На мяжы цярпення

— Тут ён разважае хоць проста, але вельмі правільна. Я сказаў бы — мудра.

— Яшчэ не ўсё. Сумленне, страх перад тым, што людзі скажуць, яшчэ — грэх, — вось той тормаз, які не даваў дарогі распусце. А што цяпер? Толькі закон. А ён у нас мяккі...

— Асабліва для жанчын... На абароне правоў маці-адзіночкі, жонкі-развядзёнкі...

Упершыню за некалькі гадоў яны гаварылі мірна, не пасварыліся, і думкі іх амаль што супадалі, а калі і разыходзшіся, то толькі ў дробязях.

Гаворачы пра тыя ці іншыя з’явы, яны не пераносілі ўсё на сваю сям’ю, на сябе, не тыкалі пальцамі ў балючыя месцы.

Рамейка падумаў: ці надоўга толькі?

15

Нібы з глыбокага сну паклікаў Рамейку званок ад Ларысы Ланеўскай.

Чаго-чаго, а званка ён ад яе не чакаў, збіраўся сам пазваніць, бо часам усплывала ў памяці тая сустрэча ў яе на кватэры, запоўнены музыкаю дзень — пявучыя рытмічныя грэкі, пранікнёны шчыры Вівальдзі, велічна-трагічны Моцарт. Ды смерць Ноны Варанчак адкінула ўсё гэта далёка назад, зацерла, зачарніла ўвесь той прыемны малюнак, пакінуўшы ў душы змешаныя пачуцці страху, раскаяння, расчаравання, крыўды на сваю простасць, з-за якой ён можа пагарэць яшчэ не раз. Таму ён цягнуў да няпэўнага часу, усё чакаў, калі душа яго ўляжацца, калі ён стане такі, які быў тады. Хоць сам разумеў, што такім ён ужо не будзе ніколі. Аднак жа асмеліцца пазваніць ёй у яго не хапала адвагі. I вось званок ад яе... Як ні дзіўна, ён нават узрадаваўся. Ён ужо змірыўся з думкаю, што нічога не значыць для зямлячкі, што яна затаіла ў душы толькі крыўду на яго за той адвод, які ён даў яе кандыдатуры, хоць і расказвала пра гэта са смехам. Ведаў ён, чаго каштавала ёй пазваніць яму. Аднак жа пазваніла. Чаму? Значыць, або нешта такое здарылася, або нешта трэба памагчы ці параіцца. Параіцца — хутчэй за ўсё, бо пра дапамогу яна не дасць яму нават гаварыць, не такі яна чалавек, каб так проста прыняць дапамогу.

Ён, каб апярэдзіць яе, сам сказаў, што хацеў бы спаткацца ў бліжэйшы час, а калі — хай сама скажа. Была якраз сярэдзіна тыдня, і яна, падлічыўшы ўголас, калі ў яе дзяжурства, сказала, што вольная ў пятніцу. I яны дамовіліся сустрэцца пасля абеду.

А ўжо тыдзень, як Рамейка чытаў новы тоўсты рукапіс і ажно здзіўляўся, як так можна пісаць: процьма матэрыялу, але ўсё звалена ў такую кучу, што не разабраць, дзе што і як. Таўшчэзны раман з паўсотняй герояў, якія нешта робяць, нешта гавораць, нечым жывуць, сцежкі-дарожкі іх часам перакрыжоўваюцца, але сістэмы, плана, мэты зусім не відаць — усё ў нейкім тумане, у страшэнным хаосе. I мова — палова на дыялектах, палова на вульгарызмах, астатняе — шматслоўе, шматслоўе: суцэльны слоўны абвал!

Прачытаўшы некалькі старонак, Рамейка адчуваў, як галава ў яго пачынае пухнуць, ён тут жа забываецца, што было пяць старонак назад, героі пачынаюць блытацца, хто гаворыць тую ці іншую фразу — ужо цяжка разабраць. Ой, ратуйце! — хочацца закрычаць ашалеламу Рамейку і ўцячы хоць на край свету ад такое работкі.

У пятніцу Рамейка сказаў загадчыку, што пасля абеду яму трэба зайсці ў бібліятэку высветліць адно пытанне па тэме рамана, які ён чытае, і атрымаў дазвол. Загадчык быў у гуморы, ды і ведаў, што за работу мае Рамейка: сам параіў дырэктару кандыдатуру, а цяпер недзе пасміхаецца ў душы — ну, Рамейка, паплачаш ты з гэтым тоўстым раманам, як я плачу ўжо некалькі год. Ужо нават некаторыя людзі, што пісалі рэцэнзіі на гэты «шэдэўр», паўміралі, а ён стаіць на месцы.

Рамейка ведаў сумную гісторыю рамана не горш за загадчыка і ўжо думаў не раз, якое рашэнне давядзецца прымаць яму самому. Аднак што гаварыць і гадаць, калі рэч яшчэ недачытана да канца? Дваццаць пяць аркушаў, пяцьсот старонак з гакам!

Таму ён з радасцю закрыў і завязаў тоўстую сінюю папку, паклаў яе ў стол і развітаўся з калегамі. Хацеў пазваніць Ларысе з работы, але перадумаў: не варта ўводзіць у вушы людзям, лепш з аўтамата.

Пазваніў — было занята, значыць, нехта ёсць дома. Счакаўшы, пазваніў яшчэ. Зноў занята! Нешта не шэнціць табе, Рамейка. Прайшоў да праспекта, зайшоў у магазін. Трэба штосьці купіць. Бо ў яго была звычка — не ісці да людзей з голымі рукамі. Нічога такога не трапіла на вочы, і ён узяў кавалак сыру — «вароне бог паслаў кавалак сыру», — хай будзе так! Не будзь варонай, Рамейка, — папярэдзіў сябе і ўсміхнуўся, — не каркай, а то застанешся з носам.

Выйшаўшы з магазіна, зноў пазваніў. Доўга ніхто не здымаў трубкі. Урэшце пачулася ўсхваляванае «алё» — Рамейка адразу пазнаў Ларысін голас. Павітаўся, спытаў пра здароўе. Яна з усмешкай — гэта адразу чуваць па голасе — сказала, што ўсё нармальна, і калі ў яго ёсць вольны час, то няхай прыязджае.

— Добра, праз якой паўгадзіны буду, — сказаў узрадаваны Рамейка і павесіў трубку.

Цудоўна, што ёсць тэлефоны. Як спрашчаецца абмен інфармацыяй у наш час! За пяць ці болей кіламетраў ад яе, а яна ўжо ведае, што ён ідзе, едзе, спяшаецца... Не, яна не ведае, што ён спяшаецца. Мо і не варта, каб яна ведала. Мо не варта наогул, каб яна ведала, што ён многа думае пра яе? А з другога боку, то чаго таіцца, чаго цягнуць? Яшчэ пройдзе пяць ці болей гадоў... А жыць калі? Ну і асёл ты, Рамейка! Усё жыццё вось так у чаканні пройдзе ў цябе! I яна недзе лічыць цябе проста дурнем, што ходзіш, як мядзведзь каля пасекі. Падумай пра гэта! Ці, праўдзівей, менш думай! Што тут думаць? Што ты губляеш урэшце?

Так разважаў Рамейка, едучы на тралейбусе. I душа яго разрывалася, раздвойвалася: і цягнула яго да Ларысы і, нечага было страшна. Цень Ноны Варанчак? — пытаўся ён у сябе самога. I не мог даць адказу.

У кватэры сучка-даберман сустрэла яго брэхам, але не сярдзітым, як першы раз, а толькі папераджальным, што прыйшоў чалавек — не свой, па крайняй меры, але ўжо нейкі не зусім чужы.

I Ларыса здалася яму не такою, як звычайна, — была апранута ў доўгую, да зямлі, спадніцу нейкага бліскучага карычневага колеру ў дробныя светлыя кветкі і ў белую вышываную блузку з шырокімі рукавамі. Валасы былі заплецены ў косы і складзены ў вялікую куклу на патыліцы. На твары — ні следу касметыкі, бровы — не вышчыпаныя, як у большасці жанчын, нават не падведзеныя.

Яна сёння прымала яго неяк шчыра, далікатна, хоць пачуцці прыязнасці ці прыхільнасці не адбіваліся, здаецца, на яе твары. Ды не трэба было быць вялікім псіхолагам, каб адчуць яе настрой: ён для яе не толькі зямляк, а нехта трохі болей. А мо проста Рамейку так здавалася? Ён не мог сказаць сабе пэўна, што так яно і ёсць. Яго кідала то ў жар, то ў холад, а чаму — ён і сам не ведаў. Ніколі і нідзе з ім такое не рабілася раней.

Яны зноў, як і той раз, сядзелі на кухні, пілі тое ж самае партугальскае віно, якое гаспадыня захавала, закусвалі сырам і шакаладам. Сучка ляжала, як і тады, але трохі бліжэй да яго, чым да гаспадыні, і больш пільна сачыла за яго рукамі, чым за рукамі свае гаспадыні. Рамейка не ўтрымаўся і даў сабаку кавалачак сыру.

Нечакана рыпнулі дзверы, і на кухню зайшла маладая жанчына — невысокая, тонкая, светлавалосая і моцна падфарбаваная: вочы, вейкі, бровы, вусны — усё, што ёсць на чалавечым твары, здаецца, не было натуральным, а штучным, падпраўленым, палепшаным.

Яна ціха, але з нейкім прыхаваным акцэнтам павіталася, наліла сабе шклянку вады і выйшла.

— Мая нявестка, — адказала на запытальны позірк Рамейкі гаспадыня. — Як густ у майго сына? — і яна загадкава ўсміхнулася, паказаўшы свае тры залатыя зубы.

Рамейка ў адказ паціснуў плячыма. Калі шчыра, то яна яму не спадабалася. Яшчэ з твару нічога сабе, і то замнога касметыкі, а вось фігурай... Не, такія жанчыны яму не падабаліся. Перавязістая аса, нібы ёй есці няма чаго, нібы яна работы ніякай не рабіла.

— Няйначай, дзіця горада?

— Якраз вясковая, вы памыліліся.

— Ну, я мяркую па выглядзе... Але цяпер вельмі хутка робяцца гарадскімі: знешняе пераняць вельмі проста. А вось душу — тут іншая рэч.

— Наконт душы памаўчым. Я вось больш паловы жыцця пражыла ў горадзе, а ніяк да яго не прырасту.

— Але ж вы і не вясковая, не тое, што я.

— А хіба наш Клецак — гэта горад?

— Калі параўноўваць з Мінскам, то не, а калі з маёю вёскай, то горад.

— Усё роўна там побач зямля, неба, дрэвы, птушкі, людзі корпаюцца ў градах, на агародах, разводзяць жывёлу, птаства. Тое, што і ў вёсцы...

— Па ўсім відаць, вы вялікая прыхільніца вёскі. Але хто вас трымае ў горадзе? — неяк нетактоўна рэзка паставіў пытанне Рамейка — і тут жа пакаяўся, бо яна апусціла галаву, па твары яе прамільгнуў цень прыхаванай пакуты.

Яна цяжка ўздыхнула і ўзняла галаву, вяла ўсміхнулася.

— Можа, нават ніхто так не трымае, як вы. — I замоўкла, нічым не растлумачыла такога нечаканага для Рамейкі вываду.

— Нават не падазраваў, што маю на вас нейкі ўплыў ці, як тут сказаць... Што я ў вас у галаве... Проста дзіўна...

— Нічога дзіўнага. Я вам калі-небудзь растлумачу, — паабяцала Ларыса.

— Цяпер я не буду спаць начамі і думаць над вашымі словамі, — без ніякага фальшу, шчыра сказаў Рамейка.

Яны пасядзелі на кухні яшчэ з паўгадзіны, пагаварылі, але не ўдаваліся ў свае адносіны, нібы яны былі зусім выпадковыя людзі. Хоць пад гэтай знешняй абалонкай лёгкасці і прыстойнасці жыло нешта больш важнае, пра што і хочацца гаварыць, але разам з тым і боязна, — лепей памаўчаць.

Яны стаялі ля акна і пазіралі на Батанічны сад. Ён з зялёнага паспеў ператварыцца ў жоўта-залаты, у барвовы, у фіялетавы — мноства асенніх фарбаў буяла на лістоце дрэў, на жывой агароджы з глогу, ля якой сям-там варушыліся людзі, — збіралі плады.

— Ці даўно вы былі ў лесе? — спыталася Ларыса ў Рамейкі.

— Ды ўжо з месяц, калі не больш. А лес люблю...

— Я таксама..

— То мо пойдзем?

— Пайшлі.

Яны апрануліся і пакіравалі да лесу, які быў побач, ля дзіцячай чыгункі. Ішлі па дарожцы, выкладзенай квадратнымі плітамі. Справа быў высозны дзевяціпавярховы дом, доўгі, як кітайская сцяна, а злева ляжала балоцістая ўпадзіна: сажалкі, канавы, невялікая рачулка, якая то адным, то другім бокам, але неяк усё ўхітралася зачапіць за каторую сажалку ці канаву, каб асвяжыць, ажывіць яе не такою ўжо і чыстаю, але ўсё-такі праточнаю вадою, ад чаго здавалася, што ўся сістэма азёраў — сажалак і канаваў — тут зроблена прадумана, а не стыхійна, выпадкова, хаатычна.

Скончыўся дом — і яны выйшлі адразу да дзіцячай чыгункі і па шпалах накіраваліся далей, у лес.

Ларыса расказвала пра сябе, пра сыноў і нявестак, а ён слухаў яе няўважліва і ўсё думаў, чаму ён, Рамейка, трымае яе ў горадзе? Як ён яе трымае?

Лес стаяў ужо амаль напалову голы: сухая вясна, сухое лета, трохі дажджу восенню, дажджу, які ўжо нічога не змяніў, нічому жывому не памог, бо спазніўся: прырода, стомленая спякотай, рана збіралася на спачын. Вылучаліся толькі на жоўтым фоне ярка-зялёныя елкі.

Яны спусціліся з чыгуначнага насыпу, ішлі па выбітай сцежцы побач з чыгункай, любаваліся высокімі стройнымі, як з латуні вылітымі, хвоямі, якія нейкім цудам уцалелі тут, ля самага горада, і якія састаўлялі цяпер прыгарадны бор і зрабіліся вялікім падарункам прыроды для гараджан. Тут не раз бываў Рамейка з дзецьмі, яны ехалі сюды ў маленькіх вагончыках, якія цягнуў маленькі цеплавозік, а ім кіраваў маленькі — гадоў дванаццаць — машыніст у шэрай чыгуначнай форме. Дзецям было страшэнна цікава і весела.

Рамейка з Ларысай Ланеўскай прайшлі ля станцыі «Зялёны Бор», звярнулі на закругленне. Ісці было лёгка і прыемна, уверсе глуха шумелі вяршынямі дрэвы. Высокія гладкія хвоі злёгку пагойдвалі сваімі пушыстымі лапамі, недзе блізка пастукваў дзяцел. Чыгунка ўжо не працавала, рэйкі сталі бляклыя, пакрываліся іржой. Пад нагамі ціха шапацела пажоўклае лісце, навяваючы сум.

— Тут я часта гуляла са сваімі хлопцамі, — сказала Ларыса, пільна ўглядаючыся ў дарогу, нібы баючыся спатыкнуцца.

— Якімі гэта хлопцамі? — нібы не зразумеўшы Ларысу, спытаўся Рамейка і асцярожна ўзяў яе пад руку.

— Ну тымі, што цяпер ужо вялікія, — усміхнулася Ларыса і неяк па-асабліваму глянула на Рамейку.

— А я тут гуляў са сваімі дзяўчатамі, якія таксама цяпер ужо вялікія.

— I дзіўна, што мы тут ніколі не бачыліся, — як бы пашкадавала Ларыса.

— Больш чым дзіўна! — усміхнуўся Рамейка. — Мы жылі амаль што па-суседску, хадзілі па адных дарогах, а бачыліся ў тры, у пяць гадоў раз. Чаму гэта так, чым растлумачыць?

— Я часам бачыла цябе, але абмінала, — прызналася Ларыса, і ён сціснуў яе руку вышэй локця.

— А я і не ведаў! Чаму ты мяне абмінала? Ты кажы — проста з моста, каб я зразумеў.

Яны неяк непрыкметна для сябе перайшлі на «ты».

— Ой, які ты няўцямны! Ну проста як малое! — здзівілася Ларыса і стала. — Ды ты мне ўвесь свет засланіў. Я жыла, гадавала дзяцей, плакала, праклінала жыццё, а думала пра цябе. I мо каб не думала, то не дажыла б дагэтуль, не вынесла б усяго, што на маю долю выпала. I ведаеш чаму? Бо любіла цябе.

Каб гром трэснуў у елку побач з імі, Рамейка не быў бы так уражаны, як ад гэтых слоў яго зямлячкі. Вось ужо чаго не чакаў ад яе пачуць, дык не чакаў!

— То чаго ж ты маўчала дагэтуль? Чаго чакала? — спытаўся ён разгублена. — Я нават не мог і падумаць... пра такое шчасце... Я лічыў, што ты на мяне нават і глядзець не хочаш.

Ларыса ўжо адчувала сябе вальней — як скінула з плячэй цяжар, што насіла гадамі, аблягчыла сваю душу.

— Вось бачыш, які ты нездагадлівы... псіхолаг.

Рамейка раптам рвануўся, абняў яе за плечы, прытуліў да сябе і стаў цалаваць. Яна не супраціўлялася, толькі заплюшчыла вочы і парывіста дыхала. А ён адчуваў, што яму не стае паветра — так моцна застукала сэрца і крутнулася ў галаве. Але хваля шаленства прайшла, ён адпусціў яе, а яна адвярнулася, выціраючы слёзы пальчаткамі. Праз хвіліну яна ўжо авалодала сабой, павярнулася да яго і сказала стрымана, але з унутраным агнём:

— Хай мне будуць сведкамі гэтае неба і гэтыя дрэвы, што я ўсё жыццё чакала такога моманту.

