На мяжы цярпення

Калі ўехалі ў горад, Рамейка не зводзіў з яе вачэй — яму трэба было выйсці з імі разам.

«Няўжо на мяне сёння, як на таго дзікуна пад пальмай, зваліцца какосавы арэх? — думаў сам сабе Рамейка. — Як той футбольны мяч, які стукнуў мне сёння пад дых... А то? Тут ёсць нешта нават сімвалічнае. Футбольны мяч, какосавы арэх, божая благадаць... Што ж, мо як і пражыву», — уздыхнуў ён. Аўтобус пад’язджаў да кальцавога прыпынку.

8

Нона Варанчак ледзь не сарвала графіка — зацягнула з дапрацоўкай на цэлы тыдзень. Пакуль перадрукавалі рукапіс, пакуль вычыталі, пакуль прачытала начальства...

Рамейка нават хваляваўся: ці ўсё пройдзе гладка? Праўда, галоўны рэдактар сказаў, прачытаўшы рукапіс: «Слабавата ты адгабляваў гэтую Варанчак, мала падціснуў, скажу табе шчыра. Але што зробіш? Не вяртаць жа яшчэ раз на дапрацоўку. Толькі лішняя нерватропка».

На што Рамейка яму адказаў: «Вы правільна заўважылі, што мала я падціснуў рукапіс. Малавата было часу. Я ўжо каюся, што згадзіўся так лёгка браць яе рукапіс ад Юрлевіча. Неяк справіўся б і ён сам, неяк бы яны памірыліся. Неяк бы ён яе падціснуў і сам, без мае дапамогі».

Галоўны рэдактар не ўсё, відаць, зразумеў са слоў Рамейкі, ён успрыняў іх у прамым сэнсе, а падтэксту не ўлавіў. А каб ён ведаў, то пасмяяўся б з Рамейкі яшчэ болей, бо Рамейка ўліп, што называецца, у гісторыю, і як ён з яе выберацца, яшчэ невядома.

Учора ўсё павярнулася ў такі бок, што Рамейка быў проста ашаломлены. Нічога падобнага ён не чакаў, хоць, ідучы да Ноны Варанчак і трохі ведаючы яе, быў гатовы да ўсяго.

Здаецца, спачатку ўсё ішло звычайна. Яна пазваніла яму на работу, каб ён зайшоў, бо ў яе да яго важнае пытанне. Голас яе быў нейкі трохі як усхваляваны, нечым узбуджаны, хоць яна і старалася гаварыць спакойна і не больш таго, што гаварыла кожны раз. Чамусьці толькі адзін Юрлевіч у рэдакцыі раўніва перажываў званкі да Рамейкі. Ён здагадваўся, хто яму цяпер так часта звоніць, і вельмі, відаць, хацеў, каб Рамейка хоць раз пахваліўся якімі-небудзь падрабязнасцямі. Але, як на злосць, Рамейка маўчаў, бо лічыў, што яму няма чым пахваліцца, лічыў, да таго ж, непрыстойным гаварыць пра нешта інтымнае.

Пасля работы, як звычайна, ён зайшоў у магазін, узяў пляшку гарэлкі, кансерваў, мінеральнай вады і накіраваўся да Ноны на кватэру. Яна нешта доўга не адчыняла — ці не знянацку яе застаў? Рамейка нават захваляваўся, стоячы пад дзвярыма. Урэшце адамкнула, прапусціўшы яго ў дзверы. Валасы ў яе былі мокрыя, твар ружовы, свежы, халат на голае цела, а ад цела, здаецца, ішла пара — толькі што з ванны.

— Ты што гэта сярод белага дня купаешся, як амазонка? — пажартаваў ен.

— Я не бязгрудая, — капрызліва адказала яна, — не абражай мяне.

— Аднак жа гэта ўжо не тое, што было, — не хацеў адступаць Рамейка. — Памятаеш анекдот пра каўбоя, які я табе расказваў? Пра татуіроўку на грудзях у дзяўчыны?

— Ідзі ты са сваім дурацкім анекдотам, — замахала яна рукамі, — прыдумай што цікавейшае.

— Урэшце, магу прыдумаць, хоць я не запамінаю анекдотаў: сёння пачую, заўтра ўжо забыўся.

— Лепей я табе раскажу быль, — памякчэла Нона, — толькі давай рыхтаваць стол, я страшна галодная.

— Добра, толькі я табе ўсё ж раскажу на хаду, бо пасля забудуся.

Так яны і зрабілі: насілі на столік бутэлькі, бульбу, хлеб, кансервы, а Рамейка расказаў анекдот, хто з чым ходзіць у госці і як вяртаецца.

— Ай, глупства анекдоты. Вось паслухай быль. Даўно было. Я спраўляла свае імяніны, яшчэ пры мужу, а муж у мяне — вялікі начальнік, ты не думай. Выпіць і закусіць было. Сабралася нямнога, чалавек дваццаць пяць. Прыйшоў адзін паэт-песеннік, такі здаравіла і аматар паесці і выпіць за чужы кошт. Якраз ля яго апынулася ваза з паюснаю ікрой. То ён яе абхапіў абедзвюма рукамі і тою лыжкай, якая там тырчала, пачаў аплятаць за абедзве шчакі. Мая свякроў і кажа яму: «Лявонка, то мо ты лепей скібачку маслам намаж ды ікры наверх пакладзі, а то так мо табе зашкодзіць?» — «Нічога, маці, — кажа той Лявонка, — я і так спраўлюся, мне і так смачна». I так і з’еў за вечар усю місу ікры. А пасля яшчэ песні спяваў — як мы некалі галадалі.

— А дзе ж тут смяяцца? — спытаўся Рамейка. — Тут плакаць трэба. О, паэтаў яшчэ вунь як трэба вучыць, я іх ведаю.

— Таму ты такі строгі, што сам не паэт, — не падтрымала яго Нона.

— Але па тым, колькі п’ю, можна запісаць у паэты? Так ты хочаш сказаць?

— А, як я бачу, можаш добра ўзяць!

— Ад цябе не адстану, будзь пэўна.

— Знайшоў чым ганарыцца! Я ж баба.

— Такая баба заважыць за добрага мужчыну.

— Наконт «заважыць» ты не памыліўся. Вось усё збіраюся пахудзець... А як ты ў мяне тут паявіўся, то прыбыла на тры кілаграмы.

— А я ведаю спосаб, як пахудзець. Магу табе параіць.

— Няўжо? — ажывілася Нона. — Раскажы!

Яны сядзелі на канапе побач перад густа застаўленым столікам.

— Будзем аб’ядацца. I гаварыць пра тое, як пахудзець? — падкалоў яе Рамейка. Яна нешта хацела сказаць, але ён узняў далонь: — Даволі, лепей паслухай...

Яна наліла ў чаркі, яны выпілі, сталі закусваць, а Рамейка між тым расказваў:

— Перш за ўсё трэба кінуць піць. Бо гарэлка, ці віно, ці нават піва — вялікія калорыі.

— А я і не ведала! — здзівілася Варанчак.

— Дык ведай. I другім гавары. Цяпер другое — твой арганізм прывык толькі браць.

— Як гэта? А што яшчэ ён павінен умець?

— Павінен умець аддаваць. А ты яго не навучыла. Вось у гэтым уся і бяда, што ты таўсцееш.

— То навучы! Буду ведаць.

— Гэта проста, але нялёгка. Вось ты захацела есці — і кідаеш што-небудзь у рот, жуеш, даеш арганізму, у той час як у яго свае запасы — аж твае ногі не трымаюць. А ён гэтых запасаў не чапае. Чаму? У гэтым уся і загвоздка.

— Нешта ты цямніш, Алеська.

— Зараз пасвячу. Вось слухай такі прыклад. Два чалавекі галадаюць... Аднолькавай камплекцыі. Адзін толькі п’е ваду, а другі — нічога, нават і вады не прымае. I што ж? Той, што не піў вады, праз тыдзень памірае, а той, што піў, жыў цэлы месяц, нават два. У чым тут прычына, у чым сакрэт?

— Ну, сказаў! Вада — аснова жыцця!

— А ці многа ты п’еш вады?

— Зусім мала. Ад вады таўсцеюць, усе так кажуць. Вось я і баюся піць ваду.

— Цёмныя людзі так кажуць. Ад вады нельга ні растаўсцець, ні пахудзець. У ёй няма калорый, энергіі, так сказаць.

— Дык чаму ж той, што піў ваду, жыў цэлы месяц?

— Ага, вось і кумекай — чаму?

— Не ведаю, — паціснула плячыма Нона Варанчак і зноў наліла гарэлкі.

— Увесь сакрэт у абмене энергіі. Бо калі я стану аддаваць без задатку, я хутка зусім застануся ні з чым. Арганізм не пазычае, ён толькі мяняе.

— I гэта праўда? — яшчэ больш зацікавілася Нона.

— Бо калі ў нас няма чаго есці, то мы вып’ем вады — і арганізм аддасць учарашнюю энергію. Ён не ведае, што мы яму далі — каларыйную ці пустую страву, у даным разе — ваду. Яму важна ўзяць задатак, ён тут жа выдасць запас учарашняй гатовай энергіі.

— А адкуль жа ён возьме назаўтра энергію, калі мы далі яму вады? — пачынала ўжо разбірацца Нона Варанчак, хоць прыкметна п’янела.

— Вось арганізм агледзіцца, што яго ашукалі, але ўжо нічога не зробіш — трэба, каб запас заўсёды быў, ён гэта добра ведае — і таму адразу стане шукаць па ўсіх закутках, дзе можна пацягнуць. Там возьме, там, — Рамейка скубянуў Нону за бок. — Бачыш, колькі на табе лішняга тлушчу? Гэта ўсё склады гатовай энергіі. Вось ён і бярэ з гэтых складоў. А яму зноў даюць на задатак, на абмен, ваду. I так цэлы месяц — будзе браць у задатак ваду, а аддаваць чыстую энергію са сваіх запасаў, пакуль усе іх не спаліць. І нават калі запасы зусім скончацца, арганізм усё роўна нешта будзе знаходзіць — падмятаць засекі — і нешта аддаваць, кал і яму толькі будуць даваць задатак — хоць ваду, хоць бурду, як давалі ў канцлагерах, у лагерах ваеннапалонных, як гэта было ў блакадным Ленінградзе.

Нона Варанчак заслухалася, перастала жаваць.

— Нешта нават навукападобнае. Адкуль ты гэта ўзяў?

— Вычытаў у нейкай газеце гады тры назад. I ўяві сабе, ніхто за гэты артыкул не зачапіўся, нідзе я больш нічога падобнага не чуў. Чаму нашы медыкі не возьмуцца за гэтую праблему? У нас жа амаль палова людзей у нашым узросце — атлусцелыя, асабліва вы, жанчыны.

Рамейка агледзеў крытычным вокам столік і заўважыў, што ўся багатая закусь знікла — засталося пару скрылькоў каўбасы, хвост асяледца, гурок.

— Нішто сабе папрацавалі! — усклікнуў Рамейка. — I я тут гаварыў пра галаданне!

— Вось такія мы цяпер: гаворым адно, а робім другое.

— А думаем — трэцяе.

— Што ж ты думаеш — трэцяе?

Рамейка натрапіў на нейкую дурную вясёла-пустую хвалю і мог цяпер гаварыць абы-што, мог спрачацца, абы спрачацца, гатовы быў абвяргаць самыя відавочныя ісціны і абараняць самыя недасканалыя — адным словам, лезці на ражон. I таму ён сказаў:

— Думаю геніяльна проста: як бы мне зматацца дадому, покуль ходзяць трамваі.

I ў тую ж хвіліну пакаяўся, што так сказаў. Бо вочы ў Ноны Варанчак акругліліся, як шкляныя шарыкі, твар стаў белы і ад таго яшчэ большы, валасы, здаецца, узняліся дыба — яна размахвала кулакамі перад атарапелым Рамейкам і, пырскаючы слінай, крычала:

— ...Не пушчу я цябе дадому! Не пушчу! Ты думаў, што адробішся лёгкім фліртам? Не выйдзе, даражэнькі-міленькі! 3 сённяшняга дня — ты мой! Досыць я з табою чыкалася, думала, ты сам, як чалавек з галавою, здагадаешся, што трэба рабіць. Ажно ты проста тупагаловы, аблавухі, віславухі дурань, а не сапраўдны мужчына! Ты не ведаеш, як павінен жыць мужчына, якія яго правы і абавязкі! I якая ў яго павінна быць жонка! Ты паглядзі на сябе, які ты мужчына! Ты тут мне расказваў байкі, што галадаеш, морыш сябе голадам... Дурань! Гэта жонка морыць цябе голадам, ты мо у тыдзень раз спіш з ёю як мужчына, вось чаму ты і высах у трэску, як манах, адны мошчы засталіся... А я з цябе зраблю чалавека, ты ў мяне будзеш як маляваны — усе бабы будуць перад табою падаць!..

Яна перавяла дыханне, адштурхнула ад сябе столік, ажно з яго пасыпаўся і зазвінеў посуд, але яна нават не глянула ў той бок і выйшла на хату, стала хадзіць, то нечакана спыняючыся, то робячы рэзкія павароты, упірала у яго свае круглыя лупатыя вочы:

— Ты... ты атруціў мне жыццё! Цяпер я не магу без цябе... Ты гэта ведаеш? Ведаеш? Усё мне не міла... Адзін ты для мяне... I што я буду рабіць, як ты ад мяне пойдзеш? Я павешуся, я атручуся, я жыць усё роўна не буду... Не буду адна... Не змагу адна!.. Ох, якая я дурная баба! Не магу сабе дараваць! Ужо думала, што знайшла сабе шчасце, што буду, як і ўсе, радавацца і жыць. Ды дзе там? Ён усё трымаецца за тую сухую пятніцу, служыць ёй, як чорны раб! Няўжо табе не абрыдла яшчэ гэтае рабства? Ты ж мужчына, вольны выбіраць, дыктаваць умовы! Дык няўжо ты сляпы ці ў цябе няма чалавечых пачуццяў, няма мужчынскай гордасці, калі ты можаш жыць і рабіць тое, што табе няміла, што табе астабрыдла! Які ты пасля гэтага мужчына, які пасля гэтага чалавек? Які? Скажы мне, які?

Рамейка сядзеў, як пад градам каменняў, і слухаў, і думаў, чакаў, калі ўжо гэты вулкан вывергне ўсю сваю лаву, калі скончыць бушаваць.

I калі на пачатку яе словы толькі смяшылі, то цяпер яны пачыналі закранаць за жывое, траплялі ў балючае месца, і яму ўжо хацелася з ёю не згаджацца, не маўчаць. Але ж хай выгаварыцца, хай ачысціць душу, хай!

А яна ўжо зрабіла поўны круг і вярталася да гаго, з чаго пачала:

— Так і ведай, Алеська! Не пушчу цябе дадому! Не пушчу! Тут будзе твой дом! Тут, у гэтай кватэры! Даволі я нацярпелася! Касцьмі лягу, а не выпушчу цябе адгэтуль!

«Вось табе, Рамейка, за тваю цікаўнасць і мяккасць. Так табе і трэба», — ужо сур’ёзна думаў ён сам сабе.

9

У той спякотны дзень, едучы з Мінскага мора, Рамейку так і не ўдалося як след пагаварыць з зямлячкай. Нешта яна спяшалася і ўвогуле была нейкая ці хворая, ці нечым вельмі ўзрушаная. Гаварылі мала: ён сказаў некалькі слоў пра сябе — што збіраецца ў адпачынак, яна — што многа клопату дома, на рабоце таксама, — усё тое, што ў такіх выпадковых сустрэчах людзі могуць спытаць адно ў другога ці сказаць. Яна нават не ведала, дзе ён працуе, і ўзяла ў яго рабочы тэлефон, а ён запісаў яе хатні.

Высокі светлы хлопец — гэта, аказваецца, яе самы меншы сын — маўчаў увесь час, толькі кідаў у яго бок цікаўныя позіркі, як бы ацэньваў гэтага пажылога незнаёмца, які штосьці мае да яго маці.

Прайшоў тыдзень ці больш, покуль яны сазваніліся і «прызначылі спатканне». Яна канчала работу — начное дзяжурства ў бальніцы, — а ён адпрасіўся ў начальства: ёсць важная справа. Для чаго ён так рабіў — і сам не ведаў, але яго цягнула дазнацца урэшце, што гэта за зямлячка і як яна жыве. Паколькі пры бацьках, як ён лічыў, яна жыла лёгка, то цяпер, гадуючы двух сыноў, ёй, пэўна ж, не соладка жылося, ды і цяпер, відаць, хоць дзеці ўжо дарослыя.

Падумаў, што ўзяць з сабою. Цукерак — і больш нічога. Пэўнага плана ці намеру ў яго не было, але нейкая схаваная нават ад яго самога падсвядомая цікаўнасць жыла ў ім, нешта было ў гэтай жанчыне такое, што абавязкова хацелася спазнаць: як добра аформленая тоўстая кніга абяцае чытачу многа нечаканасцей і цікавых часін. I чамусьці яшчэ яму здавалася, што ў яе, Ларысы Ланеўскай, ёсць тое, чаго няма ў яго жонкі, чаго няма ў Ноны Варанчак, хоць яны і распінаюцца, жартам і сур’ёзна хваляць сябе і сваё непадабенства да іншых, сваю арыгінальнасць.

Праўда, у іх шмат «арыгінальнасці», але якраз цяпер яна не здаецца Рамейку такой прывабнай, як здавалася некалі, — гэта просталінейнасць, грубаватасць, што больш падыходзіць мужчынскаму, а не жаночаму характару.

А Ларыса Ланеўская, яшчэ па школе ён памятае, вызначалася далікатнасцю, выхаванасцю. Гэтая рыса ў чалавеку з гадамі яму падабалася ўсё больш і больш.

Чамусьці яго трэсла ад хвалявання. Чаго, якога? Стаў сябе лаяць, ушчуваць: яму, «старому донжуану», яшчэ хвалявацца, ляскаць зубамі? Час павінен быў прытупіць яго пачуцці, а тут нешта нейкае — не мінаецца, не праходзіць. Мо ён і не старэе... душою? Смех — ён не старэе? Усе старэюць, значыць, і ён не выключэнне.

