Практыкаванні

— Разумею,— сказаў ён.— Толькі ж бачыце, ма шэр, я ўжо даўно не маладзён. У свой час разгубіў здароўе. I жыву цяпер зусім адзін. Прафесія засцерагае мяне ад сяброў... Магчыма, вас дзівіць, што я запрашаю менавіта дзяўчыну?..

— Ды не, здаецца,— мне не хацелася строіць намёкі.

— Дык вось. Я зусім не прапаную вам стаць маей тайкай. Патрэба чыста утылітарная. Частыя хваробы падоўгу трымаюць мяне ў ложку. A неўзабаве лекары абяцаюць толькі пасцельны рэжым,— ен сумна ўсміхаўся.— Такім чынам, я крыху дбаю пра будучыню.

Ён прысеў на канапу, i твар ягоны зрабіўся шэры. Але ён працягваў казаць з усмешкай:

— Усе жыцце асцерагаўся кабетаў. А цяпер... Адным словам, пакідаючы жыццевую прастору, дбаю пра наступнікаў. Вы разумееце, пра што я кажу?

— Не зусім. Вам патрэбныя дзеці?

— Не, што вы! — ён сумеўся.— Можа, для вас усе гэта гучыць старамодна, але ж я й сам чалавек старарэжымны. Мне патрэбна клапатлівая гаспадыня, можа быць, i сядзелка, якая пасля майго адыходу да лепшага свету проста так не возьме ды не выкіне ўсё гэта на сметнік.— Ён паказаў рукамі на свае кніжныя паліцы, стосы папераў i тэчак.— Павінна быць пераемнасць. Тут усё мае жыццё. I я пасля смерці хацеў бы ў гэтым жыць. Больш мне проста няма на што спадзявацца. Той свет для мяне — тут. I таму я шукаю наступніцу, калі й не духовую, дык хоць бы клапатлівую. A які гаспадар з хлопца? Дый перапісаць на хлопца кватэру, самі разумееце, нашмат цяжэй. Усынаўлю я яго, ці што?

Прапанова была дзіўнаватая. Але гэты чалавек не выклікаў агіды ці страху. У рэшце рэшт, ён казаў вельмі практычныя рэчы. I мы працягвалі размову.

— Няўжо да вас зусім ніхто не заходзіць? — спыталася я.

— Бываюць... Пара гэткіх жа нямоглых прыяцеляў. Мы адвыкаем рабіць візіты. Есць тэлефон...

Аднак дзеля чаго я пыталася? Ужо ідучы сюды, была згодная на што горшае. А тут усё гэтак культуральна i ветла. Пісьменнік. Хіба можа гэты хворы самотнік жадаць каму ліхога?

— Давайце знаёміцца,— сказала я i падала руку.— Гражына, студэнтка.

6.

У семнаццаць гадоў я нечакана для сябе выйшла замуж. Зрабіла сабе гэткі «сюрпрыз».

Яго прывялі да нас у інтэрнат у дзевятым класе. I быў ён увесь ціхі ды аж занадта ва ўсім дасведчаны эрудыт i выдатнік.

Не, у мяне не было закладу з дзяўчатамі. Проста захацелася закахаць у сябе гэтага дзівака, i я села з ім за адну парту. А праз некалькі тыдняў ен ужо хадзіў ca мною, распавядаў пра свае планы.

О, гэта быў сапраўдны змоўнік! I свярбела яму арганізаваць які-небудзь палітычны бунт. Нават у мяне ён выпытваў пра тое, чым незадаволены народ. Але што я магла яму сказаць?

Шмат было розных ідэй. Ён усё мяняў гэтыя ідэі, а пасля кожнае змовы заставаліся сябры-ворагі, якія цягнулі ягоныя думкі далей. Мусіць, ён умеў пераконваць людзей. Але ніяк не мог даць рады самому сабе.

У рэшце рэшт усе ягоныя сілы ішлі ўжо толькі на варагаванне з былымі сябрамі. I тады ён прапанаваў мне выйсці за яго замуж. Маўляў, яму гэта трэба, каб ворагі падумалі, што ён цалкам аддаўся сям'і ды побыту, а ён тым часам...

Не ведаю, чаму я згадзілася. Бадай, мяне проста забаўляла магчымасць узяць шлюб без дай прычыны. Проста так. Я не кахала яго i зусім не дбала пра будучыню.

Яшчэ я думала, што гэты шлюб можа выратаваць дзіцёнак. Але ён раптам сказаў, што ўвесь час у яго адымае барацьба.

Я спрабавала зблізіцца з ім, але ён шыкаў i шыпеў, як змяя.

Праўда, спачатку ён патрабаваў, каб я дапамагала яму, каб таксама нешта пісала, якіясь вершы ці ўлёткі, ці хоць бы завяла дзённік. А я сказала, што нічога не ўмею i зусім мала ведаю. Ён тады крыкнуў мне, што ўсё ўмеюць ды ведаюць толькі хатнія гаспадыні... Гэта мелася быць найвялікшай абразай.

Нарэшце я стала чакаць, калі ён абвесціць, што нам тэрмінова трэба развітацца. Але час цягнуўся так доўга! I я ўсё больш разумела недарэчнасць нашае сямейкі. Я ўжо думала, што праз колькі гадоў, калі ён паразгубіць свайго змоўніцкага імпэту, увесь ягоны арганізацыйны запал перакінецца на мяне. Я ўжо бачыла ў ім гэткага сямейнага дыктатара, а ён раз-пораз даваў падставы для такога прадбачання. I тады пра тэрміновае развітанне абвясціла яму я.

Пасля мы не сустракаліся.

A клікалі яго ўсе Дзікам.

7.

— Гэта што ж за дзікі ды ўпарты нораў?

— Не. Проста так супала. У інтэрнаце ў яго была мянушка Рычард. Тады многія хлопцы называлі сябе рознымі Біламі, Джымамі, Томамі... Такая была хваля. Дык вось... А памяншальнае ад Рычарда — Дзік. Самому яму вельмі падабалася такое супадзенне: Дзік — Рычард, i дзік — лясны кабан...

— Прабачце, ма шэр... Я ж нават не прадставіўся вам. Ага. Клічце мяне... Я так не люблю ўсіх гэтых Канстанцінавічаў ды Феліцыянавічаў... Клічце мяне Настаўнікам. Зыходзячы з узростаў i з нашае дамовы, гэта зусім нармальна. Я спадзяюся, гэта не пакрыўдзіць вас?

— Ды не. Вы сталы чалавек. Як хочаце.

— Я, вядома, не вялікі літаратар. Так... дробны творца, газетны шрайбікус. Папісваю пасквілі на ўсялякія рамэны ды паамы. Хы-гы. Гэта называецца «літаратурная крытыка». Між іншым, занятак больш няўдзячны, чым складаць ты я ж раманы. Але на сваей ніве я, бадай, назапасіў сякі-такі досвед. Хутчэй за ўсё мне не прыйдзецца вучыць вас, дый вы гэтага, мусіць, не надта жадаеце, але, згодна з нашай дамовай, вы ўсё ж пераемніца. Таму няхай будзе Настаўнік. Дарэчы, вы, напэўна, не надта цікавіцеся сучаснай літаратурай?

— Так. Я ўсё адкладваю на потым. Збіраюся навучыцца плесці на прутках, пачаць хадзіць на коўзанку i прачытаць шмат-шмат кніг. Але — то часу не стае, то не хочацца. Я тут без вас пачала чытаць нейкія старонкі...

— Што-небудзь цікавае?

— Ды не асабліва каб... Пра малацьбітоў i...

— А-а, разумею. Нуднавата напісана. Гэта маё. Гэта мая апошняя кніга. Часам пісьменніку даводзіцца пісаць наўмысна нешта нуднаватае i не асабліва цікавае. Нават нешта i зусім не вартае ўвагі.

— Але навошта?

— Хочаце сказаць, што нудоту ніхто не прачытае? Так. Але тут ёсць прафесійны сакрэт нашае літаратуры. Сакрэт фірмы. Ці хочаце, я раскрыю яго вам?

— Так.

8.

Яна зацікавілася! Я бачу, што прабудзіў у гэтай дзяўчыне цікавасць да таго, да чаго ўвогуле цікавасці быць не можа. Ай, які банальны прыём! Хочаце, я адкрыю вам таямніцу: чаму гэтая кніжка зусім-зусім нецікавая?.. Зрэшты, для яе гэта, мабыць, i не банальна. Такая яшчэ маладзенькая, a ўжо з такім лёсам! Як сумуе па табе ненаежнае пісьменніцкае сэрца! Абавязкова запрашу каго-небудзь з празаікаў: Н. ці С., ці нават Ганоева. Няхай паназіраюць. Такі матэрыялішча! Такі рэалізмішча!