I яна зноў адвярнулася ад яго, дакранулася да вачэй.

Рамейка зноў хацеў абняць яе, але прыкмеціў, што з-за дрэў па дарожцы да іх выйшла пара — высокі мужчына ў шэрым касцюме з плашчом на руцэ, з чорнаю барадою, і невысокая ў параўнанні з ім светлавалосая жанчына ў блакітным плашчыку, абое ўжо немаладыя — недзе за сорак.

Ён узяў Ларысу пад руку, і яны паволі пайшлі насустрач пары, неяк падазрона азіраючы яе, а тыя таксама занадта ўважліва агледзелі іх, нібы між імі была якая змова. «Няўжо чужы мужчына і чужая жонка? — падумаў Рамейка, праводзячы пару вачыма. — Можа, так, як і мы, шукаюць шчасця, якое аднойчы было так блізка, а потым стала так далёка. Ці наадварот?»

Яны моўчкі заглыбляліся ў лес. Рамейка ніяк не мог супакоіцца: у яго ў сэрцы бушавала навальніца. Чаму, чаму ён ніколі не пацікавіўся, чым жыве яго зямлячка Ларыса Ланеўская, чаму не зазірнуў у яе душу, не раскрыў перад ёю свае?

Але — адкуль ён мог ведаць, што робіцца ў яе душы, што думала яна пра яго: кахае ці ненавідзіць?

— А чаму ты, Ларыса, ніколі мне нават не намякнула, што я для цябе нешта значу? Гордасць твая не давала?

— Бо не ведала, што ты адкажаш, што падумаеш. Мо асудзіш, пасмяешся...

— Вось таму мы і маем тое, што заслужылі, — сказаў з сэрцам Рамейка. — Ніколі не дарую сабе такога! Як я мог! Проста не разумею!

— Ну чаго ты дакараеш сябе? Хіба ты вінаваты? — Ларыса паправіла яму штрыфель плашча. — Да таго ж я ведала, што ты жанаты, бацька дзвюх дачок, што ў цябе...

— Сярдзітая жонка, — падхапіў Рамейка, — і што ты яе баішся. Можа, скажаш, не так?

— I гэта таксама... У цябе жыццё як трэба, а ў мяне — не ўдалося... Дык навошта я яшчэ стану псаваць яго табе? Лепей хай пакутуе адзін чалавек, чым двое ці ўсе трое...

— Ты падлічваеш... Тут ты, можа, і маеш рацыю. Але каханне не хоча нічога лічыць і лічыцца. Яно эгаістычнае. Мо таму яно і рэдка бывае?

Яна доўга маўчала, яны ішлі па ледзь прыкметнай сцяжынцы, якую з двух бакоў заціскаў малады густы ельнік. Неяк нават стала цямней: ці то схавалася сонца, ці то ўвогуле яно ўжо заходзіць? Ён глянуў на гадзіннік: і праўда, ужо шостая гадзіна.

— Таму я іду і думаю: ці варта ўсё гэта? Навошта...

— Пра што ты? — не зразумеў Рамейка.

Яна не адказала. Відаць, яе грызлі нейкія сумненні, пра якія яна не хацела казаць. Ці мо якая таямніца? Але дакуль тыя таямніцы?

— Нічога, Алесь, нічога... Я гавару не тое, — махнула рукою Ларыса. — Мо пойдзем назад? Ужо сцямнела...

— Ты баішся? — ён зазірнуў ёй у вочы. Яны здаліся яму сумныя.

— Не, з табою не баюся нічога.

Ён абняў яе за талію, павярнуў назад, і яны пакіравалі да закруглення чыгункі.

Вось нешта зноў змянілася ў іх адносінах, ёсць нейкі нябачны кручок ці сучок, які ўвесь час чапляе і ўвесь час парушае роўны рытм у механізме іх адносін. Што ж такое? Няўжо Рамейка так і не адкрые сакрэту? Няўжо так і застанецца нейкая няяснасць? I дакуль так можа цягнуцца?

Яны не заўважылі, як выйшлі да чыгункі і пайшлі побач па сцежцы ў кірунку да горада. Іх абагналі два веласіпедысты ў спартыўнай форме, абодва задыханыя і потныя. Адзін, задні, не сядзеў на сядле, а стаяў на педалях, перавальваючыся з боку на бок, усім цяжарам цела налягаючы на педалі. Ларыса правяла іх вачыма, уздыхнула.

— Як мой Змітрок. Увесь час у сядле...

— Дык гэта ж добра — занятак.

— Хай сабе... Але ведаеш, як я дрыжу, як ён едзе на трэніроўку? Колькі такіх хлопцаў разбіваецца. І ён не раз прыязджаў пабіты — то ногі, то рукі, то галава...

— А што ты хацела? Нічога чалавеку лёгка не даецца. А спорт — ён любіць смелых і ўпартых, а не мамчыных сынкоў.

— Ты ўмееш супакойваць, — як сама сабе зазначыла Ларыса.

Хутка яны абмінулі тых двух веласіпедыстаў, нешта ў аднаго сапсавалася — ці не зляцеў толькі ланцуг? А мо нават парваўся ці яшчэ што, бо абодва яны тужыліся ля аднаго веласіпеда, што ляжаў на баку, перамаўляліся і бразгацелі ключамі.

— Бачыш, на роўнай дарозе паломка. А там яны імчаць гуртам... Па шашы, па асфальце... Шалёная хуткасць.

— Затое спорт — сіла, — не хацеў здавацца Рамейка, хоць у душы спартсменам не зайздросціў, лічыў іх нават нешчаслівымі людзьмі.

Яна мінулі высозны, з чырвонай цэглы інтэрнат і выйшлі на вымашчаную вялікімі квадратныжі плітамі дарожку ля Ларысінага дома — «кітайскай сцяны».

Ларыса асцярожна і далікатна выслабаніла яго руку з-пад сваёй, трохі адступілася ад яго.

— Чаго ты? — здзівіўся Рамейка.

— Ды тут... знаёмыя. Не хачу, каб потым скланялі...

— I ты таксама баішся языкоў?

Ларыса ўсміхнулася, глянула на яго.

— Проста па інерцыі. Маю горкі вопыт... Бачыў у нас лаўкі ля пад’езда? Яны рэдка калі пустуюць у добрае надвор’е. Увесь час засядае парламент, як кажа мой Змітрок... Глядзі, не зачапіся за што і не ўпадзі, а то потым мяне засмяюць, скажуць: во знайшла нейкага няспрытнага. Гэта яны ўмеюць, — пажартавала яна і скіравала да свайго пад’езда, пакідаючы Рамейку трохі збоку і ззаду.

I праўда — на лаўках злева і справа сядзелі ўсё больш пажылыя жанчыны, розныя па гадах — адны ўжо зусім старыя, пераважна распаўнелыя, другія — яшчэ бадзёрыя, хударлявыя, і ўсяго адзін ці два мужчыны, таксама пажылога веку, як паспеў заўважыць Рамейка. А як яны выходзілі мо гадзіну назад, тут нікога не было.

Ларыса павіталася, кіўнуўшы галавою направа і налева, і з узнятай галавою дробна пратупала да ступенек пад’езда, а за ёю, як спутаны, адчуваючы на сабе ўважлівыя цікаўныя позіркі, праклыпаў Рамейка.

Ужо ў калідоры, ля ліфта, ён сказаў з палёгкай:

— Ну, ты тут пад пільным наглядам. Не прападзеш! Не сапсуешся! — ён моцна націснуў кнопку, загарэлася вочка, і ліфт пачаў спускацца да іх. — Што заказваць? Сёмае неба? Так і быць, паехалі! — У Рамейкі пачынаўся нейкі гуллівы настрой, нейкі дзяцінец, як гэта называюць у вёсцы.

Ларыса, наадварот стала яшчэ больш сур’ёзная. У ліфце яны стаялі насупраць плячыма да сценак і моўчкі пазіралі адно аднаму ў вочы.

— Што ты думаеш? — спыталася ў яго Ларыса.

— Мо якраз тое, што і ты, — адказаў ён. — Я думаю, каб мы былі адны, не толькі ў ліфце...

Аднак надзеі на такое шчасце было мала.

Як толькі ліфт спыніўся на сёмым паверсе і яны выйшлі на пляцоўку, адразу пачуўся сабачы брэх. Ларыса пайша першая, адразу адчыніла дзверы — яны былі адамкнёныя — і, супакоіўшы сучку, запрасіла Рамейку, уключыла святло ў калідорчыку. Ён ужо не баяўся чорнай сучкі-дабермана, яна яго адразу пазнала, падышла, панюхала калена і адышлася да свайго берлагу-ляжанкі ў кутку калідорчыка.

Ларыса і Рамейка скінулі плашчы, прайшлі ў пакой праз першы, прахадны.

— Пасядзі тут, я зараз, — сказала Ларыса і выйшла.

Не паспеў Рамейка агледзецца, як яна вярнулася — нейкая ўстурбаваная, як разгубленая.

— Ведаеш, ты напрарочыў. Нікога няма.

— А каго табе трэба? — падышоў да яе Рамейка, абняў і прытуліў да сябе. — Мне галоўнае, што ёсць ты. І я нікуды больш не пайду, — сказаў ён, прытуліўшыся шчакой да яе шчакі.

— Як гэта не пойдзеш? — прашаптала спалохана Ларыса. — Як гэта не пойдзеш? — перапытала яшчэ цішэй, не вырываючыся з яго рук.

— А вось так.. Хачу быць з табою... А ты?

Яна памаўчала, як вагалася, як нешта рашала.

— І я, — ціха сказала Ларыса.

— Гэта наш лёс, — сказаў ён чамусьці. — Гэта наш лёс.

...Яны ляжалі побач на вузкім ложку, ён абдымаў яе левай рукою за шыю і заглядваў у прыжмураныя вочы. І мо ўпершыню сур’ёзна падумаў: як гэта важна ў жыцці, з кім ты ў пасцелі. І ці тут твая душа, ці побач з гэтай вось зусім чужою дагэтуль жанчынай, якая раптам стала такой блізкай, зразумелай і дарагой. Нейкія зусім не знаёмыя дасюль пачуцці перапаўнялі яго ўсяго — і яму хацелася ажно плакаць. А чаму — ён і сам не ведаў. Што ён так позна знайшоў сваё шчасце? Мо і таму таксама. Што яго чакае на дарозе да гэтага шчасця многа пакуты? Мо і ад таго таксама, але ён зразумеў адразу, што іх сённяшняя сустрэча — не простая, не выпадковая, не звычайная. Што яна — пераломная.

Але ап’яненне патрохі праходзіла, яны паволі цверазелі, і ўжо нешта трывожнае мільгала часам у яе на твары, у шырока расплюшчаных вачах. Ён бачыў гэта і па нечаканай насцярожанасці, якая раптоўна ахоплівала яе, нібы нейкі гук ці які голас прарываўся да яе свядомасці аднекуль здалёк, — і яна хацела яго пачуць і зразумець.

Нешта падобнае рабілася і з ім. Ён яшчэ не паспеў асэнсаваць усяго, што адбылося, але неяк падсвядома пачынаў разумець, што перайшоў такую мяжу ў сваім жыцці, якой ніколі дагэтуль не пераходзіў: што з ім адбываецца нешта вельмі важнае, такое, што можа змяніць яго кірунак так крута і рэзка, як ніколі дагэтуль не мяняла. I гэтае адчуванне, з аднаго боку, радавала і акрыляла яго, а з другога, страшыла, палохала невядомым, тым новым, што яго, што яе, што іх чакала.

16

У Рамейкі было такое адчуванне, што час нібы спыніў свой шалёны бег. I ўсе яго думкі цяпер круціліся вакол аднаго: як бы пабачыць Ларысу Ланеўскую, як бы хутчэй спаткаць яе. Але, як назло, неяк так выпадала, што, калі быў вольны час у яго, то яна была чым-небудзь занята, калі ж яна магла яго прыняць, у яго нешта здаралася. Аднак жа ў тыдзень раз, а часам і два яны маглі знайсці такую часіну, каб пабыць дваім, без сведак. I гэтыя нядоўгія хвіліны рабілі іх шчаслівымі, маладзілі іх думкі, пачуцці, ім здавалася, што яны вярнуліся ў сваю маладосць, што гэтае іх шчасце не скончыцца ўжо болей ніколі.

Ды як жывуць побач святло і цень, святло і цемра, дзень і ноч, так у іх побач з радасцю, шчасцем жыла трывога за заўтрашні дзень, які быў для іх не заўсёды ясны, — як і для кожнага чалавека. Нават на роўнай дарозе можна спатыкнуцца і ўпасці, а тут яны ішлі, можна сказаць, па цаліку, ішлі вобмацкам, як з завязанымі вачамі.

Рамейка ўсё часцей заўважаў, што з Ларысай нешта робіцца, што яе нешта гняце, што яна ўспрымае іх сувязь зусім не так, як ён сам. Ён, калі ішоў да яе, быў гатовы да ўсяго, нават да самага горшага. А што ён разумеў пад самым горшым? Тое, што яна пашле яго да д’ябла? I гэта таксама, хоць такога павароту ён не надта баяўся. Страшнейшым для яго здавалася зусім процілеглае: калі яна скажа, што жыць без яго не можа. А тут якраз было нешта ні тое, ні сёе. А што — Рамейка і сам не ведаў. Калі б яна сказала: «Жыць без цябе не магу», — гэта было б чаканым і нечаканым. Бо ў душы ён яшчэ не падрыхтаваў сябе псіхалагічна да разрыву з жонкай, а галоўнае — з сям’ёй, з дзецьмі. З жонкай ён гатоў быў расстацца хоць сёння, а вось кінуць дзяцей, кватэру, разбурыць адным махам усё, дзеля чаго стараўся дваццаць год, — такое для яго было цяжка і балюча. Хоць ён добра разумеў, што, калі ідзеш да адзінокай жанчыны з сур’ёзнымі намерамі, то ўсё можа скончыцца менавіта так: «Я без цябе жыць не магу. Кідай сям’ю, ідзі да мяне». I ўжо, мусіць, ён перанёс бы такое лягчэй, чым тое, што мае цяпер: нейкую невыразнасць, нешта такое няпэўнае, туманнае.

Ён адчуваў, што падабаецца ёй, што яна кахае яго мо намнога мацней, чым хто калі кахаў яго ўвогуле, што і ён сам пазнаў жанчыну, якой ніколі ў жыцці не сустракаў, і думаў, што мо яна якраз і ёсць тая адзіная, якое шукаў усе свае свядомыя гады жыцця, — і вось жа нешта зноў не так, нешта не далягае, нешта замінае, перашкаджае, а што — невядома.

Мо тое, што ў яго сям’я, дзеці? Яна, Ларыса, не хоча браць на сваё сумленне такі цяжкі грэх, як разбурэнне чужое сям’і. Магчыма, і вельмі нават вераемна, але ён адразу адчуў бы, ды яна сама сказала б, бо, па ўсім відаць, яна смелая жанчына. I смелая настолькі, што магла б адолець у сабе страх пайсці на такі грэх, як развал чужое сям’і, якая толькі фармальна лічыцца сям’ёй, а фактычна яе няма, раз няма ўзаемнасці, раз няма кахання. Нават суд у такіх выпадках разводзіць мужа і жонку, калі яны толькі таго пажадаюць. Значыць, тут ужо не такі вялікі грэх узяла б яна на сваю душу. Значыць, не тая прычына...

Мо проста яна яму не верыць, не верыць у шчырасць яго пачуцця? Але чаго тады яна ішла б з ім на збліжэнне, навошта пускала б у сваю душу? Таксама малаверагодна. Тады што? Што? Чаму яна маўчыць, чаму не скажа адразу, каб не паліць яго на малым агні? Не, ужо лепей згарэць на вялікім!

Яшчэ тады, калі яны вярталіся вечарам з Зялёнага Бору, з дзіцячай чыгункі, ужо ў ліфце, калі пацалаваліся на развітанне, і яна пайшла на свой сёмы паверх, ён заўважыў, што яна ледзь стрымлівае сябе, каб не расплакацца, што нешта ў яе на душы робіцца такое, чаго ён не можа зразумець. Расчараванне ў ім? Здаецца, не, бо яна пасля не шукала б з ім сустрэчы. Па ўсім відаць, што ёй прыемна з ім, што яна нават прагне бачыцца з ім, але кожны раз ён адчувае, што да іх слодычы прымешваецца якаясь гаркота — нібы ў тую бочку мёду хтосьці, як назло, кідае лыжку дзёгцю.

З Нонай Варанчак у яго ўсё было проста і ясна: сышліся — разышліся,— а тут нешта не тое. А мо гэтая складанасць, няпростасць — якраз тое галоўнае, што і будзе адрозніваць яго цяперашняе жыццё ад мінулага? Але ж, здаецца, было гэтых складанасцей і раней, ды яны выдавалі не такімі важнымі, як цяперашнія.

Можа, ёй не даюць спакою яе дзеці, мо яны не хочуць, каб яна, іх маці, заводзіла на старасць яшчэ адну сям’ю, а не заставалася ўжо да канца іх вернаю маткай, а раз маткай, то і слугой, то і памочнікам, то і заступнікам перад людзьмі і перад Богам.

Колькі вунь Рамейка ведае такіх, што страцілі мужоў, а з-за дзяцей не хочуць заводзіць новыя сем’і, жывуць ужо не для сябе, а для дзяцей, унукаў. Мо яны і маюць рацыю, мо яны — сапраўдныя велікадушныя героі, якія дбаюць не пра свае эгаістычна вузкія інтарэсы, а глядзяць далей — гадуюць сваіх дзяцей, унукаў, дбаюць пра іх будучае?

Напэўна, гэта і ёсць самая важная прычына — да ўсіх астатніх, па якой яна, Ларыса Ланеўская, не можа рашыцца што ёй рабіць — як па той прымаўцы: ці кінуць — ці любіць?

Яму, пэўна ж, цікава ведаць, што і як яна думае рабіць далей, з-за чаго перажывае, аднак жа ў яго ёсць цярпенне, каб пачакаць, бо не ў яго натуры было зрываць яблык, які яшчэ не выспеў.

