакаць. А хутчэй за ўсё, што яна збіралася пісаць прозу, бо Рамейка не раз бачыў на стале накіды ці ўрыўкі нейкіх як аповесцяў, асобныя эпізоды. Нешта невялікае — як апавяданні пра жывёл — яна чытала яшчэ малым дочкам, і слухалі яе тыя з вялікай цікавасцю, нават плакалі. Гэта было, здаецца, апавяданне пра ваўчаня, якое прыручыў адзін ляснік...

Дарэмна тады Рамейка прапусціў усё міма вушэй, не прыдаў вялікага значэння. Можа, і Марына вінавата, што не занялася сур’ёзна творчасцю, а траціла ўвесь свой вольны час на чужыя рэчы — рэдагавала і нават перакладала. Да таго ж яна магла сказаць свайму Рамейку: «Дапамажы, падкажы, ты ж рэдагуеш прозу, ты ведаеш, як пішацца твор, ты бачыш яго навылет, спелы ён ці сыры... Я хацела б напісаць нешта пра сябе, пра сваю маладосць: школу, акупацыю, вучобу ў Маскве. У мяне ў галаве ўсё ўжо складзена, трэба перавесці на паперу...»

На вялікі жаль, такое гутаркі між імі не адбылося, Марына займалася сваімі будзённымі і надзённымі справамі, на літаратурны занятак бракавала часу.

Бачачы яе сур’ёзнасць, ён і сам рабіўся сур’ёзны, надзьмуты, займаўся сваімі клопатамі — садзіўся за рабочы стол і што-небудзь чытаў ці браўся за пераклад, які ў яго заўсёды быў пад рукою: канчаўся адзін, пачынаўся другі, а ці зможа іх надрукаваць — яшчэ невядома. Урэшце, выдавалі не яго, выдавалі таго ці іншага аўтара, а перакладчык там недзе значыўся дробнымі літарамі, а для чытача ён увогуле нічога не значыў. Бо калі аўтар цікавы, калі нам спачувае, яго можна выдаць. А як не зусім надзейны, тады яго кніжка свету божага не ўбачыць, хоць яна і цікавая. На гэтым Рамейка не раз гарэў — і які год працы, а то і болей, у яго прападала.

Ён лічыў Марыну чалавекам асаблівым, трохі не такім, як усе, і ў гэтым не было нічога новага, бо кожны чалавек не падобны да іншага не толькі знешне, але і натураю, складам думак, паводзінамі, а гэта не ўсім падабаецца, мы хочам, каб людзі нічым не вылучаліся, нічым не адрозніваліся ад іншых і нават думалі аднолькава, каб былі алавянымі салдацікамі.

Але дзіўна тое, што Марына, пры ўсёй яе дэмакратычнасці, не хацела бачыць у ім, Рамейку, самога сябе, відаць, лічыла, што ён знарок выкідвае нейкія конікі, каб пазлаваць яе, часам пазубаскаліць, паказацца арыгінальным, а не сур’ёзным, такім, як яна.

А здаецца, простая рэч: ты будзь, якая хочаш, а я — якім я ёсць, і мяняцца не збіраюся, хоць каму-небудзь магу не спадабацца. Але бяда ў тым, што ў адной сям’і такім розным людзям бывае калі не цесна, дык няўтульна, яны могуць увесь час натыкацца на нейкія калючкі то з аднаго, то з другога боку. I канфлікт з малога можа перарасці ў вялікі і скончыцца невядома чым. Невядома? А чым ён скончыўся ў іх? Разводам... А развод, па ўсім відаць, стаў такім моцным ударам для яе, што сэрца не вытрымала — і спыніла свой ход.

«Марына, дарагая, даруй, што я не прыняў сур’ёзна Твае сур’ёзнасці, не здагадаўся, што пад ёю хаваўся боль, недавер, чаканне чагосьці такога, што можа разбурыць сям’ю. Ты баялася за нашу сям’ю, а я быў пэўны, што яна ў нас моцная, што нічога такога няма, каб прынесці ёй шкоду. Я верыў у Цябе, спадзяваўся на Твой жыццёвы вопыт, на цвярозы Твой розум і Тваю працавітасць — і быў спакойны, думкі мае не білі трывогі, бо мне здавалася, што ўсё ў нас нармальна. Мо не так ужо вельмі-надта, але ўсё ў нас ішло як належыць: мы працавалі, гадавалі дзяцей, мелі кватэру, хоць да ўсяго гэтага мы ішлі няпроста і нялёгка, бо хто мы былі такія? Пачыналі ўсё на голым месцы, з нуля, нам ніхто не дапамагаў, ніякага добрага дзядзькі мы не мелі, прабівалі сабе дарогу самі, сваімі ўласнымі рукамі. I зарплата ў нас не такая высокая, каб на яе можна было жыць на шырокую нагу, яе хапала, каб апрануцца, каб пракарміць сябе і дзяцей, якія раслі хоць і не ў вялікім дастатку, але мелі тое, што належыць мець дзецям сярэдняй савецкай сям’і. Мы нават сяды-тады, у тры гады раз, за пазычаныя грошы ездзілі на мора, часам у Юрмалу, часам у Крым, у Ялту ці Кактэбель, грэлі свае косці, купаліся ў моры, дыхалі марскім брызам, плавалі ў моры на катэры...

Гэта вяртала нам растрачаныя сілы, амалоджвала нас, мы адчувалі палёгку ў целе і на душы, але хутка зноў упрагаліся ў працу — і ад усяе тае экзотыкі заставаўся толькі прыемны ўспамін, які ўсё аддаляўся і раставаў, як паўднёвы загар.

Мы жылі як большасць, у эліту прарвацца не маглі, бо заставаліся беспартыйнымі, і нам суджана было маршыраваць у масе, цярпліва цягнуць свой воз і не надта думаць пра нейкі там вялікі дабрабыт, хоць па сваіх здольнасцях мы з табою маглі б мець і нешта большае. Але за большае трэба было больш і плаціць, а мы плаціць не хацелі, сваё сумленне на кар’еру не хацелі мяняць.

Дарагая Марына, даруй мне, што я не быў прынцыповы, што дазваляў Табе браць на сябе больш, чым належыць жанчыне, шмат чаго ў сям’і я давяраў Табе, спадзеючыся, што Ты гэта зробіш лепш за мяне. Ды нават каб я хацеў стаць першы, Ты па законе лідэрства не дала б мне гэтага месца, і канфлікт паміж намі яшчэ больш разрастаўся б. Проста Ты не ўмела спыніцца на паўдарозе, не ўмела азірнуцца, адпачыць, каб потым зноў узяць належны тэмп, але з улікам таго, што сілы патрачана шмат і трэба яе ашчаджаць, не кідаць на вецер. Ты была ўпэўнена, што сілы ў Цябе хопіць да канца дарогі, таму і не берагла.

Яшчэ мне здаецца, што Ты дакарала сябе за тое, што паддалася нейкаму часоваму імпульсу гневу, які цябе ахапіў, і не магла стрымаць сябе; паказала мне дарогу на выхад, замест таго каб сказаць: «Давай разбярэмся, чаму ты такі, што табе замінае ў нашым жыцці, што трэба зрабіць, каб наладзіць нашы стасункі. Мо вінаватая і я, давай разам шукаць дарогу да паразумення... »

Не, Ты так не зрабіла, а я таксама сказаў табе: раз Ты так хочаш, хай так і будзе... I я пайшоў, хоць мог бы і не згадзіцца, мог бы знайсці доказы, што я не такі ўжо вінаваты, якім Ты мяне выстаўляла перад сабою. Ты малявала мяне вельмі гратэскна, я такі ніколі не быў і не апускаўся так нізка, як Ты лічыла... А мо Ты чакала, што я першы папрашу пардону і пакаюся ў сваіх грахах? Можа, і так, і я вінаваты, што не разгадаў Твайго намеру?.. »

Такія цяжкія думкі не пакідалі Рамейку, разрывалі сэрца, не давалі спакою і раніцай наступнага дня, калі ён пакідаў на некалькі гадзін сваю былую кватэру і ўсіх, хто там заставаўся. Ён пайшоў, каб вярнуцца сюды недзе ў дванаццаць, калі пачнецца паніхіда.