А яна крыху апрытомнела ад першае разгубленасці. Нават усміхаецца. Удае на жанчынку. I толькі пульхны твар ды ўсеагульная пяшчота выкрываюць ейную нясталасць.

О, ма шэр Гражына! Колькі яшчэ выпадзе на вашую абаяльную натуру ўсяго ўсякага неабаяльнага! З гэткай лёгкасцю кідаецеся вы ў віры! I вам, бадай, усё адно, што гэта — шлюб з Дзікам, стаматалагічны факультэт ці я. Дзеля вас гэта пункты аднаго шэрагу.

Як недарэчна, што да мяне прыйшла менавіта яна! Колькі я перадумаў, каго запрасіць, a запрасіў неабдумана. Адное, што апраўдвае мяне,— ейны сякі-такі досвед з нізоў гэтага жыцця. Але тое, што догляд за мною, за маёй ідыёцкай хваробай стане для яе чарговым бясколерным пунктам у шэрагу жыццёвых праяваў, мяне не апраўдвае зусім. Наадварот.

9.

З нейкай загадкавай усмешкай пісьменнік пазіраў на мяне, а я ўсё чакала, калі ён адкрые сваю «вялікую таямніцу».

— Вы будзеце жыць у другім пакоі,— сказаў ен.— Хадземце, пакажу.

Другі пакой выходзіў акном у той самы агромністы двор. Але панылы настрой не трапляў сюды. Мо таму, што сцены тут былі пафарбаваныя ў цёплы цнатлівы колер, ці таму, што мэбля i рэчы ўтваралі адмысловы ўтулак. Шафа, ложак, крэслы. Сялянская посцілка — добра хадзіць басанож. На століку — дапатопны магнітафон.

— Ці любіце музыку? — зазірнуў пісьменнік мне ў вочы.

— Люблю,— адказала я.

Мне тут падабалася. Мне ўжо нават хацелася, каб ён хутчэй пайшоў да сябе, каб застацца адной ды разгледзецца. I ён, мусіць, зразумеў гэта. Толькі пры дзвярах раптам спыніўся i сказаў:

— Паспрабуем жыць. Грошы я буду класці на століку ў вітальні, каля тэлефона. Колькі трэба — бярыце, добра?

— Добра,— адказала я. Я дагэтуль не ведала, хто з нас каму будзе плаціць: ці ен мне за догляд, ці я за жылле.

— Ага,— пагадзіўся з нечым пісьменнік.— Мяне вельмі цешыць вашая мова.

— Я вучылася ў краёвай школе.

— Я таксама. Колісь. А цяпер — дзе тыя школы i дзе тая мова! Хіба што выпадкова пачуеш,— чамусьці выгляд у яго стаў вінаваты.— Але няхай... Калі захочаце, мы яшчэ паразмаўляем пра гэта.

10.

Але ж схлусіў. Бадай што, i не паразмаўляем. Хіба на мігах ці як-небудзь шэптам. Але не ўголас, не пісьмова, не тут. Бо згадкі пра мову надта ж вытыркаюцца з агульнае плыні твора. Твор раптам абрываецца, i далей ідуць ужо чыста газетныя актуаліі. Чаму? Таму, што самое становішча мовы ў нас немастацкае, неэстэтычнае. А твор перадусім — гэта эстэтыка.

Кожнага разу кожны аўтар, які, напрыклад, збіраецца пісаць дэтэктыў паводле класічных законаў гэтага жанру, пачынае вагацца ды муляцца ад падсвядомае патрэбы неяк абмінуць, не згадваць, не замешваць міліцыю. А гэта зусім няпростая задача. Каб не атрымаўся газетны нарыс, даводзіцца выдумляць нейкага цывільнага ды надта ж нетыповага для нашае рэчаіснасці пінкертона або звяртацца да мінуўшчыны, або выносіць дзею за межы краю. Інакш без міліцыі проста не абыдзешся, а значыць, рызыкуеш разбурыць эстэтыку твора, тыя самыя класічныя законы жанру. Дык вось. Мова наша ў сённяшнім яе становішчы, як i міліцыя,— рэч чыста дакументальная. А сама моўная сітуацыя амаль не паддаецца вобразнаму пераўвасабленню...

Занудзіў? Зараз, сканчаю.

Яшчэ адна праблема — з гэтым Дзікам. Яна, вядома, магла i не распавядаць пра яго,..

Бач ты, змоўнік! Год пражылі ў шлюбе! Не сустракаліся! Але, мусіць, не супраць была б сустрэцца, ма шэр, га? Дый ён, мусіць, не забыўся. Толькі пальцам табе паківае... Хто ж тады будзе маім пераемнікам? Можа, Дзік?

11.

Ён усе больш прывабліваў мяне. I я паступова забывалася на сваё першае ўражанне. Тады ён падаўся нейкім наскрозь хворым i нячыстым. На галаве дзве валасіны. Пастава раскірэчаная, старэчая, хоць чалавеку, як высветлілася, усяго сорак тры гады. Калі смяецца, дык выварочвае вялікія свае губы ды лезе табе ў твар усімі сваімі засліненымі зубамі. Вось толькі не смярдзела ад яго.

Адылі пры ўсёй гэтай першапагляднай мярзотнасці ў Настаўніка быў вялікі лоб, што выклікае павагу. I вочы— сваяцкія, ці што? А тады — ягоная гамана.

Мая гідлівасць i мая прыязнасць зліваліся ў нешта адно. Я пачала часта думаць пра яго, прыслухоўвалася да ягоных словаў А ён — ляжыць там, у сваім пакоі, у ложку, i дэклямуе, здаецца, на ўвесь дом. Спачатку грыміць басам:

— Паэтаў няхрышчаных не бывае! Пішуць, вядома, розныя. Але ў няхрышчаных на паперу ліецца не творыва, а зялёная др...! Такіх заўсёды было болей. Яны заўсёды набіваюцца ў храм, які збудаваў хрышчаны паэт. Чаму так? Бо хрышчэнне — гэта пакута, якой расплачваюцца за асалоду. Не кожны вытрымае. Заўваж, усялякая пакута, усялякі боль пачынаецца з асалоды. У першае, амаль незаўважнае імгненне. А інакш не было б мазахістаў. Aгa... Потым ужо будзе нясцерпна. Ці ж хочаш ты гэтага? Адкажы мне, ці ты выжывеш?

I сам сабе адказвае тоненька:

— Выжыву. Навошта б я прьшшоў да вас...

I зноў басам:

— Ну, глядзі...

Аднаго разу я зазірнула да яго ў такую хвілю. Ён ляжаў у пасцелі, павярнуўшыся да сцяны i, здаецца, плакаў, шэпчучы: «Мне балюча»,— зусім як малы. Мне тады стала няёмка, i я ціха прычыніла дзверы.

Іншым разам ён крычаў:

— Сапраўдзічна! Сапраўдзічна, кажу я вам! Я, цёмны мужык! Сапраўдзічна, кажу вам!

I я зноў зазірнула ў ягоны пакой. Ён не пачуў i не бачыў. У нейкай безвыходнай роспачы ён разгортваў кнігі, як трапіцца, ды, слізгануўшы позіркам па старонках, стагнаў: «Ня тое! Ня так!» I нізкі голас ягоны дрыжэў ад хвалявання.

— Настаўнік! — гукнула я.

Ён ажно сцяўся на імгненне. Нібы я зараз парушыла ягоную «вялікую таямніцу». Але ж ён сам абяцаў мне распавесці пра яе. I, каб неяк апраўдацца ды суцешыць яго, я спыталася:

— Настаўнік, а што такое літаратура?

Ён абыякава зірнуў на мяне i сказаў:

— Літаратура не таямніца. Я, здаецца, абяцаў, што не буду вучыць вас.

Трэба было чым-небудзь здзівіць яго, каб ён перастаў раздражняцца, i я сказала:

— Настаўнік, ты не злуйся на мяне. Давай размаўляць на «ты».

12.

Чорта лысага! Чорта, якому карціць, каб у нас зараз жа «пачаліся адносіны». Без розніцы, колькі табе гадоў, хто ты такі, i нават хвароба не перашкода. Лoжак руйнуе ўсе бар'еры! Вось бы ўзяць ды пакласці ў адзін ложак усё чалавецтва. Куды падзеліся б усе глабальныя праблемы?!