Ларыса Ланеўская павінна была выйсці недзе ў гадзін дзесяць, і ён чакаў яе на дарожцы з корпуса, у якім яна працавала. Медыкі ішлі на змену. Адны свежыя, адпачнутыя, адпрасаваныя, з пахам парфумы; другія — з дзяжурства: стомленыя за ноч, з бліскучымі запалымі вачыма, нейкія як памятыя, з пахамі, далёкімі ад парфумаў і адэкалонаў; ішлі людзі з пакетамі і сумкамі, перадачамі для хворых — заклапочаныя, з трывогаю і горам у вачах. Ён за сваё жыццё наглядзеўся на такіх людзей, бо даводзілася хадзіць у бальніцу — ці да жонкі, ці да дзяцей, ці да каго блізкага або таварыша, а самога яго, праўда, пакуль што абмінала гэтая горкая чаша — ляжаць у бальніцы... Але сюды, ён ведаў, трапіш і здаровы, а робішся як хворы. Нават чужы боль баліць і табе — па індукцыі, ці як гэта назваць дакладна.

Насустрач ішла жанчына ў белым касцюме, з чырвонай сумачкай у руцэ. Здаецца, яна? Рамейка захваляваўся, пайшоў насустрач: так, гэта была Ларыса. Яна выглядала стомленай — твар бледны, трохі падфарбаваныя вусны, гладка прычэсаныя валасы — і больш ніякіх штучных атрыбутаў, усё натуральнае.

Яны павіталіся, абое сталі.

— Ну, як прайшло дзяжурства? — першы спытаўся Рамейка і глянуў у яе чыстыя блакітныя вочы.

— Сёння якраз спакойна, нават трохі заснула, — усміхнулася Ларыса, паказаўшы тры пярэднія залатыя зубы.

— А кветкі? Гэта падораныя? — паказаў ён на букецік гваздзікоў.

Яна сціпла кіўнула галавой.

— Бачыце, а я з пустымі рукамі. Нібы мне папрок...

— Ну што тут такога? Не перажывайце. А кветкі нам дораць часта.

— Нават і цукеркі?

— Бывае, што і цукеркі. Асабліва пры выпісцы, калі хворы паправіўся.

— Пасля хваробы чалавек заўсёды дабрэе душой. Хвароба ачышчае. Так ці не я кажу?

— Відаць, не ўсе роўныя перад хваробай. Некаторых яна робіць яшчэ больш злымі.

— Ну, гэта тых, хто страціў надзею выздаравець.

— Магчыма, што і так, — адказала яна няпэўна. I перавяла гаворку на другое: — Мне яшчэ трэба ў магазін.

— А мне з вамі можна? — усміхнуўся Рамейка.

— Калі ласка, — адказала сур’ёзна.

Яны зайшлі ў гастраном, яна купіла малака, паўбохана хлеба, яек. Рамейка здзівіўся, што так мала, але падумаў: а якая ж у яе сям’я? Два ці тры чалавекі? Ён так і не ведаў дакладна, але пытацца не стаў: хіба гэта яго клопат? Хоць хацелася ведаць пра яе ўсё, да драбніц... «Землякі. Як мала мы цікавімся сваімі блізкімі, як многа заняты самі сабою! Што гэта робіцца з людзьмі?» — перайшоў на дакоры Рамейка.

3 гастранома яны накіраваліся на аўтобусны прыпынак. Рамейка нёс поліэтыленавы мяшэчак з пакупкамі і свой неразлучны партфель, а Ларыса Ланеўская — ён ніяк не мог прывыкнуць да яе прозвішча — Сечанава, — несла свае кветкі і сумачку.

Яны селі на аўтобус і паехалі па вуліцы, якая была добра знаёма Рамейку. Тут з аднаго боку стаялі дамы, карпусы акадэміі, з другога быў Батанічны сад, абнесены высокай металічнай агароджай з дзіўнымі графінападобнымі бетоннымі слупамі. Гуляючы калі-небудзь у вольную часіну, Рамейка любіў прыходзіць сюды — колькі гадоў назад тут яшчэ не было вуліцы, ісці даводзілася па глухой сцежцы ля Батанічнага саду, якая вяла да часовага інтэрната акадэмічных аспірантаў.

Цяпер ад таго інтэрната ўжо не засталося і следу, аўтобус паімчаў іх далей, павярнуў налева — і праз адзін прыпынак яны выйшлі, зноў скіравалі налева. Мінулі невялікі магазінчык, невялікія двухпавярховыя домікі і падышлі да вялізнага, доўгага, як кітайская сцяна, дома на кватэр семсот ці болей. У гэтым доме і жыла цяпер яго зямлячка Ларыса Ланеўская.

На засмечаным і слаба асветленым ліфце яны ўзняліся на сёмы паверх.

Выйшлі на пляцоўку, зайшлі ў тамбур — і тут жа Рамейка пачуў з кватэры сярдзіты сабачы брэх. Ларыса Ланеўская паціснула на ручку дзвярэй, яны адразу адчыніліся — і Рамейка ўслед за ёю ўвайшоў у прыхожую — як дзве кроплі вады падобную на тую, што ў іх кватэры. Гаспадыня супакоіла сабаку — чорнага бясхвостага дабермана з рыжымі абводамі-дугамі над вачыма і рудою грудзінай, і правяла Рамейку цераз прахадны пакой направа. Сабака абнюхаў яго неяк падазрона, але, здаецца, не знайшоў нічога варожага і прапусціу спакопна.

— Гэты сабака не кусаецца? — на ўсякі выпадак спытаўся Рамейка.

— Гэты сабака не сабака, а сучка, — адказала з усмешкай Ларыса, — і мая лепшая сяброўка.

— Вашы сябры — мае сябры, — жартам адказаў Рамейка.

I тут ён як у ваду глядзеў — пасля яны ўспаміналі не раз. Толькі цяпер зразумеў Рамейка, што ён у такой жа кватэры, як і яго, толькі два пакоі, якія ў яго сумежныя, тут адзін прахадны — вось і ўся розніца. «О чорт, — ледзь не ўскрыкнуў Рамейка, — тут нават шпалеры такія, як у мяне — блакітнаватыя, з узорам — драбінкай, адціснутым залацістай фарбай. Лоджыі, выхад — усё, як у мяне. Не, тут нешта нават сімвалічнае. Каб часам я не зблытаў гэтай кватэры са сваёй», — падумаў са смехам у душы.

У пакоі стаялі два вузкія драўляныя ложкі пры супрацьлеглых сценах, камод, трыльяж на ім, нешта падобнае на сервант, але нейкіх паменшаных габарытаў, чорная бліскучая шафа, маленькі столік, некалькі крэслаў, — адным словам, было цесна. Так, ва ўсякім разе, на першы погляд здалося Рамейку.

— Вы даруйце, што ў мяне так... няўтульна. Жывём неяк сённяшнім днём, як госці, — сказала Ларыса, абводзячы ўсё лёгкім жэстам правае рукі. Яна ўжо скінула свой белы касцюм і апранулася ў доўгую карычневую спадніцу і белую шаўковую блузку з кароткім рукавом, вышытую англійскай гладдзю, якая добра падкрэслівала яе формы і маладзіла твар, — ведала, што апрануць!

— Ну што вы, якраз вельмі ўтульна, — трохі мо перабольшыў Рамейка, хоць гатоў быў паклясціся, што ўсё тут цудоўна.

Яна трохі як быццам паспакайнела ад яго слоў, нават павесялела і сказала:

— Я рада, што вам падабаецца ў мяне... Вы пабудзьце тут трохі, я прыгатую чай. — I яна выйшла, неяк артыстычна крутнуўшыся.

Рамейка адно пакруціў галавою: ну і кабета! Хацеў сказаць наўздагон, што ён ужо снедаў, але перадумаў: хай будзе так, як яна кажа. Раз прыйшоў у госці, то рабі тое, што табе кажуць. Дзіўна неяк апынуўся ён тут: увязаўся за ёю, а яна нічога не сказала — раз едзеш, то едзь, не буду ж я цябе праганяць. Рамейка яшчэ раз агледзеў пакой і адчыніў падвойныя дзверы на лоджыю. I тут было цесна: стаялі нейкія скрынкі, вялікія, кілаграмаў дваццаць-трыццаць, калі пакласці туды хоць бы бульбы, нечым, відаць, напакаваныя — нібы людзі збіраюцца куды пераязджаць ці нядаўна толькі пераехалі. Не, здаецца, яны тут ужо жывуць гадоў пяць, не меней.

...Перад вачыма была невялікая плошча, застаўленая цаглянымі двухпавярховымі домікамі, збудаванымі няйначай даўно; далей, як скінуць вокам, — віднеліся карпусы і каміны заводаў. А гэты вялізны дом-гармонік, «кітайская сцяна», трохі як перакрыўлены, як разгорнуты звітак папіруса, пабудавалі тут, відаць, гадоў пяць назад на насыпным грунце, бо побач была рэчачка, а паабапал яе — нізкія балоцістыя берагі. Адным словам, з аднаго боку — горад з усімі яго дабротамі, з другога — сельская прырода: рачулка, сажалкі, канавы, далей — зеляніна Батанічнага саду. А ўнізе, на заасфальтаванай вузкай дарожцы пры доме, снавалі людзі, ездзілі машыны, на дзіцячай пляцоўцы ў пясочніцы і на арэлях бавіліся дзеці пад пільным наглядам мамаў і бабулек, на лаўках ля кожнага пад’езда сядзелі пенсіянеры, пераважна жанчыны.

Пачуліся крокі, у пакой зайшла гаспадыня — нейкая ўзрушаная, нават паружавелая.

— Скажыце, дзе будзем піць чай: тут ці на кухні?

Хоць тут было б больш утульна, а галоўнае — інтымна, але навошта насіцца, калі можна і там.

— Хай на кухні, вам меншы клопат, — сказаў ён.

Яны пайшлі — Ларыса першая, ён за ёю, а сабака — следам за ім. У Рамейкі жыло недарэчнае чаканне, што вось зараз гэтая чорная сучка-даберман схопіць яго за калошу штаноў, але па тым, як гаспадыня смела давярала свайму сабаку, мог толькі здагадвацца, што на такое яна не здольна.

Кухня была дакладна такая, як і ў яго, толькі столік стаяў не пры акне, як у яго, а пасярэдзіне, упрытык да ўнутранай сцяны, і таму здавалася цяснейшай — мо нават таму, што быў большы халадзільнік.

Злева стаяла палічка для посуду з квяцістай фіранкай, а ў кутку за плітой Рамейка ўбачыў прыстасаванне, якога ён не бачыў даўно, з таго часу, як выехаў з вёскі. У іх гэта называлася стойкай — для малых дзяцей, якія ўжо могуць стаяць, але яшчэ не ходзяць. Цяпер у дзірцы, куды ўстаўляецца малое, стаяла міса, у якой кармілі сабаку.

Гаспадыня ўбачыла яго пільны погляд у куток за пліту, моўчкі ўсміхнулася.

— Сядайце вось тут, — паказала яму, а сама села насупраць плячыма да акна. А сабаку загадала: — Магда, ляжаць!

I тая паслухмяна лягла пры стале — так, каб быць паміж госцем і гаспадыняй.

Стол быў засланы палатняным абрусам, вышытым дробнымі палявымі кветкамі вяночкам — вышыты ўмела, з густам. Злева ад сподачкаў ляжалі згорнутыя канвертам-трохкутнікам: адпрасаваныя накрухмаленыя сурвэткі, таксама з вышыўкай.

— Хто вышываў? — неяк само сабой сарвалася з языка ў Рамейкі.

— Я сама. Хто ж мне вышые? — адказала гаспадыня.

— Прабачце, падумаў, што мо куплялі. Не падазраваў, што вы ўмееце вышываць.

— Я ўсё умею. Жыццё навучыла.

— I дровы калоць умееце? — спытаў з усмешкай.

Яму было дзіўна, што гэтая беларучка, дачка гарадскіх настаўнікаў, умее вышываць, умее ўсё рабіць сваімі далікатнымі рукамі.

— А што тут такога? Вось да гэтай кватэры мы жылі ў доме з печкамі, дык даводзілася ўсяго — старэйшы хлопец быў у арміі, а гэты яшчэ малы... Усё сама рабіла.

— Дык колькі ў вас хлопцаў — я так і не ведаю.

— Няўжо? А мне здаецца, што ўвесь свет ведае, — неяк стушавалася і нават як бы засаромелася яна. — Двое хлопцаў у мяне, ні многа ні мала. — I, нібы папярэджваючы ўсякія другія пытанні, якія могуць яшчэ быць у госця да яе, тлумачыла далей: — Адзін ужо жанаты, старэйшы, з сям’ёю жыве тут, пры мне, і малодшы таксама, яшчэ вучыцца ў тэхнікуме, будзе будаўніком. Вось якая я багатая...

— А што, і праўда! Два сыны — гэта вунь якое багацце. А колькі ўнукаў?

— Усяго адна ўнучка.

— Малавата, але не сумуйце, яшчэ ўсё наперадзе.

— Ды ўжо ж, буду яшчэ багацейшая.

— Смех смехам, а гэта і ёсць галоўнае наша багацце: дзеці, унукі...

— Каб жа так яно было...

Яны пілі чай, гаварылі. Успаміналі школу, настаўнікаў, сяброў і знаёмых. Землякоў, якіх многа жыве ў Мінску і якіх даводзіцца бачыць у тры, у пяць гадоў раз. А каб запрасіць у госці, пагаварыць, пасядзець спакойна — то ўсё няма калі.

Сучка нечакана пачала церціся носам яму аб нагу.

— Хоча гасцінца... Можна ёй даць што-небудзь? — спытаўся ў гаспадыні.

— Чаму ж не? Яна возьме.

Рамейка намазаў маслам кавалак батона, даў з далоні сабаку. Магда ўзяла далікатна, як нехаця, але праглынула хутка, не жуючы. Зноў лягла і пазірала то на яго, госця, то на гаспадыню, нібы чакаючы каманды.

— Мне здаецца, што вам з ёю шмат лішняга клопату, — сказаў Рамейка гаспадыні.

— Для мяне дык ён не лішні, а нават прыемны. У мяне нешта сялянскае ёсць у натуры — я люблю ўсё жывое. У мяне былі нутрыі, каты, вожык, вось сабака, гэта ўжо другі. Быў маленькі, трапіў пад машыну... Дзеці аж плакалі... Трусіная гаспадарка ў мяне была. Сякі-такі даход прыносіла...

— Ну, ніколі не думаў, што вы такая... — дзівіўся не на жарт Рамейка. — Каб вы ды займаліся гадоўляй нутрый, трусоў! Уявіць немагчыма!

— Нічога тут дзіўнага няма. Трэба было выкручвацца...

Раптам сучка ўсхапілася на ногі, кінулася да дзвярэй, але чамусьці не брахала.

— Чуе, што свой ідзе, — растлумачыла гаспадыня.

Хутка рыпнулі дзверы, нехта прыйшоў, сучка тут жа вярнулася на кухню і лягла на ранейшае месца.

— Віталік прыйшоў, — сказала гаспадыня.

Праз хвіліну на кухню зайшоў высокі барадаты хлопец, чарнявы, даўганосы, і паставіў на халадзільнік сетку з бутэлькамі малака.

— Добры дзень, прыемнага апетыту, — сказаў ён.

— Зноў ты гэтага кумысу накупляў, — папракнула яго маці, калі ён ужо ішоў з кухні. — У халадзільнік не ўбіцца.

Але сын не абазваўся і знік у сваім пакоі.

Рамейка сядзеў, як аглушаны. Перад вачыма стаялі дзве скалечаныя дужыя рукі: на левай, здаецца, засталіся два пальцы, а на правай — укарочаны ўказальны і вялікі.

— Што гэта ў яго... з рукамі? — I хацелася, і страшна было пытацца пра такое, бо ведаў, што закране балючую рану. Аднак жа не мог не спытацца — ад гэтага нікуды не ўцячэш.

— На Поўначы служыў... Трапіў у аварыю. Вось і абмарозіўся, — адказала, панурыўшыся, Ларыса. Яму здалося, што на вачах у яе закруціліся слёзы. Яна памаўчала, памешвала лыжачкай чай, якога ўжо нямнога засталося ў шклянцы.

Рамейка ўжо каяўся, што запытаўся ў яе пра такое. Ні піць, ні есці яму больш не хацелася.

— Вы даруйце, што я так неасцярожна... сыпнуў вам солі... — няўпэўнена пачаў Рамейка, не знаходзячы патрэбных слоў, каб супакоіць яе, а не зрабіць балюча яшчэ раз.

— Нічога, нічога, — загаварыла яна спакойна, нібы здагадаўшыся пра яго думкі і настрой. — Цяпер ужо нічога. Рукі загаіліся — і душа зажыла. А тады... Думала, што не перажыву — бачыць, як з яго рук костачкі выходзілі... Ды і сам ён быў на мяжы... А цяпер вось астояўся. Ажаніўся, мае дачку, вучыцца ў інстытуце, канчае праз год...

Рамейка толькі ўздыхнуў:

— О, чалавек — гэта сіла! Многа ён можа вынесці, як толькі захоча.

Гэтым ён як бы хацеў сказаць, што вось яна вынесла гэтулькі, што хапіла б на траіх, а яна гадавала адна дзяцей, вывела іх у людзі, а тут яшчэ трэба перажыць такую бяду з сынам.

Ларыса толькі ўсміхнулася на яго словы.

— Захоча — тут як сказаць. Тут хочаш — не хочаш, а будзеш несці тое, што табе наканавана. Незалежна ад таго, хочаш ці не хочаш.

— Але другі на вашым месцы мог бы зламацца, так ці не?

— Ну, у мяне мо трохі мацнейшы хрыбет, чым у каго іншага. Таму і цягну.

— А я, прабачце мне за маю слепату, лічыў вас беларучкай, — прызнаўся Рамейка.

Ларыса ціха засмяялася.