Было шэсць гадзін з хвілінамі, калі ён прыехаў на сваю новую кватэру. Ларыса мела начную змену, і ён нават узрадаваўся, што яе няма. Распрануўся і лёг, каб паспаць некалькі гадзін. Але заснуць хутка не мог, малюнкі мінулага дня, жорсткія і цяжкія ў своёй суровай рэальнасці, праходзілі ў яго перад унутраным зрокам, як у нямым кіно, здаваліся яшчэ больш рэзкія, чым былі на яве, — менавіта на мяжы цярпення, як ён у думках ацэньваў усю сітуацыю ўчарашняга і пачатку гэтага дня. Не давала спакою гутарка з Марыніным братам Яўгенам, калі разам забіралі дамавіну з морга. Ён сказаў свайму былому швагру з пагрозай у голасе, каб ён нават і не думаў вяртацца да дзяцей — адзін ці са сваёю новаю жонкай, не мае значэння. Дочкі застануцца адны, і каб ён не меў да іх ніякіх прэтэнзій. На што Рамейка адказаў: а як дочкі захочуць, каб ён вярнуўся? Што тады?

Яўген глянуў на яго са злосцю і адказаў: «Ты прадаў сваю жонку, прадаў і дзяцей, табе там не месца».

Вось такі яму быў шваграў прысуд, адна праблема вяла за сабою другую. I выплыў з памяці той учарашні сон, калі ён перахапіў Марыніну руку і забраў у яе два яйкі, і ўсё ў ім для яго праяснілася: яна перадала яму, мо таго і не хацеўшы, іх дачок. А тут ужо хочуць іх забраць, яму не аддаць. Ён лічыў, што яны не адмовяцца ад яго. А потым падумаў: ён сам адмовіўся ад іх, пакінуў іх матку, пакінуў іх, дачок. Так могуць сказаць яму дочкі. I дадаць, маўляў, ты разбурыў нашу сям’ю, давёў да магілы нашу матку. Мы маем права цябе не любіць, ты адвярнуўся ад нас, мы — ад цябе.

I на такое ён нічога не скажа, хоць прыняць на сябе ўсю віну за смерць іх маці не можа, бо вінаваты яны абое — ён і яна, і можа, нават у роўнай меры. Але ж так лічыць ён сам, а яны з ім могуць не згадзіцца, у іх свая асабістая думка...

Заснуў непрыкметна, а прачнуўся ад таго, што ў пакой ціха зайшла Ларыса, няйначай, вярнулася з дзяжурства.

— Я цябе разбудзіла? — спыталася. — Табе трэба ісці?

— Якраз добра, што разбудзіла. У дванаццаць мне трэба быць там.

Ён устаў, апрануўся, расправіў коўдру. Нейкае незнаёмае пачуццё ўзнікла сёння ў яго сэрцы да Ларысы, нібы і яна ў нечым вінавата, а не толькі ён. Бо гэта яна забрала ці прыняла беглага мужа і зрабіла яго сваім. А мо каб не прыняла, дык ён, пабадзяўшыся па чужых кутках, вярнуўся б у сваю старую сям’ю і ўсё пайшло б ладам? Гаварыць пра гэта ён не збіраўся, ды і не вінаваціў Ларысу ні ў чым, а вось жа нейкі цень прамільгнуў і лёг непрыкметна паміж імі. Рамейка ў нечым лічыў сябе вінаватым перад ёю, а яна, пэўна, лічыла сябе вінаватай яшчэ больш перад ім, а мо перад яго першаю жонкаю, якая вось так нечакана пакінула гэты свет, пакінуўшы яшчэ не даведзеных да ладу дзяцей.

I такі ўнутраны душэўны разлад паміж імі будзе, відаць, яшчэ доўга адгукацца глухім болем...

Рамейка памыўся, трохі перакусіў, хоць і не хацелася, і сабраўся ісці.

— Ларыса, ты прабач, што сёння я нейкі як разбіты. Ты мяне зразумееш, бо нешта падобнае перажыла і сама. — Ён абняў яе, прытуліў да сябе, яна гатова была заплакаць. — Вярнуся, відаць, позна. Ты чакай. I не хвалюйся за мяне, я таксама цярплівы. — I ён пацалаваў яе ў шчаку.

Яна перахрысціла яго на дарогу, і ён пайшоў. На прыпынку сеў у аўтобус і праз дваццаць хвілін быў на месцы. Народу сабралася шмат: родныя, блізкія, суседзі, выдавецкія супрацоўнікі — сябры па рабоце. Многія стаялі ўнізе, ля пад’езда, чакалі, пакуль дамавіну з нябожчыцай знясуць і паставяць тут, на выхадзе.

Цяжка развітвацца з чалавекам, якога любіў, пражыў з ім два дзесяткі гадоў, з якім пусціў на свет двое дзяцей. Ён, Рамейка, развітваўся з Марынай яшчэ жывою, гэта было адно, другое развітанне, сённяшняе — нешта зусім іншае, іх нават нельга і параўнаць. Першы раз ён пакідаў яе і быў пэўны, што не надта тут нешта зменіцца, не стане толькі яго, а яны ўсе жывуць амаль так, як з ім. У нечым ім будзе горш, у нечым мо нават лепш, а сёння раўнавага парушылася — выбыла Марына і ўтварылася пустата, якую нічым нельга запоўніць. Трэба ўжо рабіць нейкія перастаноўкі, будаваць новую мадэль, з дзвюх сем’яў ляпіць адну ці яшчэ нешта іншае, каб страчаную раўнавагу неяк аднавіць. Калі нават не аднавіць, дык знайсці варыянт, які прымірыў бы абодва нядаўна варожыя бакі, зрабіў іх саюзнікамі, каб яны маглі памагаць адно другому ў цяжкую гадзіну.

Перш за ўсё памагаць яшчэ не акрэплым на ногі дзяўчынкам, усякія іншыя дробязі не прымаюцца ў разлік.

...Вось паказалася з пад’езда маладая жанчына з партрэтам Марыны ў руках, за ёю выйшлі жанчыны з вянкамі і кветкамі, яны станавіліся кругам вакол пляцоўкі, на якой стаялі дзве табурэткі, засланыя дыванком, куды паставяць дамавіну.

