Практыкаванні

Проза

«...ПАСЯРОД ВЕСКІ СТАЯЎ ЧАЛАВЕК...»

Пасярод вёскі стаяў чалавек. Занадта звычайны, каб я мог назваць яго дзіўным. Таму — крыху дзіўны чалавек стаяў пасярод вёскі. Але не менш дзіўна ён выглядаў бы i пасярод места. Вясковы — не вясковы, гарадскі — не гарадскі. Невядома, што за чалавек.

Ён стаяў пахіліўшыся наперад. Гэтак становяцца людзі, якіх жыццё зрабіла дзейнымі, не спытаўшыся ў ix саміх. Хоць, можа, яны й самі былі б не супраць... На твары ў чалавека адбілася пакута. Ці, магчыма, ён перад тым доўга глядзеў на сонца.

Цяпер сонца ўжо села, i наўкола былі толькі неба з маляўнічымі міражамі, толькі зялёныя ўтравелыя пйгоркі, на якіх пасвіліся чорныя коні, толькі белы аднапавярховы будынак з няўцямным надпісам ці то "Ваня", ці то "Баня".

Міма чалавека па дарозе праходзілі людзі.

— Ты не Шашаль? — спытаўся нейкі дзед.

— Не,— усміхнуўся чалавек.

За людзямі ішлі каровы. У адной, сівой, з разматляных цыцак выцякала ў пыл малако.

— Ты не Жук? — спыталася ў чалавека цётка-пастырка.

— Не,— усміхнуўся чалавек.

Чалавек раз-пораз паціраў сваё няголенае падбароддзе, паглядаў на свае заплямленыя чаравікі, мацаў, калі нікога не было блізка, паміж ног, дзе ў нагавіцах разышлося шво. У роце яму не так каб балеў, але муляў зуб...

Чалавек увесь час нспружана адчуваў гэта: i няголенасць, i дзірку паміж ног, i зуб. Магчыма, тое напружанне i была прысутнасцю ў ім жыцця.

A міма ўсё праходзілі людзі, усе пыталіся ў яго: "Ці не Жук? Ці не Павук?" I ішлі рэйсавыя автобусы. Яны прыпыняліся каля чалавека i газавалі далей. А ён усё стаяў ды стаяў. Надыходзіла ноч.

Чаму ен не ішоў куды i не ехаў? Можа, аглядаў прыгажэнны адвячоркавы краявід? Ці — кагосьці чакаў? А можа, ніхто i нідзе не чакаў яго?

Пра што ен сабе думаў?

Не ведаю. Той чалавек — гэта быў я.

ВЕРА Ў СЯБЕ

1.

Мая мілая, мілая Вяргіня.

Трохі дзіўна, што мы так мала ведаемся, a ў лістах ужо пішам адно аднаму самае шчырае i дарагое.. Дзіўна i хораша... Ці ж не праўда, што калі ты зусім адна, тады саромецца — пошла, a пісаць што-небудзь пошлае — сорамна? Як на споведзі. Часам я нават думаю, што ўсё гэта пішу не табе, а сабе. Пішу i ўяўляю твой твар, рукі, лёгкую сукенку, якую ты насіла, калі я апошні раз прыязджаў у Рыгу. Памятаеш, я піў каву, седзячы на тваім ложку, i гартаў старую латышскую кнігу. Тады мне ўвесь час карцела падалаваць твае рукі — яны былі так блізка. Такая ты падалася прыгожая, такая родная...

Цяпер, калі прыеду зноў, буду сарамліва хаваць вочы. Але гэта так спакусліва — казаць пра самае патаемнае.

У мяне, каб па-сапраўднаму, яшчэ не было ніводнае дзяўчыны. I заўсёды, калі надаралася якую правесці, дык я бянтэжыўся. Дзе іншы ўзяў бы пад руку ды абняў, я пачынаў разводзіць дэмагогію, бліскаў эрудыцыяй, увесь час баючыся, што рукі нашыя выпадкова сутыкнуцца ці занадта выразна сустрэнуцца вочы...

Такія лісты, як гэты, я таксама ніколі яшчэ не пісаў, ніколі не спавядаўся. Будзеш смяяцца — такі небарака.

Але. Пэўне, усё так i ёсць. Я яшчэ сам добра не разабраўся. Мусіць, гэта банальна i ўсё такое, але каб я мог... ну, быць з дзяўчынай, каб рабіць усё рашуча, я павінен верыць. Проста верыць у свае сілы i пачуцці. I кожнага разу ўпэўненасці не стае, ці што?

Пішы мне.

Твой Антон

2.

Дарагая Вяргіня.

Мінуў другі тыдзень, як я адправіў табе ліст. У школе пачаліся заняткі, i дырэктрыса паабяцала сурова караць за прагулы. Але ўсё адно на ўроках няма i паловы класа. Каму цікава слухаць настаўніка, у якога ў роце дохлыя мухі? Тым больш што цяпер добрае надвор'е, самыя вандроўкі. Што да мяне, дык я набраў кніг i сяджу як апантаны над гісторыяй Беларусі.

Памятаеш, калі мы блукалі па старой "біржавай" Рызе, а потым выйшлі на новы рынак, ты ўсё здзіўлялася i смяялася з маіх куртатых латышскіх словаў. Я тады лез з пытаннямі да крамяных цётак, якія гандлявалі яблыкамі. Цёткі пасміхаліся, а то нават крыўдавалі, i ты перакладала з маёй "латышскай" на сапраўдную латышскую мову. Тады ж я пачуў ад цябе пытанне: няўжо ўсё гэта настолькі важна?

Выходзіць, што так. Мой сябра i я ў сваіх дамах гаворым па-беларуску з прынцыпу. Бо нашыя дзяды гаварылі гэтай мовай да самае смерці i перадалі яe сваім дзецям, нашым бацькам. А нашыя бацькі нам ужо не перадалі. Яны лічаць, што гэтак лепей.

Я зайздрошчу латышам. Табе не трэба пярэчыць тваім бацькам з-за роднае мовы.

А можа, мы нейкія вырадкі?

Спачатку, калі я толькі знайшоў нашу мову ў кнігах i пачаў пільней слухаць, што кажа баба Адэля, мне здавалася, што я адкрыў цэлы свет, таямнічы i невядомы. Там была свая дзіўная гісторыя, свае імёны i нават манеры. А мы жылі, нічога гэтага не ведаючы. Асабліва захапілі мяне постаці Усяслава Чарадзея, Вялікага Вітаўта, Кастуся Каліноўскага i... Уладзіміра Караткевіча. Вось дзе жарт! Памятаеш, тады ў Рызе пра Караткевіча распавяла мне ты, а я толькі лыпаў вачыма. Гэты чалавек канчаткова рассляпіў мне вочы. I ўжо здавалася, што змяняецца ўвесь наш край, што ўсе думаюць толькі пра тое, пра што мы з сябрам, i што хутка ўсе спыняцца i скажуць: «Чакайце! Гэта ж мы забыліся, што мы беларусы!»

Але мінаў час. Я бачыў, што нічога не змяняецца, i не мог зразумець, чаму. Людзі толькі адмахваліся ад нас альбо паблажліва спачувалі нам. Маўляў, бедныя, прыдумалі сабе праблемку.

Я разумею, што трэба i ім дапамагчы ўбачыць наш таямнічы свет. Трэба ісці i распавядаць ім пра Усяслава i Вітаўта. Дзень пры дні, пакуль яны нарэшце не прачнуцца. Але для гэтага трэба вельмі моцна верыць у сябе, у свае сілы. А такой веры мне якраз i не стае. Можа, ты ведаеш, скуль бярэцца ўпэўненасць? Напішы мне.

Твой Антон

3.

Дарагая Вяргіня!

Не ведаю, які ўжо раз сядаю да стала, каб напісаць гэты ліст. А на дварэ восень. Я зноў вяртаюся да свае споведзі, калі адчуваю найбольшую самоту i зноў не магу заклеіць капэрту. Гэта ж незваротна.

Апошнім часам, калі я думаю пра нашыя адносіны, мне здаецца, што мы вельмі блізкія, нават родныя людзі. Можа, нам варта быць разам?..

Але я не ведаю, ці кахаю цябе i што такое каханне. Проста мне вельмі хочацца быць разам з табою. Ты скажаш, што гэта банальна? Няхай так.

Кожнага разу я думаю, што заутра напісаў бы табе лепш, больш упэўнена i рашуча. Але настае заўтра, i я зноў не магу. Хаджу па кватэры, нешта чытаю, гляджу тэлевізар i раптам згадваю сваю бабку Адэлю. Яна казала: калі моцна засумняваешся, падыдзі да вакна i ўважліва паглядзі ў яго. Я гляджу. Там дрэвы... I адпраўляю гэты ліст.

Твой Антон

4.

Дарагая Вяргіня!

Цяпер у нас мокрая зіма. Усё наўкола шэрае, снег ляжыць нейкі потны, i ў калюгах плешчацца дождж.

Калі пішу табе, кожны раз прыгадваю той дзень, калі мы сядзелі ў тваім пакоі, i думаю, ці было гэта шчасце? Мусіць, не. Мусіць, шчасця ў сапраўднасці наогул не бывае. Шчасцем было чаканне той сустрэчы (як доўга я шукаў твой дом!). Шчасце — чакаць i ўспамінаць, Што? Папросту нейкую прыемнасць, нейкае духовае ачышчэнне. Так і адзін наш настаўнік кажа, што толькі ідыёт можа быць шчаслівы. Нармальнаму чалавеку заўсёды нечага не хапае. Мне, напрыклад, не стае ўпэўненасці. Я апошнім часам раблюся нервовы i мала каму веру. Каб не гэтыя лісты... Твой Антон

5.

Добры дзень, Вяргіня!

Сення на вуліцы нейкія акселераты зноў за мову назвалі «крестом». Хоць бы самі па-руску гаварылі чыста... Дый адкуль ім ведаць, што я ў вёсцы ніколі не жыў, толькі так, бываў. Спрачацца кожны раз не будзеш, a змаўчыш — перастанеш паважаць сябе. Дык я змаўчаў.

Бачыш, сам падстаўляю галаву пад тваю непавагу. Вядома, есць за што. Давай, так i трэба!

Мусіць, так i трэба, каб беларусы пераходзілі на бок мацнейшага, да рускіх, а тых, хто не пераходзіць, усяляк бэсцілі ды зневажалі. Чым горш, тым лепш.

Мусіць, i добра, калі найлепшы сябра няспынна папікае цябе, што ты не так зірнуў, не тое сказаў, не тым тонам.

Мусіць, так i трэба, каб з усімі гуляць у нейкі дурацкі тэатр, быццам нічога не здарылася...

Адкажы мне, мусіць, так i трэба пісаць табе бясконцыя лісты, ведаючы, што ты ўсе адно не адкажаш, як не адказвала на ўсе папярэднія...

Прабач, я сарваўся. Нешта гэта часта са мной за апошні час.

Антон

6.

Добры дзень, Вяргіня.

Вось i яшчэ адзін дзень. Я закінуў школу. Будзе што будзе. Можна, напрыклад, пайсці працаваць. Раней было сорамна: такі боўдзіла вісіць на шыі ў бацькоў. А поым гэта зрабілася проста нецікава. Дый навошта выдумляць сабе лішнія клопаты? Я ледзь быў не засіліўся ад гэтых навыдумляных клопатаў. I вось усё скончылася сення.

Усю раніцу я сядзеў ля вакна i глядзеў, як з мокрага снегу тырчаць чорныя дрэвы. Іхнія ствалы на снезе здаюцца цеплымі, як целы. Кожнае дрэва стаіць там, дзе колісь упала зернетка, на сваім месцы, i працягвае свае нязграбныя крывыя рукі да іншых.

Я падумаў, кал i ў каго i ёсць поўная вера ў сябе, дык гэта ў дрэваў. Яны ж не кідаюцца ўвесь час сюды-туды, a ўпэўнена растуць угару, не зважаючы ні на што. Гэта так зайздрасна, i гэтага так не хапае людзям. Людзі шмат церпяць ад няверы ў сябе i адзін у аднаго, ад няўнэўненасці.

Апрануўшыся, я пайшоў у парк. Нейкі час шукаў тое, што хацеў, пакуль не абраў маладое чорнае дрэва, якое расло, раўнаважна раскінуўшы галле ва ўсе бакі.

Я прытуліўся вуснамі да шурпатай кары i шэптам распаввў усю сваю гісторыю.

Яно доўга маўчала, гэтае дрэва. Потым аказалася нейкім глухаватым, надрыўным голасам:

— Вы... вы дарма думаеце, што ўсе так проста. Вы так не думайце. Вы дарма лічыце, што возьмеце ад нас веру i ўпэўненасць, а тады сам сабою прыйдзе спакой, зручны сэнс усяго навокал i вас самога. Вы ашукваеце сябе.

Яно выглядала вельмі вінаватым, гэтае дрэва. I ў кожным слове яно нібы прасіла ў мяне прабачэння.

— Не ашуквайце сябе. Наша вера — пакута. Ад самага наражэння i на ўсе жыцце. Гэта сляпая вера ў тое, што ты ўзыдзеш, што будзеш расці, i ніякае дзіця не зробіць з цябе дубчык... Мы верым, што не спілуюць, што не парэжуць на дошкі, што там, дзе абрэзалі голле, цела загоіцца хутка, што хопіць сілы праз усялякую навалу ўстояць, выжыць... Мы верым, i таму мы не людзі.

Пасля гэтых словаў, ці паверыш, я ўбачыў ягоны твар — малады і неяк зусім незваротна заплаканы. Між тым дрэва працягвала:

— Можа, гэта i дзіўна для вас, тады даруйце. Але гэта ж праўда. Наша вера не дазваляе нам ганарыцца, баяцца ці саромецца. Гэтая вера адна, адзінае, што толькі есць у душы, адзінае пачуцце. Нас могуць параніць, могуць забіць. Мы ж можам толькі верыць, што гэтага не здарыцца...

— Але ж,— перабіў я,— але ж нельга так, каб усе пачуцці замяняла вера. Гэта ўжо нейкі фанатызм.

— Не-не... Прабачце, вы зноў ашукваеце сябе. I ў вас, у людзей, напачатку заўседы толькі вера. Напачатку кожнага жыцця ляжыць вера, што яно будзе добрае, што яно будзе...

I тут я зразумеў, што, калі памяняюся з ім, мне давядзецца аддаць ці не самае карыснае, што есць у чалавеку — сумлеў, які заўсёды бывае так дарэчы. Не, Вяргіня, не хацелася мне ўсе жыцце хадзіць з заплаканым тварам.

I ведаеш, адразу знікла мая няўпэўненасць, як быццам яе й не было. I я адразу адчуў пах гэтага дрэва. Натуральны пах змоклага парку. Толькі нешта прачулае зварухнулася ўва мне. Усе ж вера ў нас, мусіць, аднога гатунку, i слезы, i гора. Але ў чалавека есць яшчэ i радасць, хай сабе толькі адна радасная хвілінка ў жыцці. A ў дрэваў?

— A ў дрэваў? — спытаўся я.— Няўжо няма ніводнага светлага дзянечка?

— Напэўна, есць,— ледзьве чуваць быў глыбокі надрыўны голас.— Дакладней, на ўсім жыцці есць адна светлая пляма. Гэта — вера... А плачуць дрэвы тады, калі іхнія надзеі не спраўджаюцца. Дрэвы найчасцей застаюцца пакрыўджаныя ад людзей, а не ад прыроды. Таксама, як i людзі...

I яно змоўкла.

А я пайшоў дахаты пісаць гэты ліст, Цяпер, як i калісьці, сканчаю яго словамі: чакаю адказу.

Твой Антон

7.

Привет, Антошка!

Ты меня просто завалил письмами. А ведь знаешь, что я совсем не понимаю по-белорусски. Писал бы, хоть как умеешь, на латышском языке.

Мне кажется, что ты там скучаешь в своем Минске. А может, я ошибаюсь?

У меня ничего хорошего. Учусь. Летом буду поступать в университет на экономический факультет. Раньше ленилась готовиться, а теперь совсем туго со временем. И зло берет, и смех, что не успеваю. Как не злиться, только села заниматься, смотрю, уже полночь. Мама кричит: «Пойдешь ты спать или нет! Потом утром разбудить невозможно!..»

Боюсь, Антоша, что уже и надоела тебе. Так что заканчиваю свою болтовню, хотя мне была очень приятна эта минутка.

Пиши, буду ждать.

Виргиния

8.

Мая мілая, мілая Вяргіня.

Трохі дзіўна, што мы так мала ведаемся, a ў лістах ужо пішам адно адному самае шчырае i дарагое. Дзіўна i хораша...

1982

ГОН

Усё калі-небудзь пачынаецца i калі-небудзь сканчаецца. I нішто не мае пачатку i не мае канца. Бо не існуе часу, а есць толькі стома i старэнне.

Без пачатку настае восень i без канца доўжыцца восеньская ноч. Астывае зямля. Замярзаюць калюгі. Падаюць з галля даўкія жалуды... Не ўчора, не заутра, але восеньскай ноччу. Бо ноч не мае сваіх учора i заўтра, не мае пачатку i не мае канца.

Адзін за адным змяняюцца восеньскія дні. Спарадкаваныя, падлічаныя, названыя.

Дзевятнаццатага верасня, пятніца. Увечары капалі бульбу. Ледзь набралася чатыры мяхі. На зіму трэ будзе дакупляць у Агаты Сідорыхі ці ў Івашкевічаў... Другога кастрычніка, панядзелак. Сымонькавая дзеўка прывезла з горада нейкага журналіста. Жаніцца, мусі, будуць... Семнаццатага кастрычніка, аўторак. Усю ноч ішоў дождж, а з раніцы стала вельмі холадна. Мой жа Андрушка дагэтуль ходзіць у летнім, раздзеты, не мае цёплых баціначкаў... Дзесятага лістапада, нядзеля. Апоўначы на хверму прыходзіў сякач-адзінец ды звеў у лес калгасную свінню. Кажуць, свінню вылічаць у Ахрэміхі, бо ў той дзень не выйшла на чарадоўку... Дваццатага лістапада, серада. Сатварылася гэтае апавяданне. А на золку памерла суседка, цетка Агата. Увесь час вельмі прасілася, каб дацягнуць да вясны...