А з другога боку, яму ўжо трохі нават не цярпелася паскорыць, падагнаць падзеі. Бо калі ён пачынаў думаць пра сябе, то яму рабілася моташна — так ён закруціўся ў жыцці, так стаў да сябе не падобны, што проста жах! Каб год назад яму нехта сказаў, што яго так закруціць, так панясе і кіне ў такі вір, вадаварот жыцця, ён ніколі не паверыў бы. Можа, нават і добра не ведаць, што цябе чакае. Колькі разоў да яго прыставалі цыганкі пагадаць на руку ці паваражыць на карты, але ён не хацеў. Не таму, што не верыў. Мо наадварот — ён проста не хацеў ведаць, што яго чакае. Бо добра ведаць, калі цябе чакае нешта прыемнае. А як нешта кепскае, страшнае? Э, не, лепей пра яго не ведаць і жыць спакойна датуль, пакуль можна жыць спакойна, а тады ўжо, як трэба, то трэба — нікуды не дзенешся: цярпі, дакуль можаш.

Цяпер яго закруціў вір. Але ж у гэты вір кінуўся ён сам, ніхто яго не цягнуў, ніхто яго не штурхаў, значыць, сам хацеў паспытаць незвычайнага. Галава гуза шукае — кажа народная прымаўка. Ён быў гатовы нават на такі варыянт. I тут ён адчувае, што як быццам гэты вір яго шкадуе, нібы сам выштурхоўвае, выкідае на плыткае, каб ніякіх патырчак на глыбіні ён не сустрэў, аб якія можна разбіць галаву... Нешта не зусім верагодная сітуацыя...

Ці ў жыцці так: маеш не тое, што хочаш, а якраз тое, ад чаго ўцякаеш? Ад Ноны Варанчак ён уцякаў, яна гналася за ім. Тут нешта адваротнае: ён гатоў ісці на збліжэнне да канца, ды адчувае лёгкі, далікатны, але даволі цвёрды штуршок супраціўлення.

Бо нават пасля таго першага вечара, які зблізіў іх, ён зразумеў, што яна для яго — нешта незвычайнае, не спазнанае дасюль, непаспытанае; што яна для яго — як бальзам на душу, як жывая вада.

Ён не падазраваў нават, што жанчына можа мець такую ўладу над ім. Няўжо гэта і ёсць тое самае каханне, пра якое гавораць з недаверам, з пагардай, з насмешкамі, — гавораць, што яго няма? А вось ён чамусьці верыў, што яно ёсць, толькі не ведаў, якое яно, бо не паспытаў яго.

Не, мо дагэтуль ён і думаў бы, што ведае каханне, што і перажыў яго, каб не яна, Ларыса Ланеўская. Але тое, што ведаў дагэтуль Рамейка, было проста ілюзія, а не само каханне.

Цяпер ён можа смела сказаць, што каханне ёсць. Бо свет для яго стаў зусім не такі, як быў дасюль, ён напоўніўся нечуванай музыкай, сонечным яркім святлом, якое жыло не толькі вакол яго, але і ў ім самім, ён быў перапоўнены ім да краёў, як зямля вадою ў лівень, і гэты лівень, вадаспад святла не абцяжарваў яго душу, а наадварот рабіў яе лёгкай і шырокай, ён нібы ўзнімаўся ў неба, як шар, напоўнены лятучым газам.

Каб не людзі навокал, Рамейка, здаецца, скакаў бы, як вар’ят, і спяваў бы песні, ён проста не пазнаваў сябе — нібы нешта замянілі ў ім самае істотнае, нешта вынялі з яго такое, што дагэтуль не давала яму быць самім сабою, нібы нешта скоўвала, як жалезны абруч. I вось гэты абруч, рассечаны сталёвым зубілам, як кайданы з нявольніка, са звонам упаў да яго ног, і ён адчуў невераемную лёгкасць, якой не ведаў дагэтуль ніколі, — і нават не думаў, што такое можа быць з чалавекам.

Дык няўжо ён не мае маральнага ці якога іншага права ісці насустрач свайму шчасцю, а ўцякаць ад таго, чаго падсвядома і свядома чакаў і шукаў, але што дагэтуль абыходзіла, абмінала яго? Няўжо ён сам збочыць, спалохаецца адказнасці перад сваім сумленнем, перад людзьмі, перад жонкаю і дзецьмі?

Ну не! Даволі! Хопіць! Ён ужо колькі год рыхтаваў сябе да такога фіналу. Бачыў, адчуваў, што жыццё яго нецікавае, аднастайнае і шэрае, што ён толькі як парабак у пана: зрабіць, прынесці, падаць, — выканаць чужую волю, а што ў цябе ёсць душа і яна часам баліць ад крыўды і несправядлівасці, пра гэта маўчы, у гэта ніхто не паверыць, бо як табе можа там нешта балець, калі ты толькі слуга, толькі выканаўца чужое волі? А нават калі і баліць? Хай баліць — каб ведаў, што ты таго і варты. Ты павінен прыносіць — і ўсё больш і больш, толькі так ты можаш заслужыць часовую павагу ў іх, гаспадароў жыцця.

Гэта, калі можна так сказаць, маральна-эканамічны бок яго існавання... А калі ўзяць чыста фізічны, мужчынскі... О, каб ён мог расказаць сваю праўду, яго зразумеў бы кожны мужчына, яго пашкадавала б кожная жанчына!

Але ён гэтага нікому не раскажа, бо такая ўжо ў яго натура, вунь колькі павучальнага для іншых, асабліва для маладых, мог бы ён расказаць, раскрыўшы інтымныя адносіны са сваёй жонкай. Вельмі шкада, што ў нас пра гэта мала гавораць і яшчэ меней пішуць. Мо таму так і многа разводаў, што сям’ю ў нас кожны будуе на свой уласны страх і розум — будуе, як ведае, як умее, а часцей за ўсё якраз і не ўмее і не ведае, і таму выходзіць не тое, што трэба. Бо ў кожнай галіне жыцця ёсць нейкая тэорыя, навука — не стане ж будаваць дом чалавек, які зроду не трымаў сякеры ў руках ці не клаў цэглы. А вось навуку аб сям’і, аб жыцці маладога мужа і жонкі ніхто не напіша, хоць у запасе ў народа тысячы год добрай і кепскай практыкі. А чаму так робіцца — невядома. Ці мо людзям няма часу напісаць такі падручнік, ці яны думаюць, што і самі ўмеюць рабіць такую нескладаную, простую справу, як будаваць сям’ю, радзіць і выхоўваць, гадаваць дзяцей?

Праўда, і па падручніку нельга навучыць усіх людзей жыць калі не ідэальна, то хоць бы прыстойна, аднак жа навошта кожнаму паасобку зноў і зноў вынаходзіць веласіпед, калі яго даўно вынайшаў адзін чалавек і сказаў усім: карыстайцеся на здароўе!

Яшчэ, здаецца, ёсць адна перашкода — нейкая спрадвечная сарамлівасць, што датычыць такой далікатнай справы, як інтымныя адносіны маладое пары, як таямніцы іх спальні, іх пасцелі, — словам, усяго таго, што звязана з такім, здавалася б, не засакрэчаным, такім шырокім працэсам, як узнаўленне чалавечага роду.

Не, неяк трэба рабіць, каб грамадства брала пад кантроль увесь-увесь гэты важны працэс — нават не брала, а проста элементарна вучыла, як вучыць добры бацька ці маці, як вучыць добры настаўнік...

Часам Рамейка смяяўся са сваіх такіх разваг. Ну навошта яму ўсё гэта? Яго песенька спета — што яму яшчэ трэба? У яго ўжо вялікія дзеці, у яго ўжо дарога з гары ўніз, а яна хуткая і кароткая. Дык навошта яму ламаць яшчэ галаву над тым, пра што павінны думаць іншыя, — хто прыйшоў пасля яго, хто сёння малады і дужы і не мае патрэбы ні ў чужой парадзе, ні ў падказцы?

Смешны ты, Рамейка, са сваім доўгім носам-гурочкам, які ты хочаш сунуць дзе трэба і дзе не трэба. Чалавецтва абыдзецца без тваіх парадаў і рэцэптаў, пражыве, як пражыў ты сам... Сам... Не, сам Рамейка ніяк не можа сказаць, быццам ён не слухаў, што кажуць людзі. Але ён неяк умеў выбіраць тое, што яму патрэбна, і адкідаць тое, што яму не падыходзіць. Як добры гаспадар у лесе адразу бачыць, на што згодзіцца яму кожнае палена, кожнае бервяно: гэта на падваліны, гэта на штандару, тое на слупок у плот, вунь тое на лату ці ключ, а гэта — на венікі.

Так, відаць, і з кожным чалавекам, інакш ужо даўно людзі вырадзіліся б, прыйшлі б у заняпад. Бо хочаш ты таго ці не, а калі жывеш побач з людзьмі, то воляй-няволяй станеш пераймаць у іх — і добрае і кепскае. I хвала табе, калі ты яшчэ зможаш адрозніць першае ад другога. Бо і праўда, не кожны чалавек гэта можа рабіць. Яго вучаць — бацькі, настаўнікі, суседзі. Добра, калі ў бацькоў былі добрыя бацькі, добра, калі ў дзяцей былі добрыя настаўнікі. Тады можна спадзявацца на лепшае...

Што ж застаецца яму, Рамейку? Набыць такі горкі вопыт і не перадаць яго нікому? Як многа траціць кожнае пакаленне, што не скарыстоўвае набытага папярэднікамі! А калі і скарыстоўвае, то зусім мізэрны працэнт. З такімі расходамі чалавечай энергіі мы будзем прасоўвацца наперад чарапашым крокам.

Што ж застаецца? Змірыцца і ціха рабіць сваё? Не, лепей не змірыцца і рабіць сваё — каб людзі вучыліся ў людзей дабру!

...Яшчэ чым падабаецца яму Ларыса Ланеўская? Тым, што яна добрая душою, што яна не разгубіла за жыццё сваіх лепшых пачуццяў, не страціла веры ў чалавечую дабрыню. А на яе месцы не кожны змог бы застацца такім, як яна. Ларыса не зайздросціла, не плакала, не наракала на лёс, не кідалася ў роспач, а цярпліва, мужна рабіла сваю нялёгкую работу, гадавала дзяцей. Былі ў яе, пэўна ж, хвіліны адчаю, роспачы, калі жыццё траціла ўсякі сэнс, калі ўсё здавалася нікчэмным і непатрэбным, а ўсе яе намаганні — дарэмнымі. Але яны праходзілі, такія хвіліны ўпадку духу, як праходзяць дажджавыя хмары, — і зноў на небе з’яўляецца сонца, і свет здаецца прывабны, і людзі прыветлівыя, — і хочацца жыць і рабіць, жыць не толькі для сябе самога, а і для ўсіх.

Яна — натура няпростая, яна моцная духам, і такой яе зрабіла жыццё. Той, хто плача, — слабы, хто падае руку дапамогі другому, — моцны.

Дык навошта тады ёй яго рука?

17

Усе складаныя задачы, як правіла, рашаюцца проста.

Рамейка пазваніў па тэлефоне, павітаўся з тым голасам, што сказаў «алё», і папрасіў да тэлефона Ларысу — па ўсіх яго падліках яна павінна быць дома. Але ломкі юначы голас на другім канцы провада адказаў, што мамы няма.

— А дзе яна? — зусім механічна спытаўся Рамейка.

— Пайшла ў АВІР, — адказаў малады голас.

Рамейка першы раз чуў такое слова, і яму здалося, што ён не расслухаў.

— Як, як? А што гэта такое?

У трубцы пачулася цмоканне — так чалавек часам хоча нешта сказаць, але не знаходзіць патрэбнага слова.

— АВІР — гэта нешта такое па выездзе за мяжу.

— А хто ў вас выязджае? — са здзіўленнем у голасе спытаўся так жа механічна Рамейка.

У трубцы памаўчалі — гаварыць ці не? — і той жа ломкі катэгарычны хлапечы голас адказаў коратка:

— Мама і я.

Больш пытацца не было сэнсу — хлопец мо і так сказаў лішняе, чаго не трэба рассакрэчваць і што неяк зляцела з языка.

— Ну што ж? Выбачайце. Пазваню другім разам, — сказаў Рамейка і павесіў трубку.

«Мама і я», — вось хто выязджае. А чаго? Чаму? Куды? Сто пытанняў паўстала ў яго ў галаве. I ні на адно ён не мог адказаць. Дзе той АВІР, ён не ведаў, а каб ведаў, то які сэнс ісці туды ці бегчы? Нібы ён нешта можа змяніць? I што ён скажа ёй? Заставайся, бо я цябе люблю? Так можа сказаць дзіця, а не чалавек у яго гадах. А што ён можа сказаць ёй болей? Што паабяцаць? Чым памагчы? Нейкія цьмяныя думкі пачалі варушыцца ў яго галаве... Чалавек жыве неяк стыхійна, не гатовы да рэзкіх паваротаў, перамен. Здаецца, усё будзе так, як ёсць, — і таму нічога не трэба думаць, мітусіцца. А тут раптам — нечаканы штуршок, рэзкі паварот... I чалавек, як бездапаможны шафёр, які толькі нядаўна сеў за руль, не паспявае зарыентавацца і можа ўрэзацца проста ў слуп. Так і з Рамейкам.

Ніколі чалавек не ведае, адкуль чакаць удару. Вось цяпер: хто мог падумаць, што яна збіраецца выязджаць? Яму і ў галаву такое не прыходзіла, а яна сама пра гэта нават не заікалася. Значыць... Значыць... пра яго яна не думала, не ўлічвала, што ён ёсць і з ім трэба хоць параіцца. Хоць бы параіцца... Вось якая ты, Лорка, Ларчык...

Няпроста Ларчык адмыкаўся, няпроста... А ён думаў... Многа ты думаў, Рамейка, ды ўсё не ў той бок. А час ужо і паразумнець, дакуль можна быць такім дылетантам, так павярхоўна бачыць людзей, не разбірацца ў іх душах. Эх, Рамейка! I ламанага гроша ты не варты! I гэта яна, напэўна, убачыла і таму так робіць — без цябе, без твае рады-парады, без твае дапамогі... Вось ты хадзіў да яе, ляжаў з ёю ў пасцелі, а вось ці спытаўся хоць раз, чым жыве, што яе турбуе, што мучыць, што ёй трэба, як урэшце яна адносіцца да яго, да іх сувязі, як думае жыць далей і што павінен рабіць ён, Рамейка, каб іх адносіны набылі нейкую яснасць, перспектыву, пра гэта ніколі ты, Рамейка, у яе не спытаўся, не пацікавіўея, нават не падумаў пра ўсё гэта сур’ёзна, а калі і думаў, то толькі так, эпізадычна: сустрэўся, меў для сябе нейкую карысць, прыемнасць, а потым завярнуўся і пайшоў — да новае сустрэчы. Ніколі не падумаў нават, што мо яна ўжо апошняя, гэта сустрэча! Вось які ты чулы, Рамейка, вось які ты разумны, вось як далёка ты глядзіш наперад! Эх ты, калода гнілая! Пень стары, трухлявы! Нічога ты не разумееш, не разбіраешся ў чалавечай душы! Мераеш усіх на свой аршын, думаеш, нібы і ўсе такія, як ты, непаваротлівыя, сонныя і не бачаць далей свайго носа!

Палаяў так сябе Рамейка, паўшчуваў — і, здаецца, стала трохі лягчэй на душы.

А вечарам зноў пазваніў да Ларысы — і яе яшчэ не было дома... Вось так табе, Рамейка! I хваля злосці на сябе навалілася на яго яшчэ з большаю сілай.

Дзіўны ты чалавек, Рамейка! Калі б гэта ты «ўцякаў» ад яе, то, значыць, так і трэба, значыць, так і павінна быць. А вось калі ад цябе «ўцякаюць», «уцякае» жанчына, то табе ўжо не даспадобы, цябе гэта ўжо заядае: ад яго нехта ўцякае, ён некаму не падабаецца, што ж гэта такое? Несправядлівасць, абраза, не ганарова... А які ў цябе гонар? Дзе, калі, каму ты яго паказаў? Калі за яго пастаяў, калі за яго заступіўся? Абараняў толькі свае вузка-эгаістычныя інтарэсы. Тое ж самае і цяпер. Чаму цябе так заела, абразіла, што яна некуды едзе? Што ты траціш урэшце? Чаму не радуешся, што лёгка адкруціўся, нічым не заплаціў за тое, што звычайна цяжка дастаецца і што дорага каштуе?

Так патрохі прасяваючы свае пачуцці і думкі на пустое сіта, адвейваючы мякіну, ён паступова знаходзіў тое зерне, якога шукаў: усё-такі ён яе любіць, кахае! I якраз гэта галоўнае, чаму яго закранула за жывое, калі ён пачуў, што яна збіраецца выязджаць. Не, такое жанчыны ён у сваім жыцці не сустракаў, — вось тое пэўнае, што ён можа сказаць. I душой і целам гэта якраз той рэдкі чалавек, якога ён свядома і падсвядома шукаў. I вось ён, гэты чалавек, памахаў яму ручкай — і недзе паехаў... ці паедзе, якая розніца? Калі ўжо ў іх усё вырашана, то што зможа перамяніць ён? — ужо каторы раз прыйшоў да такой думкі Рамейка. Нічога ўжо ён не пераменіць, бо мала, надта мала ў яго аргументаў, каб яна адмяніла сваё рашэнне.

А падумаўшы, то мо няма чаго плакаць. Ці ўжо так свет клінам сышоўся на Ларысе Ланеўскай-Сечанавай? Мо яшчэ ты падзякуеш Богу, Рамейка, што ты размінуўся з гэтай асобай, якой яшчэ добра не ведаеш, аб якой можаш строіць толькі здагадкі? А яна, здаецца, рашучая, не менш, чым была Варанчак, і магла б так сапсаваць табе біяграфію, калі што якое, што і дзесятаму заказаў бы.