Не, шаноўная. Ці ж можа быць кульмінацыя ў адносінах, якія папросту не выспяваюць? Клімат не той. Мы ўсе неяк трэмся адно аб адно, а на тое, каб здараліся разрады, току ў нас не стае, ці што? Мужчына, толькі згледзеўшы жанчыну, ужо, лічы, пракруціў у мазгах усю гісторыю стасункаў. I пракручваць яе зноў — у сапраўднасці — нецікава. Калі ў цябе дастаткова багатае ўяўленне, вядома...

Гэтак мы ўсе — сузіральнікі адно аднога. Не сябры, не каханкі, не сваякі нават. A толькі зетнікі. Мы ўжо не кідаемся, агаліўшы сваю рапіру, у бой за чарговую прыгажуню. Нашто, маўляў, выпрабоўваць лёс, калі можна лёгка перамагчы ва ўласным уяўленні, дзе сам пан i ўсяму суддзя? Таму мы толькі сузіраем, i гэтага досыць. А бывае й залішне...

Ох, ма шэр! Няўжо вы змусіце мяне расчаравацца ў вас? У мяне праца. Я не паспяваю. А вы...

Колісь задумаў быў такі творык пра літаратара, якому паведамляюць, што ў яго канцар. Жыць застаецца з месяц, не болей. Літаратар кідаецца да пісьмовага стала i піша, піша. Сохне i піша. Яму столькі трэба паспець! I ён паспявае. Ягоны рукапіс атрымлівае самую высокую ацэнку. Адусюль — лісты, віншаванні. Чалавек памірае з усмешкай. Ён ведае, дзеля чаго жыў. Увесь свой век пэцкаў паперу шэрай фарбай, а тут — напружыў сілы да самазабыцця i выдаў нешта цудоўнае. Вось так.

Праўда, пасля смерці ягонай нічога не змянілася ў свеце. У кватэры зрабілі рапарацыю, паднавілі мэблю, шпалеры, з'яві'ўся новы гаспадар — муж ягонае жонкі. I недзе згубіўся рукапіс таго ўдалага твора, які так i не трапіў у друк. Зрэшты, яго, здаецца, i не шукалі...

Даўнавата я прыдумаў таго літаратара. Ажно бачу цяпер, што прыдумаў сябе. Хы-гы. Мая кніга будзе нечага вартая, але, пэўне, таксама не патрапіць у друк. Хто стане з ёю вэдзгацца! A пераемніцу мне мяняць ужо позна. Хіба неяк падвыхаваць яе? Чаму, скажам, яна самахоць адчыняе дзверы майго пакоя, калi я заняты? Можа, яе сапраўды тут нешта зацікавіла?

Падвыхаваць... A друкуйце-ткі, мадэмуазель, маю кнігу на машынцы! Вы не ўмееце? Я навучу! Там, дзе процант — нескладовае «ў», дзе параграф — «і». Усё астатняе пазначана. Кляц... кляц... кляц... У вас атрымліваецца. У вас атрымаецца, ма шэр.

13.

Неўзабаве Настаўнік i сапраўды настала перабраўся ў ложак. Лежачы, ён цэлымі днямі пісаў. А я вечарамі друкавала ягоныя пісьмёны на машынцы.

Часта да нас заходзілі лекары, рабілі яму ўколы. А ён у іхняй прысутнасці абавязкова пачынаў стагнаць i плакаць, паказваючы, дзе ў яго баліць. I на ногі паказваў, i на галаву, i на грудзі — паўсюль. Лекары ж нязменна глядзелі толькі ўнізе жывата i казалі, што патрэбна аперацыя.

Аднойчы да нас прыйшоў нейкі кульгавы дзядзька. Я падумала, што лекар, але ён загаварыў пакраёваму:

— Добры дзень, мэтхен. Вы, калі ласка, не здзіўляйцеся, я таксама пісьменнік. Маё прозвішча Ганоеў.

Ён прыязна ўсміхаўся мне ў вітальні, а з суседняга пакоя ўжо грымеў радасны бас:

— Ганоеў! Я пазнаў цябе! Гражына, гэта Ганоеў! Заходзь. Хы-гы.

Госць пракульгаў у пакой, а я пайшла ставіць гарбату.

Яны ні пра што не гаварылі. Адразу ўзяліся за нейкія паперы, чыталі. Толькі зрэдку пачыналі неяк задаволена скуголіць.

— Колькі вам гадоў? — спыталася я ў Ганоева.

Ён падняў адсутныя вочы i адсутным голасам сказаў:

— Мы раўналеткі.

— I вы таксама пішаце пра хваробы? — мне чамусьці карцела адарваць ix ад чытання.

— Ну, пэўным чынам, так. Пра што могуць пісаць хворыя пажылыя людзі? Пра хваробы.

— У яго AIDS, хы-гы...

— Праўда? — здзівілася я.

— А што? — заўсміхаўся Ганоеў,— Дзіўна, што краёвы пісьменнік хварэе на AIDS?

— Ды не... Але недарэчна неяк.

— Вось,— павярнуўся Ганоеў да Настаўніка,— Адносіны да нашае літаратуры маеш. Наш пісьменнік настолькі адсталы i забіты, што нават AIDS яму не па зубах!

Настаўнік яўна ператрымліваў усмешку на вуснах.

— Мілая фройляйн,— сказаў Ганоеў.— А вы ніколі не задумваліся над тым, што нашая літаратура якраз i зберагае нас ад усялякіх навамодных хваробаў?

— Вас? — спыталася я. Здаецца, яны канчаткова кінулі свае паперы.— Хіба вы пішаце толькі для сябе?

Напэўна, Ганоеў пакрыўдзіўся, a Настаўнік з робленай весялосцю пазіраў то на яго, то на мяне.

— I для вас,— сказаў Ганоеў.— Вы ж яшчэ разумееце роднае слова.

— Разумею, але я ніколі не чытала вашых кніг. Прабачце, я нават ніколі не чула вашага прозвішча...

Яму зрабілася зусім няёмка, але ж гэтаксама няёмка было мне.

14.

Хы-гы... Як яна цябе, Ганоеў! Апошняга майго прыяцеля, здольнага маладога паэта, абярнула ў нішто. Э, мадэмуазель! З вас, бадай, яшчэ можа быць нештачка. А ты, кульгавы, пойдзеш пабітым сабакам...

Не здолеў адказаць дзяўчынцы, пераканаць, што мы квітнеем! А яшчэ рэдактар. Іншых правіш...

Э-эх, пісьменнікі! Ільвы Мікалаевічы... Такое творыце, чаго ўжо i самі ўсвядоміць не здатныя. Як яшчэ ў роце ейным павяртаецца тое слова краёвае пасля ўсёй нашай дзейнасці? Гэта ж мы, ратавальнікі, слова тое i топім. Мы топім, а яно, як чыстае паветра, мячыкам вылузваецца з-пад нашых задніц i плыве далей. Без нас. А мы — баластам — на дно. I толькі бурбалкі ад нас — рамэны i паамы — падымаюцца, гнаныя ціскам, на паверхню, i назаўсёды знікаюць там.

15.

Пасля тае размовы я зачынілася ў сваім пакоі i доўга-доўга глядзела ў вакно: на панылы двор, на прадымленыя сцены. I было мне сумна-сумна.

Між снегу пасярод двара рычэў той самы вялізны экскаватар. Мусіць, некалі ен быў чырвоны, а цяпер увесь забрудзіўся сопатам i зямлёю. Плямы колішняй фарбы нагадвалі кроў.

Я прысела да машынкі i адшукала патрэбны радок:

«Ты прыйшла нечаканая, прыгожая i прывабная. Ты адному з нас стала каханай.

Ты была добрая i разумная. Ты другому з нас стала жонкай.

Ты прыйшла жорсткая i аблудная. Ты трэцяму з нас стала лёсам. Ярмо тваё ён праклінае, бо ён раб твой. Ён, ненавіснік твой i абаронца, славіць імя твае, Літаратура!»

Гэтага было дастаткова. Яшчэ радок, i мне зноў абрыдне ўсё на свеце. Чаго бралася?..

Я хацела зразумець ix, Настаўніка i гэтага Ганоева. Няўжо так недарэчна можна пражыць усе жыццё? Яны, першыя агітатары за тое, каб прыносіць карысць, самі са сваёй карысцю нікому не патрэбныя.