Праз колькі хвілін дужыя выдавецкія хлопцы вынеслі дамавіну з нябожчыцай і паставілі на прыгатаванае месца, па народным звычаі нагамі наперад. Зверху спусціліся сваякі, родныя, суседзі — усе, хто ў гэтыя хвіліны знаходзіўся ў кватэры. Цяжкаю паходкай падышоў і стаў ля дамавіны дачкі і яе бацька, пастарэлы за адну ноч, пахудзелы і зняможаны — нейкі зусім не такі, якім бачыў яго Рамейка ўчора, калі яны побач сядзелі ля дамавіны, а ў яго круцілася ў галаве пытанне да цесця-бацькі: а што гэта значыць перажыць свае роднае дзіця, якое ты гадаваў і спадзяваўся, што яно дагледзіць цябе на старасці год і правядзе ў апошнюю дарогу, як гэта робіцца з веку ў век? Што перажывае, што думае яе бацька, які так любіў дачку, так ганарыўся ёю?.. Пэўна ж, у яго душы жыла крыўда на Рамейку, свайго зяця, ужо былога, ужо страчанага для іх роду, на якога ён спадзяваўся як на надзейнага паплечніка яго дачкі, з якім яна не прападзе, а будзе жыць па-чалавечы, як і належыць усім добрым людзям. А сёння ён хавае сваю дачку, сваю надзею, і сэрца абліваецца крывёю, а розум бунтуе: што гэта робіцца, чаму такая несправядлівасць — каб бацька хаваў сваё дзіця?

Надышла цішыня, усе чакалі пачатку жалобнага мітынгу. I вось ад грамады аддзяліўся высокі хударлявы мужчына ў чорным плашчы, з трохі пасівелаю галавою і падышоў да дамавіны, памаўчаў, узіраючыся ў твар нябожчыцы, і загаварыў як прастуджаным голасам:

— Мы ўсе, супрацоўнікі выдавецтва, глыбока смуткуем і схіляем галовы ў жалобе, што ад нас пайшла без пары Марына Рамейка, выдатны працаўнік, разумны і прынцыповы чалавек, у якога можна было шмат чаму павучыцца. Я выказваю шчырае спачуванне родным і блізкім Марыны, перш за ўсё бацьку Паўлу Петрыкевічу, і хачу ад усяго сэрца падзякаваць яму, што ён выгадаваў і выхаваў такую слаўную дачку Марыну. Вечная ёй хвала, мы яе ніколі не забудзем...

Шмат хто плакаў, асабліва жанчыны, а бацька Павел выціраў скамечанаю хусцінкай вочы, ківаў галавою, нібы кажучы: што ж ты нарабіла, дачушка? Чаго ж ты ад нас пайшла?

У Рамейкі вочы былі таксама поўныя слёз, хоць дзяжурныя словы намесніка дырэктара, здавалася б, не павінны былі выклікаць такіх эмоцый. Аднак жа ў такую хвіліну яны набывалі нейкую асаблівую, ці не магічную сілу, і дзейнічалі на кожнага, пранікалі ў самае сэрца, краналі балючыя струны і абуджалі жаль.

Затым гаварыла загадчыца рэдакцыі, у якой працавала Марына, і таксама не шкадавала добрых слоў, хваліла за працавітасць, за сур’ёзныя адносіны да абавязкаў, выдзеліўшы з усяго, што Марына была вельмі патрабавальным чалавекам — і перш за ўсё да сябе, але і да ўсіх, хто яе акружаў і з кім яна працавала. Яна патрабавала сумленнасці, шчырасці, яе абурала несправядлівасць, хамства, панібрацтва, чаго ў нашым жыцці аж занадта шмат. Мо гэта ўсё і падарвала яе здароўе, яе чулае сэрца не вытрымала — і спынілася на паўдарозе.

«Шкода, — падумаў Рамейка, — што на паніхідзе не пляскаюць у ладкі. Такія словы заслугоўваюць апладысментаў. А вось Марына гаварыла, што ты, шаноўная загадчыца, не была такою сумленнаю і шчыраю ў адносінах да яе, як хацелася б ці як належала б быць. I што шмат яна рвала свайго сэрца менавіта з-за таго, што ты была несправядліваю і неаб’ектыўнаю. Але няхай Бог бачыць праўду і крыўду».

Потым гаварылі яшчэ дзве жанчыны з рэдакцыі, таксама хвалілі Марыну за прынцыповасць, за смеласць: яна магла сказаць праўду ў вочы нават самому міністру сельскай гаспадаркі, не тое што якому навукоўцу, які пісаў ружоваю фарбаю, а на практыцы, у жыцці, усе выглядала зусім іначай — пераважала чорная. Яна была супраць лакіроўкі і ўсякага прыхарошвання нашага жыцця. Калі мы ўсе станем такімі, мы зможам перарабіць наша жыццё на лепшае, інакш мы так і будзем ісці па абочыне прагрэсу...

Рамейка, як цэнзар, слухаў і рабіў свае заключэнні: «Вось чаму вы не паставілі яе загадчыцай рэдакцыі. Яна была беспартыйная — раз, а другое — яна была прынцыповая, казала праўду ў вочы кожнаму, хто рабіў не па правілах, хто думаў, як дагадзіць высокаму начальству, хто са свае пасады рабіў кармушку. Не, у наш час не магла яна стаць начальнікам, яна выглядала б белаю варонаю, і яе задзяўблі б. А мо так яно і сталася? А можа... Хоць яна і не хадзіла ў начальстве? Такіх не любяць нідзе — ні ўверсе, ні ўнізе. Жыцця ім няма... Іх лёгка аб’явіць экстрэмістамі, як раней, да вайны — ворагамі народа... Не, такіх людзей начальства не любіць... менавіта такіх можна хваліць толькі пасля смерці — як вось хваляць Марыну». Жывая яна не чула падобных слоў ад свайго начальства, аб гэтым Рамейка ведаў і мог бы паспрачацца з кожным, хто тут выступаў... Выходзіць, што каб пачуць, як цябе хваляць, трэба памерці? Нішто сабе задача...

Сказана шмат цёплых і прачулых слоў пра чалавека, які зараз ляжаў у дамавіне і нічога гэтага не чуў, можа, толькі чула яе душа і плакала, аблівалася слязьмі, што яе хваляць так шмат і так шчодра, як ніколі пры жыцці. Нават ён, Рамейка, яе былы муж, калі яшчэ не стаў былым, ніколі не хваліў яе так шчодра, не адпускаў такіх эпітэтаў, якія гучалі сёння. Чаму? Над гэтым трэба падумаць, — зазначыў сабе Рамейка.

...А цяпер — развітанне з Марынай — для тых, хто застаецца тут, а для астатніх, хто паедзе на могілкі, адбудзецца там.

Ля Марынінай труны прайшло мо чалавек сто розных людзей, рознага веку і ўзросту, мужчын, жанчын і дзяцей, падлеткаў-школьнікаў з навакольных дамоў і бліжэйшых пад’ездаў.

Дамавіну закрылі, паставілі ў катафалк, туды селі сваякі і родныя, хто хацеў, садзіліся ў два аўтобусы, людзей набралася шмат. Ехаць няблізка, на Паўночныя могілкі, там Рамейку даводзілася бываць, не так даўно хавалі яго настаўніка, выкладчыка інстытута, прафесара, кніжку якога ён рэдагаваў некалькі гадоў назад. Сумнае месца, журботнае, слёзнае, што і казаць. Колькі тут спачывае людзей — не пералічыць. Вось і ў Рамейкі будзе тут месца, да якога сяды-тады можна — ці нават трэба — наведацца, прынесці кветкі, схіліць у жалобе галаву, пастаяць, паўспамінаць і падумаць. Гэта месца, дзе добра думаецца, — над сэнсам жыцця, над сённяшнім днём, над сваім лёсам. Тут можна прыйсці да нечаканай думкі, да рашэння складанай задачы, якая не давалася доўгі час, а тут развязалася неяк адразу. Тут можна паплакаць, і ніхто не ўбачыць тваіх слёз, а калі і ўбачыць, дык не здзівіцца, бо тут месца жалю і плачу...