А так будзеш жыць са сваёю Марынай, будзеш мець яшчэ якую-небудзь маладую Дуньку — і што табе болей трэба? Колькі табе ўжо засталося? Пяцігодка, ну дзве — і ўсё, пішы прапала. Дык чаго лезці на ражон? Жыві паціху-памалу і радуйся таму, што маеш.

Ды і парваць з сям’ёю ў цябе сілы не будзе, гэта табе павінна быць вядома, Рамейка. Гэтулькі разам пражыта! Што людзі скажуць? Ты думаў пра гэта?

Пэўна ж, ён думаў — і не раз. Часам яму здавалася, што ў яго хопіць сілы парваць са старым ладам жыцця, а іншы раз, што грэх таіць, ён проста смяяўся са свае так званае рашучасці, якой у яго хапіла б толькі на словы. Што і казаць, не так лёгка расстацца з тым, што ствараў гадамі, для чаго жыў, у што ўкладваў душу, зарплату. Асабліва шкада было дзяцей: як, якімі вачыма глянуць яны на яго, што скажуць? А што ён ім скажа, як апраўдае свой учынак? Здрада, дэзерцірства — як іх апраўдаць? Пэўна ж, можна знайсці больш мяккія словы, але ад такой замены лягчэй не стане, і душа будзе балець, як балела, — будзе балець і сплываць крывёю...

Назаўтра Рамейка пазваніў Ларысе на работу, якраз у яе была дзённая змена. Папрасілі пачакаць. Доўжыліся хвіліны... Нарэшце бразнула трубка, пачулася дыханне чалавека, які хутка ішоў або ўсхваляваны чым-небудзь.

— Алё, гэта вы, Ларыса Іванаўна? — не дачакаўшыся нават пачуць яе голас, спытаўся Рамейка.

— Я, — адказала яна, — толькі не пазнаю, з кім гавару...

— Як не пазнаяце? Ну, не чакаў ад вас такога, Ларыса Іванаўна, — нейкім неймаверным напружаннем волі перайшоў на жартоўны тон Рамейка.

— Ага, цяпер пазнала... — і яна асеклася, зрабіла паўзу. — Мне казаў сын, што вы званілі.

I яна, як і ён, перайшла на «вы», хоць ужо даўно былі на «ты». Рамейка чакаў натуральнага ў такім разе пытання — чаго, але яна зноў замоўкла.

— Я хацеў бы вас бачыць, Ларыса Іванаўна... — і асекся, як яна нядаўна: не ведаў, што сказаць — зноў усплывала пытанне «чаго»? I яму цяпер ужо самому трэба было тлумачыць прычыну, — хацеў бы з вамі пагаварыць...

— Дык я вас слухаю, — сказала яна, перарваўшы паўзу, і па тоне голасу Рамейка адчуваў, што яна хоча чуць яго, хоча ведаць, пра што ён будзе гаварыць з ёю, — і разам з тым як бы баіцца, як бы асцерагаецца, нават пазбягае гутаркі.

— Лепш не па телефоне... Мо я зайду... У колькі вы канчаеце работу?

— У дзевяць вечара... Хоць... у мяне быў план... пайсці да знаёмай...

У Рамейкі пачынаўся ўжо нервовы цік — вусны самі сабой сталі крывіцца і ўздрыгваць.

— А мо тая знаёмая пачакае? — даволі груба спытаўся ён.

Яна не адразу азвалася. Ён пачуў яе цяжкае ўздыханне, а потым голас:

— Добра... То прыходзьце ў дзевяць...

Сказала — нібы падала міласціну, — так, ва ўсякім разе, адчуў сябе Рамейка, пачуўшы і «пераварыўшы» яе апошнія словы. I ён паклаў трубку, не знайшоўшы што сказаць, бо на язык прасілася лаянка — не так ад злосці на яе, як на сябе: што табе трэба ад яе, Рамейка, што ты вымольваеш у яе літасць, як той апошні баязлівец у разгневанага пераможцы? Які ты пасля гэтага мужчына?

Але праз колькі часу трохі адышоў.

Пад канец рабочага дня далі зарплату. Рамейку прыплюсавалі ганарар за пераклады, і яму выйшла кругленькая сума — рублёў недзе за пяцьсот: ён нават не чакаў такога свята. Па дарозе дадому, як заўсёды, заходзіў у магазіны, напаўняў свой пакоўны партфель. Нейкі ўнутраны пад’ём адчуваў у сабе Рамейка, як прадчуванне нечага добрага. Няўжо грошы вінаваты? Мо і яны, хоць грошы яго не надта хвалявалі, а вось жа добра, калі яны пад рукой. Тады неяк смялей, тады неяк зацішней жывецца. Але не так часта наведвалі яго такія ўдачы — хутчэй наадварот, даводзілася пазычаць. Толькі апошнія гадоў пяць ці болей неяк выбіўся з даўгоў, ужо ў яго самога сяды-тады хто-небудзь пазычаў.

Жонка паспела прыйсці першай, ужо тупала на кухні: варыла бульбу, курыла і слухала рэпрадуктар. Яна пераапранулася ў светла-ружовы халат з шырокімі ўкарочанымі рукавамі, які маладзіў яе і рабіў прывабнай. Але яна спаткала яго іранічна-жартоўна, з падколам:

— Дома ў халадзільніку хоць ваўкоў ганяй, а гаспадар недзе бадзяецца.

— Воўка ногі кормяць, раз ты пачала пра ваўкоў, — адказаў Рамейка. Ён скінуў плашч і стаў выгружаць на кухонны столік усё, што было ў партфелі. — У нас, каб ты ведала, зарплата і ганарар таксама. Таму я і ішоў праз магазіны.

Марына неяк замітусілася, затушыла пад кранам папяросу, пачала браць са століка і складваць у халадзільнік сардэлькі, рыбу, кавалак сыра, свіное мяса.

— А навошта браў гэтае чарніла? — паказала на бутэльку віна. — Толькі дарэмна грошы траціш.

— Я ж ведаў, што ты так скажаш, і таму купіў белай-горкай для цябе спецыяльна.

— Ну то дзякуй... Колькі ж хаця адхапіў ганарару? — другім, лагоднейшым голасам спыталася яна.

Рамейка хацеў павадзіць яе за нос, але перадумаў. Дастаў грошы з патайное кішэні пінжака, паклаў на столік перад жонкай.

— Вось палічы. Усяго з зарплатай пяцьсот трыццаць сем рублёў. Па дарозе распусціў больш як дваццаць пяць. Так што твае пяцьсот, мае — астатнія. — I ён адняў ад кучкі грошай дзесятку з трыма рублямі.

Жонка кінула прыбіраць са століка, узяла грошы, пералічыла, глянула на мужа нейкімі чужымі, бліскучымі вачыма і сказала ціха, але цвёрда:

— Аддай і тыя, навошта яны табе? Усё роўна з алкашамі прап’еш. Я цябе ведаю.

— Раз ведаеш, то ведай, — спакойна адказаў Рамейка і схаваў грошы. — Гэта мне на дробныя расходы.

Жонка не стала пярэчыць, забрала свае грошы і панесла ў спальню. Рамейка сам узяўся наводзіць парадак у халадзільніку. Дастаў назад селядзец, ачысціў яго ад лускі, парэзаў і паклаў на сподак. Што яшчэ? Да бульбы не шкодзіла б свежай свініны. Праўда, з яе трэба было пачынаць, бо рукі ўжо прапахлі рыбай. Ды не бяда!

Вярнулася жонка, абвяла вачыма кухню і сказала:

— Ідзі паляжы, не таўчыся тут, я зараз сама.

Рамейка яшчэ раз памыў рукі, пайшоў у свой кабінет-спальню. Тут недзе схавала грошы Марына, а вось дзе — ён не ведаў. А чаму так?

Ён раскінуў канапу, дастаў з сярэдзіны падушку, падумаў пераапрануцца, але махнуў рукою.

Бухнуўся на канапу, з асалодаю расслабіўся. Думаў пра жонку. Яшчэ стаяла перад вачыма, як яна пералічвала грошы. Ах, як лёгка заткнуць ёй рот грашыма — адразу змаўкае, адразу робіцца шаўковай. Хоць дробязнасць прарываецца ўсё роўна: даў ёй пяцьсот рублёў, то аддай і апошнія дзесяць. Каб потым ты ў яе прасіў, вымольваў, а калі яна не ў гуморы, то яшчэ і рубля можа не даць. I адкуль такое дробнае ўласніцтва, чаму яно такое жывучае? Няўжо яно родзіцца разам з чалавекам?..

Потым як спахапіўся: дзе гэта малая? Калі ні прыйдзі, яе ўсё няма. Няўжо дзіця выходзіць з-пад кантролю? Самы небяспечны ўзрост...

Устаў, пайшоў на кухню. Усё ўжо стаяла на стале, жонка адцэджвала каструлю з бульбаю. У носе прыемна казытаў пах кмену.

— Хто абіраў бульбу? — ні з сяго ні з таго спытаўся Рамейка ў жонкі.

Яна паглядзела на яго здзіўленымі вачыма.

— Як гэта хто? А хто заўсёды абірае? — Яна высыпала палову бульбы ў глыбокую талерку, астатнюю закрыла і паставіла на пліту.

— Што ты, дык я ведаю. А вось малодшая дачушка... Яна хоць умее абіраць бульбу?

— Сядай вось. Прычэпішся абы да чаго. Дзіцяці і так няма калі за школаю дыхнуць, а ты хочаш, каб яна яшчэ табе на кухні прыслужвала. Хопіць, што я...

— Толькі ты, толькі ты, — перабіў яе Рамейка. — Ведаю я тваю песню. Калечыш дзіця, я табе не раз казаў. Але досыць, давай вячэраць. Я галодны.

Яна ўважліва паглядзела на яго, нешта хацела сказаць, але чамусьці прамаўчала.

— То налівай, раз у нас такое свята. Каб часцей, — сказала яна і ўсміхнулася.

Дзіўная рэч, але Рамейка заўсёды трапляў пад настрой субяседніка, і гэта яго проста іншы раз прыгнятала: ніяк не мог пазбыцца чужога ўплыву, чужога настрою. Вось была Марына хмурная — і ён быў хмурны, як хмара. А ўсміхнулася яна, расцвіла — і ён адразу перамяніўся і павесялеў, неяк стаў як бы рухавейшы, раскуты і вольны. Адчуў сябе як бы гаспадаром, хоць ён ім быў і дагэтуль — ды не такім.

Яны выпілі па чарцы, сталі закусваць. Рамейка напаў на сопкую бульбу з селядцом — гэта была яго любімая страва. Марына далікатна рэзала на талерцы кілбасу.

— А ведаеш, што я падумала? — яшчэ не пражаваўшы добра, з поўным ротам, як некуда спяшалася, загаварыла жонка: — Нам трэба купіць яшчэ адзін дыван. Я чула, што яны хутка падаражэюць.

— Хай сабе даражэюць, што нам да таго? — лыпнуў вачыма знізу ўверх Рамейка, аблізваючы пальцы. У яго ўжо злёгку закруціла ў галаве, неяк палягчэла на душы.

Апошні час ён вунь як даўно не сядзеў дома за сваім кухонным сталом разам з жонкай у міры і злагадзе. Часцей за ўсё яны сварыліся, таму Рамейка шукаў сабе спакайнейшага і больш прыемнага застолля. Вось і цяпер яна пачынае заводзіцца.

— Як гэта што? Няўжо ты такі цвердалобы? Вось адзін ёсць — адной дачцэ, другі — другой...

— Хай самі сабе купляюць, — адмахнуўся Рамейка, — а я не збіраюся.

— Вось я і кажу: які ты бацька? Табе не трэба было заводзіць дзяцей, — спакойна, але з прыхаванаю крыўдай выгаварыла яму Марына. — Вучыся ў добрых людзей, будзь як чалавек!

— Што ты заўсёды на людзей ківаеш? Жыві сваімі мазгамі.

Яны гаварылі доўга, але да згоды так і не прыйшлі — кожны вярнуў у свой бок. Другі раз Марына ўжо напэўна пачала б абзываць яго і сяк і гэтак, але сёння была стрыманай і нават лагоднай.

— Ну чаму ты такі калючы, як вожык? — сказала Марына і, выцягнуўшы руку, дастала да яго галавы, зблытала яму акуратна прычасаныя сіваватыя валасы: — Чаму я ніяк цябе не ўгавару? Усё роўна гэтыя грошы разыдуцца, як сліна. А купім — то будзем мець рэч. Ці праўду я кажу?

— Ну, ты заўсёды кажаш праўду, гэта ў цябе ў крыві... Купім з другога майго ганарару. А з гэтых я хацеў паслаць трохі бацькам — маім, тваім... Ужо даўно не пасылалі...

— Ай, выдумляеш! Навошта яны тым бацькам? Думаеш, у іх няма сваіх? Болей як у цябе! Перастань! — накінулася яна на Рамейку. — Давай лепей збіраць на машыну, як добрыя людзі.

— О Божа, зноў добрыя людзі! — ускіпеў Рамейка і змоўк, бо на язык прасіліся рэзкія словы. Марына іншы раз загаворвала пра машыну — што добрая рэч: калі захацеў, тады і сеў, і паехаў — адна любата. I вось ужо гатовае рашэнне, а ты, Рамейка, давай толькі грошы. Усяго толькі! Астатняе — яна. Не жыццё, а маліна! Не, трэба ёй забіць некалькі цвікоў у мазгі.

— А ты ведаеш, колькі клопату з машынаю? Спытайся ў таго, хто яе мае! Ён праклінае той дзень, калі набыў машыну.

— Ну, такі кансерватар, як ты, праклінае. Але затое жонка, дзеці — шчаслівыя і радыя. Мо скажаш — не?

— Што жонцы? Што дзецям? Яны пасажыры, а вось каб ты пасядзела за рулём...

— Не страх! Яшчэ як буду вадзіць! А ты будзеш пасажырам, для нагрузкі на колы. Згодзен?

— Як баласт? Вельмі зручна і выгадна. Любата!

Па ўсім відаць, што жонка палічыла сваю місію закончанай — муж здаўся! Яна ўстала са сваёй табурэткі насупроць, падышла да яго, абхапіла за шыю і моцна пацалавала ў вусны. Ён ад нечаканасці ажно аслупянеў: што гэта робіцца з кабетай?

— Ты не глядзі так падазрона на мяне. Калі ты будзеш чалавекам, я вунь як буду цябе любіць. Вось пабачыш! Думаеш, я ўжо нікуды не варта? Ты вельмі і вельмі памыляешся, калі так думаеш!

Яна адпусціла яго шыю, а потым нагнулася да вуха і сказала шэптам:

— Я іду ў спальню. Праз... прыходзь праз дзесяць хвілін. Зразумеў? — яна яшчэ раз пацалавала яго — ужо у шчаку — і неяк тэатральна-ненатуральна, штучна-роблена, падскокваючы то на адной, то на другой назе, гулліва азіраючыся і падміргваючы, выйшла з кухні.

Рамейка толькі скрыпнуў зубамі — аж моташна ад яе гульні! Калі яна была шчырай — адзін Бог ведае. Ён падумаў колькі хвілін і ціха выйшаў у прыхожую, стаў паспешліва апранаць плашч. Была дзевятая гадзіна.

Той вечар Рамейка паспеў на спатканне з Ларысай Ланеўскай. Аднак нешта замінала і яму і ёй быць раскутымі, шчырымі. Рамейка не пазнаваў сябе — і Ларысы таксама.

Чаму так было з ім, ён яшчэ разумеў: толькі што перажыў непрыемную сцэну з жонкай, калі ён так груба адвярнуўся ад яе, абразіў сваёй няўвагай мо нават яе шчырыя пачуцці, — і тым горш, калі шчырыя. А вось чаму Ларыса такая з ім сёння, Рамейка не мог даўмецца. Мо таму, што бачыла яго нейкім не такім, як звычайна? Знаходзіла нешта такое, што замінала ёй быць шчырай, якою ён ведаў яе раней? Магчыма, Ларыса нават лічыла, што ён перадумаў, перамяніў свае погляды на іх адносіны, а то, чаго добрага, скажа зараз: «Я болыш да цябе не прыйду», — ці нешта падобнае.

У той вечар яны доўга хадзілі па вуліцы каля яе вялікага дома, гаварылі, маўчалі, зноў гаварылі, спрачаліся — ледзь не да сваркі даходзіла некалькі разоў за вечар.

Рамейку часам здавалася, што Ларыса знарок ідзе на абвастрэнне, што яна чамусьці нават хоча, каб ён, Рамейка, сказаў ёй: «Я больш да цябе не прыйду», — хоць напачатку яму здавалася, быццам яна баіцца такога павароту.

За той вечар ён так і не зразумеў, чаго яна хоча: міру ці разрыву? Саюзу ці сваркі? I ўжо стаў нават сумнявацца, ці кахае яна яго, як тады, у першыя дні іх збліжэння? А мо знарок распальвала яго, каб ён адкрыта і шчыра кінуўся ў спрэчку, без усякіх агаворак прызнаўся ва ўсім, раскрыў свае карты? Хоць якія ў яго сакрэтныя карты? Фактычна, ён нічога ад яе не таіў, і яна мо нават гэтым карысталася, каб пазлаваць яго. Яна, як знарок, у той вечар шмат упамінала пра Нону Варанчак — не для таго, каб дакараць, а для таго, як яму здалося, каб сказаць, што ён, Рамейка, не такі ўжо бязгрэшны, якім сябе малюе, і што яшчэ невядома, як было б, калі б з Нонай Варанчак не здарылася такой бяды.