Адзін за адным змяняюцца дні восеньскай ночы. Гэтак заўсёды будзе i заўсёды было.

...У халоднай сырой цемры раставалі абрысы дрэваў i зоркі. Ноч хавала ў сабе асветленыя вокны далёкіх будынкаў i самотны жывы цень. Нібы цень той быў часткай рухавага начнога цемрыва. Толькі азяблая трава выдавала ягоную прысутнасць, ягоны раздвоены след Ён то круціўся на месцы, то раптам кідаўся наперад, то заміраў. I ўсё ж няўхільна пасоўваўся паўз край густога хмызняку, не рызыкуючы выйсці на адкрытую зажвіраную пустку.

Адтуль жоўтым промнем свяціў пражэктар. Якраз у гэтыя хмызы, з якіх мог прыйсці той, каго тут зусім не жадалі бачыць.

I ен прыйшоў. Салодкі восеньскі сверб прыгнаў яга да новае калгаснае фермы, а страх да часу стрымліваў у цямрэчы. Толькі ж блякне страх, як блякне ўсялякае жаданне ці нежаданне ў непераможным парыве інстынкту, шарэе, як цяпер шарада на раніцу неба. I толькі павісквае ўсярэдзіне, як віскалі на аціхлай ад людзей ферме свінні.

Гэткі быў дзень восеньскай ночы. Нібы далекі напамінак пра непазбежнасць, якую часам вусцішна адчуваюць дзеці i зусім не адчуваюць старыя, бо чым бліжэйшая смерць, тым больш няўцямны яе надыход. I для мятліка, які пырхае ў агні, агонь нябачны, бо ўсё вакол агонь i агонія.

Дзік з'явіўся адтуль, скуль яго не маглі чакаць. Ён бег з боку пасёлка, па дарозе, цягнучы ззаду свой пляскаты цень, бег роўна i бязгучна. На якую хвіліну зашоргаў жвір пад ягоным важкім целам, i зноў стала ціха.

Даўней на месцы фермы стаяла гаспадарская сядзіба. Дзік прыходзіў сюды гэткай самай восеньскай ноччу i лепей за свойскіх ведаў тут усе забудовы i хады.

Зараз жа ен нервова сноўдаў каля вільготнага цаглянага мура, шукаючы якога праходу. Высокія жалезныя вароты былі зачыненыя, але пад імі заставалася ладная шчыліна. Сякач сунуўся ў яе рэзка i безаглядна. I засеў. Востры, паедзены ржою край вароціны балюча раздзіраў хіб. Палохала ўласная нямогласць, i дзік пачаў адчайна тузацца. Пажада ягоная ўжо блыталася з жахам, i было цяпер усе адно, куды ён вырве свай надрэзанае цела.

Усярэдзіне нібыта пачулі яго. На свінарніку ўсчынаўся страшэнны вэрхал. І калі дзік урэшце прашчаміўся, ферма проста выбухнула крыкамі й дурнымі спевамі патрывожаных свінняў.

Людзей у будынку не было. Між загародкамі праставаў слаба асветлены цэментовы праход. Сям-там стаялі настылыя лужыны. Усе гэта, невядомае, здзіўляла, але ўжо не палохала. І сякач супакоена пасунуўся наперад.

...Паволі сціхалі крыкі. На ферме таксама была ноч. У рудаватым паўзмроку i ў пары, што падымалася над загародкамі, у сонным падрохкванні тутэйшых насельнікаў — быў дзень восеньскай ночы.

Калі сякач пралез у загародку, там збіліся ў кучу i абаўрэла пазіралі на госця. Яны нібы выстаўлялі сваю безабароннасць, просячы спагады. Але ж часта тое, што робіцца, каб выклікаць шкадаванне, выклікае жорсткасць! I дзік адчуў у сабе гэтую даўнюю затоеную нянавісць да голых свінняў i злосна рохкнуў.

Навокал, у дзесятках вачэй, не было ані цікаўнасці, ані страху, ані пагрозы. Застыглым позіркам нейкай ідыёцкай весялосці яны разглядалі яго, старога, параненага секача ca збітымі капытамі ды зламаным іклом.

Ён ступіў наперад i прыпаў на калені. Падлога была крывая, схіленая так, каб жывелы маглі толькі трымацца на ей. Гэтак сам сабою прыбіраўся гной, i яны, нерухомыя, барзджэй нагульвалі вагу.

Нянавісць i прыкрасць ад падзення адлеглі, i яго апанаваў той самы салодкі сверб. Ля загародкі, па роўным, сякач шуснуў у кучу жывёлаў i, цесануўшы лычом у бок, адбіў адну свінню ад статка.

Вакол рохкалі, нібы гаварылі пра нешта. Але гэтак толькі здавалася, бо не гавораць, не маючы мовы, i не маюць мовы, не маючы патрэбы ў ей.

Адбітая свіння абышла яго i цяпер, цялепаючы вушамі, чакала, што будзе далей. Тым часам сякач убачыў гаспадара загародкі. Па схіле да яго ўзыходзіў друзлы брудны кныр. Падышоўшы, ен прыветна матлянуў галавой. На пысе ягонай быў такі самы выраз весялосці. Аднак сякач ужо напружыў ногі i падабраў цела, гатовы да бойкі. І калі кныр зноў матлянуў галавой і вясёла рохкнуў, сякач бліскавічна выцяў яго іклом па шыі. Кныр запішчэў i, спалохана адскочыўшы назад, не ўстояў на схіле ды проста апоўз у гной.

Ён коўзаўся ў цэментовым раўчуку, а з парванае шыі біла чырвоная юха. Дапяўшы, што гэта, мусіць, i ўсе, кныр жаласціва закрычаў, i разам з ім зноў крычала ўся ферма. Крык гэты спачатку аглушаў, потым патроху аддаляўся і, нарэшце, знік, як знікалі тая пустка i тыя хмызы, як адпускае небяспека i страх, як знікала некуды гэтая сырая восеньская ноч. Пахла сцюдзенай цвіллю. Дзік гнаў здабычу на паплавы.

...Яна не ўпарцілася, але бегла марудна, бо дагэтуль не бегала ніколі. Калматыя дрэвы атрасалі на яе рэшткі колішняга дажджу, асыпаўся пад ейнымі нагамі прыбярэжны пясок, раставала ў смузе бляклае ранішняе сонца. Усё гэта было невядомае, i не было чым гэта ўсвядоміць. А то поплеч, то крыху адстаўшы, шыбаваў сякач.

Наўкола высіліся магутныя дубы, i зямля была слізкая ад жалудоў. Дзік лётаў паміж дрэваў, гуляў са сваёю здабычай, удаваў спрыт i дзяціную бестурботнасць. Толькі ж убогі той, хто выдае сябе за маладзейшага, як убогі тэатр, дзе ацяжэлыя старцы граюць няўцямную для ix трагедыю Рамана ды Юлыгі.

Нічога не атрымлівалася ў старога секача. У сырасці дрэнна гаілася рана. I ўжо не так вясёла, як жаласціва пазірала на яго змучаная фермаўская свіння. Свінню трэба было вяртаць. Гэткі закон навязала адзінцу прырода. Яе трэба весці назад. Без шчэці яна спруцянее зімой.

...Гэтым разам на ферме ўжо не свяціў пражэктар, але там былі людзі. Дзік адчуваў іхнюю прысутнасць, чуў галасы, i таму гэтым разам далей за хмызы не пайшоў. Борздзенька патрапала да варотаў разбеганая на волі свіння. Нядобрым брэхам зайшоўся недзе сабака.

Сякач павярнуў у лес. Ён быў знямоглы i згаладнелы. Неяк раптам накацілася старасць і, відаць, назаўседы знік той салодкі сверб, што прыгнаў яго сюды. Гэта было незваротна, як пройдзены шлях, калі гэты шлях апошні, гэта значыць самы цяжкі i самы дзіўны, бо не прыводзіць ен нікуды.

Раптам дол трэснуў пад ім i абваліўся. Дзік толькі ціха рохкнуў i паспрабаваў агледзецца. Вакол была сырая i чорная цемра. Уверсе, у квадраце пасткі, зеўрала пустое неба.

Сякач ускочыў на ногі i адразу ж апаў. Hoгі былі перабітыя, з ранаў сачылася кроў.

Ён не крычаў у яміне, як колісь, калі яшчэ здолеў вырвацца ад людзей. Тады была сіла, а цяпер ён часта адчуваў стому i прадчуваў смерць. Гэта было як нудны холад усярэдзіне, i ніколі так, як цяпер, не хацелася жыць. Бо хоча той, хто не мае, прагне той, у каго адабралі. Крыўдна яму, адабранае засталося нябачным i неспазнаным.

Трэба было нечага чакаць: людзей, смерці альбо чаго-небудзь яшчэ, але не ратунку. Бо настаў момант, калі ўжо не бывае ратунку. Тады здраджвае самае святое, што жывіла цябе ад нараджэння...

Сякач апусціў галаву, заваліўся на бок i выпрастаўся. Навокал зрабілася i зусім чорна. Пахла падмоклай зямлёю.

Пройдзе час, уверсе з'явяцца людзі. Бяззубы дзядзька з выцвілымі вачыма i тоўстая кабеціна ў гумовым заплямленым хвартуху. Яны будуць радасна лаяцца па-свойму, i дзік зноў не зразумее іхняе мовы. Нарэшце яны будуць усе большымі глыткамі каўтаць астыглае чырвонае віно, густое-густое, як ягоная кроў. Ці гэта i будзе кроў, салодкая, як віно...

Аднак па яго не прыходзілі.

Пачынаўся яшчэ адзін дзень. I ніяк не наставала смерць.

А можа, гэтак цяпер i будзе? Заўседы... Будуць ісці i не будуць прыходзіць людзі, будзе наставаць i ніколі не настане смерць. Бо нішто не мае пачатку i не мае канца. Без канца гэтая восень, i без пачатку гэтая восеньская ноч.

1984

ТАМ

1.

Паступова, адна за адной, на снежным абшары ўзнікалі чорныя рысы. Яны лучыліся паміж сабой у квадраты, трохкутнікі, трапецыі. I чым бліжэй мы падыходзілі, тым выразнейшымі рабіліся фігуры. Гэта былі хаты. Адна, дзве, тры... Веска...

— Апошняя,— сказаў Герхард.

Мы крочылі па глыбокім нетрывалым снезе. Снег набіваўся ў боты. Боты важчэлі, хліпалі цёплай ад ног вадой.

Пад снегам быў лёд. Рака. Здавалася, што веска таксама, як i мы, на рацэ, i толькі на час спынілася ў сваім падарожжы.

Я ўзяў прыгаршчы снегу i абмыў твар.

Паказалася сляпое, непатрэбнае сонца.

Ззаду паўз бераг валюхаўся наш зялёны грузавік. Гюнтар не рызыкнуў пераганяць машыну па ледзе.

Веска была на беразе. Каля першае хаты мы адчулі цвёрдую, прамерзлую зямлю пад нагамі.

Герхард піхнуў весніцы, паказаў мне рукою на хату i павёў астатніх далей па вясковай вуліцы.

Я ступіў у сенцы i ўдыхнуў гарачага задушнага паветра.

У святліцы на печы, на лавах, проста на падлозе сядзелі людзі.

— Тут уся веска,— сказаў чалавек у кажусе з белай наручнай павязкай.

— Добра,— я згадаў, што толькі сёння кажу гэтае слова ўжо з дзесяты раз.— Пачынай.

Ён згодна хільнуўся i выйшаў з хаты.

Дзеля пэўнасці я яшчэ раз паўтарыў «добра» i рушыў за ім.

Некаторыя хаты ўжо ахапіў сыты жаўтлявы дым. Было па-ранейшаму зацішна.

Паліцай абышоў хату i цяпер булькаў з каністры на ганак. Ён ашчэрыўся, неяк спрытна падсунуўся да мяне i праз гнілыя зубы крыкнуў:

— Пардон... ix... Батракоў.

— Добра,— сказаў я.— Хутчэй.

На падворку з'явіўся Герхард. Ён гучна паўтарыў: «Хутчэй».

Паліцай замітусіўся i зноў крыкнуў, цяпер ужо Герхарду:

— Мая фамілія Батракоў.

— Добра,— сказаў Герхард.— Ідзі, яшчэ раз палічы людзей.

Паліцай кінуўся ў хату.

Тым часам я зачыніў дзверы, паставіў падпор i адышоў на некалькі крокаў. З забітых вокнаў пачулася чалавечае выццё. Герхард шпурнуў запалку, i хата ўмэнт загарэлася.

...Мы рушылі далей па снежным цаліку. Наперадзе над даляглядам навісаў густы туман. Здавалася, неба сышло на зямлю, бо ўсё — i ўнізе, i ўверсе — было аднолькавага светла-шэрага колеру.

На якую хвіліну самотны крык сарваў цішыню.

— Мусіць, гэта той паліцыянт,— заўважыў я.

— Мусіць, так,— азваўся стомленым голасам Герхард.

Ужо зусім блізка з левага боку чакаў наш зялёны грузавік. Гюнтар пазіраў на нас з кабіны.

Крыху далей, справа, у смузе праглядвалася купка салдатаў. Яны сышліся да сухога лазняку i цяпер грэліся каля вогнішча. Гэта была наша каманда. Хударлявы Ганс размахваў рукамі. Ён заўсёды нечым забаўляў астатніх.

Герхард адчыніў дзверцы i сеў у кабіну.

— Скажы ім, што праз тры хвіліны выязджаем. На сення ўсе.

Я ступіў на глыбокі нечапаны снег. Здавалася, што нічога не адбываецца на гэтай зямлі, што, акрамя нас, тут нішто не рухаецца, не гаворыць. Вакол была толькі ціша i змярцвенне.

Пад нябеснай шэранню гублялася белае зімовае сонца...

2.

Што гэта было перада мной? Сутонне. Цемныя шыбіны. Акно? Вялікі аснежаны двор... I сцены будынкаў. I нават грукатлівыя перабоі далёкага цягніка.

Усе гэта мроілася за цёмным шклом, але ўсяго гэтага там не было. Я хацеў, намагаўся нешта ўспомніць, i яно ўспаміналася, але не маё. Там, за шклом, стаялі кнігі.

Як счэпленыя вагоны хуткіх экспрэсаў, беглі адзін за адным тамы класікаў. У імклівым руху ix адчуваўся спакой. Тамы сучаснікаў стракацелі, свяціліся прыхаванаю пыхай: «Бяры, разгарні нас. Мы ўсе з дэдыкацыямі!» Побач з ненатуральна тоўстай, шмат разоў падклейванай руінай, назву якой немагчыма было разабраць, суседзіў сілком запіхнуты ў паліцу патрапаны часопіс з алоўкавым надпісам на зрэзе: «Там».

Там, за кнігамі, я ўжо бачыў слаба асветлены пакой. Чалавек за часопісным столікам перабіраў аркушы машынапісу. Прыглушаныя галасы. Я ледзьве разбіраў словы...

— Мне, малады чалавек, не выпадае рэцэнзаваць вас. Надта ж розныя ў нас уяўленні. I падыходы. Таму i падтрымаць вас я не змагу. Не стану. Бо, як на маю думку, дык тут у вас не пра вайну, якую мне давялося зведаць асабіста. I, дарэчы, не апавяданне, як вы прыдумалі падпісаць. Усе гэта неяк штучна... Дый не паверыў я вам.

Ён гаварыў зусім прыязна, крыху пакутуючы ці, можа, іранізуючы.

А я ўжо кудысьці адыходзіў, знікаў з гэтага мроіва. I голас мой прагучаў таксама аднекуль з-за сцяны, глуха:

— Што ж...

— Вы, спадзяюся, не з разлікам, a ў нейкім сваім шчырым парыванні пісалі гэта? — ен паказаў на машынапіс.— Толькі навошта? Вайна...

— Пішуць пра тое, ціто найбольш хвалюе...

—...перад усім пра тое, што добра ведаюць. А вы? А вам з выгляду няма i дваццаці. Напэўна, i бацька ваш у вайну яшчэ падшпаркам бегаў. Адкуль вы можаце яе ведаць? З кніг ды з кіно? Але расхожыя сітуацыі, розныя штатныя дэталі — гэта яшчэ не веданне вайны.

/«Парадокс: я, ваенны пісьменнік, упэўнены ў тым, што ніхто лепш за ветэрана пра вайну не напіша, спадзяюся, аднак, што тэма i справа мая не спыняцца i пасля мяне, але не магу пажадаць гэтаму маладзёну ці ягонаму раўналетку: вось, маўляў, вам бы там пабываць! Там, у падпаленай хаце, адкуль не вярталіся. Ніхто не вярнуўся. Толькі гэтыя герхарды, понтары, гансы. Ды той, хто напісаў пра ix, хто ix сёння прыдумаў. Дзіўны хаўрус! Пацукі!.. Я толькі магу пажадаць ім маёй смерці. Тады, маўляў, як хочаце... Як жа блізка, аказваецца, шчырая заклапочанасць лёсам наступнікаў i гэтае «пасля нас хоць трава...»/

Ён быў высока, вышэй за мяне, дзесьці на сваіх аблоках. На аблоках са сваіх твораў, прэмій, званняў... Такія, мусіць, калі й падаюць, дык падаюць там, наверсе. Ён упадзе, а мы ўсё адно будзем бачыць толькі ягонае воблака — з ім цi без яго... Такі не дасць пераконваць сябе. Але каму я яшчэ выкажуся, калі яшчэ прыкладуся да гэткай лінаркі, калі яшчэ сыдуся з такім i, можа быць, сцверджу сябе, вырвуся з мроіва i атрымаю яснасць? Хоць начну.

— Вядома, з кніг ды з кіно, з пераказаў. Толькі цяпер усе мы такія, з кніг ды з кіно, з расхожых фрагментаў. Але мы пішам. Бо што ні кажыце, а вайну мы ведаем. Можа, зусім па-свойму, але не скажона. Так шмат было кантрольных званкоў, што ніяк не зваліш на сапсаваны тэлефон.

А ён разглядаў свае рукі, тэпці, мэблю ў пакоі. I голас ягоны далятаў ужо сапраўды не з-за сцяны, а аднекуль зверху.