— Вось ужо кім не была, дык не была. Неяк усё не выходзіла. Даводзілася маім рукам больш чорнага, чым белага.

Але скаргі на лёс Рамейка так ад яе і не пачуў. «Дык вось якая ты беларучка, зямлячка», — з нейкім змешаным пачуццём радасці і крыўды падумаў ен.

10

Жывучы ў горадзе, нават былому селяніну сенакос можна прапусціць, не заўважыць, але не давалі гэтага зрабіць бацькі ў вёсцы: клікалі на дапамогу. Грошы — глупства, у іх саміх ёсць грошы, але паспрабуй наймі — няма каго. Памагчы тут можна толькі ўласнымі рукамі.

Рамейка звычайна падбіраў сабе адпачынак на сенакос, так прымяркоўвала і жонка, але ў гэтым годзе ім разам ісці не выпадала, і Рамейка выбраўся да цесця адзін. Праз які тыдзень мелася прыехаць на вёску малодшая дачка, у якой скончылася школа.

Як заўсёды, адпраўляючыся ў вёску, Рамейка купіў кілбасы, селядцоў, батонаў і булак, цукерак для цешчы і пляшку гарэлкі для цесця. Жонка дадала нейкіх там кофтаў, адзежак, бялізны для бацькі — і багаж атрымаўся хоць не надта вялікі, але ёмкі.

I вось аўтобусам Рамейка коціць па магістралі Мінск — Масква ўбок Оршы, дзе жывуць жончыны бацькі.

Дарога заўсёды супакойвала Рамейку, і за гэта ён яе любіў. Мільгалі за акном краявіды, вёскі, гарадкі, мільгалі сустрэчныя машыны, а думкі яго паволі набывалі нейкі адзін стройны кірунак, як гэты вось аўтобус, у якога была адна мэта — Орша.

У арбіту яго думак ужо трывала ўваходзіла Ларыса Ланеўская, яго зямлячка. Хоць, здавалася, што яму было да яе — і наадварот?

Ён перабіраў у памяці ўсё да драбніц з той іх апошняй сустрэчы, калі заходзіў да яе і яны разам пілі чай. Тое, што яна гаварыла, што рабіла, у што была апранута і як выглядала, як паводзіла сябе, засела ў яго памяці, як зафатаграфаванае, і было з ім неадлучна, сагравала яго душу, весяліла і бадзёрыла: аказваецца, ёсць яго зямлячка Ларыса Ланеўская, якая была, жыла і дагэтуль, але недзе далека-далека, і ен толькі часам у думках успамінаў пра яе, ведаў, што яна жыве, а як жыве, чым, якія у яе клопаты, трывогі і праблемы, ён не ведаў і таму быў абыякавы. Цяпер ён убачыў зблізку, на свае вочы, і зразумеў, што яна — мо чалавек нават незвычайны, але лес, жыццё яе склалася не так, як трэба, інакш яна пайшла б далёка, раскрыла б сябе хоць у чым-небудзь, бо ў школе вучылася добра, прыгожа спявала і танцавала, малявала і іграла на піяніна, любіла кнігі і многа чытала. Аднак жа няўдалае замужжа павярнула яе жыццё не туды — і яна вымушана была адна гадаваць дзяцей, выводзіць іх у людзі. I ўсё гэта на зарплату медсястры, беручы па паўтары, а то і па дзве стаўкі. I вось жа выстаяла, не звіхнулася, не пайшла па слізкай дарожцы. I нават выглядае не горш, чым тыя, што жывуць у раскошы. За думкамі не заўважыў, як праляцела дарога. Вось ужо і знаёмы прыпынак ля яе вялічкага пасёлка. Рамейка просіць шафёра спыніцца, той нехаця, з кіслым тварам прыпыняе аўтобус, Рамейка дзякуе, саскоквае з падножкі і пускаецца пешкі па селавой дарозе, якая ідзе лесам. Лес тут, праўда, не густы, не стары — пераважна маладняк, што ўзяўся пасля вайны, але ўсё ж такі лес. Як і той, у якім вырас Рамейка, і таму дагэтуль у лесе ён маладзее душою, прачынаюцца ў ім нейкія нябачныя струны, якія пераклікаюцца, утораць музыцы лесу, нараджаючы тое суладдзе, якое зачароўвае чалавека, узнімае яго на сваіх крыллях, нясе у невядомае, прывабнае, шырокае, як акіян, і бясконцае, вечнае, як сусвет, як космас.

3 аднаго боку дарогі густа буяў маладняк, ягады яшчэ былі зялёныя, але завязі як усыпана; там, дзе радзей раслі дрэвы, цвілі-раскашаліся лясныя травы — амежнік, сіняя лясная валошка, жоўты яркі кураслеп, кустамі ў цені алешніка лапушыўся чыстацел, вылучаючыся сваімі шэрымі, з матавым налётам зубчаста-рэзанымі лісцямі.

Птушкі не спявалі — бралася пад абед, стаяла цішыня і спёка. Рамейка скінўў пінжак, перакінуў цераз плячо, пайшоў памалей. Хацелася прысесці, адпачыць, але і цягнула хутчэй адолець дарогу.

Старыя жылі ў невялічкім, на хат дзесяць паселішчы, які ўжо збіраліся зносіць, і ўсе, хто меў сілу, — пераважна маладзейшыя — перасяліліся на цэнтральную сялібу калгаса, а тут засталіся адны пенсіянеры, якія, як і бацькі яго жонкі, дажывалі свой век і не хацелі скранацца з месца.

Іхняя хата стаяла крайняй ад лесу, была ўжо, як і яе гаспадары, старая, але дагледжаная: пафарбаваныя на блакітнае вокны, плот не надта каб паламаны, хоць ужо і такі, што кожны год трэба замяніць тры-чатыры штыкеціны, дах шыферны, яшчэ даволі свежы — не так даўно перакрывалі.

Рамейка ўзышоў на ганак і свіснуў: на дзвярах вісеў замок. Дзе ж яны маглі падзецца? Глянуў у хляўчук насупраць хаты — каровы на месцы не было. Зарохкалі два белыя ладныя падсвінкі, кінуліся да краю загарадзі, нібы чакаючы гасцінца, — пранізалі яго круглымі шрацінамі сваіх дзікіх вачэй. Рамейка выйшаў, прычыніўшы хлевушок, пахадзіў ля хаты, вызірнуў на ўтравелую вуліцу, падышоў да блізкага калодзезя, выкруціў вядро вады і напіўся. Вада была халодная, але з прымессю нейкай солі, якая збівала смак, рабіла ваду нейкай непітной — яе п’еш толькі па неабходнасці, а не са смакам, у ахвоту, калі кажуць, што п’еш і хочацца.

Ён толькі выліў ваду з вядра ў траву, як тут жа ўбачыў, што з лесу па дарозе ідуць двое з кароваю і цялушкаю. Так і ёсць — гэта яго цешча і цесць. Ён вёў на вяроўцы карову, а старая несла нешта ў лазовым кошыку — ці не крапіву для парсюкоу.

Пярэстая — белае з рыжым — карова была, як лось — блішчэла на сонцы, высока трымала рагатую галаву і аж цягнула старога на повадзе — рвалася да калодзезя. Рамейка ведаў, што яна злая, нікога з чужых не падпускае да сябе і кідаецца з рагамі, таму адразу неяк міжволі наструніўся, выкручваючы новае вядро — ужо для каровы і чакаючы, калі яна падыдзе. За крокаў трыццаць ад калодзезя карова рэзка крутнула галавой, тузанулася — і вяроўка выскачыла з рук у старога, а жывёла трушком скіравала да калодзезя.

Рамейка ўжо чакаў яе з вядром вады, паставіўшы яго на траву. Карова з прагнасцю, не адрываючыся, з усхліпамі, апаражніла вядро і, коса глянуўшы знізу ўверх на Рамейку, пайшла на яго з рагамі. У яго нешта ўсярэдзіне пахаладзела, у галаве прамільгнула: ну вось, дурныя жарцікі, — і ён, сам таго не чакаючы, кінуўся да каровы, цэлячы схапіць яе за рогі. I ўхапіў, але недакладна — злавіў толькі канцы рог, вострых і цвердых, як жалеза, хацеў крутнуць, але карова апярэдзіла яго — сама крутнула галавою, трохі падаючыся на яго, і ён паляцеў назад, ажно сеў і праехаўся па траве, паспеўшы ўсё ж падперціся ззаду рукамі. Як пантэра, ён тут жа ўсхапіўся, рыхтуючыся яшчэ раз паўтарыць прыём, а карова, ужо з большай злосцю, зноў пайшла на яго, але раптам тузанулася і стала.

Да затуманенай шаленствам галавы Рамейкі толькі цяпер дайшло, што гэта паспеў схапіць жывёлу за вяроўку яго цесць. Ён даволі спакойна для такой сітуацыі прывязаў карову да слупа ля калодзезя, перацягнуу яе пару разоў палкай па спіне, сказаўшы «Стой, дурная ваўкарэзіна», — і падышоў да Рамейкі, падаў руку. Рамейка ў нейкім парыве, яшчэ не астыўшы ад сутычкі з каровай, моцна абняў яго і пацалаваў — можа, нават і свайго збаўцу, бо чым усё скончылася б — яшчэ невядома. Затым падышоў да цешчы, забраў у яе даволі цяжкі кошык і, прытуліўшы старую да грудзей, пацалаваў таксама.

— То хадзем у хату, — першы азваўся цесць, — чаго мы тут пасталі, як на праяву.

Рамейка неяк раптам адышоў ад напругі, расслабіўся, нейкая хваля радасці хлынула на яго — як пасля небяспекі, якая мінулася, надыходзіць усведамленне таго, што ўсё абышлося добра.

— Не ўжо, давайце напоім карову і цяля, — не згадзіўся Рамейка.

— Тады я прынясу вядро, — сказаў стары і пачэпаў да хаты.

Быў ён сярэдняга росту, шырокі ў касці, плячысты, апрануты ў картовую шэрую вылінялую і пабітую потам на плячах рубашку, у такія ж картовыя няпэўнага колеру штаны, запраўленыя у кірзачы, што з магазіна ні разу не чысціліся, на галаве сядзела прапацелая зверху цёмная кепка. А цёшча была хударлявая, тонкая і ўжо зусім слабая — як на ногі, так і на галаву. Вось яна пазірае на яго, а не ведае, хто ён і чаго тут. Мо потым раптам нойдзе на яе прасвятленне і яна спытаецца нечакана: «Чаго ж ты, Алеська, адзін прыехаў? А дзе ж мая дачушка Маня? Дзе ўнукі?» А потым зноў забудзецца і можа спытаць у мужа: «Павел, а чаго гэты чалавек у нас? Што яму трэба?»

Але жыццёвы інстынкт ці рэфлекс у яе быў магутны: падаіць карову, накарміць свіней, курэй, ката, зварыць абед мужу і сабе, — усё гэта сядзела ў яе памяці моцна, хоць гаспадар ужо і стараўся памагчы, а часта і замяніць яе.

Стары прынёс вядро, Рамейка зноў падышоў да калодзезя і стаў даставаць ваду. Карова касілася на яго, але, прывязаная да слупа, стаяла спакойна. Яна выпіла яшчэ вядро, а цялушка толькі пакаштавала — ёй ваду падагравалі або нават падлівалі малако ці рабілі пойла, таму і расце, як на дражджах.

Старыя пайшлі ў двор, павялі карову ў хлеў, а Рамейка зачэрпаў яшчэ вядро і панёс у хату.

У драўляным будынку нават здавалася, што на дварэ няма ніякай спёкі — так тут было свежа, стаяў такі прыемны халадок. Толькі на кухні дыхала цяплом ад печы, якую у вёсцы паляць кожны дзень, — нават і летам.

Рамейка выклаў на стол усе свае гасцінцы, цесць злёгку паўшчуваў яго, што дарэмна яны трацяцца на такія рэчы, што усё у іх ёсць, наадварот, гэта яны павінны пасылаць ім у горад, а не з горада, жывучы на зарплаце. Такія размовы Рамейка чуў не раз і не два, аднак заўсёды, едучы сюды ці да сваіх бацькоў, нешта прывозіў, бо як гэта ехаць да сваіх людзей ды нічога не ўзяць з сабою? Яны ж таксама не адпусцяць з голымі рукамі. У гэтым было нейкае як бы таптанне на месцы, але і нешта большае, значнае: змацоўвалася іх крэўная сувязь, якая без такіх вось узаемных абменаў стала б слабець, а то нават і зусім магла б заняпасці.

Урэшце, пакуль гаспадыня даіла карову, яны, мужчыны, збіралі на стол. А стол ажно гнуўся: і ад гарадскіх гасцінцаў, і ад дамашніх: масла, сыр, смятана, яйкі, сала. Але ўсё гэта было ёлкае, зацвіўшае, пакрытае плесняй. Раней, калі гаспадыня была здаровая, то масла і сыры насіла прадаваць у раён, а цяпер — спажываюць толькі самі, а што псуецца — то аддаюць свінням, курам, а добрае — сваім дзецям, якія час ад часу прыязджаюць з унукамі з гарадоў, вось як сёння ён, Рамейка. I як ты ні будзеш выкручвацца, а з сабою ў сумку пакладуць кавалак сала, масла, сыру ці яек. Не возьмеш — то пакрыўдзіш людзей.

— Нешта ж доўга няма маёй, пайду пагляджу, — затурбаваўся цесць і пайшоў у хлеў. Праз колькі часу яны вярнуліся ўдваіх: ён нёс поўнае вядро малака — белы шум ажно выпадаў праз верх.

Старая працадзіла малако і спаласнула марлю-цадзілку, уселіся за стол. Хоць і горача на дварэ, лета, сярэдзіна дня, але ж святая нядзеля, ды і госць у хаце — і цесць паставіў на стол тую пляшку, што прывёз яму Рамейка. Старой дастаў недзе прыхаванага напітку.

— Ну што, бацька і маці, за ваша здароўе, — падняў чарку Рамейка.

— Якое тут здароўе, — махнуў леваю рукою цесць, бо ў правай трымаў чарку. — Яшчэ я сяк-так клеваю, а Юстына мая ўжо зусім ашлягла, не ведаю, як далей і рады даць. — Ён выпіў чарку, задумаўся, выцер далонню потны белы лоб і такую ж незагарэлую лысіну, якія так вылучаліся на загарэлым і абветраным маршчыністым твары, потым узяў скрылік гарадское кілбасы, укусіў. — А як жа вы там, ці ўсе здаровыя? Расказвай, — падахвоціў ён Рамейку, бо ведаў, што зяць не вельмі любіць гаварыць пра сябе, пра сваіх.

Рамейка ўзяў жоўценькае, як усё роўна пафарбаванае вялікае яйка, спачатку пазубаваў яго — праверыў, ці моцнае, а потым стукнуў аб стол, садраў разбітую лушпіну, сыпнуў трошкі солі і са смакам пацягнуў у рот, пасля дадаў хлеба. Апаражніўшы яйка і кінуўшы лушпіну ў качарэжнік, ён пачаў гаварыць:

— Мы здаровы, нічога сабе... Дзеці растуць, вучацца. Што ім? Усё ёсць, толькі вучыся... А мы таксама — ходзім на работу, глядзім дзяцей. Здаецца, усё нармальна, — і асёкся: усё сказаў, больш няма чаго дадаць.

А думкі былі неспакойныя: не ўсё нармальна. Нават вельмі ненармальна, бацька, каб ты толькі ведаў. Ты мо толькі здагадваешся, бо ад цябе нічога не ўтоіш, нездарма жыццё пражыў. Ды і дачка, відаць, сёе-тое калі не казала, то намякала. Ёй даўно ўжо здаецца, што яе муж не глядзіць на яе, адбіўся ад рук і недзе завёў сабе каханку. Так яна думала і гаварыла яшчэ тады, калі ён нічога падобнага не меў, то што думае цяпер, калі ён стаў часта вяртацца дадому позна, ды яшчэ п’яны?

I недзе толькі пасля трэцяй чаркі, калі абодва захмялелі, у іх пачалася шчырая гутарка, бо дагэтуль за ўсе дваццаць год, як яны сталі сваякамі, не гаварылі яны так пра Маню — яго, Рамейкаву, жонку, і яго, Паўлаву, дачку.

Бацька дачку хваліў, хоць і не ўтойваў сяго-таго кепскага ў ёй, бо хто лепей ведае сваіх дзяцей, як не бацька ці маці? Ды маці часамі, аслепленая любоўю, не заўважае кепскага ў сваім дзіцяці, усё ёй здаецца ў ім толькі добрым, а бацька глядзіць на сваіх дзяцей больш крытычна.

— Маня на сваю матку, на маю Юстыну падобна, як мне здаецца. Усе яе замашкі — і добрыя, і кепскія. Неспакойная, непаседлівая — і сама не адпачне, і табе не дасць. Будзе падганяць, будзе варушыць — аж часам абрыдне. I сам ведаю, што трэба тое, трэба гэта, — не, будзе сто раз табе дудзець... Але работу любіць. Мая Юстына то даходзіць да смеху з гэтаю работаю. За кароваю, за свіннямі ці курамі то сама паесці забываецца. От глядзі, — і паказаў вачыма на старую, — накрышыла місачку хлеба — гэта ўжо курам панясе. А сама толькі твае гарадское кілбасы пакаштавала. Нічога не хоча есці, таму і слабее, сохне на вачах... Відаць, ужо нядоўга ёй засталося... Ой, колькі яна гэтай работы перарабіла! Чацвёра дзяцей выгадавала, у людзі вывела, унукаў колькі даглядала, нянчыла, пакуль магла... Работа — то для яе ўсё жыццё. Бывала, пайду касіць, то кажу — ты, прынясі мне сняданак, не хочацца валачыся з балота за блізкі свет. Спячэш якіх блінцоў. Ну, кашу, паглядаю на сонца, чакаю... Дзе там! Няма і няма, порткі ўжо не трымаюцца на жываце, пад абед бярэцца. Прападзі ты! Іду дадому. А яна свіней корміць — ім бульбы напарыла, натаўкла, схадзіла ў лес крапівы нарвала, тое-сёе — і раніца прайшла, а нам снядання яшчэ не зварыла... Ну, часам зазлуеш, накрычыш. То крыўдуе, нябось... Ай, каб ты здарова была! Як гэта самой сабе шкадаваць? Часам нешта прарываецца ў ёй — нейкая скупасць, прагнасць. Я заўважаў во цяпер ужо, як з ёю горш стала. Хто прыедзе, павесіць тут, у гэтай хаце, плашч ці пінжак, то ўсё з кішэняў падастае і пахавае. Ледзве потым знойдзем. Ці цукерак дзеці прывязуць... То пахавае так, што сама не знойдзе. Нядобра, нядобра...