Рамейка гарачыўся і даказваў, што нічога, апрача пасцелі, іх не звязвала, а Ларыса даводзіла, што пасцель для мужчыны вельмі шмат значыць. I — жаночая логіка! — не так для мужчыны, як для жанчыны: калі Нона ацаніла яго як мужчыну, то яна зрабіла б усё, каб ён стаў яе мужам. А Рамейка з азартам даказваў, што невядома, чым бы ўсё скончылася ў яго з Варанчак, хоць, фактычна, яны паспелі парваць адносіны да таго, як Варанчак утапілася. Аднак ён ведае адно, і вельмі цвёрда: каб не Варанчак, ён ніколі не асмеліўся б на збліжэнне з ёю, Ларысай Ланеўскай. Так што тут ёй або трэба дзякаваць, калі ўсё ў іх будзе добра, або, наадварот, праклінаць, калі, крый Божа, у іх усё разладзіцца, ці, яшчэ горш, наладзіўшыся, потым стане разладжвацца.

Яе нават заінтрыгавала, чаму ён гаворыць, што Варанчак паспрыяла іх збліжэнню. Пры чым тут Варанчак?

Рамейку было няёмка тлумачыць, чаму ён так лічыць, аднак яна хацела ведаць, і Рамейка мусіў прызнацца, што Варанчак разбудзіла ў ім мужчыну, дала яму адчуць сваю сілу, якой ён не адчуў за дваццаць гадоў сумеснага жыцця з жонкай і мо ніколі не адчуў бы, каб не асмеліўся пайсці на збліжэнне з Варанчак, а праўдзівей, каб яна сама не распаліла ў ім такой смеласці ці проста цікаўнасці.

«А я кажу, што ты ад Варанчак не выкруціўся б, — даказвала яму Ларыса, — тут асноўнае — узяць правільную лінію паводзін, умець іграць якраз на той струне, на якой падабаецца мужчыне, чаго не ўмее, відаць, рабіць твая жонка... А мо я памыляюся? Мо якраз ты толькі прыкідваешся, толькі гаворыш, што жонка табе не верыць, цябе не любіць, а мо ў душы вунь як цябе любіць, ну а верыць — то і праўда, што ёсць падставы не верыць. Як ты лічыш, ёсць?»

Рамейка адразу стаў гарачыцца: «Цяпер, у гэтую хвіліну, ёсць, бо я вось хаджу з табою, а раней? Чаму яна мне не верыла і не верыць усё наша жыццё?»

«Мо яна чалавек з хваравітым уяўленнем ці фантазіяй, тут сказаць цяжка... А ты старайся разбіць гэтае яе недавер’е, старайся даказаць, што ты ёй верны?»

«Я ўсё жыццё хачу ёй гэта даказаць — і мне ўжо абрыдла, я стаміўся, і таму я вось з табою».

«Не быў бы са мной, дык быў бы з нейкаю іншай, маладой і прыгожай».

«Вось так і лічыць мая жонка. Калі я толькі, груба кажучы, адарваўся ад яе спадніцы, то я ўжо недзе трымаюся за чужую. Жаночая логіка! Ведаеш прыклад жаночай логікі?»

«Не ведаю. Раскажы».

«Тады слухай. Адна кабета кажа: мой муж так мне здраджваў, так здраджваў, што я не ўпэўнена, ці мае гэтыя дзеці ўсе ад яго».

«Я ведаю адно: калі муж не верыць жонцы, то і яму нельга верыць. Відаць, тое самае і з жонкай...»

«Ты сур’ёзна? А я сваёй чамусьці веру».

«А мне мой Сечанаў не верыў. А сам быў вунь які... Пра людзей кожны судзіць па сабе».

«Тут я згодзен. Адзін кажа: усе людзі нішто! I сам ён такі — менавіта нішто! А хто кажа: кожны чалавек — гэта цэлы свет, ён і сам такі — багаты і цікавы, як свет...»

У той вечар гутарка заводзіла іх у такія тупікі і лабірынты, што ледзь можна было знайсці нейкую нітачку, каб выбрацца з іх назад.

I чамусьці пра самае галоўнае яны не гаварылі, нібы ў іх яшчэ наперадзе вунь колькі часу — цэлая вечнасць! — каб пагаварыць і разабрацца ва ўсім. Дзівакі гэтыя людзі!

«Што такое АВІР?» — спытаўся раптам ні з таго, ні з сяго Рамейка, і Ларыса спынілася, нібы наткнуўшыся на нябачную перашкоду. Глянула на яго, стараючыся ў слабым святле ліхтара разгледзець выраз яго твару.

«А ты ўжо, здаецца, ведаеш. I аднак пытаеш...»

«Каб ведаў, не пытаўся б», — зусім сур’ёзна адказаў Рамейка.

«А табе ж Змітрок мой гаварыў», — збіла яго адказам Ларыса.

«Дык ты ведаеш пра нашу гутарку?» — здзівіўся Рамейка.

«Ведаю»...

«Ты мо крычала на хлопца, што ён выдаў твой сакрэт?»

«Які тут сакрэт? Ды рана ці позна ўсё стане вядома».

«А што ўсё-такі... вядома?»

«Яшчэ, фактычна, нічога».

«Мяне не цікавяць дэталі, а сам факт: няўжо ты збіраешся некуды выязджаць?»

Яна доўга маўчала, яны ішлі, шастаючы лісцем, што ўсцілала вуліцу, слаба асветленую ліхтарамі.

«Хачу выехаць у Польшчу», — урэшце глуха адказала Ларыса, хутаючыся ў каўнер асенняга, у клетку, паліто.

«Я нават не ведаў, што цяпер гэта можна... у Польшчу. Як гэта робіцца?»

«Няпроста, але можна... Мае бацькі жылі ў Польшчы, іх перад вайной трыццаць дзевятага палякі выслалі з крэсаў усходніх на захад, пад Познань».

«За што ж іх выслалі?»

«За спачуванне беларускаму камуністычнаму руху. Там мы пражылі пяць год, вярнуліся перад самай вайной. Фактычна, мы ўцякалі ад вайны, а яна ішла за намі па пятах. У Лідзе нас бамбілі немцы. Я нават была паранена дробным асколкам у нагу, у калена».

«Няўжо?» — Рамейку ўразіла навіна, ён пра гэта не ведаў.

«На шчасце, асколак быў маленькі, інакш я засталася б без нагі».

«Я і не падазраваў, што ты праліла кроў у вайне трыццаць дзевятага года. Ты проста герой!» — сур’ёзна-ўзнёслым тонам сказаў Рамейка.

«Такіх герояў вельмі многа», — спакойна адказала Ларыса.

Некалькі хвілін ішлі моўчкі.

«Але вернемся да галоўнага... Чаго ты, пытаючы груба, у лоб, пакідаеш нас?» — Рамейка гаварыў неяк трохі жартам, яшчэ ніяк не верачы, што вось яна, Ларыса, сур’ёзна думае выязджаць з Мінска, з Беларусі ў нейкую там Польшчу.

«Тут у двух словах не раскажаш... I ты мяне можаш нават не зразумець»...

«Гледзячы, як ты будзеш расказваць».

«Калі коратка і ясна — то з-за дзяцей».

«Вось як! Яны што — выганяюць цябе?»

«Чаму выганяюць? Кожная маці жадае сваім дзецям шчасця».

«Няйначай, ім хочацца заняць тваю кватэру?»

«Яна не толькі мая, але і іх таксама».

«Але ж ты пакідаеш у такім разе аднаму, старэйшаму?»

«Яму... I нявестцы, і ўнучцы».

«А хто табе дасць там, у Польшчы? Які такі ласкавы пан?»

«Ёсць такі... »

«Вось што... Тады ясна».

Далей ішлі моўчкі. Вось яно што! А Рамейка і не падумаў, што ў яе жыцці можа быць такі варыянт. I ўжо будаваў нейкія планы, ужо ўлічваў нават, што ёсць яна, што яны ўжо разам...

«А як жа тое, што між намі?» — спытаўся пасля доўгай паўзы Рамейка і скоса глянуў на Ларысу.

Яна адказала не адразу.

«Гэта ацэніць кожны з нас па-свойму... Напрыклад, я буду ўспамінаць як аб вялікім свяце... Аб лепшых хвілінах у маім жыцці... А як ты — не ведаю...»

«Як я?.. Не хацеў бы, каб тое, што было між намі, стала толькі ўспамінам, а не рэальнасцю, не сённяшнім днём, не працягам нашых адносін...»

Рамейка раптам адчуў, як нейкая нябачная бунтоўная сіла раптам пасялілася ў яго ў грудзях, як ён на вачах перамяніўся, стаў рашучы і смелы, здольны змагацца за сваё — і яшчэ больш за яе — шчасце.

«Няўжо ты так лёгка можаш адрачыся ад таго, што так нялёгка нам дасталася? Чаго мы так доўга шукалі?» — Ён баяўся назваць гэтае нешта сваім шчасцем, але так яно і было. Ды, урэшце, не так важна, як гэта назваць. Важна, што яно было, нават яшчэ ёсць, але ўжо вось-вось скончыцца — і назаўсёды.

«Я толькі адна буду ведаць, лёгка ці нялёгка мне будзе перажыць нашу ростань... — Голас яе, здалося яму, задрыжаў, гатоў быў сарвацца на плач, яна замоўкла. Супакоілася і пачала зноў: — Чамусьці ўсё сваё жыццё я не думала пра сябе, пра сваё шчасце... Усё пра некага... Тады — пра бацькоў: каб іх не пакрыўдзіць, каб ім лепей было, каб іх не раззлаваць. А цяпер — пра дзяцей. Каб ім не паламаць жыццё, каб вывесці ў людзі, каб памагчы... I так, відаць, будзе да самага канца»...

«I ты лічыш, што так і трэба? Што ўсе так робяць?» — Ён хацеў дадаць, што так якраз робіць, так лічыць яго жонка.

«Я не гляджу, як робяць усе ці не ўсе... Так раблю я... I дагэтуль лічыла, што так і трэба, што так і правільна. А цяпер ты нешта парушыў маю ўпэўненасць. Пасеяў сумненне. I ці яно часовае ці даўгавечнае — яшчэ не ведаю».

«Я не думаў, што ты такая рацыяналістка... Што табою камандуе галава... А раз галава, то і выгада...»

«Якая выгада? Для каго?»

«Менавіта. Большасць шукае выгады для сябе. А ты? Як цябе назваць пасля гэтага? Тут ёсць адзін цікавы нюанс: той, што шукае выгады толькі для сябе, памыляецца адзін раз. А той, што для другіх, — двойчы».

«Як гэта?»

«Вельмі проста. Шукаў выгаду сабе — пагарэў. Толькі адзін раз! А той, што для другіх: не знайшоў — яго будуць лаяць. А знайшоў — пра яго забудуць. Калі эгаіст можа быць пакараны раз, то ты, альтруістка, двойчы».

«Ты ...мяне страшыш... а сам ты які? Для каго жывеш? Для сябе?»

Рамейка запаволіў крок, задумаўся.

«Здаецца, каб толькі для сябе, не варта было б і жыць».

«Вось бачыш, якія мы...» — яна знарок вылучыла голасам, падкрэсліла два апошнія словы: якія мы.

«Толькі я яшчэ хачу сказаць... Для сябе жыць — гэта вельмі мала чалавеку. Для бацькоў, дзяцей, сваякоў — гэтага таксама мала, нават вельмі мала. Трэба, мусіць, жыць для свайго народа — вось тады чалавек будзе грамадзянінам, сынам свайго народа, а не толькі сынам ці дачкой сваіх бацькоў».

«А дбаць пра сваіх дзяцей — хіба не тое самае, што дбаць пра будучае, пра народ?»

«Толькі ў нейкай меры... Я дбаю пра сваіх дзяцей, а вунь у майго суседа дзеці мо галадаюць. I мне да гэтага няма ніякага клопату. Правільна я раблю ці не? Калі я грамадзянін, то я павінен памагчы і суседу».

«А мо той сусед п’яніца, грошы прапівае, а дзеці галадаюць?» — яна гаварыла якраз тое, што было з ёю самой.

«Тым болей, калі мы хочам бачыць свой народ шчаслівым заўтра і заўсёды».

«Ты як за трыбунай, я і не падазравала, што ты такі агітатар».

Першы раз за вечар яны засмяяліся.

Але пасля гэтага неяк і згубілася нітка размовы. Ішлі моўчкі, ужо стомленыя хадой і гутаркай. Рамейка глянуў на гадзіннік: было дзесяць на дванаццатую.

«Ці не час на спачын?» — спытаўся ў Ларысы.

Яна неяк паслухмяна і абыякава пакіравала да доўгага высокага дома, у чацвёрты пад’езд. Акно ў яе пакоі было цёмным.

У ліфце, ужо засмечаным за дзень, прапахлым тытунёвым дымам, Рамейка абняў Ларысу за шыю, прыгарнуў да сябе і пацалаваў у вусны. Яна адказала яму, яны ажно задыхнуліся і апамяталіся толькі тады, калі ліфт спыніўся на сёмым паверсе, а дзверы гасцінна адчыніліся.

«Мы на сёмым небе», — хацеў сказаць Рамейка, але ўбачыў, што ў Ларысы на вачах паказаліся слёзы, а твар крывіцца, як ад болю. Яна рванулася ад яго, выскачыла з ліфта і прапала ў праёме дзвярэй, што вялі ў яе кватэру. Рамейка яшчэ пачуў, як забрахаў сабака, і націснуў на кнопку «1».

Хоць і было позна, не сеў у тралейбус ці аўтобус, а пайшоў пешкі — хацелася абдумаць усё, зрабіць нейкія вывады. Але так нічога цікавага і не змог прыдумаць.

I толькі сёння, ідучы на работу, яго раптам азарыла адна думка, якая здалася яму новай. Калі яна і едзе ў тую Польшчу, то толькі з-за яго, Рамейкі! Або яна яго вельмі любіць і баіцца тут заставацца, каб не разбураць яго сям’ю, або наадварот — не любіць, разлюбіла яго і не хоча болей бачыць, каб не дакараць сябе за тое, што пайшла з ім на збліжэнне, — і вось расчаравалася, страціла апошнюю надзею ў жыцці. I таму не мае сэнсу, як яна будзе жыць сама, важна, каб дзеці жылі. Там меншага хлопца яна дагледзіць, выведзе ў людзі, а гэты тут з жонкай і дачкой застануцца ў трохпакаёвай кватэры. Для маладой сям’і — гэта проста раскоша. А той добры пан, пра якога яна нічога не сказала, калі бярэ яе з дарослым хлопцам, то ўжо ж нешта мае — не якую там камунальную кватэру, а мо свой асабняк. «А што ты мог прапанаваць ей, Рамейка? Ісці на прыватную кватэру? Ці прыняць сябе ў прымы да яе? Абсалютна больш нічога рэальнага ты не можаш ёй прапанаваць, калі яна, дапусцім, адмовіцца выязджаць, а застанецца толькі з-за цябе. Вось і падумай, што яна можа выбраць. Як і раней, яна зноў ахвяруе сваімі інтарэсамі, сабой».

I яму да болю ў сэрцы захацелася сёння, зараз жа, у гэтую хвіліну, сказаць Ларысе, што ён гатовы на ўсё, каб толькі яна не прыносіла сябе ў ахвяру дзецям.

18

Канчаўся год — засталося трохі больш за месяц, а Рамейка жыў як у тумане і нічога яго вельмі не закранала за жывое. Успамінаў той выпадак з падпіскай на газеты, калі выпала адзінка, і смяяўся сам з сябе: дзівак ты стары, верыш у нейкія забабоны, у прымхі, у прыкметы, а ўсё гэта глупства! Вось канчаецца год — і ўсё, як было, коціцца гладка і роўна, і нічога, здаецца, не мяняецца і не збіраецца мяняцца. I ўсе цэлыя, ніхто нікуды... Мо хіба дачка там у Віцебску выскачыць замуж — ад моладзі сённяшняй можна чакаць такога выбрыку. А так, здаецца, усё нармальна. «У Багдадзе ўсё спакойна», — як у той песні.

Яго пасылалі ў камандзіроўку — ажно ў Ерэван. Тут, у Беларусі, былі запланаваны армянскія апавяданні, і Рамейка як рэдактар зборніка павінен быў сабраць матэрыял, дамовіцца з аўтарамі, армянскімі празаікамі.

Ехаў ён без вялікай ахвоты, хоць пабачыць Ерэван, пабыць у Арменіі яму хацелася б: цікавы край, самабытны горад.

Самалёт вылятаў вечарам, у дзевяць. Жонка яго не праводзіла, ён яе адвучыў: не любіў праводзін і сустрэч.

Затое, калі пазваніў Ларысе і сказаў, што ляціць у Ерэван, яна папрасілася праводзіць. Ён забараніў і Ларысе, маючы на ўвазе, што яго цікаўная жонка можа праверыць, хто яго праводзіць, ад яе ўсяго можна чакаць, аднак жа ў дзевяць вечара ён убачыў Ларысу, якая праходжвалася па зале аэрапорта, вышукваючы кагосьці вачыма. Ну ясна, што яго. Каго яна яшчэ тут стане шукаць?

Была яна ўсё ў тым жа клятчастым — бардовая і жоўтая клетка — паліто, якое ёмка аблягала яе фігуру і нават маладзіла яе, у вязанай жоўтай, стаўбуном, шапачцы, у чорных бліскучых ботах-панчохах, з клятчастаю, пад паліто, скураною сумачкай. Твар у яе быў строгі, заклапочаны, з запалымі шчокамі, але яго ажыўлялі вялікія і глыбокія ясныя вочы, якія пазіралі даверліва і шчыра.

Рамейка ўстаў з мяккай авальнай лаўкі, на якой так утульна і зручна было сядзець, падышоў да Ларысы, павітаўся. I якраз у гэты момант загаварыў рэпрадуктар і жаночы голас на ўсю залу аб’явіў, што два рэйсы на Растоў і Ерэван адкладваюцца да дванаццаці гадзін ночы з-за кепскіх метэаўмоваў.

Пачуўшы такое паведамленне, яны абое ўзрадаваліся: ёсць час пасядзець, пагаварыць, хоць пасажыры сям-там і абураліся — зноў чакай, а там яшчэ, чаго добрага, адкладуць.

Рамейка павёў Ларысу да таго месца, дзе нядаўна сядзеў, дзе стаяў яго дарожны шэры — пад грубае палатно, — чамаданчык.