Два аўтобусы засталіся ля галоўных варот, а катафалк паехаў далей, па сцежцы справа пры агароджы. Вось і свежая магіла, варушацца грабары, папраўляюць краі, паглыбляюць. Урэшце ўсё скончына, труну ставяць на спецыяльны памост, людзі акружаюць нябожчыцу, слова развітання гаворыць адна з сябровак Марыны — Таццяна, маладжавая, прыемная з твару жанчына. Яна звяртаецца да Марыны як да жывое:

— Што ж ты так рана ад нас пайшла, дарагая наша Марына? Мы думалі, што ты яшчэ папрацуеш з намі да пенсіі, мы цябе правядзём і ўшануем твой працоўны шлях, а ты раптоўна, не дачакаўшыся гэтага часу, пайшла назаўсёды... Ты, як тая кветка мальва, што расла і цвіла на клумбе, давала радасць усім, хто жыў побач, чые вочы лашчыла і цешыла хараство тваіх сонечных кветак... Ды раптоўны віхор жыцця ломіць тваё стройнае цела, яно становіцца бездапаможным, траціць сувязь з глебаю, якая яго жывіла, і на вачах засыхае... Нам балюча гэта бачыць, мы плачам, і смутак наш бязмежны... Адзінае нам усім суцяшэнне — што застаюцца твае две кветкі — твае дзеткі, дзве цудоўныя дзяўчынкі, якія прадоўжаць твой шлях па жыцці, яны панясуць у сэрцы тыя ўсе светлыя думкі і пачуцці, якімі жыла ты і якімі шчодра дзялілася з усімі, хто жыў побач з табою... Бывай, дарагая Марына. Няхай пухам табе будзе наша беларуская зямля...

Рамейка, слухаючы, падумаў, што і гэтай жанчыне варта было б апладзіраваць, каб гэта не лічылася парушэннем рытуалу. Яму самому сказаць развітальнае слова не прапаноўвалі, і мо нават і добра, хоць ён знайшоў бы што сказаць, але потым гаварылі б, што стараўся выгарадзіць сябе, замаліць свае старыя грахі, хваліў яе, а што ж ты яе кінуў, калі яна такая для цябе мілая і добрая? Значыць, ты сам вінаваты ва ўсім, і ў смерці яе таксама. Ці мала яшчэ што гаварылі б людзі?

А ён мог бы сказаць нешта такое, што не спадабалася б Марынінаму бацьку Паўлу, ці яе брату Яўгену, ці сятры Вользе. Ды магло б нават не спадабацца і яму самому, бо без паперкі гаварыць няпроста, ён гэта ведаў: можна сказаць такое, што потым будзеш здзіўляцца, адкуль што ўзялося. Ён мог сказаць так: «Дарагая Марына, Ты павер, што я не хацеў Табе зла, тым больш не хацеў Твае смерці, я спадзяваўся на Цябе, як на каменную сцяну, што дагледзіш і выведзеш у людзі нашых дачок, і гэта было б тое, што трэба. Ты спрашчала мне задачу майго жыцця, я пайшоў у другую сям’ю і яшчэ не ведаў, як я спраўлюся са сваімі новымі абавязкамі. Я не стану апраўдваць сябе, тым больш хваліць. Так, я не анёл, але і не чорны дэман, якім мяне некаторыя малююць, я звычайны чалавек, якому ўласцівы слабасці і памылкі, але я сумленны чалавек, гэта я кажу табе, Марына, тут, ля Твайго смяротнага ложа, і таму не маю права хлусіць, браць грэх на сваю душу... Я здрадзіў Табе зусім выпадкова, і то пасля таго, як пераканаўся, што Ты мне не верыш і лічыш хлусам і здраднікам. Ты потым сказала мне: «Пакінь нас, я не магу цябе бачыць...» I я пакінуў вас, хоць мог бы і не пайсці, але я пабаяўся, што Ты, Марына, зробіш нешта такое, што потым будзе горка ўсім нам. Таму я пайшоў... Я нейкі час заставаўся паміж небам і зямлёю, я думаў, што Ты адумаешся і вернеш мяне, і мо я і вярнуўся б. Але Ты гэтага не зрабіла, і я пайшоў у чужую сям’ю да жанчыны, даўняй знаёмай, але ў мяне не было з ёю ніякіх блізкіх адносін. Яна мяне не адбівала ў Цябе, Марына, яна сама не ведала, што ёй рабіць, бо ў яе быў выбар, і неблагі. I каб Ты, Марына, сказала мне «вярніся», усё магло б вярнуцца на кругі свае, і мая цяперашняя жонка стала б жонкаю іншага чалавека. Але ты не сказала мне таго слова, якога я чакаў, усё парвалася, пайшло прахам, і мы засталіся на розных берагах ракі жыцця... I твой бумеранг, пушчаны ў мяне, вярнуўся і стукнуў Табе ў самае сэрца... Мне балюча, што так сталася, я гэтага не хацеў, я хацеў, каб Ты жыла доўга-доўга, каб прычакала ўнукаў, праўнукаў... А выйшла вось так: мы праводзім Цябе, дарагая Марына, у апошнюю дарогу, мы плачам, нам баліць, крывавяць нашы сэрцы, і мы молім у Бога аднаго — каб ён прыняў Цябе ў неба. Ты гэтага заслужыла... А зямля наша хай Табе будзе пухам. Я схіляю галаву перад Табою. Я не пакіну Тваіх і маіх, нашых дзяцей. Будзь спакойная за іх. Бывай назаўсёды».

Так, Рамейка мог сказаць нешта падобнае, але не сказаў...

Намеснік дырэктара аб’явіў паніхіду скончанай, надышоў момант развітання з нябожчыцай, родныя і блізкія развітваюцца першыя...

Пацягнуўся ланцужок людзей, спачатку падышоў і пацалаваў дачку бацька, потым сястра з мужам, брат з жонкаю, за імі — дочкі Лена і Геня, а ўслед за імі — Рамейка. Усе плакалі, гаварылі развітальныя словы — і было ў іх шмат пяшчоты, ласкі, болю і крыўды на лёс, на несправядлівасць. У Рамейкі слёз чамусьці не было, яму толькі горка было бачыць забітых горам сваіх дачок, якія плакалі і ламалі рукі над маткаю, якая ляжала безуважная да ўсяго і спакойная, што ў жыцці рэдка хто мог убачыць, а тым болей — яны.

Рамейка, падышоўшы да дамавіны, нахіліўся і пацалаваў Марыну ў лоб. Лоб быў халодны, як ледзяны. А твар яе меў выгляд свежы, нават здаровы, калі так можна сказаць пра нябожчыкаў твар. То быў нармальны твар чалавека, які памёр не хварэючы, калі хвароба яшчэ не высмактала з яго ўсіх сокаў і крыві. Менавіта было ўражанне, што яна спіць. I макіяж, пра які гаварыла жанчына ў моргу, яшчэ больш падкрэсліваў яе рысы твару: чорныя бровы дужкамі, чорныя вейкі, цені-паўцені пад вачыма, на павеках, чырвоныя, амаль фіялетавыя спакойна самкнутыя вусны, падружоўленыя шчокі, — усё гэта рабіла яе нават прыгажэйшай, чым яна выглядала ў жыцці, такі макіяж на яе твары Рамейка бачыў рэдка: бракавала ці часу, ці настрою, ці яшчэ чаго... А валасы былі наплоеныя, кучаравіліся над высокім лбом і спадалі хвалямі ўніз да плячэй, завіваючыся ў кольцы, хоць у жыцці валасы ў яе былі прамыя, русыя і не надта густыя. Яна пакідала гэты свет абноўленаю, у лепшай сваёй форме.