Але... яны ж не скончаныя ідыёты, каб так перамарнавацца. Разумныя быццам бы людзі. Можа, i праўда, тут — таямніца?

I я зноў доўга-доўга глядзела ў вакно...

16.

Літаратура — жывая. I таму, як кожная жывая істота, яна мусіць прайсці ўвесь шлях ад нараджэння да смерці. Вось жа некалі, спачатку, яна была різкай, маленькай дзяўчынкай у пясочніцы, якой i цікава было найперш з раўналеткамі ці з таямнічымі чараўнікамі. Калі ж яна падрасла i стала дзяўчынай, змяніліся i ейныя захапленні. Гэта былі ўжо не цацкі, a рыцарскія турніры, адважныя шляхецкія двубоі, ну i, вядома, палкае каханне. Тады i любыя ёй сталі хлопцы-прыгажуны, самыя дужыя й спрытныя ў свеце, якія маглі зараз жа пайсці на смерць дзеля каханай.

Але дзяўчына сталела і ператваралася ў кабету. Пачаліся расчараванні, туга i ўжо не толькі салодкі боль. Яна цяпер больш хілілася да разумных, хай сабе нядужых i стараватых мужчынаў, а ранейшых сваіх каханкаў пагардліва называла нарцызамі.

Былі яшчэ ласкі i абдымкі, але ў пацалунках ей ужо часта скусвалі губы. Было яшчэ i каханне, але ўсе часцей — без узаемнасці. Тады i сказаў сваё слова вяшчун блізкае старасці літаратуры Дастаеўскі: каб добра пісаць,— пакутаваць трэба. I кінуліся пісьменнікі распінацца на крыжах... Так званы крытычны рэалізм. Далей, здавалася, ужо не было куды. Наставаў Літаратурын клімакс. Астатнія загулы нашае паненкі ў квяцістыя сады мадэрнізму. Яна яшчэ забывалася між квецені, але ненадоўга, бо квецень гэтая не пахла.

Ну, а потым яна, зразумела, стала бабулькай. У нечым вярнулася да пачатку. Бабулькі, яны ж амаль як дзяўчынкі. Хіба што фантазія не так буяе. Дый сілы не тыя. Старэнькая ні да рыцараў, вядома, ні да пакутнікаў асабліва не цягнецца. Яна ўжо па-бабульчынаму шчодра выставіла прымірэнчую шыльду: ХТО БАБЕ НЕ ЎНУК! I рынулі да яе тысячы пісакаў. Чым менш у Літаратуры заставалася патэнцыі, тым больш было прэтэндэнтаў aпладніць яе. I не знайшлося ніводнага, хто забраў бы ўсе...

Шкада. Цягнуць часам па такіх ужо неверагодных, крохах, што жалю варта.

17.

Дадрукаваўшы апошнія словы, я пайшла да Настаўніка. Думала забраць рэшту, а ен драмаў.

— Настаўнік! — сказала я гучна.— А далей? Яна памрэ?

Ён адразу зразумеў, што да чаго. Расплюшчыў свае мутныя вочкі i сказаў:

— Абавязкова. Яна ўжо памірае. Але яна будзе паміраць яшчэ доўга, пакуль жыве свет.

Дзіўна.

— Адкуль жа вы ўсе гэта ведаеце: што Літаратура памірае, i што яна бабулька? Няўжо зусім няма добрых пісьменнікаў?

Цяпер ён усміхнуўся, памарудзіў крыху i сказаў:

— Ведаеце, ма шэр, у сапраўднасці няма аніякае розніцы, добрыя пісьменнікі ці дрэнныя. Любы пісьменнік — гэта проста шпег, які падслухоўвае, падглядае, лазіць пад чужымі ложкамі. Калі ж пісьменнік не з'яўляецца класікам, ён, як правіла, хавае сваё шпягоўства,

— I вы таксама шпег?

— Не, хы-гы. Я тут схітрыў. Я ніколі не пісаў для вас, ма шэр, для народа, так бы мовіць. I пра народ ніколі не пісаў. Так што мае не ўлічваецца.

— Як гэта?

— А так. Я работнік для ўнутраных патрэбаў, i адзінае, пра што пішу,— гэта літаратура. Пра літаратуру для літаратараў. Хы-гы.

— Значыць, тое, што вы пішаце,— не бабулька?

— Не-а. Я ж вам казаў — дробны газетны шрайбікус. На помнік сабе не разлічваў ад пачатку, таму i абраў гэткі аблудны шлях. Славы сабе не прыдбаў, але й не цынік.

— А яны ўсе хіба цынікі?

— Бачыце, ма шэр, вадзіць юначыя ўцехі з бабуляй — справа, як ні глядзі, цынічная. Я ж толькі сведка гэтага цынізму. Канстататар. Я сведка клінічнае смерці літаратуры, i мне выпаў, так бы мовіць, высокі гонар апісаць гэты працэс. Так што вы сапраўды апошнюю кнігу друкуеце, мадэмуазель. Хы-гы. Не толькі маю апошнюю кнігу.

18.

Зацікавіў, зацікавіў. Во якія круглыя вочы зрабіла! Але што ж гэта ca мной дзеецца? Вечна пазбягаў жанчын менавіта з-за іхняга няўстрымнага фаталізму, а тут сам: апошняя кніга! высокі гонар!.. Во размахайся. Яшчэ паглядзіць ды падумае, што цыклёп нейкі, страхалюдзіна, крывапіец на шыі ў асуджанага чалавецтва.

Ну i падумай, падумай. Можа, i не памылішся.

Я ж толькі канстатую. Гэта адзінае, што засталося колішняму прыдумшчыку-фантазёру пісьменніку,— канстатаваць.

Кожны літаратар, напэўна, піша сваю апошнюю кнігу. Некаторыя нават кожную — як апошнюю. Але ж то сваю, а не ўвогуле. У сваей кожны канец заўсёды ставаў пачаткам дзеля нечага новага. Пакуль бабулька наша, карміцелька, не састарэла зусім. I цяпер проста не можа быць канца, пасля якога варта было б не тое што пачынаць — быць.

Яшчэ прыходзяць на змену маладзейшыя, дзярзае кудысь новая генерацыя. Але куды вы, пыляняты бяскрылыя! Адно, што выгадуецеся на сытых кураў, а паляцець — ужо не паляціце. Ніколі...

19.

Гэтак мы пражылі год. Настаўнік з кожным днём марнеў у сваім ложку i пісаў усё менш i менш. Я даглядала яго, прыбірала ў кватэры i друкавала. Мне зусім надакучыла мая стаматалогія, i я намервалася кінуць інстытут. Чаму б не ўладкавацца куды машыністкай ці браць замовы дахаты?

Па-ранейшаму прыходзілі лекары i раілі Настаўніку аперацыю. Ён не распавядаў мне пра гутаркі з імі. Затое часта i падоўгу мы гаварылі пра літаратуру. Гутарыць было нашмат цікавей, чым што-кольвечы чытаць. Я стала дастаткова абазнаная ў пісьменніцкім жыцці, у тым, як варта пісаць, а як няварта. Гэта былі смешныя гутаркі або злыя. Настаўнік не стрымліваў свае эмоцыі i часам нават брудна лаяўся.

Вельмі часта ён плакаў у сваім ложку i прасіў чагосьці зусім нерэальнага. Напрыклад, набыць яму ў краме фінікаў ці заплаціць экскаватаршчыку, каб той «памаўчаў». Гэта, вядома, былі капрызы.

Калі мы зарэгістравалі шлюб, ён забараніў мне ўваходзіць да яго без выкліку. Сказаў, што я яму фіктыўная жонка. I дазваляў толькі прыносіць пошту, ежу i прыбіраць. Гэтак мы сталі бачыцца радзей i карацей.

Нарэшце аднойчы ён сам прыйшоў у мой пакой. Яму было цяжка перасоўвацца. Але пры гэтым ён быў апрануты ў шчыгульны цёмны гарнітур з белай кашуляй i гальштукам. Такім Настаўніка я яшчэ не бачыла ніколі. Ён запрасіў мяне да сябе.

Пакой быў прыбраны, ложак засцелены. На стале ляжаў тонкі стосік папераў. Настаўнік паказаў мне на фатэль, а сам прысеў да стала. Увесь час ён сарамліва ўсміхаўся.

20.