/«Цяпер ён пачне пра актуальную ядзерную пагрозу, пра парваныя родавыя карані. Ягоны дзед загінуў дзе-небудзь у Ростаку, у апошні дзень вайны. Напэўна, яму патрэбная парада... Каб жа я мог ведаць, што яму трэба. Каб я ведаў, як яно ўсё робіцца i што будзе заўтра. Не скажаш жа яму, што сам вечна вагаешея. Тут спраўджанае выйсце — ментарскі тон. Кажы абы не пра тое, што думаеш, i яны самі складуцца: парады, высновы. Аж самому дзіўна стане»./

— Хто гэта «мы», пакаленне? Але ж i шмат вы на сябе бераце! — ён, здаецца, крыху разнерваваўся ці, можа, развесяліўся.— Як жа вы сабе гэта ўяўляеце, вайну? Ну, хоць бы скуль, па-вашаму, яна бярэцца?

Пісьменнік устаў, i мне здалося, што на далёкай станцыі нехта рэзка тузануў рынду. Мяне ўсё адно як панесла:

— А гэта ад безвыходнасці. Ад безнадзейнасці. Гэта яшчэ Эклезіяст казаў, што няма нічога новага пад сонцам. I ягоныя словы спраўдзіліся. Да трыццаць трэцяга года людзі сапраўды ўсяго зведалі і паспрабавалі. Усё практычна, ці тэарэтычна, ці гіпатэтычна вынайшлі. Нічога новага не свяціла. Гэтаксама адбываецца з чалавекам, калі ён трапляе ў стан поўнае бесперспектыўнасці i бачыць адзінае для сябе выйсце ў самагубстве. Вядома, усярэдзіне ў такога чалавека заўсёды кволіцца нейкі сумлеў. Можа быць, нават нейкая надзея. Тое самае i з цэлым людствам. У апошнюю вайну тым сумлевам для яго стаў аптымізм вашага пакалення. У маштабах свету гэты рэвалюдыйны аптымізм i перамог безвыходнасць. Дый безвыходнасць не мела тады дастатковага арсеналу знішчэння.

Я пачынаў ужо барабаніць, як на іспыце, абы толькі ўкласціся ў адведзены ягонай паблажлівасцю рэгламент. З прыкрасцю я слухаў уласны голас, які ішоў з-за сцяны, не могучы ані выправіць, ані нават прыпыніць яго...

— Нарэшце сёння мізарнее i той сумлеў самагубцы. Бо вы не ўмееце ў поўнай меры перадаць нам свайго аптымізму i свайго ваеннага вопыту. З іншага боку, цяпер ужо больш чым дастаткова бомбаў.

Я памкнуўся быў запярэчыць. Пра маршы міру, пра тое, што бомба была ўжо ў сорак пятым,— але голас мой, падобны цяпер да вуркатання, не прайшоў праз сцяну i зліўся з мерным тахканнем далекага цягніка.

/«Мяне непрыемна крануў гэты «наш» даваенны аптымізм. Можа таму, што кожнае маладое пакаленне схільнае ўсё вымяраць сабою як ідэалам, а значыцца, i пра аптымізм гэты яны не могуць казаць без іроніі. Праўда, я не думаю, што быў тады большы аптыміст, чым яны зараз. I ўсё адно непрыемна»./

Атрымалася невялікая пярэрва. Пісьменнік, здаецца, нават абурыўся трохі:

— Аднак тэорыя! Ды ў вас рукі ў сопаце. Вы мажацеся!.. Нічога новага! Падумайце лепш, што нічога ў свеце не паўтараецца, нішто не аднолькавае, гэта значыць новае. Кожнага разу новае.

— Толькі без адкрыццяў, без знаходак. Так, адна драбяза.— Цяпер я адчуў, што ўжо не толькі голас, але й думкі мае за сцяной.— I вы хочаце, каб мы гэтым жылі? Расшчапілі яшчэ на што-небудзь якія-небудзь пратонні i чакалі, як здзяйснення ўсіх мар, прыходу чарговае вясны?..

— Дык вы ж пішаце. Вось вам — творчасць: кнігі, музыка, фарбы... Шукайце.

Пісьменнік канчаткова забраўся на свой парнас i цяпер кідаўся адтуль яблыкамі. Чамусьці менавіта яблыкам.

— Кнігі ўсе напісаны, падлічаны ўсе сюжэты. Вы гэта ведаеце лепш за мяне. Нам застаецца толькі мяняць месцамі вашыя словы. Музыка з грукатам правалілася ў электроніку. Джаконда, яна стала белым квадратам на чорным фоне. Усе.

— Ну, тады бярыце спадчыну, жывіцеся ею, у ей шукайце новае.— Падобна, што ен ужо проста таргаваўся. Каб адчапіцца, ці што? Як на рынку: купляйце гурочкі. Не хочаце? Тады, калі ласка, дулі. Не? Ага, вось бярыце спадчыну.

— Прапануеце ўсе жыцце хадзіць у абносках?

— А што вы скажаце наконт моцных пачуццяў: каханне, нянавісць, прыгожае, агіднае?

— Гэтага хапае. Толькі ўсё яно ў кнігах ды ў кіно. У тэлевізары, ад якога боязна адвярнуцца...

Ён маўчаў, а я стаяў захоплены i напалоханы лагічнасцю сваіх высноваў. Я ніяк не хацеў згаджацца з тым маім голасам, які гучаў з-за сцяны. Бо той голас ставіў проста ў тупік. I тады я штомоцы крыкнуў:

— Дык што ж выйсце?

/«Такая ўжо няўдзячная гэта справа — разважаць пра лес сусвету... Здольны ен ці не, але пісьменнікам яму не стаць. Гэта я адразу зразумеў, прачытаўшы ягоны абразок... A калі б не зразумеў, я параіў бы яму не чапаць гэтага. Няхай яно будзе ў падтэксце. Там павінна быць тое, што цябе хвалюе. А тут, зверху,— тое, што ты добра ведаеш. I не наадварот. Ну, вось i чаканая выснова. Як заўсёды прапісная i цалкам слушная. Аднак...»/

— Вы, бачу, заблыталіся, таварыш Эклезіяст. А выйсце, між іншым, у тым, каб не шукаць выйсця для ўсіх. Па-першае, усе — гэта тое самае, што й ніхто. Па-другое, я думаю, не кожны мае патрэбу ў вашым выйсці. Магчыма, не час для праметэяў... Шукайце свае. I, можа быць, іншым дапамагайце знаходзіць. Кожнаму — свае. Новае — у сабе...

Ён яшчэ нешта казаў, але словы ягоныя паволі рабіліся неразборлівыя, да таго ж хутка цямнела ў тым загадкавым пакоі. A калі ўсе канчаткова знікла i сціхла, я зразумеў, што па-ранейшаму стаю каля кніжнае паліцы i намагаюся прачытаць назву на карэньчыку ненатуральна тоўстай паклеенай кнігі. Я, напэўна, задумаўся, бо цяпер назва чыталася вельмі легка: «У святле неабвержных фактаў». Што ж, мякка кажучы, не без прэтэнзіі. Але, шаноўны,— сказаў бы я цяпер невядомаму аўтару,— не бывае неабвержных фактаў. Як i «абвержных» — не бывае. Бо самі па сабе факты ані на што не прэтэндуюць...

3.

Сэрца чагосьці сарвалася. Я хадзіў па лесе. Унукі недзе побач бегалі. А я грыбы збіраў... Не, гэта ж зімою. Вунь як з рота пара валіць. Якія тут грыбы...

Успамінаў я сваю маладосць, свае першыя крокі. Toe апавяданне нешта згадалася. «Там»! I як жа бэсціў мяне прызнаны парнаснік!

Не, не памятаю. Хацеў прыгадаць i вось — забыўся. Ці, можа, не свае што ўспомніў. Сэрца сарвалася. Нейкая слабасць нацекла ў калені. Ногі падламіліся. I я паваліўся. Проста на снег. Пад камель старога дуба.

Паволі нямела ўсярэдзіне. I нешта думка прычапілася, што больш не ўстану.

Гэх, як ен мяне бэсціў! Ну i слушна. Чаго гэта смаркач узяўся пісаць пра вайну? Ен у гэтым, мабыць, цынізм убачыў. Маўляў, я гарэў, а ты — не. Мне папраўдзе баліць, а ты сабе свой боль прыдумаў... Сваімі халоднымі мазгамі.

Не сказаў я яму тады, што мне ўжо дваццаць тры i што служыў. Нават ваяваў трохі. Але навошта цяпер пра гэта ўспамінаць? Даўно няма таго пісьменніка. А можа, i не было? Можа, i праўда, штось не свае я ўспомніў?..

Снег вакол белы-белы. Усе адно як мая сівая галава...

Зіма, зіма якая!

Чаму гэта жыццё лічаць толькі летамі? Можна было б i зімамі. Зрэшты, i лічаць жа жыццё, а не сон, не смерць... Зіма вельмі падобная да магільнага сну. Асабліва калі яна апошняя. Летаў шмат, a зіма толькі адна...

— Апошняя,— прашаптаў я i прыплюшчыў павекі.

Маё жыцце...Няхай нічога асаблівага не зроблена, a паміраць не хочацца. Дзе ж тыя хлопчыкі мае падзеліся? Вось спахопяцца, а дзеда няма.

Не, паміраць не хочацца. Можа, таму й не хочацца, што нічога не зроблена?

A ўсё ж добра ен мяне бэсціў. Кажа, шукай, новае шукай, у сабе. Пэўне ж, не аднаму мне ен гэта казаў. Бо тады ўсе кінуліся шукаць. I калі кожны зазірнуў у сябе ды знайшоў сябе, тады выявілася, што й без вайны есць безліч усялякіх важных спраў.

I я таксама не зацыкліўся, шукаў. Ды так на паўдарозе мяне старасць i спыніла. Толькі й даўмеўся, што нешта трэба такое, каб адначасова i вечнае, i новае. А што? Не ведаю...

Мяккая зімовая дрымота ахоплівала мяне, сплятала ў галаве нечаканыя думкі, якія цяпер здаваліся прарочымі, ратунковымі.

Вадома, кожны раней ці пазней сустрэне смерць. Тут усе пастаўленыя да аднаго муру. Усе роўныя ў правах, магчымасцях, нават у абавязках. Роўныя, але розныя. Калі ты паверыў у безнадзейнасць, дык нічога, апроч гэтага самага мура, i не ўбачыш. Калі табе вельмі хочацца жыць — убачыш вакно. I самы пасрэдны краявід з гэтага вакна здасца табе самым родным i дарагім. Нарэшце, калі ты конча пастанавіў жыць — убачыш дзверы...

Во якія дзівосы! А спачатку быў толькі мур.

Трэба распавесці пра гэта. Я найду. Гэта ж выйсце. Не для тых, вядома, каго зваліць старасць, а для тых, хто валіць сябе сам. Пайду...

Я сілком расплюшчыў павекі i ўбачыў дрэва. Вялізны зімовы дуб падымаўся нада мною ў аблокі, несучы да ix воблака сваей кроны. Па ўсім целе дрэва-волата струменілі сокі, яны напаўнялі карані-жылы, якія прагна ўпіліся ў мерзлую зямлю. Там, пад яе халоднай карою, цяклі жывыя рэкі, i недзе пад імі свяціла нязгаснае, непаўторнае сонца.

Дуб загайдаў галінамі, спуджана хільнуўся кронаю ўбок. Гэтак спуджана косіць вокам конь, які вязе мерцвяка.

1984

НЕМАЧ

Спачатку я думаў пра жанчын... Я часта думаю пра ix на вуліцы. A калі апынаюся з імі ў адным ложку, мне нясцерпна хочацца пісаць! Я, далібог, здатны на нешта геніяльнае. Асабліва ў тую хвіліну, калі ніяк немагчыма адлучыцца да стала.

Потым я заўсёды дакараю сябе. Бо потым у мяне нічога не атрымліваецца. Я зноў іду па вуліцы i думаю пра жанчын. Я думаю, што ў тую хвілю, калі не здолеў пісаць, жанчына была падобная да вялікае рыбіны. Мне ўяўляецца акула ці, у лепшым выпадку, нэрпа... Праўда, нэрпа не рыба, але не ў гэтым рэч. Я думаю, што той, хто прыдумаў русалак, прымаляваў да хваста другую палову ад лішняе велікадушнасці. А той, хто параўноўвае жанчын з рознымі пухнатымі, ласкавымі навобмацак істотамі: коткамі, зайцамі, вавёркамі,— вялікі прымітыў. Асабіста я, калі жанчына пачынае хваляваць мяне, не знаходжу для яе лепшага слова, чым жанчына. I ўсё. Гэта як спакуса. Пасля таго — рыбіна. А перад тым яны ўяўляюцца мне птушкамі. Сініца, дзятліца, кура... Яны не хвалююць мяне. I ў гэтым — пуставатае, але, відаць, нармалёвае жыццё, калі цябе, адурэлага, не кідае то ў вар, то ў лёд...

Такім чынам, я думаў пра жанчын, Мяне цешыла тое, што думаю шчырую праўду i не хлушу сам сабе. Я нават супакоіўся, забыўся на свае сапсаванае натхненне i крочыў досыць упэўнена, хоць без мэты. Аж пакуль не пабачыў яе. Яна ішла насустрач i так паглядзела на мяне, што я адразу звярнуў у нейкую браму. Каб непрыкметна паглядзець ей услед.

Не скажу, што я разбіраюся ў паставах. А як пачну разважаць, дык страчваю цікавасць. Яшчэ раней, чым тая пастава сыдзе ў натоўп. Я ж толькі i прашапчу: «Нішто...» Не надта каб пажадліва. Прашапчу i агледжуся.

...Гэтым разам вакол былі могілкі. Знаёмыя, я памятаў ix яшчэ з дзяцінства. Між задымленых i людных гарадскіх вуліц яны былі бліжнім ад дому гаем. I дзед прыводзіў мяне сюды на шпацыр, у чыстае хваёвае паветра.

Уваходзячы, мы спыняліся каля гэтага каменнага анёлка на высокім пастаменце. I я разглядаў пухкі дзіцячы твар, на якім дажджы i пыл намалявалі брудныя пісягі. Адное крылца абсыпалася, i замест яго з плечука тырчала ржавая арматурына. Я пытаўся ў дзеда: ці не таму анёлак плача, што яму баліць крылца? А дзед адказваў, што помнікам не баліць. Але я адчуваў, што дзед i сам не надта верыць у свае тлумачэнні.

— Гэта наш род, наша памяць,— паказваў дзед на доўгія шэрагі аснежаных узгоркаў, з якіх вытыркаліся помнікі.

Ён спыняўся каля мармуровых плітаў i нават у мароз доўга стаяў з непакрытаю галавою.

— Чаму ты так доўга стаіш? — пытаўся я.

А дзед адразу ішоў далей, зноў паўтараючы: «Гэта наша памяць, нашы пісьменнікі».

Мой дзед i сам быў пісьменнікам, аўтарам прыжыццёвага шасцітомніка. Пасля яго, здаецца, не перавыдавалі. Я спрабаваў чытаць некаторыя ягоныя раманы — «Муравейніцу» i яшчэ нешта. Яны не асабліва мяне ўразілі.

— Калі ты вырасцеш,— казаў мне дзед,— ты таксама будзеш пісаць кнігі. A калі памрэш, праз трыста гадоў, таксама зоймеш сваё месца тут. Як твае продкі. Тут увесь наш род, наша радзіма.

— I я таксама буду падпісвацца «Жнівень»?

— Не,— усміхаўся дзед.— Ты знойдзеш сабе іншы псеўдонім. Напрыклад, Снежань ці Верасень. Тое, чаго яшчэ не было.

— А «Верасень» ужо быў,— пярэчыў я.— Ёсць такі таматны сок.

— Ну, тады Снежань,— сканчаў размову дзед.— Снежань яшчэ не заняты.

Мы йшлі праз могілкі, i дзед заўседы апавядаў мне, хто тут ляжыць. Але я не слухаў яго i амаль нічога не запамінаў. Я ўжо тады разважаў пра жанчын. Часам мне здаецца, што я думаю пра ix ад нараджэння. А тады мне вельмі падабалася жоўтая скульптура нейкай багіні ў зусім празрыстай сукенцы. Я нават не верыў, што яна каменная. Пазней яна некуды знікла, i я стаў думаць толькі пра жывых жанчын.

— Гэта наша гісторыя,— пачынаў дзед сваю экскурсію каля брамы.— Гэтым магілам сотні гадоў. Па іменах на плітах мы прасочваем мінуўшчыну нашае Бацькаўшчыны...

— А гэта — пачатак нашага стагоддзя,— казаў ен, калі мы набліжаліся да капліцы ўсярэдзіне кладоў. I зноў называў розныя прозвішчы.

Мы праходзілі пад высокімі хвоямі паўз магілы дзедавых сяброў i набліжаліся да задняе агароджы. Тут яшчэ заставалася пустое, вольнае месца, дзе сям-там прухнела ўсялякае пахавальнае смецце.

— Дзеду,— пытаўся я,— а гэта нашая будучыня?

Але дзед не любіў гэтага пытання i ніколі не адказваў на яго. Толькі ў апошні раз, перад тым, як зусім злег, ен сказаў мне:

— Не дуры. Будучыня — гэта ты.

А мне тады падалося, што ен зноў не зусім шчыры...

Дзеда хавалі на той самай пустцы. Сабралася шмат пісьменнікаў. Спачатку мы стаялі разам з мамай, а пасля яе запрасілі людзі з аргкамітэту. А я апынуўся сярод музыкаў i міжволі слухаў іхнюю гаману.

— Все-таки отвыкаем мы от этой музыки,— казаў скрыпач. Ён стаяў спінаю да мяне і, здавалася, проста разважаў уголас.— Еще совсем недавно где только не услышишь: и в парке, и на сцене, и по радио. А теперь... Знаете, когда где-то вдруг заиграет духовой оркестр, все равно что, пусть бодрый марш или вальс,— меня каждый раз подташнивает. Будто где-то хоронят человека.

— Значит, по-вашему, место духового оркестра сейчас только на кладбище? — спытаў бубнар, не гледзячы ў бок скрыпача.— Может быть... Но тогда что тут делаете вы, со скрипкой?

— Он решил, что раз уж нам суждено вымирать, то надо поскорее выжить нас из последней цитадели! — пасміхнуўся трубач і, нібы шукаючы згоды, паглядзеў на мяне.