— Бывай, дарагая Марына, — сказаў Рамейка не сваім голасам. — Даруй мне... за ўсё... даруй...

Апусціў галаву на грудзі, пакланіўся і адышоў, даючы дарогу іншым. Слёзы стаялі зусім блізка, яны казыталі ў носе, прасіліся вонкі, але трымаліся, нешта як не пускала іх ліцца, цячы свабодна. Няўжо вінавата сэрца? Яно неяк сціснулася, на ім адчуваўся нібы абруч, і дыханне пачало збівацца. «Каб толькі не ўпасці, каб не пайсці за Марынаю, — падумалася яму. — З кім жа тады застануцца дзеці?..»

Але хутка ўсё прайшло. Паступова вярталася сіла ў мускулы, ногі ступалі цвёрда і не падгіналіся, як колькі хвілінаў назад, а сэрца запрацавала ў сваім ранейшым рытме.

29

Калі потым Рамейка ўспамінаў тыя чорныя дні, гадзіны, часіны, яны як бы падзяліліся ў яго свядомасці на тры часткі. Першая, самая цяжкая — гэта вестка, што Марына памерла, нейкі ўнутраны пратэст, нязгода з тым, што адбылося так раптоўна, так трагічна-нечакана: не можа такога быць!

Але рэчаіснасць няўмольная: Марыніна цела трэба адвезці ў морг, потым яе забраць ужо ў дамавіне, святочна, у дарогу, апошнюю сваю дарогу, апранутую, потым «усяночная» пры ёй, думкі, цяжкія, як валуны, горкія, як палын, чорныя, як сажа — асуджэнне сябе, потым яе, апраўданне — сябе і яе. Прымірэнне, хоць і пасля яе смерці, і светлая палоска ў канцы — іх дзеці, іх далейшы лёс і надзея на доўгія леты...

Другая частка — самая-самая цяжкая, а Рамейку здавалася, што «самая» ўжо мінулася... Не, развітанне і пахаванне — вось што трэба было вынесці, то была мяжа цярпення і выпрабавання сілы, і Рамейка баяўся, што можа ўпасці і не ўзняцца, і пойдзе-паляціць следам за Марынаю, якая ўжо аддалялася, хоць цела яе было тут, перад імі, яны яго бачылі, яшчэ гаварылі з ім — а не з ёю! — як з жывою істотаю, маглі дакрануцца да яе халоднай рукі ці твару. А душа яе адлятае, адплывае ў нязведаныя вышыні, за шырокія далягляды, да якіх жывыя могуць дастаць толькі ва ўяўленні.

Найцяжэй перажыць развітанне, калі бачыш чалавека апошні раз, калі больш ніколі-ніколі не ўгледзіш, не спаткаеш, не пагаворыш, а ён можа прысніцца толькі ў сне... Калі гэта чужы чалавек — не так моцна баліць, а як свой, родны, з якім жыў побач гадамі, дзяліў хлеб і соль, гора і радасць, надзеі і спадзяванні, — што тады? Боль невыносны — нібы ў цябе забіраюць, адрываюць частку твайго сэрца.

А некаторыя з тых, што былі побач, маглі падумаць, што Рамейка радуецца, бо цяпер становіцца гаспадаром на дзве сям’і, што яго дочкі без ніякіх перашкод вернуцца да яго ці ён да іх. Так-так, Рамейка тут быў нейкім асаблівым персанажам, не такім, як усе. Калі б ён быў яе мужам, ён успрымаўся б нармальна, так як і трэба. А ён быў ужо не свой, але і не чужы — ён стаяў на мяжы паміж былым і сённяшнім, якое ён павінен злучыць, аб’яднаць у адно цэлае, зноў напоўніць яго жывым зместам. Ці зможа ён гэта зрабіць, праўдзівей, ці дазволена яму будзе заняць тое месца, якое займаў нядаўна?..

Трэцяя частка здавалася яму лягчэйшай за першыя дзве. Усе яны развіталіся з Марынай назаўсёды, сыпанулі па тры жмені пяску на яе дамавіну, пусцілі развітальную слязу перад яе партрэтам і паехалі ў горад. Сам Рамейка адчуваў нейкую палёгку, ён як бы скінуў з сябе нешта нябачнае, але цяжкае, што яго прыгнятала, гнула да зямлі. А тут раптам — палёгка. Па прымаўцы: з вачэй — як з плячэй, адразу стала лягчэй... Можа, і так, бо адна рэч бачыць пакуты, а другая — іх уяўляць...

Яны ўсе, хто вярнуўся з могілак, памылі рукі, занялі месца за састаўленымі разам трыма сталамі, бацька Павел згаварыў малітву «Ойча наш» на стараславянскай мове, узнялі першую горкую чарку за светлую душу рабы Божай Марыны: каб ёй спакойна спалася, каб пухам ёй была наша родная зямліца...

Каб заглушыць узрушэнне, хваляванне, чалавеку трэба перакусіць, і першая чарка, а за ёю закуска — гэта якраз тое, што трэба арганізму. Медыкі кажуць, што кроў ад галавы прылівае ў страўнік, чалавек адчувае палёгку — і здымаецца стрэс. Мо яно і не зусім так, але пасля першай чаркі звычайна пануе маўчанне — прачынаецца апетыт, і яго трэба супакоіць, даць яму занятак, а сам чалавек хай расслабіць напятыя струны нерваў, каб яны не парваліся.

Потым пайшла другая чарка, трэцяя, людзі паступова адыходзілі ад нядаўняй скаванасці, гаварылі спакайней, стараліся як бы згладзіць вострыя вуглы: чалавека ўжо не вернеш, трэба жыць далей і думаць, як ладкаваць новы парадак. Завязвалася гаворка між суседзямі за сталом, некаторыя расказвалі забаўныя гісторыі з пахаваннем, з могілкамі. Адну такую гісторыю распавёў бацька Павел — як у іх там, ля Коханава, далакопы капалі магілу, а побач аказалася труна, яшчэ здаровая, над ёю як бы невялікая ніша, зямля не засыпала яе да адказу, і адзін з далакопаў захацеў паглядзець, а што ж там у дамавіне. Лязом рыдлёўкі ён прыўзняў века труны — і ўбачыў, што там ляжыць маладая жанчына, ну проста як жывая. Ён ажно пахаладзеў, няўдала павярнуў рыдлёўку — і дамавіна, бразнуўшы векам, закрылася. Ён паклікаў сваіх напарнікаў, якія курылі наверсе, і сказаў, што пакажа ім цуд — узняў другі раз века — і ахнуў: замест прыгожай маладзіцы ўбачыў адзін прах, парахню...

А малады сусед Кутузаў расказаў, што пачынае будавацца крэматорый у Мінску, бо Паўночныя могілкі не паспяваюць ці проста не могуць прыняць усіх нябожчыкаў, разрастаецца горад, а значыць, больш памірае людзей. Да такой навіны людзі за сталом аднесліся як хто, пачыналіся нават спрэчкі.

Нечакана брат нябожчыцы Яўген кінуў рэпліку, што мы аддаляемся ад пратакола, што ёсць важныя пытанні, якія трэба вырашаць.

— Няхай скажа сваё слова былы Марынін муж — якія ў яго думкі і меркаванні, а мы паслухаем, — закончыў ён суха і рэзка.