— Бачыце, ма шэр. Я нарэшце дапісаў сваю нудную кнігу. Вы надрукуеце гэтыя астатнія старонкі на машынцы i занясеце на адрас, што пазначаны ў канцы.

Мушу паведаміць вам, што з гэтага моманту вы з'яўляецеся гаспадыняй гэтае кватэры, бібліятэкі майго асабістага архіва. Рабіце з імі, што палічыце патрэбным.

Мушу паведаміць таксама, што з гэтае хвіліны вы не звязаныя аніякімі абавязкамі адносна мае персоны. Спадзяюся, што я дастаткова маральна пражыў побач з вамі гэты год. Наша цяперашняя сустрэча — апошняя... Пацешуся, калі праз гады вы без злосці згадаеце пра мяне. Але не пакрыўджуся i ў тым выпадку, калі вы зараз жа назаўсёды забудзецеся на мяне. Можа, у вас ёсць пытанні?

— Ды не, здаецца... А куды вы?

— Куды я? Хы-гы. Быццам бы вы не ведаеце, Гэта наіўнае пытанне, ма шэр. Нуднае ці нянуднае, але я нарадзіў жывое. Разумееце? A парадзіхі часам не перажываюць родаў. Спадзяюся, такі адказ вас задаволіць?

— Бадай... Я чула, што калі паміраюць свойскія сабакі, яны таксама стараюцца сысці з дому...

— Вось, вось. Бывайце, мадэмуазель.

21.

I ён знік гэтаксама, як год таму назад з'явіўся. А я, як i тады, апынулася ў ягоным пакоі з ягоным рукапісам пад рукамі. Hi пра што не думаючы, я механічна прабягала вачыма па радках.

«Гэта здарылася са мною, калі я толькі пачынаў пісаць. Я шукаў ацэнак i парадаў, якіх-небудзь рэцэптаў, шукаў мэтра, сэнсэя. І такі знайшоўся. Ён быў качагарам у пісьменніцкім Доме творчасці. Ён i прымаў мяне ў сваёй качагарцы. Да слова памятаю ягоную навуку.

— Кожны боль, шаноўны, пачынаецца з асалоды,— казаў Сн мне.— Потым ужо стане нясцерпна, немагчыма трываць. I тады — хто выжыве, а хто не. Натуральны адбор. Скажы мне, ці ты выжывеш?

Ён зірнуў мне ў вочы сваім зморшчаным няголеным тварам i прахрыпеў:

— Ты хочаш выжыць?

Я апусціў вочы долу, i ён змяніў тон:

— Зрэшты, ты можаш адмовіцца...

— Выжыву,— паспяшаўся сказаць я.

— Глядзі.

Няспешным рухам ён паднес мне да твару распаленую да чырвані жалезіну, ад якой горача й брыдка патыхала мярцвячынай.

— Глядзі,— паўтарыў ён i прыклаў жалезіну да майго лба.

Я завыў ад страшэннага болю, але паспеў адзначыць, што боль i сапраўды пачаўся з асалоды.

Я ні хвіліны не шкадаваў, што стаў мечаны, што аддаўся ў нявольніцтва назаўжды. Цяпер імя гаспадыні будзе да сконў на маім твары. Я ніколі не бачыў яго, але ведаю гэтае імя лепш за сваё ўласнае: «Літаратура».

22.

Праз тыдзень я панесла рукапіс туды, куды прасіў Настаўнік. Ягоным адрасатам аказаўся Ганоеў. Ен сустрэў мяне вельмі стрымана i больш не называў ані мэтхен, ані фройляйн. Усім сваім выглядам ён паказваў, што візіт мой мусіць быць кароткі. Таму я адразу ў вітальні перадала яму рукапіс. Ён разгарнуў, дзе трапілася, i сказаў:

— Ваш муж быў мужны чалавек.

— Вы кажаце «быў», нібы ён памёр...

— А вы хіба нічога не ведаеце? Гм... Відаць, ён сказаў вам, што пайшоў на аперацыю. Гм... Як гэта ні сумна, але яго больш няма. Ён патапіўся ў сцёкавых водах. Ёсць у нас тут такая падземная рэчка, у трубе. Яе яшчэ жартам называюць Лета. Так што кануў. Прыношу вам свае спачуванні.

— Гэта як,— не магла зразумець я,— у каналізацыі, ці што?

— Ну, не зусім, але... Ды вы не хвалюйцеся. Смерць ягоную мы ўсе зразумелі, успрынялі з пашанай. Праўда, некралогу не будзе. Самі разумееце, такая смерць... Тым больш што ён упарта не хацеў уступаць у наш саюз...

— А што будзе з гэтым? — спыталася я, паказваючы на рукапіс.— Гэта яго апошняя кніга.

— На жаль, відаць, нічога не будзе. Я яму яшчэ пры жыцці казаў, што такая кніга зараз не атрымаецца. Але гэта пакуль. Таму вы лепей забярыце яе назад. Няхай паляжыць. Нам цяпер вельмі патрэбныя такія вось адхіленыя рукапісы...

Вярталася я дадому i ніяк не магла зразумець усе гэтыя рэчы: што ён патапіўся, што ў каналізацыі, што кніга «няхай паляжыць», бо яна вельмі патрэбная...

Мне карцела што-небудзь зрабіць для Настаўніка, каб хутчэй забыцца на ўсё гэта. Хоць бы на час, а тады ўсё зразумеецца само сабою.

На вечаровай вуліцы некуды спяшаліся людзі. Вось запалілі рэкламу i ліхтары. Неба адразу пацямнела. Каля стадыёна я купіла кветкі. Стаяла з імі нечага, а людзі, мусіць, думалі, што чакаю кагосьці альбо прадаю. А я i сама не ведала, можа, i праўда некага чакала. Ды толькі ён не прыйшоў. I я тады павольна скіравалася дадому, кінуўшы свой букет на першы каналізацыйны люк...

Частка II

I тады хіснуліся сцены будовіны, пакаціліся бёрны, i прагучала слова:

— Людзі! — сказаў вязень,— Вось мерка ўсяго ў адным — чалавек, i мерка кожнага народа — для кожнага па-свойму — людзі. Сапраўдзічна, кажу я вам.

Я бачыў — гэткія страты чакаюць вас, i не прабіцца...

Сам свет разрываецца на два бакі, самое жыццё рушыла ў два канцы. Што поступ — тое й заняпад, што каханне — тое й нянавісць, зрабіўшы добрае — зрабіў i благое. Кожны геній напавер — вар'ят.

Чаму так?

Ці не таму, што колькі ўжо гадоў вы разрашаеце кожны клопат ваш аблудным сэнсам: палка на два канцы?

Сказана: не забі. Дадаеце: бо сам дойдзе. Сказана: не чужалож. Пытаецеся: хто ж не чужаложыць? Сказана: не скрадзі. Не скрадзі, a вазьмі з дзякуем...

I вось зірніце: штодня большаюць вашыя страты. А разам большаюць слёзы, роспач ды гора. «Гэта агульныя страты»,— казалі вы ўчора. «Гэта чужыя страты»,— кажаце сёння. «Гэта не страты»,— скажаце вы заўтра. Бо заўтра такія страты заспеюць вас, што не стане ўжо ніякага гора, ніякае роспачы, ніякіх слез, каб аплакаць, агаласіць ды нават проста ўсвядоміць ix. I тады страціцца ўсё! Рэкі вашыя ператворацца ў глей, лес — у лаўжы, а паветра — у перд. Атрутнае сонца загоніць нялюдскі статак ваш у смярдзючыя норы — астатні прыстанак ваш...

Ён агледзеў натоўп i ўбачыў, што не вераць яму. Тады ен паклікаў да сябе хлопчыка, які стаяў непадалёк, і, паказваючы на сэрца, спытаўся:

— Што ў цябе тут?

— Грудзі,— адказаў хлопчык.

— А тут? — запытаўся вязень, паказваючы на душу.

— Шыя,— адказаў той.

— Вось першыя страты вашыя, якія вы ўжо не лічыце за страты: сэрца i душа. Нікчэмны той чалавек, які баіцца раскрыць перад сабой душу сваю. I нікчэмны народ, які баіцца пачуць праўду пра сябе з сэрца свайго. I каб схаваць ад сябе нікчэмства сваё, вы кажаце: няма сэрца, няма душы. Значыцца, няма i праўды на вас.

Колісь вы чужыя былі да агульных ворагаў сваіх, потым — чужыя паміж сабой. А цяпер кожны чужы сам сабе.