— Прашу сесці, — зрабіў жэст Рамейка да Ларысы. — Майго месца яшчэ не занялі. А я пастаю, не турбуйся.

Яна нехаця, як вінаватая, села побач з немаладою ўжо жанчынай у цёмным паліто з шалевым светлым каўняром, якая трымала на каленях, няйначай, унучку ў футэрку, на выгляд — як на гадоў пяць. Малое капрызіла, відаць, хацела спаць, а бабка яго супакойвала і ўгаворвала, што хутка яны паляцяць да мамкі. Побач размясцілася група салдат, адзін быў з гітараю і ціха перабіраў струны, часам нешта сабе прыпеўваючы.

Адным словам, тут, здавалася, ніхто нікуды не спяшаўся, скрозь на лаўках, на крэслах было поўна людзей: усе цярпліва чакалі свае адпраўкі.

— Чаго ты ляціш у Ерэван? — спыталася Ларыса, гледзячы на яго знізу ўверх.

— Каб прывезці адтуль кніжку армянскіх апавяданняў. Праўда, яе трэба будзе яшчэ перакласці.

— А хто ведае ў вас армянскую мову?

— Ніхто. Але гэта паўбяды — робяць з падрадкоўніка або проста з рускай мовы.

— Хітранькія! Дык і я так змагла б.

— Гэта збоку так здаецца. Збоку дык і я магу даць укол твайму хвораму, а вось як вазьму ў рукі шпрыц, толькі тады зразумею, што не спец.

— Ты хочаш сказаць, што я табе не памочнік. А я толькі хацела прасіцца, каб ты ўзяў мяне з сабою.

— З ахвотаю. Там ты будзеш мне за перакладчыцу.

— Як гэта буду, калі я... — паспрабавала пярэчыць Ларыса, але Рамейка яе перабіў:

— Калі ты падобна, то і мову павінна ведаць.

— Не выдумляй, хіба я падобна?

— Нешта ёсць у табе паўднёвае, мо нават і каўказскае — нос, лоб, авал твару. Адкуль ты?

— Адкуль і ты — з Клецка.

— Не, я з-пад Клецка, і таму не падобен да цябе.

Гаварыць тут можна было што хочаш, ніхто нікога не слухаў, быў заняты сабою і сваім клопатам. Яны памаўчалі, а потым Ларыса сказала як бы з сумам:

— Вазьмі і мяне з сабою.

— Паехалі, — адразу згадзіўся Рамейка. — Толькі як твае дзяжурствы? I твае хворыя?

— Гэта праўда... — I яна адразу спахмурнела, апусціла галаву, нібы толькі цяпер успомніла пра свае абавязкі, а Рамейка так недарэчы нагадаў пра іх — і адразу разбурыў чалавечую мару.

— Затое ты хутка паедзеш яшчэ далей, — з намёкам і падколам дадаў да ўсяго Рамейка — яго нібы хто цягнуў за язык, хацелася нейкага абвастрэння ў іх гутарцы, у іх адносінах. Чаго вось яна прыйшла сёння сюды, калі збіраецца ад яго уцячы — і назаўсёды?

Яна, нібы ўколатая, рэзка ўзняла на яго вочы:

— А ты чакаеш? З нецярпеннем?

— Мо лепей сказаць — са страхам...

— Вось як... — яна задумалася, а потым зноў схамянулася: — А ты прыйдзеш мяне праводзіць?

— Ты яшчэ пытаешся!

Ларыса ўсё часцей задумвалася, нечым як бы была ўсхвалявана, як бы хацела нешта сказаць яму — і не магла, не хапала ёй на гэта смеласці ці сілы. I што сказаць — добрае ці кепскае? — Рамейка ніяк не мог зразумець.

Ён сеў на свой чамаданчык насупраць Ларысы, яны цяпер былі блізка адно ад другога — нос у нос, калені іх дакраналіся, рукі таксама.

— А ты ведаеш... — Ларыса зрабіла паўзу, нібы яшчэ думаючы, казаць ці не казаць: — Ты ведаеш, што я трэці раз адклала свой выезд? Мяне папярэдзілі, што гэта апошні раз...

— А тады што? Не пусцяць? — Рамейка схаваўся за гэтае пытанне, каб не спытацца большага: няўжо табе не шкада пакідаць усё, што тут было і будзе? Радзіму, матку, сястру, сыноў і ўнукаў? I мяне...

— Не пусцяць... — пальцы яе рукі, якую ён трымаў у сваіх руках, дробна задрыжалі, а вочы замаргалі, нібы ў іх трапіла якая парушынка.

Яны памаўчалі.

— А што цябе прымушае ехаць за свет? — асмеліўся спытаць у яе Рамейка. — Няўжо тут табе так кепска?

Яна, як здалося Рамейку, з дакорам глянула яму ў вочы, уздыхнула, як скінуўшы нешта з душы, — з палёгкай.

— Калі-небудзь раскажу... Толькі не цяпер.

— Як цябе разумець? — здзівіўся Рамейка. — Як паедзеш? Ці потым вернешся, каб расказаць?

— Не будзь назолай, — Ларыса злёгку пляснула яму далонню па руцэ.

— Добра, маўчу.

— Не маўчы, але і не крычы, — ураўнаважыла яна яго празмерную цікаўнасць.

А ён быў так настроены выпытаць у яе ўсё — і вось на табе! Не даюць разагнацца!

Гаварылі аб чым папала, маўчалі, потым зноў гаварылі, але абыходзілі тое балючае месца, пра якое хацелася спытацца Ларысу, пра якое яна, няйначай, думала не менш за яго — ведала, але маўчала. А час ляцеў, калі Рамейка глянуў на гадзіннік, то не паверыў вачам — была трэцяя гадзіна, дваццаць на трэцюю. Ён усхапіўся на ногі. Зала патрохі заціхла, большасць начных пасажыраў спала, дзе хто мог прымасціцца. Некаторыя, большасць парамі, шапталіся між сабою ці лена перамаўляліся, сям-там яшчэ гулялі ў карты.

— Аднак позна, — сказаў Рамейка. — Прабач, што я цябе затрымаў. Хадзем, я правяду цябе. Там жа дома недзе зачакаліся.

— Дзівак, хто мяне чакае? Хлопцу я сказала, што іду на дзяжурства.

— Хітранькая ты, як я бачу... А мая жонка недзе думае, што я ўжо ў Ерэване. — Сказаў пра жонку — і асекся, заўважыўшы, як спахмурнела адразу Ларыса — нібы цёмная хмара найшла раптоўна на сонца. Здаецца, са злосці ён гатоў быў адкусіць сабе язык, ды што зробіш — слова не верабей...

Яна нехаця ўстала з лаўкі, ён узяў свой чамаданчык — і яны, лавіруючы між радамі лавак, баючыся наступіць каму-небудзь на нагу, асцярожна выбраліся на лесвіцу. Спусціліся ўніз, прайшлі праз вестыбюль у шкляныя дзверы.

На дварэ дзьмуў вільготны пранізлівы вецер, на стаянцы таксі была вялізная чарга. Яны добра прамерзлі, пакуль дачакаліся машыны. Рамейка ледзь угаварыў Ларысу ўзяць тры рублі на таксі — амаль што не пасварыліся. Але ён бачыў, як неахвотна яна пакідала яго аднаго. Аднак жа нешта гоніць яе ў тую Польшчу. Што яна там згубіла? Ці што яна там хоча знайсці? Няўжо ў яе там ёсць каханы чалавек? Ды каб быў там каханы, то ці дазволіла б яна так паводзіць сябе з ім, Рамейкам, ісці на збліжэнне, адкрыта гаварыць пра сваю сімпатыю да яго? Напэўна, што не... Тут нешта другое...

Увесь астатак ночы праседзеў Рамейка ў аэрапорце, думаючы свае нялёгкія думкі. Чаму так вядзецца ў жыцці, што, калі ты каго любіш, той не любіць цябе, а каго ты не любіш, той хінецца да цябе? У чым тут прычына? Я ўцякаю — мяне даганяюць, я даганяю — ад мяне ўцякаюць. Нейкая несумяшчальнасць, аднайменнасць зарадаў? Аднайменныя адштурхоўваюцца? Відаць, у людзей нешта сваё, звязанае больш з сацыяльным, а не толькі з біялагічным. Каб толькі адзін біялагічны фактар, чалавек змог бы лепш разабрацца ў сваіх сімпатыях і антыпатыях. Накладваецца яшчэ сацыяльны — і блытае ўсё, збівае, не дае зразумець, разгадаць загадку. Як магніт, які недзе блізка, збівае стрэлку компаса, не дае яму правільна паказаць галоўны кірунак: поўдзень — поўнач... Аднак жа чым больш думаў, тым болей заблытваўся. Пачала балець галава.

А калі раніцай аб’явілі, што рэйс адкладваецца яшчэ на тры гадзіны, ён, раззлаваны на ўсё, здаў свой білет і паехаў дадому: што ўжо будзе, тое будзе. Неяк выкруціцца — напіша ў Саюз пісьменнікаў Арменіі, каб выслалі апавяданні і падрадкоўнікі. Яны вунь якія паваротлівыя, не тое што мы. Рамейка ведаў з практыкі, не раз даводзілася займацца анталогіямі, зборнікамі. У нас яшчэ толькі думаюць, а там, дзе-небудзь у Прыбалтыцы ці на Поўдні, — ужо зрабілі...

Ён адамкнуў дзверы, на стук выйшла з кухні жонка. Яна была ў халаце, гладка прычэсаная, але твар выглядаў нясвежым, стомленым. I пад вачыма былі глыбокія цені. Няйначай, не спала ноч, курыла, хадзіла па хаце або пісала — апошнім часам пачаліся ў яе такія прыпадкі пісаніны — пацягнула на мемуары, ці што? Яму яшчэ не даводзілася чытаць нічога з таго, што яна пісала.

З кухні пахла каваю і смажанаю бульбаю.

Марына са здзіўленнем глянула на яго — нібы ўбачыла здань. I зусім не ўзрадавалася, а рэзка і холадна спыталася:

— Чаго вярнуўся? Што забыў?

Рамейка нечакана для сябе ўсміхнуўся, бо звычайна на халоднасць ён адказваў тым жа:

— Нялётная пагода. Здаў білет.

— А дзе правёў ноч? — глянула на яго падазрона.

— У аэравакзале, як і ўсе пасажыры.

Раптам вочы ў Марыны бліснулі, загарэліся нядобрым агнём, зрэнкі, здаецца, ажно разышліся:

— У курвы начаваў? Прызнавайся, валацуга!

I яна падступілася да яго, гатовая кінуцца з кіпцюрамі, як дзікая кошка.

А ён сам адчуў, як кроў стукнула ў галаву, у вачах пацямнела, а дыханне перахапіла, нібы яго хто сціснуў за горла. Ён ясна зразумеў, што вось у такія хвіліны душэўнага ўзрушэння і здараюцца трагедыі. Вось цяпер, каб ён што трымаў у руках, то, не задумваючыся, апусціў бы з усёй сілы на галаву свае жонкі — такая вялікая страшная злосць ахапіла яго, што ён страціў усякую здольнасць кіраваць сабою. Ён ведаў выпадак, калі вось так жонка сустрэла свайго мужа, а ён трымаў складзены парасон у руцэ, і гэтым парасонам ён збіў яе да паўсмерці — і толькі таму, што не быў вінаваты ў тым граху, у якім яго вінаваціла жонка.

— Ты што? Звіхнулася? — урэшце выціснуў ён з сябе перасохлымі вуснамі і ажно адвёў рукі назад — так цяжка было стрымацца, каб не схапіць яе за горла.

— Звіхнулася? Думаеш, я не ведаю тваіх камандзіровак? — сарвалася яна на віск: — Ведаю даўно!

— Што ты ведаеш, сляпая ты баба? Сыдзі з мае дарогі! — і ён адштурхнуў яе ад сябе і прайшоў у свой пакой, апрануты сеў на раскіданую канапу, цяжка дыхаў.

«О, гэта вышэй маіх сіл! Гэта на мяжы цярпення! Можна звар’яцець, можна павесіцца, можна зрабіць такое, што потым...»

Ён скінуў з сябе паліто, шапку, кінуў на крэсла ля пісьмовага стала, а потым адумаўся, але неяк павольна, як у сне, узяў шапку і паліто, выйшаў у прыхожую і павесіў на вешалку.

У кухні чуліся крокі, нейкі бразгат пасуды, а потым да яго даляцеў сутаргавы ўздых — нейкі цяжкі, з бульканнем, і ціхі стогн — і нават нейкія словы, як быццам «Ой, мне кепска».

Нешта ўмомант як перайначыла яго — як ветрам вымела тыя пачуцці, якімі ён толькі што быў перапоўнены да краю, і адразу ўсю свядомасць запоўніла трывога. Як не сваімі, нейкімі драўлянымі нагамі ён ступіў на кухню і ўбачыў, што жонка стаяла, прыхіліўшыся спіной да халадзільніка, рот у яе быў перакрыўлены ад болю, вочы заплюшчаны, а рукамі яна трымалася за грудзі. Здавалася, яшчэ хвіліна — і яна ўпадзе.

Ён схапіў яе пад пахі і адчуў, што ногі яе ўжо не трымаюць. Як падпарадкоўваючыся цяжару яе цела, ён паволі апусціў яе на лінолеумную плітку кухні, глядзеў на пасінелы і безжыццёвы твар і не ведаў, што рабіць.

— Марына! Што з табою? — клікаў ён, але хутчэй для сябе, чым для яе, бо разумеў, што яна страціла прытомнасць: твар яе быў ужо нерухомы, з нездаровай сінявой, і шыя, і ўсё цела таксама — нібы толькі што на яе лінулі гарачай вады.

Такое ён бачыў першы раз — і таму разгубіўся. Адчуваў, як дрыжаць у яго рукі, як у грудзях стала холадна і пуста. I раптам носам пачуў рэзкі і востры пах мачы і ўбачыў, як яму пад калені ад Марыны бяжыць тонкі ручаёк. Ён, не устаючы на ногі, схапіў са століка кухонны ручнік, кінуў на падлогу, потым раскінуў жончын халат, які намок знізу, узяў ручнік і стаў прыкладваць да мокрага. Потым, як апамятаўшыся, шпурнуў ручнік у кут, падумаў, што трэба нешта рабіць, а не займацца глупствам. Найперш — пазваніць, выклікаць «хуткую дапамогу». Аўтамат быў побач з домам.

Выціраючы рукі аб штаны, ён выбег на лесвіцу, дзверы пакінуў адчыненыя. А што, калі яна памрэ? Як яе кідаць? Ён пазваніў суседзям. Якраз дома была суседка, спалохана глянула на яго і хацела ўжо адгарадзіцца дзвярыма.

— Жэня, у нас бяда... Выклічце «хуткую дапамогу»... Жонцы кепска, мо памірае...

— Што вы кажаце? Я зараз, толькі апрануся.

Рамейка вярнуўся на кухню. Жонка ўжо расплюшчыла вочы, варушыла рукамі, але, здаецца, была яшчэ без памяці.

— Я ўпала... Дзе ты быў?.. — спыталася яна ціхім здушаным голасам.

Неяк нечакана і раптоўна сілы вярнуліся да Рамейкі, уваскрэсла надзея, што не так усё страшна, як здалося яму адразу. З твару ў жонкі паволі знікала сінюшнасць, прыкмета небяспекі, наколькі ведаў медыцыну Рамейка, наколькі ў ёй разбіраўся.

— Не, ты не ўпала... Я цябе асцярожненька паклаў... Гэта я папрасіў суседку, каб выклікала «хуткую»... Я зараз цябе перанясу...

— Не трэба мяне чапаць... А чаму я мокрая?

Рамейка не ведаў, што ёй сказаць на гэта.

— А нічога, глупства... Я цябе перавязу, не бойся.

Ён зайшоў у спальню, узяў дзяружку. Асцярожна ўскаціў жонку на яе, паволі перацягнуў па падлозе ў спальню. Мо ён рабіў усё не так, як рабіў бы медык, ды ён мусіў нешта рабіць у такой сітуацыі, — і рабіў так, як падказвала яму яго інтуіцыя, бо свядомасць у гэты час была, здаецца, недзе вельмі далёка.

У спальні ён пераапрануў жонку ў чыстую кашулю, а потым асцярожна ўсцягнуў на ложак-канапу. Прысеў, аддыхаўся...

Што ж далей? Чакаць «хуткай дапамогі»? Кінуўся да аптэчкі. Там былі розныя таблеткі, пераважна ад галавы, ад жывата, а вось ад сэрца — нічога ніякага! Вечная гісторыя: тое, што трэба, ляжыць не пад рукамі, а невядома дзе. I каб не хапала ў аптэках, каб былі дарагія сардэчныя лекі! Ну і народ! Ніякага запасу, ніякага прадчування бяды, старасці ўрэшце! Жывуць толькі сённяшняй гадзінай...

— Ніякіх лякарстваў ад сэрца, — сказаў сумна жонцы. — Пакажы пульс.

Ён сеў на край канапы і ўзяў жончыну левую руку. Пульс быў мізэрны, ледзь намацваўся, часам зусім нібы прападаў, а колькі ўдараў — падлічыць проста нельга.

— Як табе цяпер? — спытаўся Рамейка.

Марына глядзела ў столь, дыханне яе было неглыбокае, павярхоўнае і няроўнае — грудзі па-ранейшаму былі як сціснутыя.

— Нічога, лепей, — адказала ціха.

Хацелася ўжо, калі першы страх прайшоў, вылаяць жонку, паздзекавацца з яе дурнога гневу, з яе дзіцячай злосці, якая даводзіць да сардэчных прыпадкаў, але адклаў на потым — хай супакоіцца, хай ачуняе.

— Ты даруй мне, Алесь, — сказала пасля паўзы.

— Дарую, — холадна, але з ахвотай сказаў Рамейка, і ў яго закруціліся слёзы на вачах. — Супакойся лепей.