У яго голасе адчувалася прыхаваная злосць і непрыязнасць да яго, Рамейкі, і ён адчуў гэта адразу: непрыемны халадок прайшоў у яго каля сэрца, нібы яму трэба было скакаць у ледзяную ваду. Ён устаў, кінуў позірк на свайго апанента, агледзеў людзей, што сядзелі перад ім, як бы шукаючы падтрымкі ў іх позірках, і пачаў:

— Я не хачу казаць, як мне баліць, вы можаце не паверыць. Я скажу толькі, што нас пакінуў чалавек, які заслугоўвае самай высокай пахвалы...

— Што ж ты кінуў гэтага чалавека ў бядзе? — спытаўся Яўген з адкрытай непрыязнасцю.

— Бяды не было, і я не кідаў Марыны, гэта яна кінула мяне, — спакойна адказаў Рамейка.

— Яна выгнала цябе, бо ты гэтага заслужыў, — у такім жа тоне працягваў Яўген. — І ты не апраўдвайся, табе ніхто не паверыць.

— Я не на судзе і апраўдвацца не збіраюся. Мне толькі хацелася б, каб вы ўсе, хто тут за гэтым жалобным сталом, ведалі праўду. Я хачу абараніць свой чалавечы гонар ад несправядлівых выпадаў.

— Маўчаў бы ўжо пра гонар, — зноў загарэўся Яўген. — Яго ў цябе мо зроду не было!

Рамейкава выступленне, ці тост, ператвараўся ў спрэчку, якая ўжо выходзіла за рамкі элементарнай прыстойнасці, і яе трэба было канчаць.

— Калі я тое ж самае скажу пра цябе, ты абвінаваціш мяне ў хлусні і будзеш мець рацыю, — адказаў Рамейка. — Тое ж самае кажу і я на твае словы. Так што не трэба кідаць камяні ў агарод адзін другому... Мы тут не для гэтага сабраліся. Паспрачацца можам і пасля, не трэба траўміраваць людзей, яны і так шмат перажылі за гэтыя дні. Калі коратка, то скажу, што свае віны з сябе не здымаю, я вінаваты, і я хачу загладзіць сваю віну, я хачу дагледзець нашых дзяцей і паставіць іх на ногі. Гэта мой святы абавязак. — І тут Рамейка расказаў пра свой сон, які прысніўся яму ўчора — як ён прыняў з Марынінай рукі два яечкі і адправіў іх сабе ў рот. — Яе жэст і мой працяг гэтага жэста гаворыць за тое, што яна перадае мне клопат пра далейшы лёс нашых дзяцей, і я ад яго не адступлюся, што б вы ні гаварылі...

— У цябе і пытаць ніхто не будзе, гэта вырашаюць дочкі, — усё так жа зацята сцвердзіў Яўген.

Рамейка хацеў не згадзіцца, але тут цяжка ўзняўся бацька Павел, паглядзеў на сына, паглядзеў на былога зяця, уздыхнуў і сказаў:

— Хлопцы, ужо не маладыя, перастаньце дзяцінець, не трэба за жалобным сталом ніякае злосці. Тут павінен быць мір і згода, любоў і давер. Праўда, што не трэба кідаць камяні адзін у другога... Успомнім добрым словам маю дачку Марыну, вытрам слёзы, памолімся Богу... Гэта адно... А другое... Ты зяць, былы зяць, ты мне падабаўся, ёсць у цябе шмат добрага... Але мая дачка чамусьці не давярала табе. I мо мела на гэта нейкія, ну, як тут сказаць, доказы ці факты... Яна перажывала, пакутавала, надрывала сэрца. Вось яно і не вытрымала, парвалася... І ўжо тут нічога не паправіш, трэба жыць без яе... Мы параіліся, усе Петрыкевічы, і прыйшлі да згоды, што дзеці не павінны вяртацца да бацькі ці бацька да іх. Няхай яны жывуць тут адны. I дзеці таксама з гэтым згадзіліся, можаш спытаць у іх сам. I нават суд табе нічога не паможа, бо дзіця пасля дзесяці гадоў мае права само вырашыць з кім яму быць. Так мне сказаў знаёмы юрыст...

— Праўда, праўда, ёсць такі артыкул у адміністрацыйным кодэксе, я чуў таксама, — пацвердзіў малады мужчына з выдавецтва, адзін з тых, што прыходзілі да Рамейкі на працу ўчора раніцай.

Рамейка гэтага не ведаў, але яму не верылася, што дочкі не захацелі, каб бацька вяртаўся да іх.

— Я лічу, што, калі яны і рашылі не прымаць мяне, дык зрабілі гэта не падумаўшы, бо апека ім патрэбна, яны вучацца, самастойна жыць яны яшчэ не ўмеюць, іх лёгка можна ашукаць, збіць з правільнай дарогі. I як бацька я павінен рабіць так, каб яны жылі без усякіх пагроз, спакус, пад бацькоўскім прыглядам. Даваць ім поўную волю ў такім узросце я лічу вельмі рызыкоўна і нават небяспечна, — не згадзіўся з цесцем Рамейка.

Яго нечакана падтрымаў Віктар, муж Марынінай сястры Вольгі:

— Мне здаецца, што Рамейка разважае правільна, што дзяцей яшчэ нельга пакідаць адных, яны могуць...

Яго тут жа перабіла ўласная жонка Вольга, накрычала на яго, як крычаць базарныя цёткі:

— Што ты трэплеш сваім языком, як памялом, лепш памаўчы, ніхто ў цябе не пытаецца, разбяромся і без цябе, заткніся!

Бедны Віктар, хударлявы, вастраносы мужчына сярэдніх гадоў, ніякавата павёў плячыма, апусціў галаву і замоўк.

«Бунт на караблі задушаны ў зародку, — падумаў сам сабе Рамейка. — Усё ўжо зроблена на іх капыл. Відаць, нідзе не дзецца, саступіць давядзецца». Ён не стаў спасылацца на голас у сваю абарону, каб не нашкодзіць чалавеку, а сказаў тое, што яшчэ не паспеў сказаць:

— А калі я падам у суд, то мяне могуць прызначыць іх апекуном, а не каго-небудзь іншага — Ён не хацеў называць прозвішча Петрыкевічаў. — Што вы на гэта скажаце, мае апаненты?

— Мілы чалавек, ты і без суда павінен быць апекуном сваіх дзяцей, — падаў голас бацька Павел, які ўжо сядзеў на сваім месцы, але нічога не еў і не піў, нібы забыўшыся на ўсё. — Цяпер ты адзіны іх апякун, хоць мы таксама будзем іх даглядаць і памагаць.

Усе міжволі паглядзелі на трэці стол, пры дзвярах, за якім побач з іншымі гасцямі сядзелі дзве сястры — Лена і Геня, пра якіх тут ішла спрэчка. Яны знешне выглядалі зусім спакойнымі, трохі ружавашчокімі, мо нават і ад выпітага віна. А што рабілася ў іх душах, дык можна толькі здагадвацца: жыла крыўда на бацьку, боль за матку, на будучае — надзея і страх, страх і надзея.

— I ім будзе не горш, чым было пры табе, такім клапатлівым бацьку! — зноў кінуў камень у Рамейкаў агарод швагер Яўген.

— Як будзе, мы пабачым, а як было — ім лепш ведаць, чым нам з табою, шаноўны швагер, — адказаў на рэпліку Рамейка. — I ці не здаецца табе, што дзеці, якія засталіся без маткі, яшчэ не круглыя сіроты, а вось як адгарадзіць іх яшчэ і ад бацькі, дык кім яны стануць? I вы хочаце сказаць, што жадаеце ім дабра? Па-мойму, большага зла нельга і прыдумаць. — Рамейка ўзмахнуў рукамі і сеў. Адчуваў, што твар яго гарыць, а сэрца ў грудзях стукала моцна, але рытмічна, без усякіх збояў.