Ён змоўкнуў. Маўчаў i натоўп. Тады ён схіліўся, падняў з зямлі кароткую тычку i сказаў:

— Кожная палка мае толькі адзін канец, i адзін пачатак.

Частка III

1.

Пасля смерці Настаўніка я кінула інстытут. А каб за нешта жыць, дала абвестку, што, маўляў, друкую на машынцы.

Першы прыйшоў каротка пастрыжаны хлопец у акулярах з фанатычным бляскам i аддаў рукапіс.

— Гэта альманах новае генерацыі пісьменнікаў,— сказаў ен.— Трэба пяць асобнікаў. Вы не думайце, тут усе афіцыйна.

— А я й не думаю. Мне ўвогуле без розніцы, хоць бы i неафіцыйна.

— Праўда? — узрадаваўся ен.— Можа, вы зробіце старым правапісам, з мяккімі знакамі?

— Як хочаце,— адказала я, разглядаючы стос аркушаў, спісаных рознымі колерамі i почыркамі.— Толькі я наўрад ці разбяру гэтыя крамзолі. Неахайна напісана.

— А што рабіць? — занепакоіўся ён.

— Давядзецца вам дыктаваць мне.

— Выдатна. Колькі гэта будзе каштаваць?..

Я прызначыла хлопцу прыходзіць вечарамі, бо днямі хацела спарадкаваць рэчы Настаўніка. Я яшчэ не ўяўляла, што з імі трэба рабіць, як выдаць ягоную апошнюю кнігу. Праўда, у тым, што яе трэба як-небудзь выдаць, я была перакананая.

Між тым хлопец — яго клікалі Бабайкам — папрасіў, каб часамі на дыктоўцы яго падмянялі сябры, а я сказала, што мне ўсе адно.

Чытаючы, згадваючы напісанае Настаўнікам, я не магла без іроніі ставіцца да гэтых маладзёнаў. Успамінала таксама Дзіка з ягоным прагным позіркам. Мусіць, i гэтыя — са сваей Ідэяй, мараць перакуліць свет. Іхнія кволыя таленты ўжо адагналі пугай ад якога-небудзь выдавецтва. I вось яны ў адчаі склалі свой альманах. Пяць асобнікаў!.. Зрэшты, можа, я i памыляюся.

Друкаваць мы пачалі з наступнага тыдня.

Увайшоўшы ў пакой, Бабайка памкнуўся да маленькага партрэта Настаўніка, які вісеў на сцяне.

— Вы ведалі яго? — спытаўся, не хаваючы захаплення.

— Так. Гэта ягоны пакой.

Акуляры ў Бабайкі засвяціліся.

— I мы будзем тут працаваць?

— Так. А што, вам надта падабаецца тое, што ён напісаў?

— Ён нам як прарок.

— Нават так? I што ж ён вам напрарочыў?

Бабайка адчуў іронію ў маіх словах.

— Рознае... — сказаў ён.— А вы, прабачце, хто яму?

— Я?.. Натуршчыца.

— I ен вас пісаў? Не памятаю... Зрэшты, яго амаль не друкуюць. Напэўна, пісаў. Ходзяць чуткі, што пасля яго застаўся рукапіс цэлай кнігі. Паэт Ганоеў пa сакрэце казаў, што кніга надзвычайная i што яе вельмі цяжка дастаць пачытаць. Можа, у вас ёсць?

— Ёсць. Але давайце друкаваць.

I мы селі за працу.

— Альманах называецца: «ЭКСГУМАЦЫЯ ТРУПА»,— сказаў Бабайка.— Усе творы будуць ананімныя.

Што ж, падумалася мне, зусім лагічны працяг. Колісь пісалі пра страсці. Настаўнік — пра хваробы, а гэтыя ўжо пра труп.

— Так i друкаваць: трупа?

— Так, гэта прастрэльны вобраз альманаха. Вобраз нашага краю, які мы спрабуем ажывіць. Далей будзе зразумела.

А далей ішлі вершы.

2.

Хлопцы часта заседжваліся ў мяне пасля дыктовак. A адзін з ix — яго клікалі Спрутам — застаўся жыць.

Калі я друкавала, ён увесь час паглядаў на мае ногі, а я ад гэтага адчувала нейкую ўдоўскую радасць самотніцы. Так што сышліся мы імгненна.

— А чаму паміж вас няма дзяўчат? — пыталася я.

— А ты хіба не з намі? — пытаўся Спрут.

— Але я не пішу творы.

— А ты пішы.

— Ведаеш, я думала пра гэта. Але Настаўнік быў апошнім пісьменнікам, якой тады буду я? Ён пісаў, што ад літаратуры засталіся неверагодныя крохі, што...

— Што аднаму не варта i брацца, так? A калі не адзін, a некалькі, разам? Гэтага ён не прадбачыў, праўда?

— Можа быць.

Гэтак мы размаўлялі іншы раз цэлую ноч.

— Я даўно ўжо думаю пра збор творцаў, гэткі джэм сэшн у літаратуры,— казаў Спрут.— Супольна мы возьмем больш, чым крохі. Магчыма, нават цэлы батон, хы-гы.

— Не рабі так.

— Добра...

— Ты лічыш, што ён варты насмешкі?

— Не ведаю. Здаецца, ён варты ўсяго адразу.

— А чаму цябе клічуць Спрутам? Гэта мянушка?

— Гэта больш крэда, чым мянушка. Ад умення мець асалоду з чужых пачуццяў. Гэта, відаць, прыродная загана. Мне будзе зусім нецікава з табой, калі табе будзе нецікава са мной. I наадварот.

3.

Альбо займеў ты нешта навюткае, ці пабачыў нешта цікавае, вось, хоць бы i кніжку, але не чытаеш, а толькі захапляешся, гледзячы, як ен, хто побач, ад гэтае кніжкі млее, як у яго рукі дрыжаць ад радасці. Кніжка — лухта. А вось ягонае задавальненне .. Яно ў табе ў сто разоў большым задавальненнем адгукаецца. Тут жа i беражэш ягоную эмоцыю, каб ніхто не замінаў, не адцягваў увагу.

Альбо вось ты кружэлку рэдкую прыдбаў. Чароўная музыка! «Кінг Крымзан»! «Старгейзер»! Шапэн! Сто разоў пракруціў, праслухаў. I як слухаў! Усе прадчуваў, як ён гэта слухаць будзе, i як яму прыемна будзе, i якая ў яго на твары будзе асалода.

Сто першага разу слухаеш. I ўсё пра яго думаеш. Уражанне застаецца свежае, моцнае. Прадчуванне асалоды.

З ім разам слухаеш. I зноў нібы ўпершыню. Нібы то ўсе былі рэпетыцыі, а гэта ўжо прэм'ера. Табе вядома, дзе які пераход i пасаж будзе, а яму невядома, бо для яго i сапраўды ўпершыню. I ты прадбачыш ягонае задавальненне, а вось яно ўжо i накочваецца, яго аж перакручвае ўсяго, i ты парынаеш у хвалі ягонага пачуцця, ягонага вострага эмацыйнага прыліву...

— Цікава, а што калі не ты яму, а ён, твой таварыш, нешта табе прапануе?..

— Тады твае ўражанне павінна быць неверагодна моцнае. Толькі тады ты, прадчуваючы, што цябе чакае, будзеш выконваць ролю яго, калі ён да цябе прыйшоў, каб яму была асалода сачыць за табой. Ты i тут падсоўваеш яму прадмет захаплення, толькі не кнігу i не кружэлку, а самога сябе. А за сваю гульню зноў жа атрымліваеш бясконцае задавальненне ад таго задавальнення, якое ў ім сабою выклікаў...

— Трэба быць добрым артыстам. Аднаго не разумею: што тут кепскага? Яму — захапленне, табе — задавальненне...

— Не... Гэта не гульня, не тэатр. Гэта інстынкт. Ён зусім не палягае на імкненні рабіць прыемнае. Гэта інстынкт бястварае асобы. Інстынкт спрута, які смокча ад іншых, сам нічога не маючы...

— Але ў такім разе ты i сапраўды пачвара, цмок нейкі.

— Напэўна. Толькі цяпер ужо я не бачу ў гэтым нічога кепскага. Гэта загана — так. Але ж i загана мае права на існаванне. На маю думку, людзі ссумаваліся па простых праявах зла. Усё зло — прыручанае, аформленае, абстаўленае. З ім не трэба змагацца. Пра нейкае зло можна нават падумаць, што яно — дабро. Некаторыя наогул забываюцца пра існаванне зла.