«Хуткая» прыехала праз паўгадзіны. Малады чарнявы доктар і медсястра агледзелі, абслухалі хворую, далі ўколы, знялі кардыяграму. Пасядзеўшы з паўгадзіны, зрабілі яшчэ адну кардыяграму.

— Ну што ж, ужо лепей. Не хвалюйцеся. Будзе парадак, — сказаў на развітанне малады доктар. — А ў вас многа кніжак, — зазначыў між іншым. — I «Лекавыя травы» бачу... А я прамаргаў...

Яны ўжо сабраліся, як жонка паклікала Рамейку і ціха папрасіла:

— Дай ты яму «Лекавыя травы». Я дастану яшчэ...

Рамейка вынес кніжку ў прыхожую.

— Вазьміце, доктар, на ўспамін. I шчырае дзякуй.

Доктар вінавата ўсміхнуўся і з прыхаванай радасцю ўзяў кніжку.

Рамейка ўздыхнуў вальней. «Няўжо гэта перст Усявышняга? — пытаўся ў самога сябе. — Няўжо? І няўжо так хутка? Штосьці не тое... Штосьці не так...»

Усё ліпела на валаску.

19

Прымірэнне цягнулася нядоўга, пакуль Марына акрыяла як след, пакуль сэрца яе стала на месца. Потым неяк непрыкметна яна рабілася такою, як была раней: то маўкліваю, замкнёнаю, то хуткаю на спрэчку, а то і на сварку з-за дробязі. Нешта ёй як муляла, была нейкая балявая кропка, што не давала думаць пра нешта іншае, а толькі пра тое, што баліць, што замінае.

У гэтым сэнсе яна была падобна да свайго Рамейкі: той таксама, калі яму штосьці рупіла, не мог узяцца за нешта іншае. I калі з тым, нечым першым, клопат не меншаў, усё астатняе не магло зрушыць з месца: выходзіла адно таптанне.

Марына, па ўсім відаць, збірала звесткі, куды цяпер ходзіць яе ласы кот Рамейка — ці да тое, што праводзіла яго на аэравакзал, ці яшчэ да якое, ад яго можна ўсяго чакаць. I што гэта за птушка такая была тады з ім, адкуль яна ўзялася такая шляхетная? Была адна, а тут ужо другая... Ён адчуваў, што Марына шукае следу, і тады толькі трымайся...

Рамейка тым часам сядзеў над дакументальнай аповесцю малавядомага аўтара і вырашаў сам сабе, ці бракаваць яе, ці зрабіць выгляд, што ўсё нармальна. Нават падумваў пайсці да начальства і расказаць усё як ёсць: што рукапіс зусім сыры, што рэцэнзія на яго нейкая абцякальная, мяккая — каб не пакрыўдзіць аўтара, а гутаркі пра галоўнае няма — ці адпавядае гістарычнай праўдзе ўсё тое, што малюе ў сваёй аповесці аўтар. Калі са стылем і кампазіцыяй Рамейка справіўся б без вялікага клопату, то з расстаноўкай галоўных герояў у творы павінен вырашаць сам аўтар. Гэта яго найпершая задача. Але аўтар, як здалося Рамейку з самага пачатку, стаяў на антыгістарычных пазіцыях, а калі ясней — ігнараваў праўду жыцця, бо тое, што ён апісваў, Рамейка, хоць і маладзейшы за яго, і ў вайне не ўдзельнічаў, ведаў не горш за аўтара, з польскаю гісторыяй, а тым больш амаль сучаснай, быў добра знаёмы. Памылкі аўтару давядзецца паказаць і даказаць. Ён на некалькі дзён адпрасіўся ў Ленінскую бібліятэку і засеў за «вывучэнне прадмета».

Дарэчы, сам аўтар рабіў прыемнае ўражанне: высокі бландзін з правільнымі рысамі твару і разумнымі вачыма, яшчэ маладжавы, з мноствам узнагародаў, што стракацелі на ордэнскай калодцы з чатырох «паверхаў», быў актыўным удзельнікам тых падзей. Яго, маладога афіцэра, скінулі з парашутам у пекла Варшаўскага паўстання ў жніўні сорак чацвёртага.

Польскі ўрад Мікалайчыка з Лондана хацеў апярэдзіць Чырвоную Армію і «вызваліцца» без яе дапамогі. Але сілы былі няроўныя, і, нягледзячы на гераізм варшаўскіх паўстанцаў, яны былі разбітыя, тысячы людзей загінулі, тысячы трапілі ў палон, іх расстрэльвалі на месцы або вывозілі ў канцлагеры ці ў Германію. Варшава па загадзе Гітлера была ператворана ў руіны. А 14 верасня войскі 1-га Беларускага фронту занялі прадмесце Варшавы Прагу на правым беразе Віслы. Баі яшчэ працягваліся, і можна было чакаць, што генерал Ракасоўскі пачне штурм Варшавы. Аднак такога не адбылося. Чырвоная Армія ў гэты час рабіла перадыслакацыю сваіх войскаў, папаўнялася рэзервамі, боепрыпасамі і харчаваннем, рыхтуючыся да рашучага наступу. I толькі ў студзені сорак пятага года Чырвоная Армія перайшла ў наступ і ўжо 17 чысла сумесна з Войскам Польскім вызваліла Варшаву.

Малады афіцэр усё гэта ведаў. Яму давялося быць у шэрагах Арміі Людовай, якая мела сувязь з Чырвонаю Арміяй, атрымлівала ад яе боепрыпасы і харчаванне. Але Армія Людова была зусім нязначная па колькасці байцоў у параўнанні з Арміяй Краёвай, якая выконвала загад Лонданскага эміграцыйнага ўрада Мікалайчыка. Армія Краёва вынесла ўвесь цяжар паўстання, панесла найбольшыя страты, асобныя яе злучэнні прарвалі кола акружэння немцаў і вырваліся з Варшавы. Пра ўсё гэта пісаў польскі даследчык тых падзей і сам іх удзельнік — палкоўнік Адам Баркевіч.

Каму было верыць? Савецкаму афіцэру з Арміі Людовай ці палкоўніку Баркевічу з Арміі Краёвай? Ясна, што гісторыку-даследчыку, а не дылетанту.

Калі Рамейка расказаў пра гэта загадчыку рэдакцыі Калядзічу, той адразу параіў пісаць дакладную дырэктару. Рамейка так і зрабіў. Але час ішоў, а ўсё заставалася на месцы. Аўтар не хацеў здавацца без бою, нават прапанаваў Рамейку стаць яго сааўтарам — каб толькі кніжка ўбачыла свет. Ён пераконваў Рамейку не адмаўляцца ад творчага дуэта — удвух яны давядуць рукапіс да ладу.

I шкода было чалавека, аднак жа Рамейка адмовіўся ад прапановы, паколькі ён не згодзен з аўтарскаю трактоўкаю наконт галоўных сілаў у Варшаўскім паўстанні. Тое ж самае сказаў і дырэктару, які хацеў прымірыць аўтара з рэдактарам і працягваць працу. Рамейка чакаў нейкіх аргвывадаў, але ўсё абышлося ціха: ён толькі аддаў рукапіс загадчыку рэдакцыі. Можна было чакаць, што рукапіс аддадуць іншаму рэдактару, ажно не — аўтар забраў сваю тоўстую чырвоную папку.

Мо так і лепш, а Рамейка без працы не застаўся: загадчык даў новы рукапіс, нават не спытаўшыся яго згоды.

Ён любіў рэдагаваць тоўстыя рукапісы, на якія трэба пакласці месяц і больш часу: спачатку трэба прачытаць, ацаніць, чаго ён варты: мо зарэзаць, мо прапусціць? Як там у тэматычным плане? На які час ён запланаваны? Улічыўшы ўсё гэта, добра засесці і, не спяшаючыся, чытаць і правіць, гутарыць з аўтарам, калі ён мінчук, нешта высвятляць, удакладняць, калі сумняваешся ў нейкім эпізодзе ці псіхалагічным малюнку, адчуваеш фальш ці пустую выдумку. Часам аўтар нават злуе: так было! Можа, і было, а напісана так, што ты ў гэта ніяк не верыш: аўтар не знайшоў сродкаў, каб пераканаць чытача, што гэта праўда, а не голая выдумка...

Час між тым не стаяў на месцы, лета праляцела непрыкметна, як на кур’ерскім цягніку, нібы яго і зусім не было: на дварэ панавала восень. У Рамейкавай сям’і дзеці ўжо заняліся сваімі клопатамі: старэйшая, Лена, паехала вучыцца ў Віцебск, малодшая, Геня, хадзіла ў школу, яны, бацька і маці, кожную раніцу кіраваліся на працу. Рамейка — у сваё выдавецтва, Марына — у сваё, якое нядаўна аддзялілася ад іхняга, большага, і мела свой сельскагаспадарчы профіль.

Праца яе была нялёгкая, бо аўтары, як правіла, былі спецыялістамі ў сваёй галіне, затое ў стылі, у звычайнай пісьменнасці — далёкія ад нормы, патрэбнай для таго, каб напісаць кніжку ці нават брашуру. I вось рэдактар — хоць і не яго гэта абавязак — правіў стыль амаль усіх навуковых і папулярных працаў, якія выдаваліся пад грыфам «Ураджай». Марына часам прасіла Рамейку прайсціся па стылі той ці іншай брашуры, і ён не аднекваўся, бо ведаў, як нялёгка жонцы са звычайнага, хай сабе і «вучонага» заатэхніка, стаць рэдактарам, хоць адчуванне слова ў яе было добрае, сама спрабавала пісаць — і часам нешта выходзіла. Казала, што гэта ў яе яшчэ са школы, дзе заўсёды была ў рэдкалегіі насценнай газеты і сама шмат пісала для яе, а вось чаму павяло ў жывёлагадоўлю, і сама не ведала — з яе мог бы атрымацца добры настаўнік, вучылася на «чатыры» і «пяць». А ўвогуле Марына была чалавекам скрытным, не надта адкрывала сваю душу абы перад кім, каго не лічыла блізкім сабе чалавекам. Яна нібы чакала нейкага няшчасця, ашуканства ці яшчэ чаго горшага, што можа зваліцца на яе ці на сям’ю, і таму і заставалася наструненаю, як гатоваю адбіць нечаканы ўдар лёсу. А цяпер яна паступова прыходзіла да думкі, што ўдар гэты трэба чакаць ад свайго роднага мужа, якога напачатку кахала, а потым паступова стала астываць, аддаляцца ад яго, у душу закрадвалася падазрэнне, што ў яго завялася пасія, і мо не адна. Вось нядаўна адна адпала, так ёй і трэба, хай не лезе ў чужы агарод, але, здаецца, на гэтым усё не скончылася, яе Рамейка мае яшчэ адзін камень за пазухай, толькі невядома, колькі яго збіраецца насіць.

Тут шмат залежыць і ад яе: як доўга яна стане раскручваць гэты клубок, як хутка ўдасца знайсці канцы. На такі пошук часам спатрэбіцца патраціць нямала энергіі, у той час як той кончык ляжаў на паверхні. Так здарылася, што яна спаткала адну асобу, якая добра ведала яе мужа і нават яго амурныя справы апошняга часу. Адкуль яна гэта ведала, цяжка сказаць, мо хіба калісьці мела на яго нейкія віды, але з гэтага нічога не выйшла і таму затаіла на яго злосць — і занялася зборам кампрамату. Яна таксама працавала ў выдавецкіх сферах, іх кантора выпускала «вучоную літаратуру» для шырокага чытача.

А Рамейка, нічога не падазраваючы, займаўся сваімі «амурнымі» справамі — сяды-тады хадзіў да Ларысы Ланеўскай на працу, пераважна на пачатку дня або ў самым канцы змены. Яму кідалася ў вочы, як па-рознаму выглядала Ларыса на працягу сутак. Калі раніцаю яна выглядала свежаю, вясёлаю, часам нават гарэзліваю, і ніякіх парфумаў і фарбаў не трэба было ўжываць, бо ўсе яны здаваліся лішнія і непатрэбныя, дык у канцы змены яна выглядала стомленаю, пахудзелаю, з прыкметна запалымі шчокамі, з ценямі пад вялікімі блакітнымі вачыма, якія здаваліся нават выцвілымі за дзень. I нічога дзіўнага: за дзень яна наглядзелася людскога болю, слёз і крыві ў час аперацый, калі чалавек ляжыць пад скальпелем хірурга паміж жыццём і смерцю, калі побач заклапочаныя асістэнты, медсёстры, гатовыя выканаць любую патрэбу галоўнага хірурга: зрабіць усё, каб аперацыя прайшла паспяхова, і чалавек назаўтра, прачнуўшыся ад наркозу, падзякаваў Богу і людзям, што яшчэ жывы...

I нават усмешка ў Ларысы мянялася — рабілася як вымушаная ці вымучаная, стрыманая, а пачуцці яе не выяўляліся так адкрыта, як на пачатку дня. Аднак Рамейка ніколі не пачуў ад яе скаргаў на сваю нялёгкую працу, за якую, дарэчы, плацілі вельмі мала. Мо і не выпадкова яна хоча памяняць не толькі сваю працу, але і месца свайго жыцця?..

Аднак цяпер знешні яе выгляд не цікавіў так, як на пачатку іх збліжэння: у якой сукенцы ці спадніцы, у белым ці паласатым касцюме, з якою сумачкаю ў руках і з якім букетам кветак — ружаў, гладыёлусаў ці гваздзікоў, якія яна атрымлівала амаль кожны дзень ад сваіх пацыентаў.

Цяпер яго больш цікавіла, што ў яе з АВІРам, дзе даюць візы на выезд, ці дадуць і ёй, што абяцаюць, ці не перадумала ўвогуле ехаць у чужы далёкі край. I хто там увогуле яе чакае, ці ёсць у яе там месца, дзе прымуць хоць бы часова, каб потым разгледзецца, ацаніць сітуацыю і прыняць канчатковае рашэнне? А мо ў яе там ёсць чалавек, мужчына, які прыме ў свой дом, а потым прыгледзіцца і скажа аднойчы: «А можа, вы згодны стаць гаспадыняю ў маім доме?» Мог быць і такі варыянт. Яна магла пра яго ведаць, чаго не ведаў ён, і яго турбавала, не давала спакою такая яго недасведчанасць... А што ў тых скрынках, што ляжаць у яе дома на лоджыі? Кнігі, ці які посуд, ці яшчэ што? Калі яна збіраецца ўсё гэта перасылаць ці перавозіць? Спытаць у Ларысы не хапала смеласці ці такту: не хоча казаць сама — ну і не трэба, значыць, лічыць, што ён не павінен ведаць усіх яе сакрэтаў.

Дзіўна, што ён хацеў ад яе вельмі шмат, а вось ці сам нешта зрабіў такое, каб абнадзеіць яе, якія даў абяцанні? Нічога ніякага! Дык чаму яна, жанчына, павінна рабіць гэта першай, як тая пушкінская Таццяна? Той момант блізкасці, які адбыўся паміж імі, не мог стаць асноваю іх далейшых адносін, хоць ён шмат пра што гаварыў яму, як, пэўна, і ёй таксама. Але гэтага, хутчэй за ўсё, ужо не хапала: ён быў для яе чужы муж, бацька дзвюх дачок, меў сям’ю і кватэру і не сказаў Ларысе, што для яе ён гатовы кінуць сям’ю і кватэру і звязаць з ёю свой лёс. Ён гэтага не сказаў. Дык чаго ён хоча ад Ларысы? Сапраўды, яму здавалася, што цягне яна, не дае ніякага тлумачэння, што робіць ці што збіраецца зрабіць, а як падумаць, дык цягне ён сам, мужчына, які першы павінен рашаць, куды і як павярнуць, каб усё пайшло ў патрэбным кірунку.

Ён спаткаў яе пасля дзяжурства, пастаяўшы-пахадзіўшы ля брамкі хвілін дзесяць, не болей, а здалося — вунь колькі часу прайшло. Яна была ў балонневым плашчыку блакітнага колеру і з букетам кветак у левай руцэ, з дзвюма сумкамі ў другой, правай. Усміхнулася, павіталася, папрасіла прабачэння, што спазнілася, — здавала свой пост адной непаваротлівай асобе.

А ён ні з сяго ні з таго спытаўся, ці будзе яна прыязджаць з Польшчы на спатканне з ім, Рамейкам. Пытанне было нечаканае, нават нейкае дзіцяча-наіўнае, калі не сказаць дурнаватае, нават сам сабе ўсміхнуўся і паглядзеў на яе: як адрэагуе?

Яна толькі бліснула вачыма ў яго бок, таксама злёгку ўсміхнулася, але маўчала, нібы не ведаючы, што адказаць на такое «мудрае» пытанне. Выйшлі ў канец Акадэмічнай вуліцы, на кальцо-закругленне, якое тут не было кальцом, а трохкутнікам, тут пачыналася і канчалася некалькі аўтобусных маршрутаў, стаялі лаўкі, на якіх можна было пасядзець. Неяк само сабой атрымалася, што яны падышлі да крайняе вольнае лаўкі са спінкаю і селі. Ён узяў у яе абедзве сумкі з ніштаватаю вагаю, а ёй пакінуў букет пахкіх ружовых півоняў.

— Пытанне на засыпку, як кажуць студэнты, — азвалася яна ўрэшце. — Што на яго адказаць, дык я і не ведаю. Ці ты спытаўся так, не падумаўшы?

— Ой не, — ажывіўся Рамейка, падкінуўшы ў руцэ яе сумкі, нібы ўзважваючы, колькі зацягнуць. — Гэтае пытанне непакоіць мяне некалькі тыдняў, яно мне спаць не дае, каб ты ведала...

— Цяпер і мне не дасць, — сур’ёзна сказала Ларыса, лёгка адкінуўшыся на спінку лаўкі і пазіраючы ў пахмурнае неба, прадоўжыла як між іншым: — Неба нізка, восень блізка, птушкі ў вырай збіраюцца...