Было падобна на тое, што ён трапіў Петрыкевічам у балючае месца. Ускочыў брат Яўген, потым сястра Вольга, не выбіраючы слоў, сталі паліваць яго, як ледзяною вадою, крыўднымі эпітэтамі, ад якіх можна было схапіць спачатку прастуду, а потым — гарачку: што ён жорсткі, бессардэчны, грубы і нахабны, што ён нікога і ніколі не любіў і не глядзеў не толькі сваю жонку, але і родных дзяцей, — і яшчэ шмат чаго было яму выліта на галаву.

Усярэдзіне ў Рамейкі ўсё кіпела, але стрымліваўся як мог, бо каб даў сабе волю, дык і ён знайшоў бы ім што адказаць або проста выйсці з пакоя і не слухаць.

Бацька Павел, угнуўшы галаву, слухаў, часам кідаў позірк на Рамейку, які сядзеў насупраць яго, і як нечага чакаў. Ці не канца слоўнага вадаспаду яго родных дзяцей, якія выступалі гарачымі абаронцамі яго ўнучак і груба тапталі іх бацьку. Каб яны толькі не перастараліся, каб дзеці не сказалі ім: «Гэта наш бацька, і калі ён нават і дрэнны, але ўсё роўна ён наш, ён адзін у нас застаўся, і мы яго ў крыўду не дамо».

Таму стары зноў стаў на свае нетрывалыя ногі, узняў правую руку з прыгнутымі спрацаванымі пальцамі і сказаў усхвалявана:

— Дзеці, хопіць з вас, замаўчыце! Трэба і меру знаць! Паглядзіце на людзей, хіба ім прыемна вас слухаць? Яны не таго сюды прыйшлі, і вы таксама. Не трэба распальваць агонь... Хай дзеці жывуць адны, а потым пабачым... Я думаю, што бацька павінен з гэтым згадзіцца... хоць яму і крыўдна. Хай пацярпіць, хай абдумае свае жыццё... У яго другая сям’я, новыя клопаты... А цяпер я хачу, каб мы выпілі чарку за здароўе ўсіх, хто за гэтым жалобным сталом, за здароўе ўсіх, хто прыйшоў раздзяліць наша гора, хто дапамагаў нам, асабліва суседзі, зрабіць усё так, як трэба... Мы без вашай дапамогі проста былі б... Ну як той цяжкі воз на гразкай дарозе. Адны мы не справіліся б... Дзякуй вам усім, асабліва кіраўніцтву з выдавецтва, як яно? «Ураджай» і ўсім людзям, якія працавалі разам з маёю дачкою Марынаю... — тут голас яго заглух, абарваўся, утварылася пауза. — Даруйце старому, што зробіш? Яшчэ раз: дзякуем вам усім, хай вам Бог пасылае здароўе! Дык вып’ем да дна, а то мы нешта слаба рухаемся ў гэтым кірунку...

Усе заўсміхаліся, мо першы раз за цэлы дзень, дружна выпілі, сталі закусваць. Надышоў момант нейкага як прасвятлення, застолле скінула з сябе скаванасць, напружанасць — як чаканне нечага непрыстойнага, што магло тут адбыцца, каб стары бацька не супакоіў спрэчнікаў, не даў ім разысціся на ўсю шырыню натуры. Людзі ажывіліся, гаварылі між сабою групамі, абмяркоўвалі нейкія свае праблемы, часам чуўся стрыманы смех.

Збіліся на тэму, што значыць для чалавека радзіма, яго роднае месца, дзе ён нарадзіўся і вырас, і Марынін бацька расказаў пра сябе, як ён маладым хлопцам пасля службы ў войску з адным сваім сябрам паехаў на Украіну, у Данбас, у прамысловы горад Макееўку, цяпер, здаецца, Днепрапятроўск, уладкаваўся на металургічны завод. Папрацаваў месяц, другі, трэці — і адчуў, што слабее, хоць работа сама па сабе і не была ўжо такою цяжкаю. Пайшоў да доктара, раз і другі, але нічога ў яго не знаходзяць, далі нейкіх кропель, парашку ад сэрца — і ўсё. А папраўкі ніякай няма, ужо нават ідучы на працу, нейкія там дзве вярсты, павінен быў рабіць перадышкі, прысесці, бо ногі не трымалі. Параілі яму схадзіць да аднаго прыватніка, ужо старога чалавека. Той абслухаў яго, распытаў: хто, адкуль, дый кажа, што трэба табе, хлопча, мяняць клімат, гэты табе не падыходзіць, ты тут засохнеш. Едзь ты дадому, у сваю Беларусь, і ўсё ў цябе стане на месца. Што заставалася рабіць? Паехаў дадому...

— I што вы думаеце? Праз некалькі месяцаў я як на свет нарадзіўся, куды мая хворасць падзелася! Тут я ўжо ажаніўся, знайшоў сабе добрую дзеўку Юстынку, яна нам і першую дачку прывяла, Марынкаю назвалі. Радасці было колькі!.. А вось жа давялося дажыць да такога... Праводзіць Марынку... Апярэдзіла яна сваіх бацькоў, апярэдзіла... Вечная ёй памяць...

I ў старога Петрыкевіча пакаціліся слёзы па шчоках, ён дастаў хусцінку, прачысціў нос, выцер вочы, папрасіў прабачэння і змоўк.

Тут прапанавалі тост за яго здароўе, усе зноў ажывіліся, нагаварылі яму шмат шчырых і цёплых слоў, добрых пажаданняў, не забыліся пра Марыніну матку Юстыну, якая не змагла прыехаць з-за хваробы, пажадалі і ёй шмат гадоў і здароўя.

У душы Рамейка быў рады, што ўсё пайшло ў добрым кірунку, што стары Петрыкевіч памірыў ці хоць бы прымірыў абодва бакі, гэта значыць, яго, Рамейку, і сваіх дзяцей, якія так груба і галаслоўна звальвалі на яго ўсю віну за трагедыю з Марынай.

Вячэра зацягнулася, усе былі злёгку падпітыя, трагізм падзеі неяк адсунуўся на задні план, відаць, так, як і ў Рамейкі: з вачэй — як з плячэй, адразу стала лягчэй.

Рамейка развітаўся з цесцем, цяпер ён ужо называў яго ў думках не «былым», яны абняліся — як у знак прымірэння, потым паціснуў руку непрымірымаму швагру Яўгену, яго жонцы-таўстусе Галіне, крыклівай Марынінай сятры Вользе і яе хударляваму мужу Віктару, які так нечакана падтрымаў яго; яны перакінуліся словамі ўжо без усякай злосці, а прыязна, як сваякі, як і належыць добрым людзям. Тое ж самае было і з дочкамі. Яны праводзілі яго сумнымі ўсмешкамі, але неяк па-новаму пазіралі на яго, мо нават з надзеяй. Па прынцыпе, што смерць раз’ядноўвае, але яна і прымірае самых непрымірымых.

А да тралейбуснага прыпынку ён ішоў з Таняю, Марынінаю сяброўкай, яны разам працавалі ў Інстытуце жывёлагадоўлі, здаецца, нават разам вучыліся. Таццяна трохі накульгвала, і гэтая ва́да, няйначай, стала прычынаю таго, што яна засталася адзінокаю, хоць і з твару, і па характары была прывабнаю жанчынаю, у яе мог бы знайсціся спадарожнік жыцця, аднак жа... Урэшце, мо яна сама не захацела мець сям’і, хто ведае? Сяды-тады яна прыходзіла да іх, прыносіла дзецям цукерак, якую-небудзь цацку ці кніжку, яны ўсёй сям’ёю пілі каву, а часам і што мацнейшае, а потым Рамейка праводзіў яе да транспарту, як вось сёння...