Непазбежнасць зла прымушае людзей падладжвацца, пераконваць сябе, страхавацца, Каб удар не быў нечаканы, каб зло стала планавае, кантраляванае. I вось адкрытага, яўнага зла амаль што i не засталося. A калі раптам што дзе i прарве, дык людзі проста не гатовыя змагацца. Адзінае пачуцце, якое ахоплівае ix у першым часе,— безнадзейны страх, паралюш, панічная жудасць...

4.

Назаўтра, калі Спрута не было ў хаце, прыйшоў Бабайка, i я прапанавала яму пісаць супольны твор у мяне. Ён згадзіўся. Я спыталася, што для гэтага трэба, як яны ўсе гэта рабілі раней?

— Трэба проста засяродзіцца, i ўсе. Раней мы прыдумлялі нешта разам, абы цікава было, ды запісвалі. Здаецца, у нас атрымлівалася ўсё, што мы хацелі. Праўда, гэта было даўнавата.

— А чаго закінулі?

— Ды так... Можа, таму, што чыталі ўсе больш ды пераконваліся, што нічога асабліва новага, як мы думалі, не ствараем. I тады пісаць разам рабілася ўсе больш нецікава. Усё адно як выціскалі з сябе... Гэта ўжо потым сталі прыходзіць новыя ідэі. Спрут, напрыклад, прыдумаў, каб супольнае пісанне ахоплівала як мага больш людзей. Ён мне сам казаў, што калі збярэцца мноства людзей, калі на тварах іхніх ён будзе бачыць сапраўдны творчы экстаз, дык атрымае ад гэтага тым большую асалоду, чым болей будзе ўдзельнікаў. Але я думаю, што ён перабольшвае. Бо на тое, каб рабіць толькі дзеля ўласнага задавальнення, ён не здатны. Галоўнае ўсё ж твор... Проста па натуры сваей Спрут — мецэнат. Толькі нарадзіўшы, ці толькі пачаўшы нараджаць, ці нават толькі адчуўшы ў сабе здольнасць нараджаць, ён ужо імкнецца зрабіць так, каб нараджалі ўсе астатнія. Нават не цяжарныя.

Так ці інакш, a людзі ўсё не знаходзіліся. Да нейкага часу не было тых, хто б рызыкнуў.

— Што рызыкнуў?

— Пісаць разам.

— A хіба гэта небяспечна?

— Гэта ўсяляк. Некалі была гульня, цяпер мы сталі дарослыя, i ўсё вельмі сур'ёзна. Нават драматычна. Наша літаратура выраджаецца следам за мовай. I выраджэнне можна запыніць толькі ахвярай, разумееце? Толькі сабою. Хто адважыцца...

— Вы збіраецеся забіць сябе?

— Не ведаю. Кал i спатрэбіцца, я гатовы й да гэтага.

— Глупства нейкае. Гэта ўсё Спрут. I вы паверылі яму?.. Уяўляю, калі вы ў творчым запале пачнеце забіваць сябе — якую ён атрымае асалоду!

5.

Калі ён здымаў у вітальні чаравікі, я сказала:

— Ты страшны чалавек, Спрут!

— Чаму?

— Ты насалодзіўся Бабайкавымі пачуццямі i цяпер намаўляеш яго на самагубства. Ты ненавідзіш яго. За што?

Ён так здзівіўся, што прайшоў у пакой у адным чаравіку i ў плашчы. Сеў на канапу i сказаў:

— Глупства. У нас звычайныя стасункі. Даўнія. Ён трохі раўнуе мяне, вось i ўсё...

— Хіба вы блакітныя?

— Не,— усміхнуўся Спрут i працягваў казаць нейкім унутраным голасам, нібы разважаючы сам з сабою,— проста сябры-прыяцелі. Пасварымся-памірымся... A рэўнасць уласцівая не толькі гомам.

Справа ў тым, што ў чалавека, у любога, няма такога воргана, якім хочуць. Наогул няма. Ёсць толькі ворган, якім не хочуць. Я не магу жадаць, каб ты быў са мною, але я не жадаю, каб ты быў з іншымі, пакінуў мяне, рабіў нешта без мяне. Таму ўсялякія сяброўствы, прыязнасць паміж людзьмі, а тым больш каханне, маюць у падмурку сваім нежаданне, рэўнасць. На жаль. I адрозніваюцца ад самое рэўнасці датуль, пакуль есць маленькая дыстанцыя паміж людзьмі.

Некалі, даўно-даўно, мы з Бабайкам страцілі гэтую дыстанцыю паміж сяброўствам i панібрацтвам, фамільярнасцю, рэўнасцю. Бабайка пачаў раўнаваць мяне, усе адно як дзяўчына, прыслухоўваўся да майго тону, сачыў за выразам твару. «Я не раблю гэтага,— думаў я,— бо я ведаю, ад чаго яно».

Часта адносіны нашыя пераходзілі, ў гідлівасць, абразы i бойкі, але неўзабаве пасля гэтага мы збіраліся зноў, адчуваючы, што гэта даўно ўжо не сяброўства, a толькі звычка.

З часам экспрэсія пачала знікаць з нашых стасункаў. Кожны рабіўся ўсе больш самастойны, жыў сваім жыццём. I паміж намі зноў з'явілася дыстанцыя. Але ўжо дыстанцыя адчужэння. I звязвала нас адное сантыментальнае стаўленне да супольнага юнацтва. Аж пакуль не дадаўся да гэтага ўсвядомлены літаратурны інтарэс.

6.

— А цяпер ты вырашыў яго забіць? — спыталася я.

— Бабайку? З якой нагоды?

— Ён сам сказаў, што збор творцаў можа скончыцца для яго трагічна.

— Гэта цікава...

Спрут падняўся, выйшаў у вітальню ды вярнуўся ўжо без плашча i ў тэпцях.

— Бачыш, шаноўная, я ніяк не думаў пра такія вынікі. Вельмі можа быць, што пасля збору мы ўсе пакінем гэты дом іншымі людзьмі. Калі ж нехта акажацца забіты... маральна забіты, вядома,— гэта будзе азначаць толькі тое, што найлепшым чынам папрацавалі нашыя галовы i нашыя душы.

— А ты бачыш сярод нас вартых такога забіцця?

— Хто ведае?.. Маральна можна забіць толькі вельмі слабога чалавека, альбо чарвівага. Бо маральнае забойства — гэта самазабойства... Калі такі будзе наш вынік, мы, магчыма, i праўда створым нешта новае. Дакажам самае галоўнае — што літаратурная творчасць можа ўздзейнічаць на жыцце не толькі апасродкавана, але й непасрэдна.

Усе жывое, як ты разумееш, нараджаецца ў пакутах. I жывая літаратура таксама. A калі парадзіха проста-ткі ненатуральна старая, то i пакуты — ненатуральныя. Зрэшты, няхай сабе памірае. Нажылася. Нас цікавіць дзіцёнак.

— А што, калі гэта ўсе толькі пражэкты?

— Тады i сапраўды варта будзе засіліцца, гэткае будзе расчараванне. Бо што мы сення? Адмаўленне, якое прагае намаганнем усіх сваіх духовых сілаў ператварыцца ў сцверджанне. А не ператворымся, дык урэшце непазбежна адмовім самі сябе.

Мне здалося, што я абавязкова павінна зараз падумаць: «Які перада мной страшны чалавек!» Але так часта не хочацца рабіць тое, што ты чамусьці павінен быў бы зрабіць, што я толькі ўсміхнулася сваім думкам.

— Ты смяешся? — сказаў Спрут.— Але ж я тольхі разважаю, я нічога не ведаю канчаткова — што гэта будзе i як.

7.

Трэцім у іхняй кампаніі быў Дзік. Ён стаў худы, прыходзіў на дыктоўкі жорсткі i пануры i не пазнаваў мяне. Я нават спрабавала зазіраць яму ў вочы, каб убачыць там інтарэс да свае асобы, але марна. Гэта быў зацкаваны галодны воўк, а не дзік. Нават самаўпэўнены Спрут стараўся не зачапіць яго словам.

— Пястота,— казаў Спрут пра Дзіка.— Адседзеў — азвярэў.

— Дык нашто ён вам?

— Каб не забываліся, што такі ёсць.

— I ён піша вершы?

— Піша. Каторыя з зоны — хто не піша?

— А за што ён?..

— Якая розніца? Другі раз можа сесці ўжо за што хочаш. Хоць за канібалізм.