Пра гэта ўжо Рамейка ведаў, расказвала і сама Маня, і дзеці, калі тут былі. Дзіўная рэч адбываецца з чалавекам: тое, што раней мо нават і не было відаць у ім, тое, што ён умеў хаваць ад усіх, пад старасць, вось у такім стане, калі ён ва ўладзе ўжо толькі інстынктаў, а не розуму, яны кіруюць ім, ён робіцца іх слугой.

— Ці гэтая карова, што сёння на цябе кінулася, — гаварыў стары, як бы вінавацячыся перад зяцем, што ў яго такі звер. — Яшчэ добра, што так скончылася... Ой, магла б бяды нарабіць...

— Ну што вы, ці я не ведаю, што карова за звер? — не згадзіўся з ім Рамейка. — Мне не раз даводзілася брацца за рогі з кароваю. Памятаю, раз купілі карову ў сваякоў у суседняй вёсцы, вялі з бацькам дадому... Ніяк не хацела ісці, усё вярнула назад. Дык я як узяў яе за рогі, як крутнуў, то яна і лягла на бок. А потым пайшла, як міленькая... Ды тады я быў яшчэ, можна сказаць, смаркач, меў гадоў семнаццаць. Рослы быў, але худы...

— Ну, ты і цяпер худы нешта. Хіба апетыту няма? — спытаўся цесць.

— Не, на апетыт не скарджуся, вы ж самі бачыце, але знарок не хачу аб’ядацца, каб не растаўсцець. Што гэта за мужчына з чэравам?

— Кінь сябе мучыць! — махнуў рукою цесць. — Як хочаш есці, то і еш... Ну, давай яшчэ па адной.

Яны зноў выпілі, сталі закусваць ужо нехаця.

— Дык вы нешта пачалі пра карову, ды я перабіў, — нагадаў цесцю Рамейка.

Той памаўчаў, падумаў, прыгладзіў некалькі валасін на лысіне і загаварыў зноў:

— Карова як звер, як лось. Малаком залівае. Але сена вунь колькі з’ядае за зіму, цяпер на вяроўцы да яе як прывязаны. Навошта яна нам такая? Нам казы хапіла б! То не, не хоча расставацца, яшчэ і цяля пакінулі — з-за яе, — паказаў вачыма на жонку. — Ніяк не хоча змірыцца, што ўжо старая, што сілы ўжо няма. I не дакажаш — у слёзы...

— Праўда, клопату вам лішняга многа, — згадзіўся Рамейка і глянуў цесцю ў вочы, нібы хочучы, каб ён прыслухаўся да яго. — Хоць мне і няёмка пытаць, а ўсё ж такі... Як вы былі маладыя, ці раўнавала вас жонка да другіх?

Цесць выцер рукавом рубашкі вусны, зірнуў спадылба на яго, усміхнуўся, што азначала, відаць: зразумеў, куды хіліш, — і сказаў з развагай, як заўсёды ён рабіў:

— Ведаеш, сыне, не было ёй калі рэўнасцямі займацца, жылі мы роўна, мірна, толькі часамі на яе находзілі нейкія страхі, калі яна пачынала за мною прыглядваць, рознае ёй пачынала здавацца... Ці мо хто на вуха нашэптваў... Але потым зноў супакойвалася... Ды я сам, прызнаюся, не даваў поваду для рэўнасці... Хоць, што грэх таіць, часам і было — пашкадуеш якую кабеціну. Але ж гэта, як кажуць, гады ў рады, — скончыў стары і неяк нават як засаромеўся свае шчырасці, правёў далонню па твары і зняў з яго ўсмешку няёмкасці.

«Пашкадуеш якую кабеціну...» — як мудра сказана, — падумаў Рамейка. — А хіба пашкадаваць чалавека — грэх?»

Доўга, да позняга вечара прагаварыў тады Рамейка з цесцем.

А заўтра яго чакала касьба.

11

Вяртаўся з вёскі Рамейка памаладзелы, пасвяжэлы, загарэлы, як цыган — не толькі з твару, але і на целе, бо ён біў двух зайцоў адразу — і касіў, і загараў, хоць па медыцыне гэта лічыцца шкодным для здароўя. Ён толькі надзяваў на галаву цесцеў саламяны капялюш.

Ехаў прыгарадным цягніком. У Барысаве зрабіў перасадку на электрычку, сядзеў і драмаў. Людзей у вагоне было нямнога, усе сцішыўшыся сядзелі невялікімі купкамі ці па адным, як Рамейка.

Недзе ў Жодзіне ў вагон увалілася шумная кампанія маладых хлопцаў, вясёлых, добра падпітых. Яны селі праз пару купэ ад Рамейкі, адразу пачалі гуляць у карты, весела рагаталі на ўвесь вагон. Толькі адзін, пяты, быў лішні і сланяўся без занятку, пераходзіў з аднаго месца ў другое — нібы шукаў шчаслівага. Гэта быў сярэдняга росту юнак, добра апрануты: дарагі шэры, адпрасаваны касцюм, белая кашуля, і з твару выглядаў інтэлігентна. Няйначай, з рабочых — які токар ці пекар, але выпіў дома ў маткі і бацькі — і ўжо яму тут цесна, многа энергіі, а дзе яе падзець? I вунь як хочацца маладому хлопцу паказаць сябе, паказырыцца.

Урэшце ён падсеў да маладой жанчыны, якая ехала з дзіцем. Дзіця мірна спала на лаўцы, а маці сядзела збоку, у нагах. Спачатку ўсё ішло нармальна, але праз колькі часу хлопец палез да маладой жанчыны абдымацца. Яна папрасіла яго прыняць рукі, але ён ужо ўваходзіў у азарт, стаў гаварыць такія слоўцы, ад якіх вянуць вушы...

Рамейка ўвесь напяўся, як тады, калі на яго збіралася кідацца карова, і толькі чакаў моманту, каб умяшацца. А мо яны разыдуцца мірна? Не, хлопец выходзіць ужо за рамкі прыстойнасці, гэтага яму нельга дараваць. Рамейка, як па сігнале трывогі, падхапіўся з месца, у тры крокі апынуўся ля хлопца і моцна схапіў яго абедзвюма рукамі за штрыфелі пінжака.

— Ты чуў, што табе сказалі? — са злосцю прашыпеў ён у твар хлопцу і скалануў яго, як мяшок, які ўтрасаюць, каб у ім стала менш насыпанага туды збожжа ці бульбы.

Рамейка не паспеў заўважыць, як побач з ім апынуліся тыя хлопцы, што непадалёку гулялі ў карты, як яны акружылі Рамейку і таго свайго сябра і жанчыну, нешта гаварылі, крычалі, разнімалі ці мо наадварот, лезлі біцца, але з іх слоў да свядомасці Рамейкі даходзіла адно слова «вусаты», паўторанае некалькі разоў, ён адчуў дотыкі іх рук да свайго цела, але не балючыя — значыць, яны не біліся. I тут голас маладой жанчыны ўзвысіўся над усім шумам і гамам:

— Хлопчыкі, хлопчыкі, адыдзіце, не трэба, не трэба падымаць шуму! — і яна выпіхвала іх з купэ, а разам з імі і таго, з-за каго усе пачалося.

I Рамейку яна таксама прасіла супакоіцца і дзякавала за ўмяшанне і заступніцтва.

Ён, як у трансе, падпарадкоўваючыся яе словам, пайшоў на сваё месца, да сумкі, якая стаяла ля лаўкі. Сэрца яго моцна білася, адразу ўзняўся ціск — у скронях ажно звінела. Але праз пару хвілін паволі супакоіўся.

Хлопцы зноў узяліся за карты, а іх шумны таварыш улёгся недзе на лаўцы спаць.

Маладая жанчына прысела па-ранейшаму ля свайго дзіцяці, якое, нягледзячы на шум і гвалт, які тут быў нядаўна, нават не прачнулася.

Здаецца, што нічога і не адбылося — пасажыры як драмалі па адным ці купкамі на сваіх лаўках, так і не зварухнуліся.

А цікава: каб хлопцы пачалі яго біць? Ці знайшлося б тут некалькі чалавек, каб заступіцца за яго ці хоць бы разбараніць? Рамейка, калі зрываўся з месца, пра гэта не думаў, але у падсвядомасці жыло, што ён тут не адзін, што праўда на яго баку, ён абараняе жанчыну-маці — і яго падтрымаюць. Хоць у жыцці ён ведаў нямала выпадкаў, калі людзі заставаліся глухія да чужое бяды. Бо і праўда, каму гэта хочацца з-за некага, зусім незнаёмага чалавека, лезці ў гісторыю, якая можа скончыцца невядома чым? Самы лепшы спосаб — перачакаць. Не чапаюць мяне — то і добра. Зачэпяць — буду бараніцца — або ўцякаць... Тыповая хутаранская пазіцыя...

Калі пад’язджалі да Мінска, Рамейка зноў наструніўся. Ён падумаў, што хлопцы пойдуць следам за ім, як гэта водзіцца у такіх выпадках, будуць даганяць яго ў цёмным месцы, але яны не спяшаліся выходзіць з вагона, і Рамейка іх болей не бачыў.

Дарога здалася яму сёння цікавай і не такой доўгай, як звычайна. I мо яшчэ каб не гэтая сутычка, то ён адчуў бы, як заўседы, балючы для яго пераход ад вясковага ладу жыцця да гарадскога, калі раптоўна і гвалтоўна ў яго душы, у памяці адны малюнкі павінны замяніцца другімі, новымі, якія нічуць не лепшыя за тыя, што жылі у ім гэты тыдзень і якімі ён жыў, аднак жа яны часовыя, і апошняе слова — за новымі, гарадскімі.

Давялося доўга чакаць тралейбуса, і Рамейка дабраўся дадому ўжо ў дванаццатай гадзіне.

Жонка яшчэ не спала, нібы ведала, што ён прыедзе — ляжала на раскладной канапе і чытала.

Нечым новым павеяла на Рамейку, нібы ён не быў тут цэлы год.

— Уставай, павячэраем разам, — падняў яе Рамейка, — я прывёз гасцінцаў. Вунь якія смачныя.

А сам пераапрануўся ва ўсё дамашняе — шырокія шаравары, безрукаўку няпэўнага колеру, але бліжэй да шэрага. Потым памыў рукі, стаў распакодваць сумку-сідар: дастаў кавалак сала, галушку масла, літровы слоік смятаны, клінковы жоўты, ужо трохі цвілы сыр, — адным словам, шчырыя дары вёскі.

— А яшчэ — пляшку самагонкі, — Рамейка патрос пляшку перад сабою, — бацька недзе раздабыў, хоць і сказаў, што цяпер не гоняць — поўнасцю перайшлі «на чарніла», — жартам гаварыў Рамейка жонцы, якая на доўгую начную кашулю апранула светлы халат і выйшла на кухню. Яна выглядала стомленай і пахудзелай. — Ты часам не хворая?

— Будзеш тут здаровы ад такога жыцця. — I яна звяла на грудзях свой халат, нібы ёй было холадна.

Ён насцярожыўся, агледзеў яе ўважліва, але нічога падазронага, акрамя таго, што ўбачыў адразу, не знайшоў. Хоць, здаецца, была ў яе нейкая прыхаваная думка, нібы яна ведала нешта важнае, але рабіла выгляд, што ўсё так, як яна кажа. Няўжо што разведала за гэты час? Не можа быць, каб яна не праверыла некаторых сваіх сумненняў, каб не схадзіла па яго слядах ці, ва ўсякім разе, не пастаралася іх разблытаць. Не такі гэта чалавек, што будзе сядзець, склаўшы рукі, калі яе нешта турбуе. Ці мо, чаго добрага, тая дурніца Нона Варанчак прыходзіла? Ад той можна ўсяго чакаць. Прыйдзе і скажа ў вочы: «Аддай мне свайго мужа, калі не ўмееш цаніць».

— Што-небудзь на рабоце?

— Ат, усякія дробязі... — ухілілася яна ад адказу. — Лепш раскажы, як там старыя.

Ужо не раз Рамейка нават сварыўся з жонкай, што проста некультурна так называць сваіх бацькоў — і сваіх, і яго. Старыя, або дзед, баба, — проста рэзалі яму слых і рвалі нервы, а яна ці не хацела пераходзіць на новую форму звароту, ці проста не магла.

— Старыя, гэта значыць, твае бацькі, — знарок падкрэсліў Рамейка, — перадаюць табе, апрача гасцінцаў, шчырае прывітанне. Жывуць яны па-ранейшаму, маці слабая, але яшчэ сёе-тое робіць, а бацька — малайцом: і матку даглядае, і ўсю гаспадарку. Агітаваў я яго збыць карову, ён як бы і сам згаджаецца, але, мусіць, маткі пашкадуе, бо тая ні за што не хоча разлучацца з каровай.

— Дакажаш ты ім, а як жа, — неяк абыякава сказала жонка і, глянуўшы на ўсе гасцінцы, што ляжалі на стале, абурылася: — Навошта гэтулькі набраў? Я табе што заўсёды кажу: не смей браць нічога!

— Дзівачка, я ж не браў цэлы воз. Узяў трохі, каб не пакрыўдзіць бацькоў. Яны ж не хочуць, каб ім дарма памагалі, яны не прывучаны да такой раскошы. Няўжо ты гэтага не ведаеш?

Жонка прамаўчала. Яны выпілі па чарцы «сельгаснапітку», абое паморшчыліся: быў ён моцны, але трохі прыпалены, відаць, роблены па метадзе «з катла», а не «з бражніка», як гэта рабілі ці робяць у некаторых мясцінах.

Праз колькі часу Рамейку стала неяк весялей, наступіла расслабленне, з’явіўся апетыт, і сялянскія закускі падаліся вунь якімі смачнымі — не тое, што у весцы.

— Ну, як ты тут змагаешся? Чаму Лена не прыехала? — спытаўся Рамейка, бачачы, што жонка сёння нешта не дужа ахвочая да гутаркі. — I як яна здала?

— Хіба цябе гэта цікавіць, як яна здала? — пачала з апошняга жонка, няйначай, каб укалоць мужа.

— Ну, я ж такі, — знарок у тон ёй загаварыў Рамейка, — ты ж мяне ведаеш... Дык як здала? Як і вучылася?

— А ты чаго захацеў? Пяцёрак? Для гэтага ёй трэба было мець не такога, як ты, бацьку...

Рамейка не чакаў такога навароту — яго проста абурыла.

— Дык чаго ж ты не знайшла ёй другога бацьку? — спытаўся ён груба, гледзячы ў вочы. Яна маўчала. — А мо болей залежыць ад маткі? Мо каб ты не курыла, яна была б здаравейшая? Ды каб ты яшчэ яе грудзьмі карміла, як другія маткі...

Гэта ўжо кранула за жывое і жонку.

— У дурнога салаўя дурная песня, — ледзь стрымліваючы сябе, каб не ўзарвацца, сказала рэзка. — Усё якраз ідзе ад цябе: ты не быў гады зношаны, як атопак, збегаўшыся за гэтымі сваімі каханкамі... А цяпер звальваеш на мяне. Але не паможа: Бог і людзі бачаць, які ты муж, які ты бацька.

Усё ішло да таго, што вось зараз разгарыцца сварка, але Рамейка сёння не хацеў, каб яна разраслася, хоць і ўтрымацца не змог, каб не падліць масла ў агонь.

— Збегаўшыся? Ды гэта ўсё таму, што ты мяне ў чорным целе трымала... I трымаеш. Вось чаму! Мне адна кабета проста ў вочы сказала: «Пераходзь да мяне, я з цябе зраблю мужчыну, а то твая скупая жонка цябе засушыць, імпатэнтам зробіць...»

I полымя адразу шуганула — аж пад неба! Жонка ўскочыла, кінула аб стол відэлец, той падскочыў і са звонам паляцеў на падлогу.

— Дык ідзі да тае шлюхі! Ідзі хоць сёння, я цябе трымаць не буду! — закрычала яна ўжо з істэрыяй у голасе. — I так ты тут лічышся мужам і бацькам, а душы твае тут няма, даўно няма! Ідзі.

Рамейка наліў у чаркі, сказаў цвёрда:

— Супакойся! I сядзь, як чалавек. Чаго цябе дрэнчыць?

Яна паслухмяна села, не зводзячы з яго вачэй, дрыготкімі рукамі стала запальваць папяросу, зацягнулася пару разоў і паспакайнела.

— Давай вып'ем і пагаворым спакойна. — А сам думаў: няўжо яна што ведае? Па ўсіх яе паводзінах, па настроі — як быццам ведае. А мо ўсё тое ж ранейшае — падазрэнне? Хутчэй за ўсё — і таму гэтае чаканне: а можа, ён прагаворыцца? Скажа нешта лішняе, за што можна будзе ўчапіцца, — як довад, як доказ? I вось ужо ёсць: «Адна... мне казала». Чым не доказ, што ў яго ёсць пасія, як яна кажа? I таму яна ўжо хацела, відаць, каб ён пайшоў далей, каб раскрываўся яшчэ болей. I падштурхнула яго — смялей!

— Дык чаго ж ты цягнеш? Чаму не ідзеш да той, што абяцала цябе зрабіць мужчынам?

Рамейка толькі цяжка ўздыхнуў.

— Каб было да каго — пайшоў бы...

— Як гэта — каб было? Што — у цябе іх мала?

— Ды хапае, але каб жыць па-чалавечы — такое няма, — неяк зусім мірна і, фактычна, шчыра гаварыў Рамейка, ды яна, пэўна ж, не верыла.