— Ерунда... Между прочим, покойник в завещании просил именно скрипку. Я даже слышал, что он сам был то ли поэтом, то ли композитором. Правда, из местных,— сказаў скрыпач.— Так что согласитесь, у меня было больше шансов играть на сегодняшних похоронах. Хоть я и пришел сюда впервые.

— А мы часто,— сказаў трубач.— Тут, кстати, только писателей и хоронят. Поэтому и к нам то лирника, то жалейку, то какого-нибудь цимбалиста приставят. Один раз даже пианист был. Но мы привыкли. Шопен-то один. Главное, чтобы вы партию знали.

— Партию? Си-до-си-ля-соль-фа-диез, «Воспоминание о герое», знаю... Правда, какой там герой?!

— Да,— згадзіўся бубнар.— Но людей много.

— Покойнику повезло,— растлумачыў трубач.— Не каждому так хорошо организуют.

Тым часам труну ўстанавілі каля ямы. Пайшоў снег, i века не здымалі. Наперад выйшла некалькі мужчын. Яны пракерхваліся, азіраліся па баках, рыхтаваліся прамаўляць.

— Не надоедает вам такая работа? — спытаўся скрыпач.

— Кто его знает,— адказаў бубнар.— Мне даже нравится этот парк, гармония деревьев и памятников. Идешь по аллее и чувствуешь, что вокруг какая-то таинственная история, культура. Все это ушло, вымерло, и мы ничего этого не знаем. Люди, которые лежат здесь, забрали все с собой...

Я глядзеў, як сняжынкі асядаюць на ягонае турэцкае бухала, i чакаў, што будзе, калі ен ударыць калатушкай.

А каля труны ўжо выступаў першы прамоўца. Трубным барытонам ен казаў, што смерць Жніўня зусім не павінна азначаць, што прыйшоў канец лета, маўляў, Жнівень не кане ў Лету. Пасля каламбуру разок пляснулі ў ладкі. Сталі выступаць іншыя. Мажны двухметровы мужчына падзяліўся ўспамінамі пра дзеда, пра тое, як «харошы друг» любіў збіраць грыбы на пісьменніцкіх дачах, а барадаты невялікі чалавечак прачытаў мудрагелісты верш пра тое, што нябожчык не адмаўляўся ад кампаніі. Пасля дзеда закапалі.

Згадваю, што ў тую хвіліну мне страшэнна не схацелася быць пісьменнікам. Праўда, я ўжо друкаваў вершы ў піянерскай газеце. Адступаць не было куды. I ўсе ж да сёння сядзіць ува мне тая даўняя нехаць. Мае кніжкі ляжаць у кнігарнях, маўчаць крытыкі, чытачы не чытаюць. Дзеля каго пішу? Ужо ж не для сябе самога...

Згадваючы, я набліжаўся да задняе агароджы могілак, туды, дзе ляжаў дзед. Там, на лаўцы каля магілы, нехта сядзеў. Я падышоў бліжэй i схаваўся за дрэва.

Сярод снежных гурбаў незнаёмец у цемным пільчаку i белай панаме піў з рыльца віно. Пустыя пляшкі ён складаў перад сабою, на магіле дзеда. Часам незнаёмец адрываўся ад піцця і, звяртаючыся да мармуровага помніка, давіўся словамі. Нібы закусваў імі.

— Па-німа-ю... Ты ca мной ни хощ-щ-щишь... Ты нащ-щ-щальства... А ты пе-е-ей... Ты срабощ-щ-щим класам ни хощ-щ-щишь... Та-да я са...

Ён дапіў пляшку, выпусціў яе з рук, асеў на калені і, збіраючы з магілы снег, стаў прыгаршчамі запіхваць яго сабе ў рот.

Я пазіраў на незнаёмца нібы зачараваны. Гідзіўся й цешыўся адначасова.

Абапёршыся на агародку, ён устаў, але не змог знайсці веснічкі. Таму памкнуўся быў пералезці. Аказалася завысока. Хацеў прасунуцца паміж прутамі i не пралазіў. Урэшце ён зваліўся на магілу i замер.

Я падышоў да ягонага распластанага цела i штурхануў чаравікам у бок. П'яны толькі невыразна мацюкнуўся. Тады мне давялося паставіць яго на ногі i цягнуць пад руку назад, да брамы. Чамусьці гэта я рабіў вельмі ахвотна. Чамусьці ўсяго мяне напаўняла нейкае вясёлае шаленства.

— Па-нима-ю... Ты нащ-щальства... — вёрз п'яны, засляпіўшы вочы i ледзь перабіраючы нагамі. Не раз ён падаў, я падымаў яго, i гэтак дабраліся мы да брамы.

...На вуліцы я зноў убачыў яе. Гэтым разам яна спынілася i сказала:

— У нас з табой глыбокія вочы.

— Значыць, гарачыя вусны,— прамовіў я нарыхтаваны адказ. П'янога начало ванітаваць.

— Шкада, што вас двое,— хмыкнула яна,— а са мною няма сяброўкі.— I пайшла.

Я непрыхавана глядзеў ей услед i быў гатовы прысягнуць, што ў яе першакласная пастава. Млява соўгаючы хвастом, яна знікала між водарасцяў-праходжых. А мне нясцерпна захацелася пісаць. I не было як адлучыцца да стала. Толькі вусны самі нашэптвалі нешта.

Можа, й добра, што надарыўся гэты п'янтос. Добра, што яна пайшла. Добра, што мяне не чытаюць. Добра, калі ты нікому не патрэбны.

1987

ЭСКІЗ

— Гады ў рады, чалавеча. Я тут каля цябе прысяду. Ажно ўпрэў трохі, хоць такі мароз. На вуліцы вецер кусаецца, а тут у вас ціха. Мірна. То ж мы з табой паседзімо — пагаворым. Хто ж нас асудзіць... Вып'ем, вядома. Па кропельцы. Ага. Дзе цяпер выпіць можна? Адно на могілках. Так бы мовіць, загналі п'янства ў труну. То i патрактуемся. Дармо, што чарачкі няма. Яно i так...

А ты не зважай, чалавеча. Я тут не новік. Не першы год. Гэта ты, бачу, леташні. Ім-мануіл Е-фі-мовіч... Чакай, снег разграбу... Бор-сук. Ці Барсук? Ну, а я, значыцца, Мікода. Рабочым у суседняй краме. Вунь у «Трыкатажы». Штодня якія-небудзь міма праходзяць i ўсё перакручваюць: то двакатаж, то разкатаж. I смяюцца. Колькі ўжо можна з гэтага смяяцца?

Ну, вось i пазнаёміліся. За тое па каўточку.

Шмат з кім я тут перазнаёміўся. Самы стары — граф нейкі, ля ўвахода, з трынаццатага году ляжыць. У склепе. Я там, калі дождж... Тут больш генералы ляжаць, начальства ўсялякае. Каб без чыноў — не стракаў. Myci, простых тут i не хавалі ніколі. Але прыходзіць розны народ. Вып'юць, закусяць i далей, па сваіх справах. Утульна, зацішна.

А ты, мусі, таксама якое начальства. Гэткага табе помніка паставілі. Пакуль жывы быў, дык не сустрэліся б. Мяне б да цябе не пусцілі, а ты да мяне i сам не пайшоў бы. А зара во, гаворым...

Зноў старая Язэпа сунецца! Ну, што ты зробіш. Адкуль яна толькі ўсе бачыць? Во, нюх! Зара стане колам, над душою. То дап'ю...

— На, на табе пляшку i йдзі, ідзі адсюль. Што пазіраеш?

— А другую не дасі?

— О натура! Няма другой!

— А вунь, пад грудзямі.

— То што? Якая твая справа. Дай спакойна выпіць, тады прыходзь.

— Дык я тут пачакаю.

— Адыдзіся!

Мікода ўскочыў з лавачкі, не ведаючы, што зараз учыніць. А старая Яззпа адсунулася да суседняе агароджы i ўгнулася, бы нешта шукаючы.

— Гэтак i стой там,— сказаў Мікода.— Не міліцыя, дык гэтая. Усё адно над душой стаіць.

Ён скалупнуў зубамі капронавы корак i прыпаў да рыльца. За якую паўхвіліну віно, боўкаючы, перацекла ў горла. Тады Мікода кінуў цераз сябе пустую пляшку i прашыпеў:

— Ссука!

Старая хуценька торкнула начынне ў кайстрачку, выпрасталася i пратрымцела:

— Чаго лаешся, абібок? Думаеш, я не ведаю? Я нікуды не пайду. Думаеш, я не ведаю, што ў цябе трэцяя?

— Хлусіш, баба.

— А то не бачыла, як у гастраноме браў.

— То не сабе.

— Каму ж? «Не сабе»!..

— То... — запнуўся Мікода, хаваючы твар у рукі... — Знікні, я тут з міністрам гавару!

— Аняго! Скажы шчэ: з панам Богам. Ca мной ты гаворыш, абібок.

— З Богам! — раптам зароў Мікода, устаючы ча хісткія ногі.— З панам Богам! Сыдзі...

— Зараз цябе міліцыя сыдзе.

Млявымі рукамі Мікода выцягнуў з кашулі астатнюю пляшку, гайдануўся i стаў здзіраць корак. Старая Язэпа нецярпліва чакала начынне.

— Вось так,— сказаў Мікода, сядаючы i ўжо каўтаючы слёзы.— Пачынаецца як добра, а тады выпаўзе мурло гэтае. Пляшкі ёй! A ў мяне дых баліць...

Язэпа сцярожка адступілася ад магілы.

— Ты не задзірайся. Пі хутчэй, i ўсё.

Няроўнай рукою Мікода ледзьве патрапіў рыльцам у рот. Каўтануў раз i зморшчыўся, скруціўся.

— З Богам я пагавару... — шаптаў ён.

— Куды, каб хоць па-людску ўмеў. А то ж «Бог» не пойме,— уздыхнула Язэпа, бачачы, што давядзецца пачакаць.

— Не пойме? — утаропіўся Мікода ў здымак Борсука.— Як не па-людску? Што ты вярзеш... «Не палюдску»! Слушна. Па-боску!

— От... — палагаднела Язэпа.— З ім трэба як у цілявізары. А ты па-хамску.

— Я па-хамску? — соўгаў Мікода сухім шурпатым языком.— Я як ты!

— Што я? — здзівілася старая.— Я з Богам моўчкі размаўляю. А з начальствам мне не трэба. А гэты ніякі не Бог. Гэты начальства.

— Значыцца, начальства не пойме? X[...]е, значыцца, твае начальства.

— Як i тваё.

— У мяне адно начальства — міліцыя. Міліцыя ўсё пойме.

— А чаго марудзіш? — перавяла Язэпа размову да пляшкі.

— А ты не паганяй. Я, можа, сюды да высокага начальства прыйшоў. Хай скажа, чаму ён не пойме.

— Таму што ты хам!

— Які хам? У нас усе роўныя. Мяне матка наўчыла.

— A піць цябе хто наўчыў?

— Піць сам. Тут навука не складаная.

— То ж бачу, самавук. Паўгадзіны пляшку не адолее.

— Не паганяй! У мяне гонар есць! Адкажы, чаму не пойме?

— Во прыклеіўся! Нетутэйшы ен.

— Брэшаш.

— Нетутэйшы, казалі, ca сталавераў.

— Якой халеры нетутэйшы ў нас начальства?

— Цябе не спыталі.

— А хоць i мяне. Дземакраці-ззацыя.

— Вярзі-вярзі. Вудзем тут з табой палітыкаваць.

Мікода прыклаўся да рыльца i выпіў паўбутэлькі.

Аж ператоргнуўся. Вылупіўся на Борсука i зароў:

— Чаму нетутэйшы начальства?

— Адчапіся ты, дурань,— пачала злаваць Язэпа,— мертвы ен ужо.

— А хто жывы?

— Не ведаю. Газеты чытай.

— Мертвы... Тфу на цябе. Не пойме! То ж я, выходзіць, дзярмо? I ты дзярмо. Не пойме! Хамы! Тфу.

Ён запаволена размахнуўся i ўдарыў кулаком па партрэце Борсука.

— Такога ніхто не пойме,— услых разважала Язэпа.— Такога i матка не пойме. Пітух няшчасны.

Мікода дапіў пляшку i кінуў яе ў старую.

— Даўно б гэтак,— прабурчэла Язэпа i пасунулася прэч.

П'яны не мог ужо стаяць на нагах і, седзячы, ківаўся. Ён памыкаўся быў устаць i не мог, хапаўся за пруты агародкі, але i гэта не дапамагала. Нарэшце ен паваліўся, i цела ягонае змярцвела на начальніцкай магіле. Адзінае вока, што засталося ад партрэта, пагрозліва i бяздумна глядзела перад сабой.

СНЕГ

Я люблю снег. Заўседы. Я вельмі люблю снег, Божа, я магу ўсе аддаць, толькі каб... Так я люблю снег. Я гоны пах i ягоны колер... О, як я люблю снег! Снег! Я, здаецца, страчваю розум, калі... снег. Я бясконца люблю снег. Я раздзер бы свае грудзі, каб наўпрост удыхаць ягоную халодную чысціню. Як я люблю снег! Да шаленства, да ярасці! Я канаю ад гэтае любові. I любоў мая — цеплыня. Мне б аддаць яе ўраз, мне б выстудзіцца! Але... я такая драбніца, што нават жыццем сваім мне не даказаць любові. О, ліхаманка! Што мне зрабіць? Божа! Д'ябле! Дзеля чаго я такі нікчэмны? Я так люблю снег, але што мае словы! Снег! Я люблю цябе, чуеш? За адно імгненне твае я аддам усе свае леты! Толькі падай i падай, не ў свеце, дык у сэрцы маім...

Давеку кружляцьмуць белыя сняжынкі твае ўва мне. А сябры ды знаемцы скажуць: «Ну й натура! Ён няздатны любіць!» Але я пасміхнуўся. Бо ў душы маей есць месца толькі для аднае любові. Я люблю снег.

ПАМЁР БАБРОЎСКІ

He глядзі на мяне так спачувальна. Я не трагік i не фаталіст. Я не стану рваць на сабе валасы i не пайду зараз жа вешацца ў прыбіральню. Навошта? Мне зусім не хочацца паміраць следам. Гэты смутак — такое светлае пачуццё!.. Рэдкая нагода адчуць, што й ты — Космас, а не смярдзючая блышчыца ў бязмежным сусвеце. Чамусьці сярод нашых убогіх гастраномаў у кожным беларускім горадзе трапляецца й гэткі — «Космас».

Калі памірае ўмундзюраны чыноўнік ці твой камунальны сусед, прапахлы катлетамі, калі памірае мешчанін ці нехта зусім-зусім невядомы,— свет замыкаецца для цябе. За вакном ныюць трубы хаўтурнікаў, а ты зашываешся ў самы дальні куток кватэры, каб не чуць гэтыя вантробныя гукі... Марна. Гэтыя гукі — паўсюль. Вось — безвыходнасць.

Гэтаксама невыносна чытаць Платонава. Гумар у яго безвыходны. Ён смешыць, а ты здушана рагочаш... у сцяну. Чыноўнік, сусед, мешчанін, невядомы i Платонаў распаўсюджваюць вакол мышыны дух свае смерці...

Ты кажаш, што проста не любіш, калі пахаванне, калi жывая матэрыя робіцца мёртвай, адушаулёны прадмет — неадушаўлёным? Ты памыляешся. Адушаўлёным не бывае прадмет i жывой не бывае матэрыя. Матэрыя гэта й ёсць смерць.

Сваім парадкам існуе душа, яе дрэвы, птахі i людзі. I свой парадак у матэрыі: свае людзі, птахі i дрэвы. Мертвыя прадметы — вакол цябе, не глядзі, што яны рухаюцца i гавораць. Ix прысутнасць — гэта прысутнасць смерці. A каўтуры — іхняе свята, буйства мертвай матэрыі.

Калі памёр Караткевіч, мы былі ў Слоніме. Я плакаў, але не ад замілавання i нават не ад нацыянальнае трагедыі. Рэч у тым, што такі скон распаўсюджвае вакол сябе святло, бязмежнасць. I кожная блышчыца адчувае ў сабе космас. Ей да болю, да слез хораша жыць.

Няхай бы паміралі толькі такія людзі. Я, бадай, ніколі не ведаў больш моцнага пачуцця, чым гэты светлы смутак.

Той чалавек быў выйсцем для астатніх. Усе называлі яго шалапутам, i гэтае слова паміж руціннае мярцвячыны будняў было для ix адзіным знакам на тое, што яны яшчэ жывуць.

Халаднаватым летнім ранкам я адчуваю цеплыню першых сонечных промняў. Ужо не ноч. Яшчэ не спека. Памер Баброўскі. Ягоная смерць — дзверы, адчыненыя ў сусвет.

ЗІМОВАЯ МУХА

Ці чуеш: трашчыць пад гарачым сонцам драўлянае стодзіва Зюзі? Ці бачыш: пакрываецца шэранню Жыжаль? Пасля чэрвеня наступае студзень. Бо незаўважным імгненнем мінаецца жнівень.

Нечакана зіма забяліла места. Сярод лета — чый гэта снег? Той зімы, што была, ці той, што будзе?..

Неістотна. Галоўнае — я не пайшоў у школу. Не таму, што раптам зіма забяліла места, а таму, што памёр цёткі Лёдзі, суседкі, дзядзька Адам. Заўтра яго павязуць на клады, а сёння развітальны вечар. Мы пойдзем усе: i мама, i баба Гунэфа, i Стасік, i я.

Мама кажа, што такі быў Адамаў лёс. Бо снег сярод лета, як муха сярод зімы, a зімовая муха вяшчуе смерць!

Цэлы дзень яны сноўдаюць з кватэры ў кватэру, усё нешта вараць ды смажаць. А мне i клопату няма. Толькі два разы збегаў у краму па хлеб. Але галоўнае, што я не пайшоў у школу. Гэта кожнага разу маленькае свята. Нават калі нехта памер. Хоць бы ты i сам курчыўся ў ложку ад якое прастуды...

Заўсёды, калі прачынаецца той, каму належыць спаць, чакай неспадзеўкі. I тады магутныя акіянскія хвалі змываюць цэлыя гарады, вянуць заспетыя маразамі кветкі, а пад старасвецкай шафай, сярод павучыння i пылу, прачынаецца бзыклівая шэрая муха.