— I ты з імі? — зноў неяк недарэчы спытаўся Рамейка. — А я з кім застаюся? — хоць адказ сам прасіўся — як у той песні: «А я остаюся с тобою, родная моя сторона... »

Пытанне было нібы нават жартоўнае, а ў Рамейкі на вачах нечакана навярнуліся слёзы. Ён таксама перавёў позірк на неба, каб Ларыса не ўбачыла, што яму не да жарцікаў.

— Як з кім? — пасля кароткай паўзы сказала Ларыса: — У цябе сям’я, дзеці. Ты не адзін...

Чаго тут было больш — здзеку ці іроніі, Рамейка не мог адгадаць, але што яна ўкалола яго ў самае сэрца, адчуў адразу.

— Хіба я хадзіў бы да цябе, каб галоўным для мяне было тое, пра што ты кажаш? — з болем, які вырываўся вонкі, спытаўся Рамейка ў Ларысы і зірнуў ёй у вочы, чакаючы адказу.

— I ты гатовы кінуць сям’ю... — яна глыбока ўздыхнула, нібы не хапала паветра, — з-за мяне? Ты гаворыш сур’ёзна?

— Хочаш вер, хочаш не вер — кажу табе праўду!

Відаць, яна ніяк не магла паверыць, што ён рашыўся на такі крок з-за яе, Ларысы: яна была ўражана, аднак сказала тое, чаго Рамейка не чакаў:

— Я не хачу быць прычынаю... — яна запнулася, як шукаючы патрэбных слоў: — быць прычынаю, каб ты кінуў сям’ю... Гэта вялікі грэх... На маю душу — і на тваю... Ты думаў пра гэта?

— Думаў, і шмат... — Ён зрабіў паўзу, каб знайсці важкія словы. — Але, можа, грэх і тое, што жывеш з чалавекам, якога не кахаеш... Што каханне растала, як дым, растварылася за гады сумеснага жыцця... А мо яго і не было, таго сапраўднага кахання?.. Я адчуваў, што мая душа хоча нечага большага, чым тое, што я знайшоў... ужо думаў з гэтым змірыцца, жыць, як усе жывуць, не шукаць нічога і нікога... Толькі ў снах мне снілася сапраўднае, але незямное каханне, яно акрыляла, узносіла на самае неба, і, прачнуўшыся, я мог толькі пашкадаваць, што гэта сон, а не ява... — Замоўк, зрабіў перадышку, падумаў, што яшчэ не сказаў галоўнага, хоць быў ужо блізка да яго. — Але, відаць, я шчаслівы, бо сустрэў, знайшоў, пазнаў і спазнаў сваё вялікае каханне... I яно вось тут, побач са мною... Толькі не ведаю чаму, яно хоча ўцячы ад мяне... Каб мог, трымаў бы яго, не пускаў бы... Што я павінен зрабіць, каб яно не ўцякло? Не паляцела ў вырай? Скажы, Ларыса, скажы! — папрасіў ён умольна і ўзяў яе за руку. Рука была халодная, як нежывая.

— Ты мяне здзівіў... Ашаламіў... Я табе магла б адказаць нечым падобным... Але пакуль што не магу... У мяне ёсць яшчэ адна... Як гэта? Праблема... Як я з ёю разлічуся... Тады табе скажу... Усё скажу... Ты можаш пачакаць тыдні два? Я цябе вельмі прашу! — сказала яна і ўзяла яго за руку, моцна сціснула і адпусціла.

— Пачакаць? — ад напружання яго кінула ў нейкую абыякавасць, стала ўжо ўсё роўна, што скажуць праз два тыдні: ці Ларыса падасць руку, ці адвернецца — і скажа, што адлятае ў вырай... назаўсёды. — А ці ёсць сэнс? Ці будзе надзея?

Яна апусціла галаву, перабірала кветкі, вусны варушыліся, нібы шаптала нешта сама сабе ці малілася — цяжка было зразумець.

— Каб жа ўсё залежала ад мяне... — яна замоўкла, цяжка ўздыхнула. — Але я вельмі спадзяюся... Пачакай, Алесь, набярыся цярпення!

«Не люблю ўсякіх сакрэтаў, цярпець не магу... Загадак усякіх і рэбусаў... А ў яе суцэльныя загадкі». Але гэтага не сказаў, запытаўся:

— Пачакаць можна, тым больш — ці тым менш — усяго два тыдні. Чакаў больш — пачакаю менш.

Твар у Ларысы пасвятлеў, яна неяк стомлена ўсміхнулася і сказала:

— Я рада, што ты згадзіўся. Вельмі рада... А цяпер мне трэба дадому... Ты не праводзь мяне, добра? — зірнула на гадзіннік і ўстала.

Устаў і Рамейка, ён і сам не збіраўся яе праводзіць, дома ўжо, напэўна, чакала Марына і нервавалася, кусала сабе вусны: дзе падзеўся яе Рамейка, мо пабег ўжо да якое добра знаёмай.

Яны развіталіся, і ён нехаця пакіраваў у свой бок, на транспарт не захацеў садзіцца, усяго два прыпынкі. Акадэмгарадок быў яму добра вядомы, а ў інстытутах, якіх тут шмат, ён меў добра знаёмых вучоных, якія некалі разам з ім вучыліся, а потым сталі знакамітымі і вядомымі. Ён праходзіў міма акадэмічнай гасцініцы-інтэрната, дзе цяпер часова жыў яго ранейшы сябра па выдавецкай працы Арсень Лісоўскі, цяпер ужо вучоны-фалькларыст, які абараніў дысертацыю... Яны даўно не бачыліся, а тут раптам нечаканая сустрэча... Варта было б зайсці да яго, але няхай, неяк другім разам... Вось і Дом друку, у якім ён ужо даўно працуе, спачатку быў у адным выдавецтве, цяпер у другім, куды сам перайшоў, каб рэдагаваць мастацкую літаратуру.

Ён праходзіць па вуліцы Чарнышэўскага, ціхай і зялёнай, на якой пражыў гадоў дзесяць з сям’ёю на першым паверсе... Вуліца выводзіць на Лагойскі тракт, і тут ён жыў на прыватнай кватэры ў аднаго інжынера, аматара музыкі, цяпер на месцы іх дома вырас высозны шматпавярховік. А далей — і яго апошняе прыстанішча — на Усходняй вуліцы, высозны доўгі дом, у якім яны жывуць ужо колькі гадоў на дзевятым паверсе. Дзевяты, першы ад неба, як сказала адна дзяўчынка гадоў пяці. Ці ад кагосьці пачула, ці прыдумала сама? Ён узняўся на ліфце на свой дзевяты, адамкнуў дзверы 211 кватэры, зайшоў у тамбур, потым у кватэру. Здалося, што ў ёй нікога няма. Скінуў плашч, павесіў на вешалку, агледзеўся: нідзе нікога. Дзе яны маглі забавіцца да такое пары? Зайшоў у свой кабінет, які адначасова служыў і спальняй, але апошнім часам Марына спала ў дзіцячым пакоі з Геняю, тут ён раскашаўся адзін: гэта былі яшчэ адгалоскі той сваркі...

Рамейка глянуў на пісьмовы стол і ўбачыу спісаны напалову аркуш белай паперы. Узяў спакойна: відаць, Марына пакінула запіску, што яны пайшлі да якіх знаёмых.

Не, зусім не тое! Яго адразу ажно скаланула, словы былі, як гарачыя кулі, цэлілі ў самае сэрца: ён павінен вымятацца адгэтуль сёння, Марына не жадае яго бачыць і, даведзеная да адчаю, не ручаецца за сябе і свае паводзіны. Адкрытая пагроза была ў яе словах, і ён зразумеў іх правільна: лепш не распальваць канфлікту, інакш можа скончыцца дрэнна.

«Ты хацеў вольнага жыцця — вось і жыві! Тое ж кажуць табе і дочкі. Яны не хочуць больш цябе бачыць. За тваю здраду, за ашуканства, за абразу чалавечай годнасці — мы табе ніколі не даруем».

Чаго-чаго, а такога фіналу Рамейка не чакаў! Ды так раптоўна, без усякага папярэджання! Гэта было проста на мяжы цярпення, як тады, калі ў іх узгарэўся канфлікт пасля яго вяртання з аэрапорта. Ён сеў на канапу, сашчэпленымі пальцамі абхапіў галаву з патыліцы і пазіраў на белую столь. Вось дык развязка! А мо завязка? Што рабіць, што рабіць? — пытаўся ён у сябе і не мог даць адказу. Але ўрэшце чаго ён так трухануў? Гэта ж добра, якраз тое, што трэба, што ён сам збіраўся рабіць! А яна проста апярэдзіла яго, і мо нават выпадкова, але якраз вельмі дарэчы. Яна дапамагла яму рашыць такую няпростую, такую цяжкую для яго задачу. Трэба радавацца і хваліць яе, а не дакараць за такі выбрык...

Мо нават добра і тое, што яе з дачкою тут няма, былі б лішнія размовы, спрэчкі, слёзы, пагрозы і мо яшчэ што горшае. Усё магло б быць у такой сітуацыі... I аднак сэрца ў яго забалела амаль фізічна, што трэба ламаць такі звыклы лад жыцця, ламаць так груба, так нечакана і мо нават беспаваротна. I вось цяпер, у гэтую хвіліну, а не праз дзень ці тыдзень, калі можна прывыкнуць да думкі, што так трэба, што інакш нельга, — угаварыць сябе, пераканаць — і трохі супакоіцца. А тут раптам — трах, і па балючым...

Рамейка трохі супакоіўся і стаў збірацца: дастаў свой вайсковы рукзак-заплечнік, укінуў у яго пару бялізны, шкарпэткі, некалькі кашуляў і нават добры, яшчэ мала ношаны цёмны касцюм, вялікі варсісты ручнік для лазні, і малы — для твару, потым мыла, пасту, усякую драбязу, якая патрэбна ў штодзённым побыце. Ага, пару кніжак, паперу, кітайскую аўтаручку...

Перавярнуў старонку, адрасаваную яму, і напісаў: «Ад вас пайду — і мо не прападу». Нават пад рыфму. I размашыста падпісаўся, паставіў дату. Вось такое выйшла развітанне: спакойнае, роўнае, без усякіх нерваў, тым больш — без гучных слоў. Развітанне з усім, што было... Ні многа ні мала — дваццаць гадоў... Дваццаць лепшых гадоў жыцця... Чуць не забыўся пра грошы. У кішэні ўсяго некалькі рублёў... У шафе, пад бялізнаю, дзе ў іх ляжалі грошы, знайшоў некалькі дзесятак. Узяў тры, там у каго пазычыць. Яны таксама неяк выкруцяцца, хутка зарплата...

Бывай, абжыты кут! Я цябе паспеў палюбіць за гэтыя некалькі гадоў, што тут жыў, прывык да твайго дзевятага паверха, першага ад неба. Тут было мне прасторна і ўтульна, добра дыхалася і плённа працавалася... Хай і ім, што тут застаюцца, будзе добра і ўтульна. З Богам — у дарогу!

Рамейка бразнуў дзвярыма, пстрыкнуў французскі замок — і ён застаўся адзін з худым заплечнікам і рыжым тоўстым партфелем, сваім неразлучным сябрам...

20

«Шкада дзяцей, шкада дзяцей, шкада дзяцей», — стукала ў галаве ў такт яго крокам. Здаецца, больш нічога ён не шкадаваў... Безумоўна, такая падзея на кожным чалавеку адаб’ецца балюча, хто б ён ні быў, якое б сэрца ні меў — мяккае ці цвёрдае. Ішло ўсё роўна і гладка, без ніякіх такіх катаклізмаў — і тут раптам усё ляціць у нейкую прорву, і якое будзе прызямленне — цяжка прадбачыць.

Можна шкадаваць, а можна сказаць сабе: ты гэтага хацеў, дык радуйся! Але ніякай радасці ён не адчуваў, усё-такі моцна прырос да сям’і, і гэты раптоўны, гвалтоўны разрыў глыбока параніў, выбіў са звыклай каляіны, нават спалохаў: было ўсё — і раптам нічога! Якая ўжо тут радасць? У такой сітуацыі ён ніколі не апынаўся, гэта таксама адбівалася на яго сённяшнім стане душы.

Рамейка выйшаў з пад’езда, трохі адышоўся і азірнуўся, стаў. У доме ў некаторых кватэрах свяціліся вокны, на дварэ прыкметна шарэла. Ён памахаў рукою дому — як развітваўся з жывою істотай, з якою жыў у міры і згодзе, а вось цяпер трэба адгэтуль ісці, а куды — невядома. Ішоў па той дарозе, па якой гадзіну назад вяртаўся дадому, у сваю кватэру, а цяпер ідзе зусім іншым чалавекам, і думкі, і адчуванні, і настрой — ужо зусім не тыя, што былі ўсяго гадзіну назад. Тады быў адным чалавекам, а цяпер ішоў зусім іншым.

Праз двары ён выйшаў да таго высокага дома, на месцы якога раней, у гады яго маладосці, стаяў звычайны драўляны дом, у якім ён наймаў невялікі пакойчык, куды потым прывёў Марыну, яны пражылі тут пару гадоў, нажылі дачку, а потым пайшлі ў цесную камуналку, з якой праз тры гады вярнуліся ў гэты ж раён, на ціхую вуліцу Чарнышэўскага, па якой ён цяпер ішоў, дзе гадавалі дачок, працавалі, абжываліся і спадзяваліся на лепшае... I вось усё тое адплывае, застаецца ззаду, робіцца ўспамінам, і нават нейкім прыемным, падфарбаваным у ружовыя фарбы. Цяпер колер памяняўся, стаў нейкі іншы — нават змрочны. Ён праходзіў па тратуары міма свайго былога дома, міма сваіх вокан на першым паверсе: першае вузкае — кухня, другое шырокае, на тры шыбы — зала, трэцяе вузкае — спальня, якая днём служыла яму кабінетам... тут ужо даўно жывуць іншыя людзі... Што ні кажы, а раён гэты добры, ціхі і зялёны, дамы невысокія, людзей не так шмат. Ён прырос да гэтага месца душою, а вось жа трэба адрывацца — і аддаляецца з кожным крокам, пакідаючы тут часцінку свае душы, і гэта балюча, і нечага шкада...

Паказаўся Дом друку — яго другі дом, працоўны, які даваў яму хлеб, паіў яго і карміў шмат гадоў, яшчэ і цяпер. Таксама стаў нібы свой... Ён перайшоў на другі бок праспекта, гэта быў ужо чужы, не яго бок, і сам ён тут адчуваў сябе чужым, а вось жа... Куды ішоў — і сам добра не ведаў. У яго ў горадзе было шмат знаёмых і нават сяброў — яшчэ па вучобе, па рабоце таксама, сярод аўтараў, чые кнігі рэдагаваў, але ён не выбраў сабе чалавека, да якога мог бы зайсці і папрасіцца ў падсуседзі на які тыдзень-другі, пакуль знойдзе сабе якую кватэрку ці хоць пакой. Цяпер ногі вялі да Арсеня Лісоўскага, у яго гатэль-інтэрнат: можа, ён на месцы, мо там можна перабыць некалькі дзён? Пра Ларысу Ланеўскую стараўся не думаць, хоць гэта было і нялёгка, бо з галавы не вылазіла: як у яе там вырашаецца пытанне з візаю, а мо яна паехала ўжо ў Польшчу? Ён не вінаваціў яе, што не сказала яму падрабязна пра свае праблемы, і сам быў такі: калі нешта не вырашана, калі ўсё яшчэ вагаецца, лепш пра гэта маўчаць, а не званіць ва ўсе званы. Да таго ж ён не надта спадзяваўся, што ў яе там нешта вырашыцца на яго карысць, хутчэй яна паедзе, а не застанецца тут з-за яго. Там перспектыва, а што тут?.. Дарэмна ён распінаўся, гаварыў ёй пра свае пачуцці — нібы гэта вунь які вялікі козыр у цяперашнім жыцці. Вось каб ты сказаў, што ў цябе машына, у цябе на кніжцы тысячы і тысячы, што ў цябе зарплата міністэрская! Вось гэта быў бы козыр...

Ён зайшоў у чатырохпавярховы будынак, дзяжурная за столікамканторкай, сярэдняга веку жанчына ў шэрым світэры з каштанавымі завітымі валасамі, ветліва спыталася, што яму трэба.

— Я хачу зайсці да Арсеня Лісоўскага. Вось мае дакументы, — і ён паказаў выдавецкае пасведчанне.

Яна паглядзела, закрыла і паклала сабе ў столік.

— Чацвёрты паверх, пакой сорак пяты, — сказала.

Ён падзякаваў і пайшоў па лесвіцы на чацвёрты паверх. Жанчына нават не спыталася, ці надоўга ён тут застаецца, хоць па яго заплечніку можна было падумаць, што госць заходзіць не на хвіліну. Тым лепш для яго — не любіў валакіты.

Рамейка трохі задыхаўся, пакуль узняўся на чацвёрты паверх, знайшоў патрэбныя дзверы і пастаяў трохі, каб супакоіцца, потым пастукаў. Пачуліся хуткія крокі, дзверы адчыніліся: на парозе стаяў Арсень Лісоўскі, сярэдняга росту мужчына з ускудлачанаю русаю галавою, прыемны з твару, у спартыўным касцюме шэрага колеру. На твары ў яго адбілася здзіўленне, потым шырока ўсміхнуўся і жэстам правай рукі запрасіў Рамейку заходзіць.

— Вось не чакаў такога госця, — прызнаўся Арсень. — Колькі гэта дзён, як мы бачыліся? Тры — і ты ў мяне. Выдатна! Распранайся... Ды ты як у якую дарогу ці з дарогі? — ужо неяк затрывожыўся гаспадар пакоя.

— Ты амаль адгадаў, браце Арсень, хоць і сам добра не ведаю, ці я з дарогі, ці ў дарогу. Карацей кажучы, пайшоў у прочкі, — прызнаўся Рамейка. — Жонка паставіла ўльтыматум: сыдзі з вачэй — і ўсё...

— Вось як! — здзівіўся Арсень. — Невясёлая песня... Дык ты, можа, начлегу шукаеш? — спытаўся наўпрост.