Яны ішлі, асцярожна ступаючы, ужо было цёмна, Рамейка падтрымліваў Таню пад руку, яна гаварыла пра Марыну, сваю сяброўку. Яна сказала якраз тое, што ў Марыне не зусім падабалася і самому Рамейку: яе баявітасць, непрымірымасць, часам нават сварлівасць. Калі яна па нейкіх прычынах неўзлюбіла чалавека, то ставілася да яго адкрытым — не апанентам, а ворагам, і гэтага яна не хавала. У яе быў, як яна сказала, партызанскі характар, нездарма ў вайну стала партызанскаю сувязною. Тое ж самае было і ў яе адносінах з начальствам, яна не хавала фігі ў кішэні, яна яе магла паказаць пры ўсіх: вось глядзіце, вы гэтага заслужылі. Не скажаш, што яна не разбіралася ў справе, ведала яе дасканала, але хацела, каб яе ведалі такжа дасканала і ўсе астатнія, а калі яны недзе ў нечым хібілі, яна пачынала з імі вайну. Часам настройвала супраць сябе ледзь не ўсіх, а часам магла настроіць ледзь не ўсіх супраць начальства. А начальства, як вядома, такіх людзей не любіць. Начальства любіць, каб з ім згаджаліся, каб яго пахвальвалі.

«Вось гэтым яна мне і падабалася — сваей непрымірымасцю да недахопаў, да ўсяго нечалавечага ў нашым жыцці, у нашых адносінах. Я па натуры не такі чалавек, я люблю спакой і цішыню, але я сябе за гэта часам і дакараю, і лаю, што я не такая. Мне падабаюцца людзі тыпу вашай Марыны, думаю, што і вы не раз адчувалі на сабе яе выбуховы характар, я вам спачуваю... Але не трэба забываць, што яна траціла шмат душэўнай энергіі, яна гарэла, як свечка на ветры, кожную хвіліну яна магла пагаснуць, і вось пагасла, подых ветру быў надта моцны. Яна страціла вас... А, наколькі я ведаю, яна вас кахала... таму і пайшла на разрыў... А потым аб гэтым шкадавала... Але не магла вярнуцца назад. Яна была прынцыповая, мо нават занадта... I яшчэ... Я не паверу ў тое, што вы былі прычынаю яе смерці. Сваё сэрца яна надрывала ўжо даўно, яна яго не шкадавала, жыла без аглядкі... Шмат курыла, не абмінала і чаркі... Мне здаецца, вам цяжка было ў тым сэнсе, што яна лідзіравала ў сям’і, а не кожны мужчына хоча аддаць лідэрства ў жаночыя рукі. Яго мужчынскае самалюбства пачынае пратэставаць, бунтаваць, даходзіць да канфліктаў. Ці не так? Нездарма я чула, што Марына вас біла, хоць я ў гэта не веру, бо трохі ведаю вас... Вы прабачце, што я гэтулькі вам нагаварыла... Мо я хацела б сказаць усё за жалобным сталом, але гэта нетактоўна, пра нябожчыкаў гавораць або добрае, або маўчаць».

«Якраз вы гаварылі пра яе добрае, — адказаў Рамейка на яе доўгі маналог. — І на могілках, і цяпер, для мяне... У кожным характары ёсць нейкія недаробкі ці перагібы... Вы вельмі глыбока яе зразумелі, і думаю, правільна. Нешта падобнае пра яе мог бы сказаць і я, тым больш, што я пражыў з ёю два дзесяткі гадоў, з’еў разам не адзін пуд солі. З ёю было нялёгка, яна надта патрабавальная, а часам адгароджвалася ад усяго... Яна была чалавекам няпростым, як кажуць, не ў адну столку. Але дзякуй ёй за гэта. А вам таксама дзякую, што наведалі нас у цяжкую часіну. Усяго вам самага лепшага, Таня».

Рамейка пацалаваў ей ручку, яна села ў тралейбус і паехала. I тут жа пашкадаваў, што не спытаўся ў яе тэлефона, ён не ведаў нават — ці забыўся — яе прозвішча. Мірончык? Нешта падобнае...

Хоць было ўжо і позна, ён пайшоў пехатою, хацелася асвяжыць галаву, каб выветрыўся хмель, каб абдумаць-абмеркаваць тое, што сёння, за ўвесь доўгі дзень, адбылося. Самае цяжкае — пахаванне, самае цяжкае — развітанне. Але, дзякаваць Богу, усё прайшло ў добрым стылі, лепш сказаць, у жалобным стылі. Ён баяўся за цесця, каб не зайшоўся ад жалю, каб вытрымала яго старое, падношанае сэрца. Яшчэ баяўся за дачок, яны вельмі балюча прынялі да сэрца страту, бо не чакалі такога ўдару лёсу, але яны — адна падлетак, другая — дзяўчо, мо не так глыбока ўспрымалі трагедыю, яна была для іх свайго роду няўдачай, велічыні якой яны яшчэ не ўмелі вымераць, у іх не было таго жыццёвага вопыту, які прыходзіць з гадамі, калі чалавек разумее і адчувае адначасова, што ён страціў, і страціў назаўсёды. Яны ўспрынялі няшчасце як падзею сённяшняга дня, а заўтра будзе тое, што было раней. Мо нават успрымалі ўсё як сон, які скончыцца, — і ўсё застанецца такім, як дагэтуль...

Хоць, падумаўшы, Рамейка не мог упэўнена сказаць, што яны ўспрынялі падзею менавіта так, як ён меркаваў. У адным не сумняваўся, што яны глыбока параненыя нечаканасцю трагедыі: іх маці, мама, мамка здавалася такою моцнаю, такою ўпэўненаю ў сабе, што яны нават дапусціць не маглі, што яна вось так раптоўна можа пакінуць іх... Назаўсёды.

Пра сябе ён мала што думаў. Адзінае, як і тыя дзеці, не мог змірыцца з тым, што яго жонка, няхай і былая, раптам упадзе на паўдарозе, не паспее вывесці ў людзі сваіх дачок, што гэтую нялёгкую ношу давядзецца браць на сябе яму, Рамейку, які таксама, як і яго дочкі, не быў гатовы да такога трагічнага павароту падзей. Перад ім раптоўна вырас на дарозе новы цяжкі перавал, і невядома, ці хопіць у яго сілы і спрыту, каб адолець яго, вынесці сваю пацяжэлую ўдвая ношку на роўнае месца, не спатыкнуцца, не ўпасці. Не спатыкнуцца і не ўпасці...

Ён і цяпер ішоў неасцярожна, пад ногі не глядзеў, зрок яго быў нібы павернуты ўсярэдзіну і назад, перад ім праходзіў доўгі, балючы малюнак сённяшняга дня, укарочаны — пахаванне, і расцягнуты — жалобная вячэра, застолле. Мо і дарэмна ён уступаў у спрэчкі са шваграм, шукаў нейкіх, як яму здавалася, трапных адказаў на яго закіды, разлічаных на публіку. Яму цяжка сказаць, як успрынялі іх спрэчку людзі, што сядзелі за сталом і слухалі ўсю тую недарэчную лухту, інакш яе і не назавеш. I слухаць ім не хацелася, гэта чыталася на іх тварах, некаторыя нават пазяхалі. А швагры распіналіся, як клоуны, і мо каб застолле не было жалобным, з іх смяяліся б не горш, чым смяюцца ў цырку.