Штосьці збудзіла яе, i нешта збудзіць яна. Гэта я ведаю добра: кожны крок пакідае след! I калі ты заслоніш рукою сонца, некаму стане лягчэй у пустэльні. I калі ты заб'еш бусла, чарада ягоная ніколі не вернецца з выраю. I калі ты сяброўцы сваей скажаш, што кахаеш,— мільенам нашчадкаў ікнецца твая хлусня! Бо ўсё разам у нашым свеце. І, можа быць, набатны звон старадаўняга веча стаў звонам бзыклівае мухі, што села на шыбіну, нібы на аснежанае места, i захапіла яго ў сквапныя лапы свае.

Калі б гэта ў нас, я забіў бы яе ручніком! А тут няёмка. Дый сачыць за ею — хоць які-ніякі занятак. А то сядзі, як стод...

У пакоі рабілася цемнавата, i шэры, размыты вечарам горад ужо не вабіў муху. Калі запалілі святло, яна пераляцела на лямпачку, а пасля — на бліскучы чаравік дзядзькі Адама. От, далакопша...

Злева яна бачыла чорнае вакно з начнымі агнямі. Справа сядзелі людзі з роўнымі, белымі i гладкімі, як падваконне, тварамі.

Жанчына ў чорнай сукенцы піла каву. Адставіўшы філіжанку ўбок, яна разрыдалася. Тады заварушыліся i астатнія.

— Колькі ж было нябожчыку? — прашаптаў у вуха насупленай суседцы малады мужчына.

— Крыху за трыццаць,— адказаў за кабету задуменны дзед у кутку.

— Як Хрыстосу,— ажывіўся хлопец, які сядзеў у дзвярах, i адразу выклікаў на сябе незадаволеныя позіркі прысутных.

— Трыццаць тры было,— хрыплавата прамовіла насупленая жанчына.

— Канцлер не разбірае,— сказаў хлопец у дзвярах. На ім быў цемна-сіні пільчак i белая кашуля, запшіленая на ўсе гузікі.

— Стасю, хадзі прынясі з зяльнічкі валяр'янку,— распарадзілася бабуля,— а ты, дачка, перастань піць каву. Табе трэба супакоіцца.

Але малады мужчына, якога назвалі Стасем, застаўся сядзець на месцы. Адно кіўнуў хлопцу ў дзвярах, i той ахвотна выйшаў з пакоя. Зноў стала ціха.

У калідоры зазвінеў тэлефон. Усе слухалі, як хлопец падняў трубку i размаўляе з некім:

— У нас бяда! Памёр цёткі Ледзі дзядзька Адам. Вы ўжо ведаеце... А я не пайшоў у школу... Працоўная чвэртка... Усе тут: i цетка Лёдзя, i баба Гунэфа, i мама, i Стасік, i дзед Язахват, i я...

Хлопец паклаў слухаўку i вярнуўся ў пакой.

— Тэлехванаваў Пятровіч. Казаў, што дзядзька Адам пакінуў у яго свой запавет i ен зараз прывязе.

— Запавет... — адчужана прамовіла цётка Лёдзя i зноў узяла ў рукі філіжанку з кавай. Заварушыўся Стась, які, мусіць, згадаў пра валяр'янку.

Муха зляцела на чорную калашыну нябожчыка i на густым тле тканіны здавалася зусім светлай, нават белай. Яна хутка пасоўвалася па штаніне ўверх i замерла толькі на жоўтай бляшцы з чаканай вусатай выявай. Hi на міг яна не зводзіла свайго зялёнага пукатага вока з прысутных у пакоі людзей.

Тым часам з'явіўся Пятровіч, мажны мужчына з абветраным тварам. Ён павітаўся з усімі i паказаў маленькую самаробную агортку.

Дзед Язахват выцягнуў з кішэні акуляры, надзеў ix i сказаў:

— Чытай.

Усе пры гэтым сталi ўрачыстыя. Толькі цётка Лёдзя пазірала на Пятровіча разгублена.

Пятровіч разгарнуў паперу i пачаў чытаць надламаным голасам:

— Запавет. Шаноўныя сваякі i суседзі! Я доўга шукаў нагоду для самагубства, але так i не знайшоў яе. Таму я вырашыў не забіваць сябе!

Пятровіч зрабіў паўзу. Усе здзіўлена пазіралі то на яго, то на нябожчыка.

— Мала якая хвароба ці здарэнне могуць падкасіць чалавека i без ягонага жадання,— чытаў Пятровіч.

Баба Гунэфа з разуменнем заківала.

— Прашу не вінаваціць мяне за тое, што я зрабіў. Хіба ж не рабіў я i чаго добрага ў гэтым жыцці? Памятаеш, дзеду, я заўсёды дапамагаў табе, яшчэ калі ты жыў на вёсцы, дый у нас табе было няблага. А ты, Лёдзя... хіба я не кахаў цябе? A колькі разоў я рапараваў Сяргейку ровар!

Зноў пачуліся рыданні. Муха па грудзях дабралася да твару нябожчыка. Яна нібы скамянела на губе, якая павольна расцягвалася пад лапамі ва ўсмешку. У гэты момант муху легка можна было злавіць. Але вось яна ўжо агойталася i зноў пераляцела на шыбіну.

— Справа ў тым,— сказаў нябожчык, не мяняючы позы,— што мяне заеў мой рабочы гонар. Гэта пасля таго, як я пачытаў «Пахаванне» Івана Франка. Вось я i падумаў: што ж гэта ўсе розным паэтам ды кампазітарам дазволена пабываць на ўласных хаўтурах, а мне, простаму чалавеку, значыць, нельга? Тады я й вырашыў памерці!

Прысутныя абаўрэла пазіралі на труну. Нічога там не рухалася, адно, здаецца, варушыліся вусны.

— Як жа так? — прашаптаў дзед Язахват.

— Як жа так? — паўтарыла баба Гунэфа.

— А школа? — спыталася насупленая жанчына, гледзячы на хлопца ў дзвярах.

— А рабочы дзень? — вінавата ўсміхнуўся Пятровіч.— Ты б хоць папярэдзіў...

— А труна, a магіла? — абурыўся дзед Язахват.

— Усе нармалёва,— чулася з труны.— Я ж не кажу, што трэба адмяняць хаўтуры i пахаванне. Проста я задаволіўся тым, што магу, як той Франко... А вы сядайце да стала. Дайце i мне чаго перахапіць. Усё ж няблізкая дарога.

— Ты што, здурнеў? — ускочыла цетка Лёдзя.— Ты здзекуешея з нас!

— Нішто сабе жарцікі,— сказаў хлопец у дзвярах.— Я i ў школу не пайшоў.

— Адаме, кінь,— прасіў Стась.— Што, цябе жывога закопваць?

— Закопвайце!

— Але які з цябе Франко?! Хіба ты пішаш вершы?

— Закопвайце!!! — закрычаў нябожчык.

— До! Вылазь! — адзіным памкненнем усе кінуліся да труны i кульнулі яе.

Нябожчык вываліўся i цяпер нерухома ляжаў на падлозе. Яны штурхалі яго, казыталі, крычалі яму ў вуха. Потым нібы апамяталіся. Труп быў халодны. Не меў ні дыхання, ні пульсу. Дзеля пэўнасці Пятровіч нават адцягнуў павека, i ўсе ўбачылі, што зрэнка глыбока закацілася ўверх.

Яны паднялі цела, зноў паклалі яго ў труну. Потым сталі шукаць запавет. Пятровіч перагледзеў усе свае кішэні, баба Гунэфа зазірнула ў труну, Стась прысеў i абвёў вачыма падлогу, але марна. Паперкі нідзе не было.

— Насланнё якоесь,— змрочна паўтараў дзед Язахват.

— З-з-з,— вісела ў паветры муха.

— Трэба ж такому прымроіцца, ды каб усім,— сказаў Стась.

— Божа, божачкі, божухна,— паўтарала баба Гунэфа.

Цетка Лёдзя плакала, шчыльна затуліўшы вочы рукамі.

Усе сядзелі за вялікім сталом. У суседнім пакоі ляжаў нябожчык. Мама і цётка Лёдзя насілі розныя стравы, i над сталом падымалася пара. Але зусім не хацелася есці. Доўжылася цягучая пярэрва.

— Божа, як гэта ўсё нечакана,— сказала мама.

— Смерць заўжды нечаканая,— пацвердзіў Пятровіч з чаркай у руцэ.— Майму дзеду было дзевяноста тры гады. Мы нават ведалі дзень, калі ён памрэ. Так i здарылася. Доктар адгадаў. I ўсё адно нечакана.

— Страшна,— сказаў я.

— Што страшна? — завёўся дзед Язахват.— Нічога страшнага. Усё як мае быць. Чалавек прыходзіць i чалавек сыходзіць. Інакш не бывае. Кругазварот прыроды! Трэба цвяроза глядзець на рэчы. Наступны, відаць, памру я. Ці баба Гунэфа. Потым — твая маці, Лёдзя, Пятровіч, Стась. Нарэшце памрэш ты. I няма чаго наганяць страху! Калі добра ўдумацца, дык смерць бліжняга — гэта знамянальная падзея ў жыцці сям'і i суседзяў. А таму твой страх дрымучы. Ён яшчэ з тых часоў, калі людзі пня баяліся, бо не ведалі законаў прыроды! Чаму нараджэнне — свята, а скон — страх? Не разумею...

— Сапраўды,— сказаў Стась,— гэта не біялагічна раўназначныя з'явы i працэсы. Вось памёр дзядзька Адам. Гэта значная падзея ў нашым жыцці. Мы праводзім блізкага нам чалавека... Ды гэта проста здорава!

За сталом ажывіліся.

— Можа, мы i засумуем на хвілінку, але гэта будзе светлы смутак, радасны,— працягваў Стась, ставячы пустую чарку на стол.

— Як на Новы год,— уставіў я.

— Вось, вось. Мы трошкі сумуем, што адышоў яшчэ адзін год нашага жыцця, але гэта радасны смутак! Упэўнены, што i сам дзядзька Адам не жадае цяпер нашых слёзаў i гора.

— Ты маеш рацыю! — данеслася з суседняга пакоя.

— Але ж ен даваў даход сям'і,— сказала баба Гунэфа.

— Ён болей праядаў,— запярэчыў Стась.

— Стась! — сказала мама.

— Ён мае рацыю,— пачулася з суседняга пакоя.

— А ты маўчы,— крыкнула цётка Лёдзя ў расчыненыя дзверы i змахнула слязіну.

— Зялёная вішня,— зацягнула раптам баба Гунэфа, i жанчыны падхапілі,— з-пад кораня выйшла...

— Не, не, не,— запляскаў у ладкі Пятровіч.— Калі ўжо радасны смутак, дык радасны. Возьмем па чарцы i...

Мужчыны выпілі i бадзёра грымнулі старую ваяцкую песню.

Раставаў за вокнамі снег, лапкамі дагары ляжала на падваконні мертвая муха, a ў суседнім пакоі нешта сваё, тужлівае, спяваў нябожчык.

Што ж, няхай i сапраўды будзе знамянальная падзея. Калі-небудзь усе памрэм. Гэта я ведаю добра. Хто ў час, хто не ў час, але ўсе там будзем. Так што марна Стасік ходзіць на сваю аэробіку, марна дзед Язахват п'е сваю жывую вадзіцу. А па вялікім рахунку — нашто мне штодня цягацца ў школу? Раз-другі, вядома, яшчэ можна схадзіць, але кожны дзень... Усё адно паміраць. Усё памірае.

Вы паглядзіце на гэтую працэсію! Наперадзе, схаванае чырвоным крэпам, сутаргава сунецца лета. А за ім — маруднай чарадою, у чорных бастонавых строях, урачыста сыходзяць апошнія жнівеньскія дні...

1984

К-Х-Х!

Мы ішлі па старым бруку, праз стары лес. Адам нёс на плячы старую стрэльбу. Я трымаў у руцэ старую рыдлёўку. У старой Хадоры раз-пораз пачыналі млець ногі, яна адставала, прасіла не спяшацца.

Мы ішлі з самае раніцы, ад відна, а цяпер ужо бралася на вечар. Мы ніяк не маглі спыніцца i ўвесь час маўчалі. Усе — пра адно.

Адразу, як выходзілі з вёскі, мы думалі, што ўправімся хутчэй. «Тут?» — спытаўся я ў Адама каля першага крыжа. Але Адам моўчкі крочыў далей, нават не зірнуўшы на мяне. «Тут?» — пытаўся Адам, калі мы праходзілі другі крыж. I цяпер ужо я хаваў вочы, баючыся сказаць яму: «Так».

Мы абмінулі трэці, чацвёрты, пяты крыжы.

— Хаця ж не так хутка, мальцы,— казала старая Хадора ды насцярожана прыглядалася, ці не надумаем мы спыніцца. Але кожны з нас, здаецца, баяўся яшчэ больш за яе. Быццам на смерць вялі не яе, а нас.

Недзе пасля трыццатага я ўжо кінуў лічыць крыжы i зусім звыкся з маўчаннем. А крыжы ўсё з'яўляліся новыя i новыя. То вызіралі, высоўваліся, то выскоквалі раптам з-за павароткі на дарогу...

Нават не ведаю, хто першы распавёў мне пра нашу даўнюю вясковую завядзёнку — забіваць старых. Быццам гэты закон неяк сам сабою адчуўся ўва мне. Быццам я гэта ўсё сам i прыдумаў. Але ж чалавек нічога не прыдумляе сам. Гэта яму толькі здаецца, што ён прыдумляе, a ў сапраўднасці даўнія традыцыі пераходзяць у яго ад продкаў з матуліным малаком. Нават калі сам чалавек гэтага i не хоча. Нават калі пра гэтыя традыцыі ніхто ніколі не гаворыць уголас.

Так i ў нас. Кожны хлопец, стаўшы мужчынам, меўся павесці па гэтай дарозе найстарэйшага вясковага чалавека. Самі людзі ў нас не паміраюць. Таму i могілкі нашыя тут — на Крыжовай дарозе.

Сёння ўсе, здаецца, ужо разумеюць, што гэта дзікунства. Але...

Забіваюць толькі адзін раз. Кожны — па адным. Наступнага дзеда ці бабу мусіць павесці ўжо нехта іншы. Але заўсёды бяруць з сабой толькі гэтую стрэльбу, бо іншае зброі ў вёсцы няма, i вядуць толькі па гэтай дарозе. Ходзяць забіваць па двое, каб ніхто не ўведаў, каторы забойца, каб самому забойцу не так муляў душу грэх.

Пра ўсе гэта я пачаў думаць тады, калі спаў з Наташкай, якраз Хадорынай унучкай. Мне акурат споўнілася шаснаццаць гадоў, а Адаму — пятнаццаць. Ён спаў з Наташкай у наступную ноч. Гэтак мы сталі мужчынамі i доўга не марудзілі.

Мы прыйшлі да старой Хадоры, i яна сказала, на чыім падстрэшшы ляжыць цяпер старая стрэльба. Стрэльбу трэ было скрасці, а пасля ўсяго закінуць на свае падстрэшша. За гэтым парадкам сачылі ў весцы старыя людзі...

— Чаму такі звычай?.. — раптам азваўся Адам. Хадора аж войкнула.

— Ну... — гукнуў я няпэўна.

— Забіў чалавека, i закона на цябе няма. Быццам проста памер чалавек, i ўсе. А ты жыві...

— Дык то ж наш закон, дзеравенскі,— асцярожна сказала старая.— То ж усіх. Вунь колькі крыжоў. I цябе ж, унучак, некалі... дай Бог здароўечка.

— У іншых весках старым цімураўцы дровы нарыхтоўваюць,— сказаў Адам.

— Aгa, aгa, i двое хлопцаў да аднае дзеўкі праз дзень не ходзяць тамака,— папракнула Хадора.

— Гэта паўсюль аднолькава,— сказаў я.

— Ты ведаеш! А што, як народзіць? Хто яе тады возьме? Ты ці ты, мазурыкі?..

— Да каго прыйдзе, той i возьме,— адказаў Адам.

— А што ж,— супакоілася старая,— яна дзевачка добрая, спраўная.

Ужо даўно мы абмінулі самы апошні крыж. Я падумаў: «Што, калі б яма зараз папрасілася адпусціць яе? Свет шырокі... А то будзеш тады ўсе жыцце згадваць...»

— A ўсе адно,— працягвала Хадора,— раней так не мужнелі. Вось у мяне толькі адзін чалавек быў. На вайне забілі. I ў яго толькі адна я была.

— Дзед Стахван? — спытаўся Адам.— A ці ж вадзіў ён каго на Крыжовую дарогу?

— Вадзіў, а як жа ж? Але да вайны яшчэ. Хто гэта цяпер будзе ведаць?..

I тут я падумаў: а што, як не папросіцца? Што ж гэта, яе сапраўды расстрэльваць? Я не магу. Хіба мы звяры якія, нелюдзі? Не-е-е...

Традыцыя, бачыш! На паперы яно хораша.

Між тым ісці болей не выпадала, трэ было думаць пра супынак. Ці ж мы мужчыны, калі так доўга цягнем гэтую справу? Сказаць трэба рашуча: так i так. Забіваць не будзем. Закон адмяняецца.

— А можа, так i трэба? — пачаў я разважаць у голас.— Якая ад старых карысць? Адно перашкоды. Я ў горадзе такіх дзядоў бачыў, што паўсюль наперад чаргі лезуць. Людзі абураюцца, а тыя пасведчанне дастаюць — інвалід з вайны. I багата такіх... А я думаю, чаму гэты інвалід праз пяцьдзесят гадоў пасля перамогі, калі ўсе самыя здаровыя ўжо паўміралі, жыве сабе на скарбовыя грошы, яшчэ i без чаргі... Яму столькі жыцця выпала, што нам i не сасніцца, ажно яшчэ i шануй яго. Не раўнуючы як пана багатага. А што, як заўтра вайна ядзерная, радыяцыя ці яшчэ якое насланне? Адразу кожны атрымае свае: ен восемдзесят ці дзевяноста, а я — шаснаццаць. За што такая няроўнасць?