— А, разумею: усё шукаеш кахання! Хваробу знойдзеш! Яго няма. Пустыя ілюзіі.

— А мне здаецца, што ёсць.

— Уся і бяда, што табе нешта здаецца. Не жывеш, як чалавек, а ўсё ганяешся за нейкімі хімерамі. Што табе трэба, я хачу ведаць!

— Магу сказаць, чаго мне трэба: даверу, шчырасці, кахання, цеплыні.

— Ой, многа хочаш, чалавеча! А дзе ты быў раней? Чаму не бярог усяго гэтага, што ў цябе было?

— Дваім трэба ўсё гэта берагчы, дваім. Адзін не дасі рады. Адзін нават не завядзеш таго, што трэба чалавеку. Чаму ты перастала мне верыць? Скажы мне шчыра!

— Таму што ты стаў няшчыры, стаў гаварыць няпраўду. Я цябе злавіла пару разоў на хлусні — і перастала табе верыць. Спачатку ў малым, а потым і ў вялікім.

— У цябе былі пустыя падазрэнні. Беспадстаўныя. Чаму ты мне не гаварыла тады, а толькі цяпер, праз дзесяць і больш гадоў? Ты ўхапілася за тую фразу, якую я аднойчы сказаў Місюку, — што, маўляў, возьмеш пляшку ў кішэню і пойдзеш вечарам на праспект, то і знойдзеш сабе пару? Дык ты падумала, што гэта я са свайго вопыту гавару? Дурная! Гаварыць можна ўсё. I думаць таксама. А вось рабіць трэба сумленна.

— Ха-ха! Ён загаварыў пра сумленне! Чулі вы, людзі? — яна зрабіла тэатральны жэст праваю рукою, у якой трымала папяросу. — Рамейка ўрэшце загаварыў пра сумленне! Яго ў цябе ніколі і не было, проста ты ўмеў спрытна прыкідвацца! Усяго толькі! I я, дурная, паверыла ў гэты твой хітры падман, думала, што знайшла шчасце. Ажно...

— Ах, бедная! Расчаравалася! Думала, што знайшла сабе пакорлівага слугу, чорнага парабка, на якім можна толькі ехаць: каб ён рабіў, прыносіў зарплату, гадаваў дзяцей, а сама — вольная птушка, раблю, што хачу... А ён пачаў дабівацца роўных правоў, яшчэ захацеў нейкага кахання, шчырасці, цеплыні...

— Не пляці лухты, слухаць моташна! — закрычала зноў жонка. — Калі ты прыносіў усю зарплату? Калі ты гадаваў дзяцей? Ты жыў і жывеш, як чужы! Як чужаніца! Я не ведаю, як я жыла з табою, я не бачыла ні твае цеплыні, ні ласкі, ні шчырасці, ужо не кажучы пра каханне. Ты мне нічога гэтага не даваў! Таму і я табе не давала! Плаціла табе той жа манетай.

Рамейка рэзка ўзняў галаву, пранізліва глянуў на жонку.

— Вось як? А я думаю: чаго мая Маня такая нейкая вечна халодная, такая фрыгідная, як медыкі кажуць. А яна мне плаціць тою ж манетаю! Якою гэта тою? Хіба ў нас на пачатку не было таго, што трэба? Я верыў, што і каханне ў нас будзе, і шчыры быў з табою, душу ўсю табе аддаваў...

I яго панясло, як калёсы з гары, — не спыніцца. Быў у яго словах боль, была крыўда — што ўсё патраціў дарма, што страціў гэтулькі сілы — а навошта? Каму стараўся? Дзецям? Што дзеці? Хіба яны ацэняць? Хіба мо некалі, як паразумнеюць, як разбяруцца, дзе праўда, дзе крыўда. А могуць і не разабрацца... Тады яшчэ большая крыўда — што даверыўся чалавеку, які цябе не зразумеў, ці не захацеў разумець, не ўбачыў у табе таго, чым ты даражыў, для чаго жыў: душы твае не ўбачыў. Як магло такое адбыцца? Як і чаму?

Рамейка гаварыў шчыра, мо трохі ўзнёсла. А жонка сядзела і задуменна курыла, пускаючы дым пад столь, і ніводная жылка на яе хударлявым твары не ўздрыгнула; і яе спакой Рамейку проста даводзіў да шаленства: ён ведаў, што яго словам яна не верыць ні на грош. Таму ён ужо з раскаяннем, праўда, запозненным, ацаніў сваю тыраду як стрэл з гарматы па вераб’ях. Гэтулькі пораху патраціў — і ўсё марна!

Але, мусіць, не марна! Яна затушыла папяросу, выкінула яе ў фортачку, зноў села за столік, наліла ў чаркі — сабе і яму.

— Дык ты скончыў сваю пропаведзь ці не? — спыталася, нібы збіраючыся яго паправіць ці разбіць яго довады.

— Скончыў, бо бачу, што гэта пустая гаворка.

— О, тут ты сказаў праўду, а што гаварыў дагэтуль — лухта! Сабачы брэх!

I тут Рамейка не стрымаўся, адвёў руку і стукнуў ёй па шчацэ.

— Перастань! — крыкнуў пераселым голасам. — Бо я не ручаюся за сябе!..

Сэрца ў яго гатова было разарвацца — аж не хапала паветра, аж стала горача ў горле: у гэтую хвілю, каб ён даў сабе волю, невядома што мог бы зрабіць. Не, такога дзікага шаленства ён не адчуваў ніколі, нават сёння ў электрычцы.

Яна, як загіпнатызаваная, глядзела на яго акруглелымі вачыма, маўчала, хоць было бачна, што нейкія словы ці крык круцяцца ў яе на языку, але яна не мае сілы, каб павярнуць ім, каб паварушыць пасінелымі вуснамі. Нарэшце прарвала:

— За што, паразіт? За што?.. — спытала і задыхнулася.

— За твой подлы, хлуслівы язык, за тваю няпраўду! Вось за што! Ведай! — і ён плюнуў, павярнуўся і пайшоў з кухні.

Што ў такія хвіліны робяць людзі? Робяцца ненармальнымі, напэўна! Яшчэ нейкі маленькі паварот, яшчэ адна неасцярожнасць — і ўсё магло пайсці прахам. Ды яно, лічы, і пайшло — і без маленькае неасцярожнасці. Тут і так ясна, што камень раскалоўся па самай сярэдзіне — і яго не склеіш. Няма такога клею на свеце, каб склеіць. Нічога не паможа.

12

Астатак адпачынку ў Рамейкі прайшоў неяк непрыкметна — з’ездзіў яшчэ да сваіх бацькоў, але ўжо на сена спазніўся, скасілі і без яго, потым пабыў у аднаго прыяцеля, з якім некалі разам вучыліся, той працаваў вясковым настаўнікам — цікавы і вясёлы чалавек, — і ўсё, трэба брацца зноў за работу.

Цяпер пайшла ў адпачынак жонка, забрала меншую дачку і паехала да бацькоў, старэйшая была ў будаўнічым студэнцкім атрадзе недзе на Смаленшчыне. Рамейка застаўся адзін. Гэта было вельмі дарэчы: трэба падумаць, сабрацца з думкамі і рашаць, што рабіць і як жыць далей. Нешта трэба мяняць у яго шэрым існаванні, так цягнуць далей немагчыма, інакш можна дайсці да чорцікау.

Лета па-ранейшаму было сухое і спякотнае, без пары пачала спець збажына на полі, яшчэ нават добра не наліўшыся. Год намячаўся цяжкі — як для жывёлы, бо сена не ўсюды парасло, пераважна толькі на нізінах, па паплавах, дзе вышэй — выгарала, так і для людзей — недабор зерня будзе вялікі, тым болей, што Паволжа і цаліну таксама засушыла.

Два дні, што заставаліся да работы, Рамейка не ведаў, як дабіць: схадзіў на возера, але народу было так шмат, што яму рабілася моташна — хацелася як найхутчэй уцячы ў спакайнейшае, зацішнейшае месца. Але дзе яго знайсці? Хіба ў лесе, пры вадзе? Але колькі гэта кіламетраў трэба туды дабірацца? Дома таксама было душна і горача, дом, здаецца, ажно плавіўся, дымеўся на сонцы, хоць ён і быў з бетонных панеляў, а вады, як на тое, няма — на дзвярах у пад’ездзе вісела аб’ява, што ў сувязі з рамонтам сеткі вады не будзе яшчэ цэлы тыдзень.

Рамейка хадзіў па кватэры ў адных плаўках, лаяўся на чым свет стаіць, шукаў сабе ўтульнага месца — і ніяк не знаходзіў. Нешта яму было так кепска, так цяжка, што хоць вый воўкам. Здаецца, чаго болей трэба: адзін, сам сабе гаспадар, рабі што хочаш, ідзі куды хочаш... Дык не, нешта як знарок сядзіць у ім і бракуе ўсе яго варыянты, якія прыходзяць у галаву.

Ну хоць бы гэты — схадзіць да Ноны Варанчак... Не... Нават не хочацца пра яе і думаць.

Пазваніць хіба Ларысе Ланеўскай? Але што ёй сказаць? Што сумуе без яе? Самая звычайная банальшчына. А што другое ён можа сказаць? Што прапанаваць? А як яна скажа яму — не траць дарма часу? Пустыя думкі, пустыя турботы...

А найлепей было б пажыць аднаму. Адпачыць душой і целам, ачысціцца ад усяго дробязнага, што накіпела за гэты час сямейнага так званага шчасця, адчуць свабоду, дыхнуць ёю на поўныя грудзі. Не жыць пад вечным страхам за заўтрашні дзень, што там нешта знасілася, нешта парвалася, нешта трэба купляць, нешта рабіць — дробнае, мізэрнае, непрыемнае, да чаго твая душа не ляжала і не ляжыць, але ты павінен гэта рабіць, каб не было звягі, каб цябе не папракалі, што ты не ўносіш свае долі ў сям’ю, што не думаеш, не дбаеш пра гэты чортаў заўтрашні дзень і чорную гадзіну, якая ўсё недзе цябе чакае, якою цябе вечна страшаць, прападзі яна пропадам!

Час падумаць, Рамейка, над тым, што ты зрабіў, што ты яшчэ можаш зрабіць, што павінен зрабіць.

Тое, што зрабіў, няма чаго і ўзважыць, калі гаварыць пра культуру, літаратуру, якой ты служыш. Рэдагаваў, выдаваў... Гэта мог бы зрабіць горш ці лепш кожны іншы рэдактар, чалавек. А вось як творца, як перакладчык? Што ты выдаў такога, каб людзі ахнулі, ажно вачам не паверылі? Нічога — ніякага, адно глупства — усё толькі каб заткнуць дробныя дзюркі ў сямейным бюджэце. Дык ці для гэтага ты жыў, жывеш, ці для гэтага ясі хлеб, зроблены рукамі твайго працавітага народа? Чым ты яму адплаціў, дзе праславіў яго і ўзвысіў — так, як ён таго заслугоўвае?.. Не праславіў, не ўзвысіў — нават не аддзячыў за тое, што ён табе даў: вывеў у людзі, даў хлеб і работу, вышэйшую адукацыю. Не думай, што гэтага ўсяго дабіўся ты сам. Гэта заслуга ўсяго народа, усяе нацыі, ты гэта павінен памятаць, Рамейка, калі ты лічыш сябе сынам гэтае зямлі, патрыётам свае Беларусі. Бо ты вучыўся, а нехта павінен быў у гэты час працаваць і за цябе, каб дзяржава давала табе стыпендыю, а тваім выкладчыкам — зарплату, каб выдавала кнігі для бібліятэк, у якія ты хадзіў, каб будавала інтэрнаты, у якіх ты жыў. Не забудзься пра гэта, Рамейка! Дык калі, калі ты скажаш сваё важкае дзякуй гэтым мільёнам сваіх братоў за тое, што далі табе ўбачыць святло навукі, што памаглі прылучыцца да яго душы — культуры, што складае самую сутнасць народа, нацыі? Вось над чым падумай, Рамейка! Ці не час табе ўзяцца за нешта значнае, важкае, што надоўга застанецца, запомніцца і не забудзецца? Ці не перакласці табе з той жа польскай мовы, якую ты некалі вучыў з такой неахвотай, перакласці з гэтай мовы на сваю, беларускую, таго ж Адама Міцкевіча, які жыў на нашай зямлі, любіў яе і многа напісаў пра яе? Узяць таго ж «Пана Тадэвуша»? Што ты скажаш на гэта?

А мо ўзяцца табе за прозу пані Элізы? 3 паэзіяй, ды яшчэ такой, як у Адама, табе не справіцца, не той у цябе хрыбет, а вось тут ты змог бы! Пані Эліза, Эліза Ажэшка... Яна таксама вырасла на нашай зямлі, таксама пісала пра нас, беларусаў, і калі палякі ведаюць Ажэшку, то яны ведаюць і беларусаў, бо лепшая яе проза — пра іх, сялян і парабкоў з наваколля Гродна — «Дзюрдзі», «Хам», «Над Нёманам», — усё гэта пра нас. I яшчэ ніхто з нас не аддзячыў гэтай светлай, далікатнай пані Элізе за яе вялікую пачэсную працу. Дык чаму не быць першаму табе? Хоць раз ды будзь першы! Колькі можна сядзець у цені, у цяньку, калі гаварыць больш справядліва. Вось табе хутка пяцьдзесят. Адкладваць няма куды, няма. Не забывайся, што ўжо едзеш з горкі, а з горкі вунь як хутка каціцца. Не заўважыш, як апынешся там, адкуль не вяртаюцца. Вунь ужо колькі тваіх сяброў-аднагодкаў перайшло за тую рысу, што падзяляе свет на гэты і той.

Так што падумай, Рамейка! А ўрэшце, што тут доўга думаць? Трэба закасваць рукавы — ды за работу. Не адкладваць на заўтра, як ты гэта ўмееш... .

Рамейка так увайшоў у сябе, што не адразу разабраў: здаецца, нехта звоніць. Прыслухаўся: і праўда, доўгі прарэзлівы званок у дзверы. Ах, чорт, як недарэчы! I трэба ж некаму якраз у такую часіну!

Ён нехаця ўстаў з канапы, нацягнуў шаравары і босы, голы да пояса пайшоў у прыхожую. «А мо не адчыняць? Каму я здаўся? Які-небудзь паштальён? Ці мо прыехаў сваяк — мой ці жончын? Паступаць у інстытут...»

Ён адчыніў дзверы — і ледзь не ахнуў: перад ім стаяла Нона Варанчак!

У паўзмроку калідора нават не было відаць, ці хвалюецца яна, ці перажывае свой такі вар’яцкі крок. Яна была ў светлай палатнянай сукенцы, у белым капелюшы з вялікімі палямі — ад сонца, з сумачкай — таксама светлай, нейкай надта пузатай, як напампаванай.

Яны абое, як анямелыя, маўчалі, можа, з хвіліну ці болей, і першай загаварыла яна:

— Добры дзень... Я да вас...

Голас прыдушаны хваляваннем, вочы неспакойна бегаюць, — няйначай, баіцца, што прагоняць. Нават не спыталася, ці ён адзін, ці няма жонкі, сям’і. Ну і разведка працуе!

— Заходзь, — выдыхнуў Рамеііка, прапусціў яе ў прыхожую і зачыніў дзверы. Калі ён толькі яе ўбачыў, адразу нешта як сціснула сэрца, а цяпер чамусьці стала лягчэй: праціўнік знаёмы.

— Я на секундачку, ты не хвалюйся... — і яна крутнула галавою, як некага шукаючы, глянула на сябе ў люстэрка, паправіла капялюш.

— Ды ўжо ж, як-небудзь вытрымаю, — Рамейка нават усміхнуўся ёй, а яна яму. — Ты пачакай тут, — ён завёў яе ў пакой-залу, — а я апрануся.

Зайшоў у свой кабінет, нацягнуў тэніску, глянуў на сябе ў люстэрка, здаўся сабе напалоханым, крыва ўсміхнуўся: «Ну, трымайся, Рамейка!» Узбуджанасць і нейкую трывогу ён адчуваў — недарэмна яна прыйшла сюды, на такую рызыку не ідуць з-за глупства. Тут — нешта надта сур’ёзнае. А ён лічыў, што ўжо ўсё скончылася ў яго з Нонай. Які наіўны!

Аднак жа — будзь смелы, Рамейка!

Падбадзёрыўшы сябе, ён зайшоў у залу. Яна хадзіла па пакоі — павольна, як супакойваючы сябе.

— То сядай, — сказаў, паказваючы на канапу. — Пагаворым. Ці памаўчым? — спытаўся з інтанацыяй.

Яна села першая, ён прысеў ля яе, пакінуўшы між сабою і ёю месца на чалавека.

— Сядзь бліжэй, не бойся, — папрасіла яго лагодна. — Я не стану табе грубіяніць, вось пабачыш... Я настроена зусім мірна.

— Нешта я цябе не пазнаю, — з недаверам гледзячы на яе, сказаў Рамейка і трохі пасунуўся — на паўчалавека: ён гаспадар і павінен быць гасцінны ці хоць памяркоўны.

— Ты мяне мала ведаеш, Алеська. I гэта кепска. Калі і ведаеш, то толькі з аднаго боку.

— Якога ж такога?

— Ну, з гэтага самага... сексуальнага.

— Гэта ўжо нямала...

— Яно так, але ведай, што жанчына — айсберг, відна толькі адна чвэрць, астатняе — схавана...

— Пад вопраткай? А калі без?..

— Твой жарт пашлаваты, але трапны. Я табе дарую за першым разам... Але і ты мне павінен дараваць...

— Што я павінен дараваць? — зірнуў ёй у вочы і ўбачыў не звычайную халоднасць, а нешта вельмі лагоднае, далікатна-пяшчотнае, што рэдка можна было ўбачыць у Ноны Варанчак.