Яно, вядома, што мне зрабіў той інвалід? Хай сабе жыве. Гэта ж як на жыцце паглядзець. Калі яно — багацце i радасць, тады, можа, i праўда трэба ўсіх старых — на Крыжовую дарогу. A калі жыцце — мука, тады трэба ix шанаваць. Яны напакутаваліся i здабылі для нас лепшае жыцце... Толькі ж ніхто не ведае: якое яно лепшае, а якое горшае. Часам жа i для нас яно невыноснае. А старыя кажуць: «Вось цяпер бы толькі жыць, каб здароўе было»,— ці не ад таго, што папросту паміраць не хочацца?

Адам унурыўся ў брук:

— Можа, i так. Але ж баба Хадора без чаргі не лезе. Хай бы ў горадзе i стралялі.

Нябога Адам ажно перакасіўся на адзін бок. Гэта я мог перакідаць рыдлеўку з пляча на плячо ці несці ў руцэ. А яму, каб перавесіць стрэльбу, трэба яе зняць — значыцца, напалохаць усіх i сябе таксама. Вось i хінецца наперакос, трывае.

Абапал дарогі ў лесе збіралася цямрэча. I я падумаў, што гэтая дарога не можа быць бясконцая. Прынамсі, рана ці позна скончыцца лес, пачнецца якая-небудзь веска. I нібы ў адказ на свае думкі далека наперадзе я пачуў шум цягніка.

А яшчэ я раптам падумаў, што Адам можа адмовіцца страляць. I ад гэтага мне адразу стала млосна. Бо з пачгатку, як толькі ен узяў стрэльбу на плячо, я быў упэўнены, што страляць будзе ен i нават не ўяўляў пра сябе. А тут уявіў, i мне зрабілася гідка. Я б проста не здолеў націснуць...

— Трэба спыняцца,— сказаў я, каб усе неяк высветлілася.

Старая Хадора, як ішла ззаду, так i стала бачком, пазіраючы на нас.

Адам глыбока ўздыхнуў, скінуў з пляча стрэльбу i працягнуў яе мне:

— Ты старэйшы.

Я рашуча ўзяў стрэльбу, закінуў яе сабе на плячо i рушыў далей, сказаўшы Адаму: «Адпачні».

Цяпер ён нёс рыдлёўку.

Стрэльба здалася мне занадта лёгкай.

Зразумела, ніхто не стаў высвятляць, чаму я так зрабіў, а мне трэба было ўсё добра абдумаць.

Я ўжо ведаў, што стрэліць не здолею i што Адам мяне падтрымае. Заставалася неяк угаварыць Хадору. Але як?

— Баба Хадора,— спытаўся я,— а куды вядзе Крыжовая дарога?

— На той свет, а там — каму куды: каму ў рай, а каму ў пекла.

— Гэта ясна. А тут, на зямлі, куды вядзе?

— Хто ж яго ведае?.. Колісь у нас у вёсцы панскі палац быў, i пан да яго гэты шлях выбрукаваў. Стахван яшчэ тут падрабляў. А адкуль — не ведаю. Хто ж цяпер ведае?

— Мусіць, з таго свету,— сказаў я.

— Не, малец. З таго свету не вяртаюцца. Ніколі такога не было.

— А можа, старыя ўцякалі з-пад расстрэлу i хаваліся ў лесе. А маладыя крыж паставяць — i дадому. Маўляў, справа зробленая.

— Не, малец,— пасміхнулася старая.— Няма старым людзям клопату ў лесе хавацца. Можа, ix там лепшае жыцце чакае? Ты во ўсё ідзеш, мяне затрымліваеш. А мяне там мой Стахван жджэ.

— I праўда,— сказаў Адам,— пакурым.

«Пакурым!» Так бы i сказаў: сканчай справу. А то — пакурым!

Сітуацыя рабілася безвыходная. Пэўна, калі я мужчына, дык не павінен марудзіць.

Мы селі пры дарозе, запалілі. Старая зноў стала воддаль, бачком.

— Але ж няпраўду кажаш, бабка,— казаў я.— Усе расстраляныя не сваей смерцю памерлі, i душы іхнія не на небе, а тут, паміж нас лётаюць.

— Дык i Стахван жа мой на хронце загінуў,— сказала Хадора,— усе адно сустрэнемся.

— A калі мы цябе зараз не заб'ем, а так пакінем, што тады рабіцьмеш?

Хадора задумалася:

— Тады ў вёску вярнуся, жыць буду, пакуль хто з маладых зноў не павядзе.

«А нам ганьба»,— дадумаў я ейны сказ.

— A калі мы табе грошай дамо, ды ідзі сабе — свет шырокі?

— Не дуры, малец,— зазлавала старая.

— Але ж ты паміраць не спяшаешся?

— Хто ж паміраць спяшаецца! — адказала яна i села.

Мы зноў пачулі шум цягніка. Цяпер ужо зусім блізка. Значыцца, далей ісці нельга. Мне захацелася спаць, i я шырока пазяхнуў. Следам пазяхнулі астатнія.

— Распавядзі нам, бабка, чаго-небудзь перад смерцю,— сказаў я, адчуўшы мулкую ляноту ў целе i абыякавасць да ўсяго навокал.

— Што ж я вам распавяду? — сказала Хадора, гледзячы перад сабою ў зямлю.

— Ну хоць памаліся як належыць.

— Дык цяперака ж не моляцца.

— Не моляцца, а расстрэльваюць, як раней,— буркнуў я.

— Гэх,— уздыхнула Хадора.

Высока на небе сядзелі зоры, i зноў чуваць было цягніка.

— Бабка, а каго пасля цябе павядуць?

— Дык, мусіць жа, Петру, твайго бацьку.

Майго бацьку? Ён жа не стары яшчэ. Гэтая навіна была для мяне зусім нечаканая. А Хадора супакоіла:

— Нічога, хлопец, такі закон!

Усярэдзіне ў мяне штосьці панікавала, ад таго, што не здолею стрэліць.

— А ты, малец, думай пра мяне якія кепскія думкі, тады лягчэй скончыш,— нібы чытала мае думкі старая,

У-у, гадаўка, гадзюка, баба Юга...

Не, не магу.

— Хто ж гэта бацьку павядзе? — спытаўся я ў Адама.— Няўжо Бака?

— Бака,— пацвердзіў Адам.

Ува мне ажно ўскіпела затоеная здаўна нянавісць да гэтага ціхмянага акулярыстага хлопца, якога клікалі Бакам.

У-у, сволач, поскудзь, мярзота!..

— Уставай, бабка, страляць будзем! — сказаў я i нечакана для самога сябе дадаў: — За бацьку.

Старая нерашуча паднялася, быццам прысядала на далекую дарогу.

— А мо?.. — пачаў быў Адам i запнуўся.

— Сканчай, малец, не раздумай,— заплакала старая.— Камісар мяне расстрэльваў ды перадумаў, немец страляў — не папаў, дык хаця ж ты патрапіш.

Яна неяк нязвыкла выпрасталася, змянілася з твару: памаладзела, зрабілася ўрачыстая.

Я ўскінуў стрэльбу.

У-у, падла, б... р-р-р, гр-р-р...

— К-х-х!.. — крыкнуў Адам.— Усе, падай, чаго стаіш?!

Старая снапом павалілася на зямлю, заплюшчыла вочы. Мы схіліліся над ею.

— Навец,— сказаў Адам.— Адышла на той свет. Мусіць, у рай. Бачыш, як усміхаецца?..

Мы рушылі ў зваротны шлях, але неўзабаве, не змаўляючыся, збочылі ў хмызы.

Старая ляжала нядоўга. Згледзеўшы, што нас няма, яна борздзенька пабегла ў той бок, адкуль далятаў шум цягніка. Асцярожна паўз лес мы пасунуліся за ею.

Вельмі хутка старая выйшла да насыпу, ускараскалася на яго, пераступіла праз рэйкі i пабегла далей. Мы не паспелі за ей, бо якраз паказаўся цягнік.

Толькі цяпер я зразумеў, што ўжо зусім развіднела, i адчуваў палегку, што наш пакутлівы шлях падыходзіць да канца. Міма праносіліся доўгія, як гады, вагоны таварняка, пустыя i гружаныя, цыстэрны i пляцоўкі. За імі мільгалі светлыя хаткі невядомай нам вескі. Недзе між тых хатак згубілася дробная постаць старой Хадоры. Недзе там яна шукае свайго Стахвана. А вагоны ўсе ідуць i ідуць, і, здаецца, няма i ніколі не будзе ім канца.

1985

СІЗІФ

Натамлёны Сізіф звыкла павярнуўся i рушыў уніз. Ён зрабіў тры, чатыры крокі, зрабіў пяць, шэсць... На семым кроку камень заўсСды абганяў яго. Але...

— Магчыма, я занадта хутка іду,— сказаў сабе Сізіф, робячы восьмы крок.

Між тым камень i цяпер не абагнаў яго. I Сізіф працягваў завядзена крочыць уніз.

— Магчыма, я проста не заўважыў, як ен скаціўся,— казаў сабе Сізіф на сярэдзіне шляху.— Як легка стаць няўважлівым, робячы адну тую самую марную работу. Часам можна падумаць, што камень не скаціўся, хоць, аказваецца, ты, бачыўшы яго, стасаваў бачанае да мінулага разу. Яны ж усе аднолькавыя, гэтыя разы. Вось раз на раз i накладваецца. Усе адно як аднолькавыя дрэвы, што пасаджаны ў роўны шэраг. Гледзячы ў фронт, ніколі не скажаш, колькі ix. Можа, сто, а можа, толькі адно...

Разважаючы так, Сізіф спусціўся ў лагчыну. Але i тут, на звыклым месцы, валуна не было.

— Можа, ен закаціўся куды ў іншае месца? — сказаў сабе Сізіф i пачаў аглядаць хмызы.

— Камень не драбніца,— паўтараў ен, абыходзячы лагчыну.— Такі валун не мог схавацца ад вока. Я б усе адно прыкмеціў яго.

Разагнуўшы спіну, Сізіф асцярожна паглядзеў угару. Адтуль сляпуча свяціла сонца. Тады ен увайшоў у цень высокага разлапістага дрэва i зноў паглядзеў угару. Камень стаяў на самай вяршыні.

— Дзіўна,— сказаў сабе Сізіф.— За што ен там трымаецца?

Неслухмянымі нагамі нявольнік ступіў на схіл.

— Але чаму я спакушаю сябе? — разважаў ён уголас.— Хіба мне сапраўды цікава, чаму ен трымаецца? Ці, можа, гэтая праца — штурхаць угару камень — уяўляецца мне карыснай i плённай?

Дасягнуўшы вяршыні, Сізіф адразу зазірнуў пад камень. Потым легка штурхануў яго нагой. Валун не паддаўся.

— А можа, разы i сапраўды накладваюцца адзін на адзін. I я... Але ж я вярнуўся сюды без каменя.

Звыклым рухам Сізіф абхапіў валуна i прыклаўся да яго спацелым тварам.

Калi ен спыніўся, можна, вядома, спускацца i падымацца без яго, пераконваючы сябе кожнага разу, што ты закаціў камень i што ён сарваўся, а значыцца, трэба зноў ісці, каб закаціць яго, каб ён зноў сарваўся... Так можна хадзіць, хадзіць i забыцца, што ты нявольнік. Можна дарэшты пераканаць сябе, што дрэва, каля якога ты праходзіш штодня,— няма. Можна проста перастаць заўважаць яго. Але аднойчы, рана ці позна, ты ўсё ж спакусішся прайсці па тым месцы, дзе яго «няма». Дык ці варта ашукваць сябе?

Сізіф сціснуў валуна ў дужых руках, налег на яго грудзямі, i камень з грукатам паляцеў уніз.

1984

OPДЭН МУЖОНАЎ

Cпi спакойна, стары.

Неўзабаве ўсё скончыцца для цябе, i ты пойдзеш. А я здыму сваю шапку i скажу: «Бывай, дабранач». Я скажу табе: «Добрае, вечнае ночы». I ты пойдзеш. I я не заплачу. Лепей я раскажу табе казку. Казку на скон. I ты назаўседы вернешся туды, адкуль прыйшоў, а я не памру ніколі.

Бо я ўмею складаць казкі, i імя мае Бай.

Паслухай, стары...

Я распавяду табе цэлую гісторыю пра тое, як над нашым вольным горадам Шлісельбургам прапала сонца. I здарылася гэта так нечакана, што ўсе жыхары адразу выбеглі на вуліцы, i ніхто не мог дакладна сказаць: ці сонца дагарэла i згасла, ці яго нехта скраў. Толькі адзін самотны Дзівак паўтараў, што сонца скралі мужоны.

Хто такія мужоны? Дзівак часта распавядаў нам пра ix. Яны жылі ў старым горадзе i нічога не рабілі, a толькі выхваляліся адзін перад адным шыкоўнымі сукенкамі, тонкай бялізнай i дарагою парфумай. Яны цэлымі днямі круцяцца перад люстэркам, ладзячы сабе мудрагелістыя фрызуры.

Але, акрамя Дзівака, ніхто з нас тых мужонаў не бачыў, i таму ніхто не верыў у тыя расповеды, такія яны былi дзіўныя i смешныя.

— Вы не бачылі ix таму, што яны жывуць у старым горадзе,— паўтараў Дзівак,— i ix проста немагчыма пабачыць на нашых вуліцах. Паспрабавалі б мужоны прыйсці да нас, дык нашыя рабацягі маглі б пасмяяцца з ix. А смеху мужоны не церпяць. Яны ненавідзяць жарты i ненавідзяць злосць, шчырасць i хлусню, веды i глупства, досвед i няўмельства... Яны хочуць, каб усе было пасярэдзіне. Таму яны i сталі жанамужчынамі: заплятаюць сабе косы, фарбуюць вочы i ходзяць у жаночых панчохах. Таму яны і пасяліліся ў старым горадзе, бо там жывуць самыя стрыманыя месцічы, а нашы людзі пачуваюцца сарамяжлівымі гасцямі. Але i ў старым горадзе мужона можна пабачыць толькі ў доўгай чорнай машыне, бо мужоны ніколі не ходзяць пешшу. Нарэшце ix проста немагчыма адрозніць ад звычайных жанчын у важных сукенках. Вось многія i думаюць, што мужонаў няма. Але яны есць.

Гэтак казаў Дзівак у той дзень, калі прапала сонца.

Але ніхто з нас не слухаў яго, бо настала доўгая цемра, i кожны думаў пра свае клопаты. Людзі запальвалі свечкі i насілі ix перад сабой.

Вядома, знаходзіліся i такія, што падбухторвалі народ адшукаць i вярнуць сонца. I тады невядома адкуль у нашым горадзе з'явіліся ахоўнікі. Гэта былі вялікія шэрыя пацукі з налітымі крывею вачыма. Яны важна хадзілі па вуліцах i змушалі напатканых гасіць свечкі, бо ад свечак здараюцца пажары. A калі хто з месцічаў не згаджаўся, тому закручвалі рукі i вялі невядома куды.

Разумееш, стары, што здарылася?

Мы думалі, што наш Шлісельбург — вольнае места, i што над намі, акрамя сонца, нічога няма. А тут выявілася, што i над намі есць нейкая ўлада.

Але што самае дзіўнае. Праз год людзі змірыліся, што трэба жыць пры свечках, а каб неяк ашукаць сябе, яны цяпер як ніколі ўслаўлялі сонца, прысвячалі яму песні i маліліся яму ў бажніцы.

Адзін толькі стары Пробашч не спяваў тых песень, перастаў маліцца i хадзіў па вуліцах маўклівы i сумны. Замест яго набажэнствы стаў спраўляць Курыны Конь, празваны так за тое, што пры манументальнай паставе меў баязлівы характар.

Курыны Конь ніколі не паліў свечку, быццам яму падабалася гэтая цемра. Ён казаў, што Дзівак усе хлусіць, а Пробашч здрадзіў Шлісельбургу ў цяжкую хвіліну, калі трэба заклікаць месцічаў яшчэ больш i лепш працаваць дзеля таго, каб хутчэй вярнулася да нас сонца.

Кожнага дня ахоўнікі арыштоўвалі Дзівака, бо ягоная свечка гарэла найярчэй. Астатнія людзі стараліся не зважаць на гэта. Кожны думаў: добра, што схапілі не мяне.

Але кожнага разу Дзівака адпускалі з-пад арышту, бо ен нічога не ўмеў рабіць, a толькі пісаў вершы.

Дзівак распавядаў нам, што мужонам патрэбны работнікі, а не такія валацугі, як ён. Цяпер у старым горадзе будуецца вялізны Палац мужонаў, які больш нагадвае замак. Ахоўнікі заводзілі Дзівака ў лёхі Палаца, i Дзівак бачыў там сонечныя промні.

Вось так, стары, пацвердзілася тое, што сонца скралі мужоны.

Але ізноў не верылі Дзіваку. Доўга не верылі, Аж пакуль не дачуўся пра тое Пробашч. Ён праціснуўся праз натоўп да Дзівака, каб лепей пачуць ягоныя словы.

— А сёння,— казаў Дзівак,— я бачыў самага галоўнага мужона. Яго клічуць Шабок. Ен ужо сівы дзед, але таксама ходзіць у капронавых панчохах i штодня робіць сабе андуляцыю. У яго самая шыкоўная парфума. Шабок увесь час трымае сонца пры сабе i нават іншым мужонам не дазваляе дакранацца да яго.

— Парфума,— гэта, вядома, рэч,— зашумелі тоўстыя цёткі.— Нашто ўжо нам тое сонца! Хіба мала яго ў нашых песнях!

I раптам сказаў Пробашч:

— Пачакайце. У каго сонца, у таго воля, улада i сорам. Наш горад Шлісельбург не будзе вольны, пакуль мы не вернем сонца. Цяпер мы гэтага зрабіць не можам, бо кожны сам за сябе, i ў цемры не відаць тых, хто скраў нашае сонца...

Усе змоўклі, а Курыны Конь засумняваўся:

— Вы ведаеце, што гэта немагчыма. У мужонаў занадта шмат ахоўнікаў.

— Але яны — пацукі, i больш за ўсё на свеце баяцца святла,— запярэчыў Пробашч.— I калі мы зараз злучым нашыя свечкі, досыць будзе святла, каб убачыць...

— Стойце! — спалохаўся Курыны Конь.— Нас адразу схопяць ахоўнікі!