— Ты мне даруй за той вечар, калі я не пускала цябе дадому, сюды вось, — яна павяла рукою па пакоі, як бы заклікаючы агледзець яшчэ раз небагатую яго мэбліроўку: стол, канапу, два мяккія крэслы карычневага колеру, дыван на сцяне, тэлевізар «Гарызонт» дзесяцігадовай даўнасці. — Я была тады зусім, ну... дурная, гаварыла абы-што... Зразумела: сілаю не будзеш мілаю. Так я кажу?

— Дапусцім, так, — ён не ведаў, куды хіліць Варанчак. — А што далей?

— Мужчыну не так трэба заваёўваць... як я тады... Павер мне — я добрая сэрцам, але жыццё зрабіла мяне такою... ядавітай, інакш бы мяне даўно ўжо з’елі...

— Дык што? — усё яшчэ не разумеў яе Рамейка.

— Што, што! — яна ўскіпела, але тут жа спахапілася, загаварыла зноў спакойна, але неяк шчыра, з пачуццём — Рамейка таксама бачыў такое першы раз: — Няўжо ты не бачыш, што я цябе люблю? Што жыць без цябе не магу? Навошта я кінулася ў гэты вір, навошта? А ты сам? Навошта ты разбіў маё сэрца?

«Ды яго разбівалі хто толькі не ленаваўся» — у злосці падумаў Рамейка і сказаў:

— Ніколі не думаў, што тваё сэрца так лёгка разбіць. Мне здавалася, што яго нават разбудзіць цяжка...

— Дык ты ж яго і разбудзіў! I разбіў! Я табе ўжо казала: ты перавярнуў мне душу. Я не магу без цябе... Што мне рабіць? Ты ж разумны чалавек — памажы мне, парай!

Рамейка маўчаў, хоць яму ўжо рабілася шкада яе: ён нават не падазраваў, што іх збліжэнне так балюча параніць яе псіхіку... А мо гэта толькі звычайная гульня? Пастка? I толькі той, хто, развесіўшы вушы, слухае і паверыць, трапіць у яе — і не вылезе. Хто скажа дакладна, што менавіта гэта і ёсць пастка, у якую трапляюць прасцякі?

— Што ж ты маўчыш? — ужо са слязамі на вачах пыталася Нона Варанчак. — Няўжо ты мяне ні кропелькі не любіш? Я ў гэта не веру! У нас былі такія хвіліны, якія без любві немагчымы... Пераходзь да мяне, кінь сваю жонку, бо дарма страціш астатак свайго жыцця. Кінь парабкаваць, будзь вольным мастаком, як я! Чуеш, Алеська? Я ж люблю цябе! Я зраблю ўсё, каб ты быў шчаслівы. Ты будзеш у мяне панам, а я — прыслугай...

«Мякка ты сцелеш, ды цвёрда спаць, — думаў Рамейка, выслухоўваючы спакойна ўсе яе абяцанні. — Упражыся толькі ў тваю калясніцу, то не выпусціш з ярма. Але ж нешта ты сёння і праўда мяккая». I адказаў:

— А калі ўсё тое, што ты гаворыш, — толькі словы, толькі твая хворая фантазія? Дапусцім, я пайду да цябе... А праз месяц мы пасварымся — і ўсё да д’ябла? Ты можаш паверыць у такі фінал?

— За цябе я нічога не магу абяцаць, а за сябе ручаюся, што так не здарыцца: я буду табе вернай, буду любіць цябе да смерці! Клянуся!

— А калі я не змагу цябе любіць так, як ты мяне? Што тады? Будзеш мне помсціць?

— Ты палюбіш мяне, я табе абяцаю, Алеська! Я ўсё зраблю, каб ты мяне палюбіў! Зраблю! Клянуся! Я стану перад табою на калені! Любі мяне! Любі-і-і! — і яна спаўзла з канапы, апусцілася на калені перад Рамейкам.

Ён разгубіўся — не чакаў такога павароту, — не ведаў, што рабіць, што гаварыць, што сабе парадзіць. О Божа! Такога з ім яшчэ ніколі не здаралася! Каб жанчына выпрошвала ў яго каханне? Проста цўд зямны, небывалы! Што ж гэта рабіць?

— Перастань, Нона, што ты так прыніжаешся! — і ён, седзячы, учапіўся ў яе рукі, стаў падымаць, але яна абвісла на падлогу, стала яшчэ цяжэйшай, потым абхапіла яго ногі, прыціснулася тварам да яго каленяў. Цела яе ўздрыгвала — яна плакала.

«Мо яе трэба чым абразіць ці пакрыўдзіць, тады яна зноў стане такой, як была?» — гарачкава думаў Рамейка, ужо, здаецца, сам гатовы расплакацца. Яшчэ трохі — і ён не вытрымае такога напору, скажа, што згодзен рабіць так, як яна кажа, што кіне ўсё і пойдзе да яе. Толькі каб скончылася гэтая драма...

— Не адштурхоўвай мяне, Алеська, інакш я загіну, вось пабачыш! Мне не хочацца жыць! Я проста не магу без цябе! Не магу! Няўжо ты гэтага ніколі не перажыў — калі без любімага чалавека нельга прабыць і гадзіны? — гаварыла і плакала яна ў яго ля каленяў, а ён сядзеў, як звязаны, нават не мог устаць — як у пастцы. Вось табе на!

— Нона, ну хопіць, перастань! — ён ірвануўся, устаў на ногі, зноў узяў яе за плечы і ледзь адарваў ад зямлі, пасадзіў на канапу. Задыханы, сеў каля яе, абняў: — Ты ўсё перабольшваеш! Мы кахаліся п’яныя, няўжо ты не можаш гэтага зразумець? А жыць і ўвесь час быць п’янымі проста нельга!

Яна раптоўна супакоілася, твар яе стаў суровы і злы — вось такой яна была для яго больш у натуры, як тая, што была нядаўна. «Ну, зараз нешта выпаліць» — прамільгнула ў Рамейкі ў галаве. I ён не памыліўся.

— Сухая ты вобла! Прыземлены, паўзучы рэаліст! Усё ты апашляеш, усё зніжаеш і прыніжаеш, з усяго скідаеш прыгожы флёр! Сляпы душою і сэрцам! Нуднік ты, вось хто ты! Ненавіджу цябе! Ідзі да д’ябла! — і яна адпіхнула яго ад сябе і рашуча ўстала: — Але не думай, што табе гэта так проста абыдзецца! Вось тут, — яна паказала на сваю пузатую сумачку, — ляжыць папера, якую я пашлю твайму дырэктару, пашлю копіі яшчэ сему-тому з высокіх інстанцый — і ты загрымші уніз, як гнілая калода. Ты зразумеў гэта ці не? Так што рашай: або мы будзем разам — і будзем шчаслівыя, або па адным — і няшчасныя?

Рамейка сядзеў на канапе, слухаў і не пазнаваў Нону Варанчак — такою яна яму яшчэ ніколі не паказвалася, — і праўда, што ён не ведае яе як след. А лепей было б, каб не ведаў і зусім... Яна думае, калі застрашыць, дык ужо Рамейка і падыме лапкі ўгору? Не, ты таксама яшчэ не ведаеш Рамейку.

— Мне здаецца, што ты мяне страшыш, Нона, — знарок спакойна і холадна сказаў ён, хоць голас прасіўся на крык, а сэрца пачало шалець у грудзях. — Але ведай, што мяне гэтым ніколі не возьмеш! Яшчэ ласкай, жалем, слязамі, чым хочаш — толькі не страхам.

— Даўбешка ты! — ускрыкнула яна. — Цябе нічым не проймеш! Бо да цябе цяжка даходзіць! Але дойдзе! Вось пабачыш! I яшчэ ёсць адзін варыянт, запасны! Запомні! Калі я скокну з восьмага паверха на асфальт і ў мяне знойдуць запіску, што ты вінаваты ў маёй смерці, ты, нябось, паскачаш!

Рамейка, як загіпнатызаваны, не адводзіў вачэй ад яе твару — ён быў рашучы, строгі і мо нават прыгожы, а вочы сталі вялікія, бліскучыя, яны нібы выпраменьвалі святло. I ўся яна была перад ім як багіня справядлівасці — і Рамейку стала ажно холадна. Але толькі на момант ён мог успрыняць яе сур’ёзна, яе словы зноў загучалі для яго як гульня, як шантаж, як фальш. Таму не раззлаваўся, не ўскіпеў, а нечакана зарагатаў.

— Дык каго ж ты хочаш пакараць? Сябе ці мяне? I навошта сябе? Хіба ж ты вінаватая?

Яна падышла і стала супроць яго.

— Хачу пакараць нас абаіх: сябе раптоўнай смерцю, а цябе — доўгімі пакутамі сумлення, калі яно ў цябе яшчэ засталося.

Рамейку здалося, што ў галаве ў яго нешта крутнулася.

— Як я бачу, ты майстар недазволеных прыёмаў... Ты можаш вывесці мяне з цярпення, хоць я гаспадар і павінен быць ветлівы, — ужо з пагрозай сказаў Рамейка і ўстаў.

Цяпер ужо зарагатала Варанчак — звонка, з’едліва, з насмешкай — і адышлася да акна, глянула ўніз.

— Гаспадар... ветлівы... Добра, што сесці запрасіў... Я цябе віном, як вялікага госця, сустракала, а ты нават не ўспомніў, што я ў цябе таксама госця.

— Няпрошаная госця, ты забываеш, — паправіў яе Рамейка.

— Ах, я няпрошаная! Дзякуй табе, што ты нагадаў, хто я і хто ты... Я — нішто, гуляшчая баба, ты — самаўпэўнены надзьмуты бурдзюк, які думае, што ён самы галоўны на свеце і што ўсё будзе так, як яму пажадаецца, бо ў яго ёсць усё: кватэра, жонка, дзеці, пасада, грошы. Што грашыма можна ад усяго адкупіцца і за грошы можна ўсё купіць... Не, памыляешся, грошы — гэта ўсяго толькі ілюзія свабоды і шчасця. Свабода і шчасце якраз там, дзе іх няма, дзе імі і не смярдзела... Жыві і раскашуйся... — Яна адкрыла сумачку, пашукала там нечага, знайшла і кінула на стол. — Вось грошы, якія ты мне пазычаў. Дзякуй... Каб ведала, абышла б цябе за сто вёрст, абышлася б без твае ласкі. Як-небудзь пражыла б... Ды што ўжо каяцца? Бывай, Алесь, бывай назаўсёды!..

Яна ўсхліпнула, закрыла твар далонню і асцярожна, як сляпая, пайшла да выхаду.

Рамейка моўчкі прайшоў за ёю, адчыніў дзверы. Нона Варанчак, не азірнуўшыся, дайшла да ліфта, націснула на кнопку. Загарэлася чырвонае вочка.

Ён зачыніў дзверы. I адчуў, што вось-вось упадзе — апанавала нечаканая слабасць.

13

Чалавек заўсёды, пакуль жыве, шукае свайго шчасця. Яго эталон, яго ідэал заўсёды ёсць у кожным чалавечым сэрцы. Рамейка думаў і лічыў, што ён як быццам шчаслівы, аказалася, што гэта была ўсяго толькі ілюзія шчасця.

Не будзе больш у яго сэрцы законнае жонкі Мар’яны, хопіць, што яна там і так доўга займала пачэснае месца. Ён прымаў яе дагэтуль як свайго, блізкага чалавека, аказалася, што яна была не такой, якою ён яе бачыў, ведаў; аказалася, што і яна ўспрымала яго не такім, якім ён быў напраўду, лічыла яго сваім ворагам, здраднікам. Чаго больш хацець? Цяпер ён такі, якім яна лічыла яго дзесяць і больш гадоў, цяпер яна можа сказаць, што кажа праўду. Хай ён ёй здрадзіў, але толькі таму, што яна здрадзіла яму першая: адраклася ад яго — сумленнага, чыстага і ні ў чым не вінаватага перад ёю. Калі б яна больш верыла яму, мо не зрабіла б такога, тады не пайшоў бы і ён на крывую дарогу. А так — яны цяпер квіты. У душы ён нават рады, што змог пайсці на нялёгкі крок і зблізіўся з Нонай Варанчак.

Ён не стане тлумачыць сваёй Марыне, што яго пацягнула да Ноны, — мо проста жаданне ўбачыць жанчыну, зусім не падобную да Марыны. Як жанчына, яна і праўда не падобная да Марыны, але як чалавек — яны як родныя сёстры. Будзьце здаровы абедзве! Марыне ён удзячны за тое многае, што злучала іх і што злучыла назаўседы, — за іх дзяцей.

Ноне Рамейка ўдзячны таксама — ён атрымаў урок, які шмат чаму яго навучыў, на многае адкрыў вочы. Ён убачыў і адчуў каханне, яго сілу і хараство, — убачыў яе каханне да яго, Рамейкі. Хай яна даруе яму, што ён не змог адказаць ёй тым жа, проста яна не была якраз той жанчынай, што зробіць яго шчаслівым да канца яго дзён. Ён амаль ведаў, што не знойдзе ў Ноне свайго шчасця, калі ішоў да яе, але нездаровая цікаўнасць павяла — і завяла надта далёка...

I ўсё ж ён не каецца, бо першы раз у сваім жыцці ўбачыў, як жанчына можа гарэць, як яна можа аддаваць сябе ўсю, без астатку, любімаму чалавеку — пры ўмове, што яна любіла яго.

I Рамейка паверыў у тое, што і ў яго ёсць такі агонь, што ён у ім не патух, а жыве, і што рана ці позна ён, Рамейка, знойдзе чалавека, якому аддасць увесь свой агонь душы без астатку, — і яны будуць шчаслівыя. Ён у гэта паверыў — і за гэта будзе заўсёды ўдзячны Ноне Варанчак.

Што ж цяпер, пасля развітання?

У дарогу? Відаць, так. Часу засталося няшмат. Часу мо зусім мала. Але адкуль урэшце мы ведаем, колькі яго засталося? Паўгода назад ён лічыў, што ён ужо увесь...

На даляглядзе яго жыцця ёсць адна зорка. Яна неяк то аддалялася ад яго, то набліжалася. Але яны не былі нават сябрамі, усяго толькі знаёмымі, землякамі. Яна — Ларыса Ланеўская.

Усё тое, што ён ведаў пра яе дагэтуль, было супярэчлівым. У яе было шмат добрых задаткаў, яна пасля школы паступіла ў інстытут, але хутка выйшла замуж — і яе жыццё неяк пайшло не туды, куды трэба. Усё пайшло наперакос. Ён ніяк не мог зразумець, як яна, маючы гэтулькі задаткаў, так марна растраціла іх, не узняўшыся на тую вышыню, на якую ўзнімаюцца звычанна такія вось адораныя прыродай людзі.

Няхай ён не дасягнуў вышынь і вяршынь — дык ён быў звычайным вучнем, звычайным студэнтам, і прынялі яго ў інстытут хутчэй за ўсё таму, што тады, пасля вайны, патрэбны былі кадры, іх патрабавала абяскроўленая народная гаспадарка, асвета, культура, іх трэба было аднекуль браць, рабіць як мага больш — і іх давалі, рабілі, штампавалі інстытуты і універсітэты. Вось чаму і застаўся ў горадзе Рамейка, хоць за гады вучобы нават і не падумаў, што стане гарадскім жыхаром, ён рыхтаваў сябе настаўнікам у вёску.

А яна, Ларыса Ланеўская, наколькі ён ведаў, была адорана сузор’ем талентаў. I вось фінал — медсястра з дваіма дзецьмі на руках. Гэта адно... А другое: шмат перажыўшы, вынесшы на сваіх плячах такі цяжар, ці не надарвалася яна, ці не страціла смаку да жыцця, ці не расчаравалася у ім, ці не зламалася фізічна і маральна? Вось што цікавіла перш за ўсё Рамейку. Трэба праверыць, ці далёка ён ад праўды — і, пакуль не позна, памагчы...

Ах, якія мы часам няўважлівыя да другіх, калі ў саміх усё гладка і роўна! I толькі тады заўважаем хворых, калі самі захварэем і трапім у бальніцу ці ў паліклініку; толькі тады бачым латкі на штанах суседа, калі ў саміх няма за што купіць новае паліто. Памагчы... Ён і Варанчак хацеў памагчы, ды вось што атрымалася. Часам хочаш памагчы, а цябе не так разумеюць — і ўсё ідзе наперакос. Ці памагчы таксама трэба умець? «Не можаш памагчы, дык лепей памаўчы». Ды і якая б бескарыслівая ні была дапамога, недзе ўсё ж схавана і выгада таго, хто памагае: бач, які я добры, бач, у мяне ўсяго столькі, што я табе магу крыху даць. Ці па прынцыпе: кінь за сабою, знойдзеш перад сабою. Ці нават прасцей: я табе, ты — мне. Хоць нешта, хоць маленькае, хоць дзякуй — ды ты ўсё ж мне дасі, скажаш, дадумаеш. А калі нават такога, нязначнага не будзе — то які сэнс памагаць?

Аднак жа трэба было задушыць у сваім сэрцы гідру выгады і пачынаць без усякай надзеі нават на дзякуй. Калі ты чакаеш падзякі, то лепей нічога не пачынаць.

I ўсё ж ніяк не мог адагнаць ад сябе думкі, што яна, Ларыса Ланеўская, ацэніць яго учынак, зразумее яго парыванне і не застанецца ў даўгу — аддзячыць яму тым, чым можа аддзячыць жанчына мужчыну. Урэшце згадзіўся на такі варыянт: хай будзе так, як яна захоча. Аддзячыць — добра, не — яшчэ лепей. Ва ўсякім разе, да той удзячнасці яшчэ вунь як далёка — ён яшчэ нічога не зрабіў — ні добрага, ні кепскага.

Была субота, ён пазваніў, яна якраз была дома, на нядзелю, на ноч, збіралася на дзяжурства. Ён чамусьці хваляваўся, хоць увесь час лаяў сябе і супакойваў, што нічога сур’ёзнага не будзе і быць не можа, што тут ні яго лёс, ні яе лёс не рашаюцца, усё застанецца так, як было дагэтуль.