— Яны хапаюць нас па адным,— адказаў яму Пробашч,— а цяпер нас сабралася шмат.

I тады ўсе шчыльна злучылі рукі са свечкамі, i на хвіліну пляц асвяціўся яркім полымем. I тады ўсе ўбачылі, што Курыны Конь старанна ацірае са сваіх вуснаў памаду.

— Бачыце, кароткага святла дастаткова, каб адразу выкрыць хлусню,— сказаў Пробашч.

— Ты маеш рацыю,— зашумелі тоўстыя цёткі.— Мы зараз пойдзем дадому i прывядзем усіх сваіх дзяцей са свечкамі.

Тоўстыя цеткі заўсёды верылі Пробашчу i толькі адзін год верылі Курынаму Каню.

— Але што мы зробім з Курыным Канём? — спытаўся хлопчык Андэграўнд. Яму зусім не хацелася расправы, ён толькі пашкадаваў гэтага мажнога дзядзьку, які хлусіць.

— Ён больш не можа быць мужонам,— сказаў Дзівак.

А Курыны Конь вінавата заўсміхаўся:

— Гэта праўда. Калі мужон правінаваціўся, тады на сходзе мужонаў з яго здымаюць вопратку i судзяць звычайным судом... Калі вы не пагоніце мяне, я пайду з вамі.

Тым часам вярнуліся цёткі з дзецьмі, i стала яшчэ святлей.

— Хадзем да Палаца,— сказаў Пробашч, i ўсе рушылі за ім.

Па дарозе простых месцічаў рабілася ўсе больш i больш, многія неслі ў руках паходні. I ахоўнікі не маглі спыніць людзей, a толькі баязліва разбягаліся ў цемру.

Перад самым Палацам людзі ўбачылі цэлую армію ахоўнікаўафіцэраў, якія жмурыліся ад яркага святла i сарамліва сцягвалі з сябе панчошныя паясы i станікі, выкалупвалі з валасоў папілёткі.

I тады людзі ўвайшлі ў Палац. Але ў браме іхнія свечкі i паходні задзьмуў скавыш. Ізноў стала цемна.

— Тут свечкі ды паходні нам не дапамогуць,— сказаў Пробашч.— Цяпер нам можа дапамагчы толькі сонца. Курыны Конь, ты ведаеш дарогу ў лёхі?

— Ведаю, але... Ці варта паказваць яе? — зноў завагаўся Курыны Конь.— Калі мы дастанем сонца, яно можа спапяліць усіх нас альбо яго самога можа задзьмуць скавыш. Альбо здарыцца так, што, здабыўшы ўладу, мы пераб'емся паміж сабой. Ці адбудзецца яшчэ якая-небудзь прыкрасць...

— Я ведаю шлях! — азваўся Дзівак.

— Але мы развучыліся верыць табе,— зашумелі тоўстыя Цёткі.

— Што ж,— разважыў Пробашч.— Спяшацца нам няма куды. Тут сто хадоў, а нас сто чалавек. Дык няхай кожны сам абірае свой шлях.

I людзі разышліся па Палацы.

Цеткі заходзілі ў пакоі i, убачыўшы там апошніх мужонаў у жаночай бялізне, густа чырванелі ад сораму. Дзівак стаяў перад сцяною i дзівіўся: «Добра памятаю, што тут былі дзверы!» Дзеці разглядалі ярка асветленыя мармуровыя залы, у якіх пазвоньвалі шклінкамі крышталёвыя жырандолі. А Курыны Конь, азіраючыся па баках, ціхенька клікаў: «Шабок! Дзе ты, Шабок!»

Гэта быў самы важны момант у тваім жыцці, стары. Ты ўжо змірыўся з лесам, але яшчэ верыў, што ўсё павернецца да лепшага, i людзі не знойдуць сонца, у якім схаваны сакрэт твае смерці.

Першы знайшоў сонца хлопчык Андэграўнд. Ён увайшоў у люстэркавую залу i ўбачыў там паміж шатняў i скрыняў з парфумай галоўнага мужона. Шабок круціўся перад люстэркам, а на грудзях у яго вісеў ордэн мужонаў — такі бліскучы i яркі, што хлопчык на хвіліну заплюшчыў вочы.

Напалоханы Шабок пачаў выцягваць з-пад сукенкі гумовыя цыцкі i спехам расшпільваць панчошны пас. Ён разяўляў рот, каб нешта сказаць хлопчыку, але мужоны не ўмеюць размаўляць з дзецьмі. Ці, можа, я памыляюся, стары?

Зачараваны Андэграўнд ужо не зводзіў вачэй з бліскучага ордэна i толькі дакрануўся да яго рукой, як ордэн адарваўся ад грудзей спалоханага Шабка i празрыстай светлай бурбалкай паплыў у паветры. Ён праскочыў у дзверы, падняўся з лёхаў, з калідораў, з Палаца, узляцеў у неба i асвятліў увесь-увесь горад.

Але гэта яшчэ не канец, стары... Шкада, ты не паспеў пачуць самага галоўнага.

Людзі выбеглі следам за сонцам i пабачылі страшную карціну. Увесь іхні горад ляжаў у руінах, паміж якіх вытыркаліся шэрыя лядашчыя хаты. Замест дрэваў паўз вуліцы тырчалі гнілыя пні, паўсюль узвышаліся вялізныя кучы смецця, рачулка абмялела, i вада яе несла вясёлкавыя разводы. Наўкола былі раскіданыя спадніцы, станікі, папілёткі, балонікі з-пад дэзадаранту. А пасярод усяго гэтага стаяў недабудаваны палац, больш падобны да непрыступнага замка.

Людзі сцяліся ў жаху, а Курыны Конь роспачна сказаў:

— Вось бачыце! A папярэджваў! Я ж вас папярэджваў.

1989

АЛЬБА

Я яшчэ спаў. Прысніў сябе дужага i здаровага, расправіў у ложку плечы i — от, д'ябал! — прагнаў сон. Прачнуўся. А можа, папросту так прынята пачынаць апавяданні — тым, што персанаж прачнуўся?.. Разумею, што банальна, што гэткая дурацкая прэамбула вымагае навярзці зараз усяго-ўсяго перш, чым пяройдзеш да справы. Але ж i дзень мае такую самую прэамбулу. Кожны дзень усё пачынаецца спачатку. За год — 365 разоў усё спачатку... А яшчэ мне вельмі не падабаецца, калі аўтар пачынае распавядаць вам не пра нешта, а пра тое, як ён распавядае. Бо ён гэта робіць ад няздатнасці распавесці так, як яно было.

Мне так заўсёды здавалася.

Я стаяў на варыльні i паліў у фортку. I думаў пра ўсю гэтую марную банальшчыну I самое думаць пра гэта ўяўлялася мне марнай банальшчынай i было брыдка. Ад цыгарэты ці ад думак, ці ад таго, што прачнуўся — не ведаю.

За вакном была бясснежная снежаньская раніца, пустое неба. З дзевятага паверха я выдыхаў у фортку тытунёвы дым, а з форткі, назад, сцюдзёна пахла карболкай. Унізе, на пустцы, звінелі будаўнічыя краны. Недзе збоку, на апошняй драўлянай сядзібе калолі свінтуса, i вецер насіў па мікрараёне ягоныя трубныя крыкі. Сам сабою перакочваўся па зямлі вялізны абрывак цэлафану

Я пазіраў на ўсё гэта без якіх-кольвечы жаданняў. А найбольш мне не хацелася паварочвацца назад. Там, у пакоі, ляжаў труп забітай мною Альбы.

Я ніколі не думаў пра яе дрэнна. Яе сціплая прыгажосць чаравала мяне. Але яна не магла, каб я нічога не даваў. А я не даваў.

Звечара мы размаўлялі. Сядзелі ў спальні, пачалі ўспамінаць.

Я любіў яе яшчэ са студэнцтва. I калі мяне выключылі з універа за тое, што з імем яе на транспаранце хадзіў па факультэцкім дворыку,— тады палюбіла мяне яна.

Альба любіла ахвяру. I калі я стамляўся, не зважала на гэта, не спагадала. Адно штурхала ў плечы дакорлівым позіркам: ты не любіш мяне!

У яе было шмат да мяне. I, здаецца, ані разу не кінула яна. Толькі яе. Што ж, усе яны разлічылі па-свойму: чым гэтак даваць-давацьдаваць, дык лепш не любіць нікога.

Божа! А яна ж i прасіла ўсяго толькі ўвагі! Але ўвагі ўвесь час, заўсёды, аж да знямогі, i зноў...

Я нешта пісаў, публікаваў i думаў толькі пра яе. А яна:

— Увагі!

Я маршаваў па кватэры i спяваў ей гімны. А яна:

— Увагі!

Я гатовы быў кінуцца ў пельку з крыкам: «За цябе!» А яна:

— Увагі!

Я аддаў усе i прадаў усе, кінуў справы, разгубіў сяброў... I тады зразумеў, што ей проста не хапае мяне. Ёй трэба дзесяткі, сотні, тысячы такіх, як я.

I я кінуўся заклікаць, агітаваць іншых. I мы ўжо маршавалі па пляцах шыхтамі з ейным імем на вуснах. «Альба-Альба-Альба»,— блукала па кварталах рэха. «Альба»,— крычалі стадыены. Нас разганялі i білі. А яна пазірала толькі на мяне i шаптала:

— Увагі!

Тады я забіў яе. Вунь яе цела, яе вочы — яна так i не прачнулася,— яе рукі i вусны, якія так i не мелі спатолі.

Альба, Альба. Я, бадай, так нічога й не зрабіў для цябе. Адно супакоіў тваю ненатольную прагу.

— Няхай вечны будзе твой спакой,— прашаптаў я, вяртаючыся ў спальню, дзе ляжаў труп.— Альба-Альба...

Яна расплюшчыла вочы, апранулася i з насмешкай сказала:

— К-казёл! Вечнае не памірае. Ты забіў самога сябе. Салют!

Праз адчыненыя дзверы кватэры я пачуў, як узвыў ліфт.

Я застаўся адзін, сядзеў, церучы мокрымі салёнымі пальцамі вочы, i выціскаў з сябе нейкія словы. Намагаўся сказаць «прабач», а яно вымаўлялася «прости». Я — «прабач», а яно — «прости». Намагаўся думаць пра незваротную страту, a ў галаве само круцілася: «Ты ничего не потерял! Подох для вечности, зато имеешь теперь нормальную земную жизнь. Не унижайся, она сама виновата...»

Я быў апошні, хто неяк цярпеў яе.

1986

ПРЫГОЖАЕ МЕСТА ГОМЕЛЬ

Гэта была адкрытая кавярня ў гарадскім парку, на высокім беразе шырокае ракі. За столікам сядзела непрывабная жанчына. Яна піла каву i пазірала ўніз, на раку, на птушак i на параходы. Рака блішчэла на сонцы, птушкі сноўдалі па небе, а параходы з гулам выбіраліся з чалавечага натоўпу, які віраваў на прыстані.

Жанчына чакала мужчыну. I ён прыйшоў. Ужо немалады, але сыты i па ўсім яшчэ дзейны мужчына. Як мог пяшчотна, ен сказаў:

— При-ве-тик!

— Ой, здравствуй...— ажывілася жанчына.— Здесь так хорошо. Жаль, что мне уже пора уезжать.

— Да, Гомель вообще красивый город. Этот Сож и этот парк...

— Может, ты хочешь кофе? — спыталася жанчына.

— Я уже заказал... Ты сегодня хорошо выглядишь. Я просто любуюсь тобой.

— Правда? — сарамліва ўсміхнулася жанчына.— Спасибо. Здесь действительно неплохо. Этот Сож и этот парк... Почти как тогда...

— Тогда... Теперь мы живем только воспоминаниями.— Ён накрыў яе руку сваёй.— По крайней мере я.

— Я тоже...

— Мне было хорошо с тобой...

— Мне и теперь... Но ты никогда не говорил, что любишь меня.

— О! — сумеўся мужчына.— Тогда эти слова казались ужасно банальными. А сейчас... Я люблю тебя...

Над столікам кружляла некалькі птушак. Адна з ix, мажная шэрая кірля, зляцела ўніз i асцярожна прайшлася па стальніцы. Схіліўшы набок галоўку, яна пазірала то на жанчыну, то на мужчыну, потым рэзкімі рухамі стала падбіраць дзюбкай крохі ад пірожнага, якое яшчэ да прыходу мужчыны з'ела жанчына.

— Странная вещь,— казаў тым часам мужчына, гледзячы на кірлю,— я хорошо помню каждую нашу встречу, каждую нашу ночь, каждый поцелуй, я помню все твои платья, но никак не могу вспомнить, почему мы расстались... Я часто напрягаю свою память, но...

— Наверное, такая была судьба у нашей любви,— крыху ўсміхнулася i крыху праслязілася жанчына.

— Может быть... Но была же какая-то причина. Я куда-то уехал? — спытаўся мужчына, пазіраючы на кірлю.

— Нет,— адказала жанчына, гледзячы мужчыну ў вочы.

— Ты?

— Нет-нет. Мы были очень близко...

Кірля супакоена дзяўбла крохі. A ўверсе, дзе толькі што кружлялі птушкі, цяпер вісеў адзін вялізны белахвосты гарол.

— Может, кто-то помешал нам?

— Да нет... Я как-то сказала, что у нас будет ребенок, и ты...

— Обманула?

— Не скажу.

— Ты делала аборт? — мужчына па-ранейшаму не зводзіў вачэй з кірлі.

— Да... Я родила его другому.

Гарол каменем рынуў уніз, зваліўся на столік, схапіў кіпцюрамі кірлю і, распрастаўшы метровыя крылы, пачаў ірваць ейнае цела магутнай дзюбай. Кірля піскнула, а гарол брахаў зусім як сабака. Ён разарваў птушку, адшчыкнуў ей галоўку, выцягнуў вантробы. Потым пагрозным вокам агледзеўся наўкола і, адштурхнуўшыся дужымі лапамі, паляцеў...

— Извини,— сказаў мужчына, атрасаючы з сябе распырсканую каву,— у меня времени как раз, чтобы успеть на вокзал. А Гомель действительно красивый город.

Ён апошні раз зірнуў на разматляныя па стале вантробы i рушыў прэч.

1986

НАСАРОГ

Калi ты чытаеш мае апавяданні, ты чамусьці заўседы крыху ўсміхаешся, быццам я табе сябра ці муж. А ты — глыбока ўздыхаеш. Нібы адразу бачыш мяне ўсяго, да дна. I тады сарамліва ўсміхаюся я. Калі ж мае апавяданні чытаеш ты, вочы твае нацякаюць крывёю, i мы сыходзімся ў роўным двубоі, як зубры-адзінцы, каб біцца за непадзельную самку-праўду. I, як заўсёды, разыходзімся пераможцамі. Бо ў душы нам пляваць аднаму на аднаго, на ўсе думкі й доказы праціўніка. Мы пераможцы. А пераможаная застаецца тая кульгавая самачка з сабачымі вачыма, якая вечна трапляе пад руку: ці пад добрую, са скрыльком крывянкі, ці пад нядобрую, а то й наогул атрымае падэшвай. Як жа чытала б мае апавяданні ты, бязродная кульгавая сучачка? Ці не высахлі б твае вечна слязлівыя вочы?

Яна асцярожна панюхае старонкі машынапісу i чмыхне потнаю храпкай. Ах ты, крытыкеса! На, на, чытай. Ацані, што тут накрэмзаў твой старэйшы брат, вянец прыроды. Усе пра цябе напішу, як ты чытала. I ўжо пра цябе пачытаюць. Пра што ж мне яшчэ пісаць?

Ах ты... Ды ты ж, сабачка, кабель! Ха-ха! Даў пачытаць сучцы, а яна — кабель. Вось табе i літаратура...

Калі ты чытаеш мае апавяданні, я перажываю дзіўны ўздым. I мне ўсе адно, хто ты: сучка, кабель ці насарог. Я думаю: як жа мы, людзі, разумнейшыя за вас! Мне нават мласнавата ад такой вышыні. А вы, рэптыліі, унізе, куды вам!

Я бачу кожную тваю рэакцыю. Усміхаешся — значыць, патрапіў, чмыхаеш — недасаліў, не даходзіць, Розуму твайго сабачага не хапае. I тут я табе — крывянкі. Каб не адрывалася ад тэксту. Што-небудзь гэткае: «Яна пацягнулася i сказала:

— Ах, расшпіліце мне... ну, скажам, футра».

З'ела? З'ясі, недзе дзенешся. A калі гэтага мала, дык я табе — сукенку, а тады — станік i гэтак далей... Зрэшты, далей — за межамі этыкету. Нашага, вядома, чалавечага. Гэта вам, сабакам, далей самае смачнае. А нам, людзям, далей — плюгата.

Што такое этыкет? А гэта тое, што не ваша, не сабачае. Таму вам зноў жа зразумець не дадзена. Жыццё ў нас з вамі часта падобнае, але тлумачым мы яго па-рознаму. Мы — трошкі не да канца, i таму мы не вы. Вы таксама, прыкладам, не ясце сваіх шчанюкоў, i таму вы не свінні. A свіння не працягвае жыць у сваім адрэзаным кумпяку, i таму яна не рабак, i гэтак далей. Праўда, i тут далей няма куды. Рабак мае найніжэйшае прызначэнне на зямлі: корпацца ў брудзе i выклікаць усеагульную гідлівасць. I ўсе! Hi салату з яго не зробіш, ні пацешыць ен, як бугай на карыдзе. Дый работнік ніякі.

З вамі, сабакамі, проста. Гэта я наконт крывянкі. А што свінням? Якую ім сечку? Ім — каб абавязкова заблішчэлі пісталеты, i з вуха палезла жоўтая... бя-яя... А рабакам? Гэтых ужо ані станікам, ані пісталетамі не ўлагодзіш. Ім падавай, каб, скажам, царыца-імператрыца на судне... канала. Гэта табе не шаляговая крывянка.

Пазіраеш. Чаго пазіраеш? Не сабачае я напісаў, так? Неэтычнае? Не чытаецца? Можа, свінням занесці або рабакам? Пра царыцу, га? Не, не панясу. Хай ім свінні з рабакамі i пішуць.