А збоку можна было падумаць, што ён самаўпэўнены, бывалы донжуан, які ўсё ведае і ўсё можа, асабліва па лініі спакушэння адзінокіх жанчын. Можа, яна так і думала, гледзячы на яго, але паводзіў ён сябе не груба, не нахабна, а як і трэба культурнаму чалавеку: еў у меру, піў памяркоўна, не перабіваў, калі яна гаварыла, даваў выгаварыцца да канца, часам што-небудзь пытаўся, наводзіў на тэму, якая яго цікавіла больш.

Неяк у яе ўсё было не так, як у Ноны, і тут ён быў зусім не такі, як там, — нават не пазнаваў сябе. Натуральна, што тут ён адчуваў сябе яе земляком, сялянскім хлоццам, а яна зноў жа была па-ранейшаму чалавекам з іншага асяроддзя, як з іншай планеты. Хоць ён ніяк не мог скінуць з рахунку, што яна ўжо зусім не тая, якой была больш як два дзясяткі гадоў назад. Аднак жа ён ніяк не мог адкінуць грузу мінулага — на яе ён глядзеў тымі і не тымі вачыма.

Паступова крок за крокам ён дазнаваўся пра яе жыццё, хоць за гэта трэба было выкладваць нешта і пра сябе, бо тут неяк само сабой выходзіць, што чалавек на шчырасць адказвае шчырасцю. Яны нават дзівіліся, як мала яны дагэтуль ведалі адно аднаго.

Ларыса Ланеўская, да прыкладу, вельмі здзівілася, што ён, Рамейка, трапіў у літаратурныя колы, а яна ўвесь час лічыла, што ён мо які-небудзь юрыст, міліцыянер ці нават з органаў дзяржаўнай бяспекі. Мо таму так лічыла, што ён здаваўся тады, у школе, вельмі строгім і прынцыповым і аднойчы на камсамольскім сходзе адвёў яе кандыдатуру у камсоргі школы, сказаўшы, што у яе малы камсамольскі стаж ды па сваім сацыяльным паходжанні яна таксама не надта падыходзіць.

Цяпер ён рагатаў з сябе, са свае прынцыповасці, а тады яна плакала, што ён перад усімі так прынізіў яе — і запомніла той выпадак на усё жыццё. А ён сам, як ні дзіўна, забыўся пра той эпізод зусім — значыць, ён не быў тады на высокім напале пачуцця, бо тое, што яго моцна ўражвала, ён запамінаў назаўсёды.

Яшчэ ён даведаўся, чаму яна пайшла ў лесатэхнічны інстытут, а не ў педагагічны ці ў політэхнічны на архітэктурнае аддзяленне ці ў тэатральна-мастацкі, хоць у яе былі схільнасці і здольнасці па адной, па другой і па трэцяй лініі. Пайшла яна на лес таму, што так захацеў яе бацька, які думаў зрабіць з яе лесавода, а пасля самому да яе перасяліцца на старасці гадоў. На першым курсе ў яе закахаўся іх выкладчык. Ларыса Ланеўская ўсур'ёз не хацела прымаць яго заляцанні, але зноў жа ўмяшаліся бацькі, і маці ў адны канцы захацела, каб дачка, доўга не думаючы, выходзіла замуж. Чаго болей хацець? Выкладчык, былы афіцэр-франтавік, паважаны чалавек, ды і прыстойны, прадстаўнічы: высокі, чарнявы, родам з растоўскіх казакоў. I стала маладая студэнтка жонкай выкладчыка, але вучыцца ён ёй не даў. «Будзеш гадаваць маіх дзяцей», — катэгарычна сказаў маладой жонцы. I яна стала гадаваць...

А калі Ларыса трохі жартам, а трохі ўсур’ёз сказала, што яна выйшла замуж за таго выкладчыка Сечанава з-за яго, Рамейкі, ён аслупянеў. Пры чым тут ён, Рамейка? Аказваецца, сувязь была, і яшчэ якая. Ён папракнуў яе паходжаннем: бацькі настаўнічалі яшчэ пры Польшчы, самі не з простых, не з бедных, а з багатых мяшчан... А тут яе бярэ пад сваё крыло былы франтавік, афіцэр, выкладчык, парторг інстытута. I не пабаяўся яе паходжання... Што ты цяпер скажаш, Рамейка?

Зноў яны смяяліся — ужо абое. Смяяліся над сабой — як усё тады было спрошчана.

Калі шчыра, то яна не крыўдуе на яго, Рамейку, бо ён і памог ёй многа. Яна лічыла, што менавіта такім і павінен быць камсамолец — смелым, прынцыповым і шчырым. I яна вучылася ў яго быць такою — прыйшоў час, і яна смела сказала ў вочы свайму тытулаванаму мужу, што не любіць яго. А калі ён зусім разбэсціўся, апусціўся і стаў алкаголікам, забрала дзяцей і разышлася з ім.

«Вось чаму ты не пераносіш паху гарэлкі», — толькі цяпер здагадаўся Рамейка.

Віна яны ў тую суботу раскаштавалі няшмат, пайшлі ў пакой. I сталі слухаць пласцінкі — грэцкую музыку і песні. I раней іх Рамейка неяк вылучаў з усяго, што чуў і ведаў, а цяпер слухаў з вялікім захапленнем — яны ўсе былі афарбаваны ў мінорныя тоны, вельмі адпавядалі яго і яе настрою. Нешта такое блізкае, такое роднае было ў гэтых мелодыях, своеасаблівых, горскіх, з нейкім як бы галашэннем, з нейкай як бы скаргай на лёс ці на долю, што ў Рамейкі ўвесь час закіпалі слёзы, — нібы гэтыя грэкі выказвалі, выспеўвалі яго душу.

Што галоўнае ў песні? — усплывала ў яго памяці спрэчка: словы ці мелодыя? Ён сам стаяў за тое, што мелодыя, а спявак — прафесіянал, саліст з хору Тэраўскага Шабуня даказваў, што галоўнае — словы... А вось тут слоў ён не ведае, а чаму ж так кранае яго песня, што пяецца проста і шчыра, без высокіх узлётаў, без асаблівай эквілібрыстыкі, — менавіта глыбока і шчыра і таму прыгожа, таму да болю шчымліва. «А вось гэтая песня — «Верабейкі з нашага двара» — пра наш Клецк, — сказала Ларыса Ланеўская, — і не толькі пра Клецк, а яшчэ болей пра...» — і яна недагаварыла, пра каго, пра што... I Рамейка не дапытваўся, ён ужо ведаў ці спадзяваўся толькі яшчэ, што не раз будзе слухаць гэтую песню і даведаецца ўсё, чаго не даведаўся за першым разам.

А цяпер яны сядзелі і слухалі музыку бузукі, слухалі не надта шырокія ў дыяпазоне, але надта багатыя, каларатурныя, каларытныя, трохі з усходнім налётам галасы грэцкіх спявачак і спевакоў, — і абое ўспаміналі сваю маладосць, сваё маленства, якое ўжо так далёка ад іх адляцела, ужо і маладосць вунь дзе — ажно не відаць! — а вось душы іх як быццам нічога не страцілі, а наадварот — набылі, узбагаціліся, напоўніліся да краёў дарагім сонечным нектарам, які можа перастаяцца, перабрадзіць, сапсавацца, калі не ў час яго раздарыць, раздаць людзям. Нешта падобнае адчуваў у сабе Рамейка і думаў, што Ларыса Ланеўская таксама думае і ўсё адчувае так, як і ён, хоць, безумоўна, такога напраўду быць не магло.

Неяк зусім нечакана для сябе, ахоплены пачуццём замілавання, ён абняў Ларысу, прытуліў да сябе і пацалаваў у шчаку.

Яна вырвалася ў яго з рук і, уся заірдзеўшыся, выскачыла ў другі пакой.

Рамейка ўжо лаяў сябе, называў апошнімі словамі, абяцаў сабе, што больш не ступіць сюды і нагою,— паказаў сябе такім паляшуцкім лапцем, што горш не прыдумаць. Ён чакаў, што зараз адчыняцца дзверы і Ларыса пакажа яму на парог. Яе не было доўга, і яго пачало непакоіць: што яна робіць, што думае? Можа, плача, мо праклінае яго? Адным словам, ён ужо быў упэўнены, што такі добры пачатак сапсуты і больш яму сюды дарогі няма! А гэтулькі было планаў — ружовых, вялікіх, неабдымных, і ўсе яны лопнулі ад яго неасцярожнага руху, лопнулі, як мыльныя бурбалкі. Ну хай бы ж ён быў хоць трохі стрыманы! Але... тут вінавата музыка.

I ён злавіў сябе на думцы, што глядзіць на свой учынак вачыма дваццацігадовага хлопца, які яшчэ нічога не паспытаў у жыцці і не ведае, з чаго што пачынаць. I чуць не разрагатаўся: ну і псіхолаг! Пражыў жыццё, а як дзіця! Аднак жа гэтая знаходка супакоіла яго ненадоўга. Пачуў крокі, устаў з крэсла, наструніўся, чакаў самага горшага, хоць спадзяваўся на яе літасць...

Не, здаецца, усё застаецца так, як было. Ларыса Ланеўская не падала нават выгляду, што зазлавала ці, наадварот, — ухваліла яго недарэчны жэст. Яна проста дыпламатычна прамаўчала, нешта стаіўшы ў душы, падышла да прайгравальніка і паставіла новую пласцінку — клавесінавую музыку, здаецца, Вівальдзі. I зноў яны сядзелі на крэслах амаль адно пры адным, локці іх часам дакраналіся, яны гатовы былі прасіць прабачэння адно ў аднаго і, наадварот, хацелі, каб іх локці сутыкнуліся яшчэ і яшчэ.

А шчымлівае і радаснае пачуццё ад таго, што ён абняў і пацалаваў яе, ужо жыло ў ім і не праходзіла, гэта было як нейкае новае ўзыходжанне на вяршыню, з якой яшчэ лепш відаць далягляды іх сяброўства, — Рамейка на большае не разлічваў.

Цяпер яго палохала адно нямалаважнае пытанне: што думае пра яго Ларыса, як адносіцца да такога факта, што ён, муж і бацька, прыйшоў да яе, чужое жанчыны, робіць выгляд закаханага ці нешта падобнае. Ларыса, ён адчуваў, можа вельмі проста спытацца ў яго: чаго ты прыйшоў да мяне? У цябе засталіся дома жонка і дзеці, ты — муж і бацька. Што ты ад мяне хочаш? I ты яшчэ дазваляеш сабе нейкія вольнасці? А вечарам будзеш хлусіць сваёй жонцы, што ты яе любіш?

Вось так магла сказаць Ларыса Ланеўская, і Рамейка баяўся, што кожную хвіліну ён можа пачуць ад яе такое ці нешта падобнае, мо толькі не такімі грубымі словамі, але сэнс будзе ясны і просты, ад гэтага не будзе лягчэй, Рамейка ведаў.

А мо яна змянілася за гэты час, стала зусім не такой, якой ён яе ведаў? Здаецца, што не, інакш усё тут, навокал, ды і яна сама, было б іншым. Тут — сціпласць, нават, можна сказаць, беднасць, а яна, каб хацела, магла б... магла б мець нешта большае.

Такая жанчына, як яна, калі пажадала б, заўсёды жыла б не бедна, а мо нават больш — у раскошы. Аднак жа яна не хоча так жыць. Значыць, яна чалавек сур'ёзны і самае галоўнае — сумленны.

Як змянілася музыка — вясёлая бузука на шчымлівы клавесін — так, здаецца, памяняўся іх настрой. Ларыса была сумная, гатовая вось-вось заплакаць; нешта невыразнае рабілася і на душы ў Рамейкі. Ён не ведаў, як на яго тут глядзяць, ці сур’ёзна ўспрымаюць, і не ведаў, як паводзіць сябе: ці замольваць свой «грэх», ці мо «грашыць» і далей — галоўнае пачатак, а там неяк усё пойдзе. Потым падумаў: хай будзе тое, што ёсць, хай застаецца залатая сярэдзіна.

Клавесін Рамейка любіў, хоць у музыцы не вельмі разбіраўся. Даўно ужо, яшчэ на пачатку работы, жыў на кватэры ў аматара-музыканта, у яго быў стары клавесін-фісгармонія, гаспадар у свята любіў пайграць і запрашаў на свае канцэрты і Рамейку. Гэта было сапраўднае свята музыкі. I сёння яму ўспомніліся тыя аматарскія канцэрты, у якіх мо не было высокага прафесіяналізму, але была душа, а душа заўсёды і ўсюды відна і чутна, і нідзе так невідавочная, як у музыцы. Калі ты з пустою душою, не бярыся за музыку, бо музыка твая нікога не кране.

«А што такое пустая душа?» — чамусьці падумалася Рамейку. Няйначай, душа, пазбаўленая спагады, жалю, спачування, а ўсе гэтыя праявы могуць быць скіраваны толькі на слабога, прыніжанага, няшчаснага, таго, хто пакутуе, хто бездапаможны і безабаронны. Калі няма ў цябе жалю да такіх — значыць, душа твая пустая, чым бы ты ні стараўся запоўніць,— золатам, дыванамі, машынаю, дачай.

I Вівальдзі сваёй музыкай як бы пацвярджаў гэта, даказваў і пераконваў, што менавіта так яно і ёсць: любыя высокія матэрыі нішто ў параўнанні з самай звычайнай спагадай да чалавечага гора, з самым звычайным жалем да таго, каму балюча, каму цяжка — свой гэта ці чужы. Ён нібы гаварыў, што самая высокая, вялікая місія чалавека — гэта памагчы таму, хто ў бядзе, падаць руку таму, хто выбіўся з сіл; вывесці на дарогу таго, хто заблудзіў; выцерці слёзы таму, хто ў горы, у бядзе, а не па трупах, па касцях чалавечых ісці да свае так званае важнае мэты, якая мо апроч, як табе самому, больш нікому не прынясе шчасця і радасці. Дык навошта яна тады, твая высокая мэта?..

Ці тое хацеў перадаць Вівальдзі сваёю музыкай, Рамейка дакладна не ведаў, але здалося, што яму самому пачулася менавіта такое.

Скончыўся Вівальдзі — і Ларыса паставіла на прайгравальнік «Рэквіем» Моцарта, дзіўны твор з дзіўным лёсам, пісаны кампазітарам для кагосьці, хто не прыйшоў забраць гатовую рэч, але які затое прыдаўся самому кампазітару, калі яго праводзілі у апошнюю дарогу.

Рамейка пачуў гэта ад Ларысы Ланеўскай, і яго страшэнна ўразіла, што ў жыцці могуць быць такія фатальныя збегі акалічнасцей. I мо таму ён слухаў яшчэ з большай пранікнёнасцю, чым звычайна, і ўражвала яго музыка геніяльнага кампазітара яшчэ больш, чым усё чутае дагэтуль. Плач па невядомым — плач па сабе. Змаганне з жыццём, змаганне з беднасцю, імкненне жыць па-чалавечы, жаданне быць зразуметым сваімі сучаснікамі і ацэненым па сутнасці — і поўнае расчараванне ў сваіх памкненнях, у жыцці, і вечная нястача, як фатум, як цень неадступны, што ідзе за падарожнікам па спякотнай пустыні, — усё гэта ці нешта падобнае чулася Рамейку, калі ён зачаравана слухаў магутную трагічную музыку, што вадаспадам лілася на яго з дзвюх калонак — на адно вуха і на другое — і аж пранізвала яго навылет, ажно сыпала марозам па скуры. I, слухаючы гэтую магутную, як горны абвал, музыку, Рамейка адчуваў нейкае вялікае ачышчэнне душы, катарсіс, як называлі такое пачуццё грэкі, усе яго вялікія і малыя беды бляклі і меркнулі перад веліччу і сілай гэтай мелодыі, якой наканавана бессмяротнасць разам з аўтарам. Вось якую трэба мець вялікую, глыбокую і чулую душу, каб так умець, так змагчы выявіць гора, няшчасце, бяду чалавека, чужога яму чалавека, якога ён нават не ведаў. Ён пісаў для другога, пра другога, а пісаў пра сябе, для сябе! I таму — для кожнага, хто хоць раз у жыцці быў нешчаслівы, пакрыўджаны, ашуканы, асмяяны дужэйшымі, хоць такімі ж людзьмі, як ён сам, толькі з чэрствымі душамі.

Як чытаеш цікавую кнігу і хочаш, каб яна як мага даўжэй не канчалася, так і Рамейка хацеў, каб «Рэквіем» гучаў бясконца, хоць слухаць яго было цяжка, часам невыносна цяжка, але гэта было нешта падобнае на салодкі боль.

Музыка змоўкла, надышла цішыня. Яны доўга маўчалі, седзячы нерухома, нібы страціўшы здольнасць варушыцца, гаварыць, разважаць і нават думаць. Толькі ніякімі словамі нельга выказаць таго, што яны, кожны паасобку, адчулі і перадумалі пад гукі музыкі і пасля таго, як яна скончылася.

Рамейка сёння, як ніколі дагэтуль, адчуў, наколькі душа чалавечая мацней за цела, відаць, нездарма людзі лічаць, што яна бессмяротная.

14

Балюча-жалобныя гукі «Рэквіема» адгукнуліся ў сэрцы Рамейкі недзе на пачатку верасня, калі ён дачуўся, што Нона Варанчак утапілася. Яна паехала да бацькоў на вёску, і там недзе ля Пухавіч у невялічкай рэчцы здарылася бяда. Казалі, што гэта няшчасны выпадак, але Рамейка сумняваўся ў такой версіі. А калі казаць шчыра, то быў ён страшэнна ўражаны, а мо яшчэ болей — напалоханы. Калі толькі яна пайшла на той свет з-за яго, то і яго яна не пашкадуе: ужо недзе ляжаць лісты — пра яго, пра раман. А напісаць можна чаго хочаш. Бо недзе за тыдзень да няшчасця яна пазваніла яму на работу і прасіла — лагодна, мякка, без усякай пагрозы — прасіла зайсці да яе, пагаварыць пра адну важную для яе рэч. Рамейка сказаў, каб гаварыла па тэлефоне, але яна не захацела, а ісці да яе ён адмовіўся — баяўся якой правакацыі. Яна ўздыхнула і павесіла трубку.