А я, а мы паходзім з табой, як тыя зубры-адзінцы, пабадаемся трошкі й разыдземся пераможцамі. Бо, па-шчырасці, нам пляваць аднаму на аднога. Мы пераможцы. А пераможанае на гэты раз будзе мае апавяданне. З прысвячэннем шуфлядзе ў пісьмовым стале.

Калі ты чытаеш маё апавяданне, па вачах тваіх я чытаю твае думкі — пра мяне. I я думаю — хто ты, каб зразумець, хто я: шуфляда ці насарог? Ты пакутліва шукаеш водгук, а я самазадаволена раблю выгляд, што не ведаю гэтага. I мы доўга i тупа глядзім адно адному ў вочы. Ты — шуфляда, я — насарог.

1986

СТОМА

Позна ўначы я скончыў апошні, пятнаццаты раздзел рамана. Гэта была катаржная праца, пагоня дарэшты знямоглага чалавека за гэткім жа знямоглым самім сабою. Недзе пасярэдзіне, раздзеле на сёмым, я адчуў, што страчваю яго з вачэй, а на восьмым зразумеў, што зусім пусты. Але ж я мусіў пісаць далей. Пагадненне з рэдакцыяй, аванс. I сам ганарар мы з жонкай ужо размеркавалі да рубля.

I тады я крыху прыбавіў i, здаецца, зноў убачыў яго. Там, ля дарогі, ен ляжаў на баку i ўмольна пазіраў на мяне.

— Уставай,— сказаў я,— мне трэба даганяць цябе.

— Але ў мяне няма сілы. Я больш не магу.

Я схапіў яго пад рукі, i ен зноў пацягнуўся наперад.

Нейкі час мне пісалася, я нават адолеў дзевяты, дзесяты й адзінаццаты раздзелы. Але на дванаццатым ен зваліўся зноў. Калі я падбег, то ўбачыў, што ен здох. Ад злосці я тыцнуў яго чаравікам у твар i пасунуўся далей сам.

Было такое адчуванне, што я ванітую гэтымі гідкімі фразамі. Але я ўсе ж скончыў чатырнаццаты раздзел.

Гэтай ноччу завяршаўся тыдзень, які адвяла мне на раман жонка. Раніцою яна пакіне лецішча i прыедзе сюды, у гэтую прапахлую мазгавым потам кватэру.

Заставаўся апошні раздзел. Кожнае слова нашае мовы здавалася мне цяпер банальным i нявартым таго, каб яго пісаць. I я стаў механічна перапісваць нешта з газеты. Потым усе неяк увяжацца. I сапраўды, мёртвыя штампы абудзілі ўва мне нейкую астатнюю кволую ярасць. I я пісаў, адчуваючы. як страшэнна баліць галава i ад перастомы б'юцца адно аб адно здрэнчаныя глузды.

Позна ўначы знямелай рукою я накрэмзаў апошняе слова. З рота майго на паперу капала сліна, a ў галаве i целе пачыналася агонія. Я канаў ад гэтае перастомы ...

Жонка адчыніла дзверы, паставіла на падлогу кайстру з зяленівам i гукнула мяне. Але я не адгукаўся. Тады яна зазірнула ў пакой i ўбачыла, што я ляжу каля крэсла з вытарашчанымі вачмі, а з майго разяўленага рота выпаў язык.

На хвіліну яна прысела каля мяне, i я мог адчуць тонкі водар парфумы, а таксама заўважыць, што яна зараз жа змянілася з твару, стала заклапочаная. Яна памацала мой пульс i ціхенька сказала: «Няслаба!» Потым запіхала мне язык у рот, зляпіла мае вусны, заплюшчыла вочы. Потым перацягнула мяне на канапу.

Нейкі час яна хадзіла па кватэры ў роздуме. Узяла з кніжнае паліцы томікі Платона i К'еркегора ды паклала ix на маім пісьмовым стале. Платона нават разгарнула. Потым выцягнула з папяровага вэрхалу телефон, набрала нумар, прыставіла слухаўку да вуха i, пазіраючы на мяне, сказала:

— Ничего, зайчик. Как-то будем... Алё? Ювяніл Сымонавіч? — яна прыкрыла слухаўку рукой i разок кырхнула, прачышчаючы горла,— Ювяніл Сымонавіч, а нашага Івана больш няма... Ага. Добра.

Нарэшце яна засунула тэлефон назад, пад паперы, правяла рукой у сябе пад пашкай і, грэбліва панюхаўшы пальцы, пайшла мыцца.

1988

ПЕРАД ТЫМ ЯК РАСТАЦЬ У ПАВЕТРЫ

Няхай надзеі цешаць каго іншага. Хопіць гэтага самападману. Я спыняюся.

Што зараз? Стаяць тут гэткім майгачом? Абышто... Так i хочацца прамовіць тое сакраментальна-ўводнае: «Так!», якім паганяў сябе ўсе жыцце, ды зноў тэпаць на месцы, думаючы, што некуды ідзеш. Стаяць? Сяду.

Седзячы, яшчэ больш адчуваеш сваю недарэчнасць, нават скаванасць нейкую, чорт бы пабраў! Нібы ў карцэры.

Хіба легчы? Але ранавата. Не заснеш, бо выспаны i не памрэш, бо яшчэ не стары. Будзеш круціцца-муляцца, стане i зусім невыносна.

Усе ж лягу... А можа, павесіцца? I пасля — усе гэтыя труны, крэпы, спачуванні... Не, хай сабе спачуваюць.

Здаецца, колькі сябе памятаю, увесь час быў тут, у канцы дарогі. Напэўна, i прыйшоў я ў гэты свет пад канец, калі мяне тут ужо не павінна было быць. I ўсе жыцце то стану, то саду, то лягу — у трох вымярэннях. Іншага не дадзена.

Нехта ж прыходзіць у пачатак i сунецца праз усе жыцце наперад, наперад, наперад... А то яшчэ i з крыкам: «Напе-ера-ад!» Адольвае перашкоды ўсялякія, высільваецца, верыць у нейкія мэты, ажно прыходзщь усе адно сюды. I з мэтай, i без мэты. Частуе мяне цыгарэтай, калі мае, i растае ў паветры.

А я прыйшоў адразу сюды. I назад не пойдзеш, i наперадзе, ведаю, пустка. A бакоў наогул няма

На падыходзе асабліва старыя любяць паказваць на мяне пальцамі i казаць — вось нашая мэта! Як ра~ дасна прамаўлялі яны тое, калі я быў вазгратым хлопчыкам! А цяпер мне за сорак. I свае словы пра мэту яны вымаўляюць ужо неяк нясмела, быццам самі сабе не вераць.

А яшчэ яны любяць папракаць мяне бракам жыццёвага вопыту. Асабліва калі прашу цыгарэту.

А адная бабулька — грудзі ў медалях — раптам як закрычыць: «Сыдзі з дарогі, лабідуда!» Я сышоў. А яна паглядзела, што далей нічога няма, i адразу растала ў паветры.

Бывае i так, што яны прыходзяць групамі ды намаўляюць мяне ісці «далей». Кажуць, што мне столькі дадзена ўсяго, i што гэта яны мне ўсС далі. Я тады выварочваю кішэні, а яны ўсе разам знікаюць.

Разумею, у ix усё сканчаецца тут. Вось яны i прыдумалі, што нешта Ссцъ далей, а там пустка, нішто, там смерць. Канец тут, дзе я стаю.

А што, як нехта прыйдзе адразу туды, у нішто?..

А што, калі туды i прыходзяць усе маладзейшыя за мяне? I калі тут пройдзе апошні, хто да мяне, тады пайду i я?

Арыфметыка. Як падумаеш...

Думаць устыла. Ужо даўно ўстыла думаць, ляжаць, сядзець, стаяць, пісаць гэтыя ідыёцкія словы i жыць.

1986

ЗБОР ТВОРЦАЎ

Частка I

1.

Не ведаю, ці варта ўсе гэта пісаць. А навошта пішу — у двух словах не раскажаш. Вось i атрымліваецца, што, каб растлумачыць, навошта я ўзяўся за гэтую справу, мне трэба напісаць цэлую кнігу. Ці, можа, заўседы так? I ўсё, што чалавек робіць, ён робіць дзеля таго, каб растлумачыць, навошта ён гэта робіць...

Не ведаю. Магчыма, усё гэта даўно ўжо кім-небудзь i напісана. І больш арыгінальна, i цікава. Бо колькі ж у свеце літаратуры?! Колькі твораў?! Як маку! Як чалавечых жыццяў. A колькі аўтараў?! Хіба не кожны чалавек браўся некалі складаць вершы, зацемкі, а нават i проста лісты, цыдулкі, абвесткі розныя? Хіба не кожны — хоць вусна, хоць у думках сваіх, зусім выпадкова — зарыфмаваў раптам пару радкоў? А фармальна кожны такі — паэт...

Не ведаю. Адно здаецца, што зараз усе гэтыя рыфматворцы, усе гэтае неверагодна стракатае творчае скопішча сышлося ўва мне страшным галасам. Той пяе, той дэклямуе, гэты крычыць, а гэты нечага патрабуе, даводзіць нешта ўсім вядомае, але абсалютна непрымальнае. I што я тут ні скажы, што ні вышчыруй самае сваё, самае патаемнае i запаветнае, усё адно атрымаецца — хорам...

Не ведаю. Нясцерпна мне робіцца i млосна, як той парадзісе ў крытычную хвіліну. Аж літаркі расплываюцца на паперы. А неслухмянае пяро замест толькі што складзеных i дэталёва абдуманых фраз выводзіць нешта свае, несамавітае ды толькі яму вядомае. Не ведаю...

2.

Так ужо склалася, што я ніколі не бачыла сваіх бацькоў. Што ж... Нават у сабак бываюць свае радаводы. I медалі. Але я не збіраюся рабіць з гэтага трагедыю. Наадварот, Гэтак, прынамсі, не пачуваешся якой-небудзь пародзістай сучкай... А што кажуць, што я не такая, як усе, дык хіба гэта так ужо кепска?

Крыўдую часам, злуюся на сябе i ціхенька суцяшаюся...

Адразу пасля родаў нас з сястрою забралі ад хворае парадзіхі назаўсёды. Маці й цяпер, напэўна, жыве ў той лякарні, дзе дваццаць гадоў таму зачала. Я ніколі не шукала яе. Шукала бацьку, але так нічога i не даведалася. Не думаю, каб ен быў з клінічнае абслугі ці прыйшоў адкуль ca здаровага свету... А старая ацяжэлая санітарка толькі зарагатала мне ў адказ i праз смех гукнула: «Ад святога духу!» Я ўжо не стала чакаць, пакуль яна выржацца, i пайшла хутчэй адтуль, з Навікоўскай вар'ятні, дзе мне далi жыцце.

Што да сястры, дык яна ад нараджэння мела матчыную хваробу. I нейкі разумнік па-свойму пажартаваў, калі даваў нам імены; сястры — Шызя, а мне - Фрэня. А можа, i не пажартаваў? Можа, мода была такая.

Вось.

Калі вам кажуць: ёсць дзве навіны, добрая i дрэнная, з якой пачынаць? — вы заўсёды просіце з дрэннай, праўда? Гэтак i я, выходзіць, пачала з непрыемнага. Хоць мне й не думалася пра гэта. Проста пачала з пачатку, а выйшла — з дрэннага. Гм...

Адразу нейкі час мы з сястрой былі ў адным доме дзіцяці. Потым яе вярнулі ў вар'ятню, а я засталася. Так вырашыў лекар. Пасля я трапіла ў школу-інтэрнат у Грудках. Гэта, дарэчы, ці не адзіная ў краі школа, дзе вучаць на роднай мове... Уявіце сабе, як я чакала сваіх шаснаццаці гадоў! Атрымала пашпарт i стала Гражынай.

Нарэшце, пасля школы я паступіла ў медычны інстытут на стаматалогію. Стала зусім такая як усе.

Вядома, аднае стыпендыі было мала. Дый вельмі не хацелася жыць у інтэрнаце, хоць бы i ў студэнцкім. Я пачала шукаць працу i жытло. I аднойчы на прыпынкавым слупе прачытала абвестку: «Приглашается девушка для присмотра за больным. Жилплощаць предоставляется». Здаецца, з гэтага ўсе i пачалося.

3.

Указаны ў абвестцы дом стаяў адзін на пустэльнай вуліцы. Пасярод агромністага двара роў чорны ад сопату экскаватар. I сам будынак — прадымлены й шэры — меў закінуты, нежылы выгляд.

Дзверы патрэбнае мне кватэры былі незамкнёныя, i я ўвайшла ў вітальню. Зазірнула ў адзін пакой, тады — у другі. Усе баялася пабачыць хворага чалавека. Чамусьці ўяўляла яго пад кропельніцай.

Але ж людзей у кватэры не было. У меншым пакоі стаялі паліцы з кнігамі, стол i канапа. Тут я i вырашыла чакаць гаспадароў. Заўважыла стосік спісанае паперы на стале ды ўзялася чытаць.

«Не ведаю, ці варта ўсе гэта пісаць. А навошта пішу — у двух словах не раскажаш. Вось i атрымліваецца, што, каб растлумачыць, навошта я ўзяўся за гэтую справу, мне трэба напісаць дэлую кнігу ..»

Прызнацца, я не вельмі шаную сучасных пісьменінікаў. Асабліва мясцовых. Надта ж яны звычайныя людзі, нецікавыя. Аднойчы да нас у інтэрнат на вечар прыводзілі нейкага ці то паэта, ці то драматурга. Штосьці ен чытаў, штосьці распавядаў, але ніхто яго не слухаў, бо ўсе чакалі дыскатэку.

Аднак гаспадароў усе не было, i я чытала далей.

«Кожнаму чалавеку ад прыроды дадзены поўны камплект шызафрэнічных сімптомаў. Але хворымі лічаць толькі тых, у каго псіхіка найменш падлягае самакантролю ды самаарганізацыі. Словам, у каго змест разбурае форму. Заўважым, што найвышэйшы момант літаратурнае творчасці — гэта якраз крытычны момант у змаганні зместу з формай.

Уявім сабе кансервы, якія састарэлі i «граюць». У рэшце рэшт змесціва разнясе слоік, i мы ўбачым бясформную лужыну, у якой ляжаць гуркі i кавалкі шкла, плавае кроп. Гэта i будзе шызафрэнія.

Але ў апісаным працэсе быў адзін маленькі, амаль незаўважны момант, нейкая часцінка секунды, калі змесціва перарасло ўжо межы слоіка, але сам слоік быў яшчэ цэлы. Крытычны ціск. Для паэта такі момант — імгненнае азарэнне, якое ен зараз жа занатуе геніяльным вершам. Калі ж ён стане i далей развіваць свой напал /а, па сутнасці, свой шызафрэнічны сімптом/, дык ягонае псіхічнае напяцце можа перайсці ў хваробу. Гісторыя ведае шмат паэтаў-вар'ятаў».

Я ўявіла сабе чалавека, у якога ў душы — гуркі, кроп, кавалкі шкла. I мне зрабілася смешна. Раней пісьменнікі захаплялі ў сваіх кнігах палкімі пачуццямі, бойкамі, усялякімі хітрамудрымі прыгодамі. А цяпер, мусіць, вычарпаліся ды сталі пісаць пра хваробы. Хоць, магчыма, усё так i павінна быць. Трэба ж ім, каб нехта чытаў іхнюю прадукцыю. А хто стане чытаць, калі не будзе нічога вострага?..

4.

У гэтым сэнсе паказальная старая легенда пра трох малацьбітоў, якія ў часы чужацкае навалы згаварыліся стаць прарокамі.

Пакідалі малацьбіты свае цапы, ды прыйшлі да вядомага ў краі вешчуна Бая i прасілі даць ім слова, якое, кінутае ў натоўп, даходзіла б да народа i будзіла заспаную душу кожнага чалавека.

— Але толькі народжанае з чыну слова можа стаць чынам цэлага народа,— сказаў ім Бай.

— Дык мы гатовыя да чыну,— запэўнілі малацьбіты.

— Толькі выпакутаванае слова абудзіць заспаную душу кожнага чалавека,— сказаў Бай.

— Мы гатовыя да пакутаў.

— Тады слухайце. Збудуйце кожны сабе вязніцу, затачыцеся ў ёй, а пасля разбурыце формы свае. Калі здзейсніцца гэта, само вырвецца ў вас слова, якое, кінутае да ўсіх, дойдзе да кожнага.

I прыступілі малацьбіты да чыну.

Першы быў занадта сумленны i занадта старанна рыхтаваўся да свайго слова. Небарака накатаў вялізных валуноў ды замураваў сябе назаўсёды. Нават апошні, самы моцны ягоны крык не пачулі звонку.

Другі быў занадта кемлівы i спрытны. Ён сабраў сваю вязніцу з палак i лаўжоў. I калі з шоргатам рассыпаў лядашчую спаруду i выбраўся з яе, дык доўга думаў, што б гэта такое сказаць. Нарэшце, спахапіўшыся, пачаў шматслоўна i доўга апраўдвацца. Але ніхто не слухаў яго.

Трэці збудаваў сваю вязніцу з лёгкіх бернаў і, зачыніўшыся, доўга змагаўся з ею. I ўсе бачылі, як дрыжэлі сцены асуджанае будовіны. I тады прамовіў Бай:

— Вы бачыце, як б'ецца гapaчая душа чалавечая ў сценах вязніцы. Там прарок. I калі сцены пачнуць падаць, але яшчэ не ўпадуць, калі вязень будзе ўжо вольны, але яшчэ будзе ў вязніцы, тады вы пачуеце слова, якое, звернутае да ўсіх, дойдзе да кожнага, i, кінутае ў натоўп,— зробіць яго народам.

I тады хіснуліся сцены, пакаціліся бёрны, i прагучала Слова.

5.

У дзвярах стаяў чалавек гадоў на пяцьдзесят. Ён ашчэрыў усе свае зубы ды пазіраў неяк па-сабачаму прыязна.

— Бонжур, мадэмуазэль,— прахрыпеў ён басам. А на вялікім лысаватым ілбе яго нібы для прывітання ўсталі дзве бліскучыя валасіны.— Вы ці не па абвестцы?

Я нават крыху сумелася ад такое прыязнасці да мяне.

— Так, па абвестцы. Толькі я тут без вас увайшла i... Прабачце, навошта вам сядзелка?