I вось цяпер ён чакае з дня на дзень, што яго пакліча аднойчы дырэктар, папросіць прысесці, дастане з шуфляды стала ліст і пакажа яму канверт — пазнаеш почырк?

I гэта будзе апошні ліст да людзей Ноны Варанчак, у якім, пэўна ж, першае месца будзе займаць ён, Рамейка. I што б ён ні сказаў у сваё апраўданне, яго словы будуць гучаць непераканаўча, бо пераважаць довады чалавека, якога ўжо няма жывога і якому няма чаго хаваць праўду. Так кожны падумае і так скажа... Так што ты, Рамейка, калі ішоў да Ноны Варанчак, як быццам гаварыў сабе быць гатовым да самага горшага, але то былі толькі словы, а вось калі дайшло да справы, можаш пераканацца, што тут зусім іншая рэч.

Спачатку ў яго было жаданне схадзіць да яе дзяцей — напэўна ж яны, дачка і зяць, цяпер перайшлі у яе кватэру, — але нешта не давала яму асмеліцца на такі крок. Проста было страшна глянуць у вочы дзецям, якія могуць сказаць яму: «Ты забіў нашу маці!» I ён не зможа апраўдацца — у яго не хопіць доказаў. I, горш за ўсё, не хопіць сумлення сказаць, што ён не вінаваты.

Хутка прыйшла і карэктура аповесці Варанчак, аўтар павінен яе прачытаць...

Рамейка пайшоў да дырэктара. Рэдка калі можна было застаць яго аднаго ў сваім кабінеце: то які госць, то цэлая дэлегацыя, то хто са сваіх — што-небудзь трэба вырашыць.

I цяпер у яго сядзеў лысаваты мажны чалавек каўказскага тыпу, нешта яны гаварылі.

Дырэктар устаў, падаў руку Рамейку, жэстам запрасіў сесці. Быў ён нейкі заклапочаны.

— Пачакаеш, ці ў цябе што невялікае? — спытаўся.

— Якраз невялікае, — адказаў Рамейка. — Вось карэктура... Варанчак. Хто цяпер яе павінен чытаць?

Дырэктар сеў, на хвіліну задумаўся.

— Аддаваць дачцэ няма сэнсу. Што яна тут разбярэцца? Чытай сам, — сказаў упэўнена.

— I я так думаў, дзякую. — I ён выйшаў.

Вось як хутка вырашае дырэктар такія — ды і не такія простыя — справы. А пісьма ад Варанчак, відаць, у яго няма, інакш ён паглядзеў бы на Рамейку іншымі вачыма.

Трохі спакайней стала на душы, але нейкая няясная трывога не праходзіла. Як адчуваў, што яшчэ не ўсё. Пазванілі па тэлефоне. Гаварыла маладая жанчына.

— Алё, гэта таварыш Рамейка? Я — Наталі, дачка Варанчак. Вы памятаеце?

Рамейкава сэрца азвалася на гэтыя словы нейкім няпэўным рухам ці зрухам — неяк нязвычна страпянулася і замерла на момант у чаканні, а потым пайшло далей, як спынены на момант маятнік.

— А як жа, памятаю, памятаю... А што вы хацелі?

— Ды тут мы знайшлі ў запісной кніжцы ў маці... Неяк і непрыемна вам гаварыць...

Рамейка пахаладзеў, сэрца зноў, здаецца, спынілася: вось такі знайшлі, шыла ў мяшку не ўтоіш.

— Што знайшлі? — голас яго перасеў, быў як чужы, у руках адразу ўзнікла дрыготка, а пульс ці не пачасціўся ўдвая.

— Тут такі запіс... Даруйце, што я пытаюся, але з яго няясна...

Нешта як бы не тое, пра што думаў Рамейка, пытае яго Наталі, дачка Варанчак. Было такое ўражанне, што вялізны камень, пушчаны ў яго галаву, прасвістаў ля самага вуха.

— Што вам няясна? — ужо трохі падбадзёраны спытаўся Рамейка.

— Тут так запісана: «Рамейка — 10 руб, потым — Рамейка — 50 руб, потым яшчэ — Рамейка — 150 руб». Дык вось, нам, мне і мужу, няясна, самі разумееце, ці гэта вы пазычалі маме, ці яна вам, — голас неяк захваляваўся і змоўк, як сарваўся.

— I да якой жа думкі вы схіляецеся? — спытаўся з прыхаванай іроніяй: хацелі б, каб маці вам пакінула толькі ашчадныя кніжкі.

— Спачатку мы палічылі, што гэта вы вінаваты маме, а потым перадумалі... I цяпер баімся, каб нам не давялося аплачваць маміны даўгі, — гаварыў высокі голас у трубцы.

— Магу вас супакоіць: ваша мама аддала мне ўвесь доўг.. Так што не бойцеся, — стараўся заспакоіць дзяўчыну Рамейка.

У трубцы чулася дыханне, але адказу на яго словы не было.

— Алё! — азваўся Рамейка. — Вы чулі, што я сказаў?

— Чула, дзякую за такую інфармацыю... — зноў паўза, і раптам, як вострым шылам у сэрца — пытанне: — Дык што ж там у вас атрымалася з мамай? Хіба яна вам што кепскае зрабіла? — голас гучаў усхвалявана, але ўжо з яуным выклікам, з кепска прыхаванан злосцю.

Рамейку таксама хацелася адказаць ёй чым-небудзь рэзкім, накшталт: не лезь не ў сваё, дзяўчынка, але стрымаўся, — мо нават таму, што ў пакоі сядзелі людзі, вушы навастрыў Юрлевіч, хоць і рабіў выгляд, што ён надта заняты рукапісам, зачытаўся да чорцікаў.

— Я вельмі шкадую, што вашай мамы няма, — з прыхаваным хваляваннем гаварыў Рамейка. — Яна вам адказала б на першае пытанне... што ў нас атрымалася — праўдзівей, што не атрымалася... Магла б адказаць, ва ўсякім разе... А на другое адкажу, бо гэта датычыць мяне: мне яна нічога кепскага не зрабіла. Так што і на гэты конт будзьце спакойны. У мяне да яе — ніякіх прэтэнзій. Цяпер вось што: прыйшла карэктура аповесці вашай маці. Я раіўся з дырэктарам, чытаць яе будзем мы, у выдавецтве.

— А што трэба ад мяне? — спыталася Наталі.

— У якім сэнсе? — не зразумеў Рамейка.

— Ну, з карэктурай...

— Я ж сказаў: карэктуру будзем чытаць мы. А вось з аплатай трэба будзе пракансультавацца. Умова падпісана вашай мамай, па ёй, відаць, вам выплацяць ганарар, але толькі пасля таго, як вы аформіце дакумент на права спадчыны.

— А як гэта робіцца, вы не скажаце?

— Нават не ведаю, не даводзілася займацца. Схадзіце да юрыста... А лепей — да натарыуса. Ён вам усё растлумачыць.

— О Божа! — усклікнуў голас у трубцы. — Навошта мне ўсё гэта, навошта!

Рамейка нічога не паспеў адказаць, як пачуліся гудкі.

Ён паволі пайшоў да свайго стала, сеў. Адчуваў сябе стомленым і спустошаным. Здаецца, ён вывернуўся ад страшнай навалы, не трапіў пад колы сляпога лёсу. Хоць маральна, псіхалагічна ён будзе яшчэ доўга, а мо і да самай смерці, пад прэсам віны, і не так віны, як раскаяння, што паддаўся спакусе, што даў сябе ўблытаць у не надта чыстую гісторыю і мо нават паслужыў прычынай гібелі чалавека. I ён, як тая дачка Варанчак Наталі, можа з горыччу ўсклікнуць: «О Божа! Навошта мне ўсё гэта, навошта!»

От цікавы псіхалагічны дослед: тады, калі ўсё між імі фактычна скончылася і Рамейка не прыйшоў больш да яе, ён лічыў сябе не вінаватым у разрыве, не вінаватым увогуле перад ёю, Нонай Варанчак, а цяпер, калі яе няма, ён ужо грызе сябе і вінаваціць ва ўсім: што ён пераступіў мяжу звычайных таварыскіх адносін і пайшоў на збліжэнне; што не пакахаў яе, хоць у гэтым вінаваціць яго было цяжка, і, урэшце, за тое, што прычыніўся да яе гібелі, а гэта ён лічыў недаравальным, самым страшным смяротным грахом, бо, здаецца, ніколі яшчэ яму не даводзілася быць прычынаю — нават ускосна — чужое смерці. Навошта яму ўсё гэта было, навошта?

Напаследак у канцы дня далі яму работку — тоўсты раман аднаго пісьменніка, які ніяк не мог прабіцца да чытача. Надрукаваў некалькі дробных рэчаў і вось адразу адбухаў тоўсты раман, але такі, што адна назва: сыравіна, а не гатовая рэч. Але ўсім хоча даказаць, што гэта чуць не шэдэўр. I вось такое шчасце прываліла да яго, Рамейкі. Цяпер пачнецца новая гісторыя... А чым скончыцца, то і невядома.

Ён прыйшоў дадому стомлены, разбіты і злы. Але, як надзіва, жонка неяк перамянілася да яго. Ён заўважыў перамену нават трохі раней, хоць не была яна раптоўнай, а ледзь прыкметнай, паступовай. Што ж тут такое, чаму такая перамена?

Можа, тое, што ён апошнія два-тры тыдні нікуды не ходзіць, нідзе вельмі не затрымліваецца пасля работы, стаў, так сказаць, сем’янінам, гаспадаром, бацькам? Можа, і гэта... А мо жонка перадумала, перагледзела свае адносіны да яго, мо адумалася, што была рэзкая з ім, што дарэмна зневажала? Мо да яе дайшло, што дарэмна яна яму так не давярала, і не такі ўжо ён бабнік, як ёй дагэтуль здавалася?

Як бы там ні было, але жонка перамянілася. Заместа яе вечнай сур’ёзнасці, засяроджанасці ў сабе — нібы свету наогул няма вакол яе — яна стала заўважаць яго, Рамейку, стала ўсміхацца, глядзець яму ў вочы, голас таксама змяніўся — стаў звычайны, нават лагодны, наваг ласкавы. А заместа вечнай занятасці ў яе з’явіўся час пацікавіцца чым-небудзь такім, чым яна раней ніколі не цікавілася.

Прыйшоўшы з работы, Рамейка звычайна пераапранаўся, трохі адпачываў, а пасля браўся гатаваць вячэру, калі жонка яшчэ не прыйшла першай, а калі была дома, то чакаў, калі яна згатуе ці падагрэе згатаванае ўчора вечарам. На гэта ішло нямнога часу — ад паўгадзіны да гадзіны, — і вячэра гатова. Іх вячэра была не меншая за абед, і заўсёды Рамейку хацелася памяняць такі недарэчны рэжым, які ідзе толькі на шкоду здароую, але пакуль што усе заставалася па-ранейшаму.

Сёння ён пераапрануўся ў старыя вельветавыя мяккія штаны з амаль што працёртымі каленямі, апрануў легкую цемна-паласатую піжамную кашулю, лёг на канапу і стаў праглядаць «Литературную газету». Кожны раз ён знаходзіў сабе нешта цікавае — судовую хроніку або матэрыял пра якіх-небудзь сучасных неафашыстаў ці рэваншыстаў. А доўгія артыкулы пра тэхнічныя перавароты, пра новыя метады гаспадарання, пра перадавікоў вытворчасці яго трохі хілілі на сон. Лепей іх чытаць не цяпер, прыйшоўшы з работы, а пазней, у гадзін адзінаццаць-дванаццаць, каб хутчэй апынуцца ў царстве Марфея.

Сёння быў цікавы артыкул пра вучняў старэйшых класаў, якія правучылі сваю адну выдатніцу — проста за тое, што яна ім не падабалася. Білі яе сяброўкі-аднакласніцы, нават хацелі паставіць на калені, каб прынізіць як мага больш. Артыкул наводзіў на роздум...

I чым болей думаў Рамейка, тым болей прыходзіў да пераканання, што чалавек у маладосці болей жорсткі, чым пасля, калі ў яго паяўляецца сям’я, дзеці, старэюць бацькі. Неяк тады ён больш пачынае думаць не толькі пра сябе, але і пра іншых, нават пра народ, нават пра чалавецтва. Яшчэ ён прыходзіў да вываду, што тыя, каго білі ў маленстве, б’юць пасля сваіх дзяцей, але адны з меркаванняў педагогікі, а другія — каб спагнаць сваю злосць. Тыя, з каго некалі здзекаваліся ў маленстве, любяць здзекавацца са слабейшых пасля. Помстаю гэта назваць цяжка, але нешта падобнае: цярпеў я некалі — пацярпі і ты цяпер.

Яго развагі перарвала жонка, Мар’яна.

— Ну, гаспадар, годзе дрыхнуць, пайшлі перакусім, — сказала яна і далікатна дакранулася да яго пляча.

Рамейка здзіўлена паглядзеў на яе і ўстаў з канапы.

— Тут во цікавы нарыс пра старэйшых школьнікаў. Прачытаеш. I Гені трэба даць, якраз яе ўзрост... Пра жорсткасць...

— Добра, пачытаем. — Жонка махнула рукою. — Як ты пра нас клапоцішся! Проста не пазнаць. I дома стаў прыпыняцца. Што гэта з табою, калі не сакрэт?

— Ніякага сакрэту. Як у лес, так і з лесу.

— Што ты хочаш сказаць? Нешта я не цямлю....

— Хачу толькі сказаць, што мы забываем свае абавязкі ў сям’і. I з гэтага ўсё пачынаецца.

— Што ж ты забыўся са сваіх абавязкаў? Па-мойму, іх у цябе зусім няма.

— Затое ты стараешся за нас дваіх. Няма табе спакою. Мала таго — яшчэ выводзіш у людзі сваіх вучоных, наводзіш ім стыль. А яны табе купяць за гэта пачак цукерак.

Жонка насцярожылася: куды верне Рамейка, ці не збіраецца кінуцца ў сварку? Яна села за столік, узялася за відэлец.

— Ну, давай не будзем пра балючае, а то зноў залезем у балота... Вось еш лепей свае любімыя пельмені і папраўляйся.

— Пельмені — мае любімыя? Няўжо я пераблытаў? Ці мо ты? — усміхнуўся Рамейка, падсоўваючы да сябе талерку пельменяў са смятанай. — Калдуны — іншая рэч. Але ж ты пра іх зусім забылася, усё табе часу няма... Ці хоць бы верашчака...

— Як і табе. Таму так і жывём: абы дзень да вечара.

«Трэба канчаць такое жыццё», — хацеў сказаць Рамейка, але прамаўчаў — не хацелася пачынаць песні без канца.

— А трэба было б брацца ўжо за розум, адкладваць няма на калі, — неяк разважліва гаварыла Мар’яна, ажно не верылася Рамейку.

— Нешта ты паразумнела, як дадому з’ездзіла.

— А што, хіба няма ў каго розуму набрацца? Хіба мой бацька не можа навучыць любога, як жыць на свеце? Каб ты да яго прыслухоўваўся, то мы мо не так жылі б...

— Як жа мы жылі? — ужо трохі загарэўся Рамейка. — Як мы жылі, жывём?

— Не так, як людзі, — сумна сказала жонка.

— Сляпая ты ў сваёй упартасці, ну зусім сляпая. Нічога ты не бачыла, а толькі слухала, што другія скажуць. На словах людзі жадалі табе дабра, а на справе разбуралі тваю сям’ю. I ты, фактычна, верыла сваім ворагам, а мне, свайму мужу, не верыла. Вось чаму мне крыўдна за цябе... I за сябе таксама.

Ён чакаў, што жонка раззлуецца, але яна толькі паглядзела на яго, хмыкнула, выцерла сурвэткай з паперы вусны і ўзялася за пачак «Беламора».

— А чай? Што ты хапаешся за гэту атруту?

— Кіну, ужо нядоўга засталося, — сказала яна шматзначна і ўздыхнула, моцна зацягнуўшыся. — Давай з сённяшняга дня будзем разам рабіць тое, што мы павінны... Я і праўда была халоднаю з табою, мо і лішне падазравала, а ты не мог ці не хацеў апраўдвацца. А я думала, што ты вінаваты перада мною.

— Нешта я не чуў ад цябе раней такіх меркаванняў. Як ты толькі і дадумалася да такога?

— Бачыш, дадумалася. Бацька мне трохі памог. Нечым ты яму вельмі падабаешся. Надта ён за цябе стаіць. I чым ты яго так узяў — не ведаю.

Рамейка ўсміхнууся.

— Чым? Напэўна, касою.

— Мусіць жа нечым болей, чым касою. Ці ты прасіў яго, каб ён пагаварыў са мною?

— Не, нічога я яго не прасіў.

— А чаму ты пытаўся ў яго, ці раўнівая была мая маці?

— Чаму? Што ты ў яе ўдалася. Вось чаму пытаўся.

— Мне бацька так і сказаў. I лаяў мяне добра, — неяк самакрытычна прызналася Мар’яна і хітра паглядзела на Рамейку. — Нешта ў вас думкі сыходзяцца на многае... Але ён кажа, што цяпер людзі не тыя, што былі раней. Яны вольныя, нічым не звязаны, толькі абавязкамі. А што абавязак для другога? Плюнуў і пайшоў... Страх голаду, адзіноты — зусім іншая рэч. Вось чаму раней жонка трымалася за мужа, хоць ён быў і сякі, і такі. А сёння што? Навошта ён ёй, калі не даспадобы, калі мала зарабляе, калі часам вып’е ці яшчэ што? Ды і яна яму, калі ён лепшую можа знайсці... А дзеці — урэшце і дзяржава пагадуе, яна багатая. Вось чаму і сем’і нетрывалыя. Бракуе, ён кажа, у людзей дзвюх рэчаў: сумлення і цярпення. Зрабіў, не зрабіў, украў, ашукаў — сумленне не мучыць. Не ладзіцца што, не вяжацца — май цярпенне, давядзі да ладу, сто раз перарабі, а зрабі, каб цябе людзі не лаялі... Ого, якраз! Цяп-ляп — і гатова, а там — хоць трава не расці! Хутчэй — абы грошы...