— I табе не боязна?

— А што? Боязь — таксама частка жыцця. Неад'емны элемент. Ці памятаеш, я казаў, што страх апанаваў нашыя душы тады, калі людзі пачалі прыручаць зло?..

8.

Вязень рашуча сеў на руіну. Ён скончыў.

Натоўп застыў у непаразуменні. Усе пазіралі на Бая. Недзе заплакала жанчына.

— Та-ак,— сказаў Бай.— Кажаш, страціцца ўсё! Мабыць, ты маеш рацыю. Да таго ідзе. Але ты нічога не сказаў пра выйсце. Пакажы нам шлях.

Наступіла пярэрва, калі ў напружаных душах збіралася злосць, гатовая раптам змяніцца на лютасць, выбухнуць нянавісцю.

— Які шлях? — не зразумеў вязень.

Вочы ў Бая наліліся крывёю, i ён закрычаў:

— Па якім выйсці з таго, што ты тут напрарочыў! Ці ты прапануеш нам задаволіцца гэтымі стратамі? Пакорліва чакаць ix i радавацца, што ты так спрытна ўсё прадбачыў?!

Цяпер ужо тысячы вачэй асвятліла ярасць. Некаторыя мужчыны падхапілі з зямлі глыжы.

— Не ведаю... — прамармытаў вязень.— Няма гэткага шляху.

I раптам з натоўпу выйшаў малацьбіт, які разбурыў сваю вязніцу першы. Ca злоснай радасцю ён прамовіў:

— А-ах! Выходзіць, i ты не прарок!

Некалькі мужчын рынуліся былі на вязня, але малацьбіт спыніў ix рухам.

— Хто ж тады прарок? — павярнуўся ён да Бая.— Ты абяцаў, што адзін з нас абавязкова будзе прарокам. Дык, можа, прарок — той, у мураваным склепе? Можа, ён адшукаў шлях?..

— Яшчэ дзве страты,— прашаптаў вязень аднымі вуснамі.— У нас не можа быць прарока... У нас няма выйсця...

I тут пчуліся гартанныя крыкі. Усе людзі паглядзелі ўгару ды ўбачылі, як над полем праляцеў вялізны чорны крумкач...

— Гэта тупік,— сказаў Бабайка.— Каб літарагура магла непасрэдна ўздзейнічаць на жыццё, яна сама мусіць стаць учынкам.

9.

Штосьці мелася адбыцца паміж намі. Гэткае напружанае было чаканне. I калі мы нарэшце сабраліся ў пакоі Настаўніка, за акном пачалася залева. Доўга-доўга мы сядзелі моўчкі i слухалі, як падаюць кроплі.

— Усялякія размовы ды практыкаванні падвялі нас да мяжы мараў,— сказаў Спрут,— за якой нешта карценнае, але невядомае. Чаканне муляе нашы душы...

— Не будзем марнаваць час,— сказаў Дзік.

— Перад тым як прыйсці сюды, я доўга разважаў i зрабіў выснову,— сказаў Бабайка.— Каб мы не перамарнаваліся, нам трэба зрабіць учынак, магчыма, нават подзвіг...

— I ты прыдумаў які? — спытаўся Дзік.

— Так.

Бабайка глыбока ўздыхнуў i рашуча працягваў:

— Калі ўсе духоўныя спробы прасунуцца ў творчасці наперад i сапраўды вычарпаныя, a ўсялякае адхіленне ад наяўнасці прымаецца за паталогію, дык,— Бабайка спыніўся на хвіліну,— дык ці не з'явіцца такім учынкам добраахвотнае хірургічнае ўмяшанне? У мазгі.

Здаецца, кожны з нас «пераварваў» зараз сэнс ягоных словаў.

— Асабіста я, прызнацца, ішоў сюды менавіта па гэта. I вы ўсе будзеце мець магчымасць пераканацца, што я не ўцякач, я гатовы да эксперыменту.

Ніхто з нас такога не чакаў.

— Камікадзэ,— сказаў Спрут.

— Чаму камікадзэ? — запярэчыў Дзік.— Не трэба баяцца неардынарнага вырашэння. Магчыма, тое, што ен прапануе, гэта якраз тое, што нам трэба... Але як ты сабе гэта ўяўляеш?

Бабайка зноў прыняў рашучы выгляд.

— Я ўсе прадумаў. Паслухайце. Дапусцім, вы зараз ускрыеце мне галаву ды што-небудзь там... пераставіце альбо трошкі пашкодзіце. Самую махатку. Я разумею, што гэта не зусім небяспечна, i што ніякі хірург сёння за такое не возьмецца. Хірургі робяць толькі тое, што могуць прадбачыць. А тут мэта якраз у непрадказальным. Рызыка тут самамэта. Адным словам, я падрыхтаваў паперу... Маўляў, калі што здарыцца, дык за ўсе адказваю я сам.

Дзік узяў у Бабайкі згорнуты аркуш і, распрастаўшы яго на стале, пачаў чытаць.

— А пры чым тут літаратура? — спыталася я.

— Літаратура пішацца мазгамі,— адмахнуўся Дзік.

Я зірнула на Спрута, Ён у непаразуменні адказаў на мой погляд працяглым «ці-ка-ва»...

— А гэта, між шшым, сапраўдны ўчынак,— сур'езна сказаў Дзік, кладучы паперу сабе ў кішэню.— Шчыра кажучы, я не верыў, што сярод вас знойдзецца такі чалавек. Гэта, можа быць, раз у жыцці...

Цяпер ужо ніхто не слухаў дождж. Было вельмі няёмка.

— Мы абавязкова знойдзем выйсце,— пераконваў нас Бабайка.— Маленечкі зрух, i ўсё пойдзе зусім новым шляхам. Астатнім ужо нічога не трэба будзе рабіць. Галоўнае, каб з'явіўся прыклад. Мы станем першыя ў свеце, адратуем нашу мову i наш край.

— Гэта ўчынак,— паўтараў Дзік, падахвочваючы Бабайку...

10.

Бабайка зірнуў на мяне.

— Гражына, вы медык. Вы мусіце параіць нам, як усе гэта зрабіць лепей.

Я нават крыху разгубілася i сказала:

— Не ведаю. Я дантыст.

— Спачатку ў мяне была думка добра вывучыць будову мазгоў i парадак падобных аперацый. Але потым я рашуча адмовіўся. Я падумаў, што нам патрэбны раптоўны вынік,— Бабайка зірнуў на Дзіка, які сурвэткай аціраў сталовы нож,— Урэшце, я сам гаспадар свае галавы...

Ён ці то апраўдваўся перад намі, ці то пераконваў самога сябе:

— Усе страшэнна проста. Дзік возьме нож i cпaчатку... вось тут. Толькі ўстань ззаду.

Дзік спакойна i разважліва выконваў ягоныя каманды. Ён прытуліўся да Бабайкавае спіны і, ашчаперыўшы ягоную галаву адной рукою, другую — з нажом — прыставіў да лба.

Я сядзела пры стале i глядзела на Спрута.

— Смялей,— падбадзбрваў Бабайка Дзіка.— Усё будзе добра. Мы дакажам, што не толькі паталогіяй можна ствараць новае... Павінен быць нейкі трэці, сапраўды творчы шлях. Маленькае ўмяшанне...

Бачыць усё гэта мне не хацелася. А Спрут пазіраў на мяне так, быццам я мусіла ратаваць наша ідыёцкае становішча. Але ж я ўрэшце магла зразумець i гэтых хлопцаў. Усе ж мы глядзелі на ix, як сярэднявечныя абывацелі на геніяльных вучоных — як на вядзьмарак.

Дзік паласянуў нажом па Бабайкавым ілбе. Танюткі след імгненна збялеў, i ў ім пачалі праступаць тлустыя чорныя кроплі.

Спрут пазмрачнеў i каротка сказаў:

— Пара.

11.

Апошняе, што я ўбачыла,— усмешку на скрываўленым твары Бабайкі, i тут празвінеў званок. Я сарвалася з месца, быццам чакала гэтага званка ўсе свае жыцце, i выбегла ў вітальню. Не ведала, што адчыню дзверы i пабачу зараз нешта яшчэ больш жудаснае.

На парозе, як прывід, стаяла мая сястра Шызя.

— Узнаешь? — сказала яна,— Посмотри в зеркало, если не узнала. Это я.

Яна зрабіла крок наперад i паставіла нагу пад дзверы, каб тыя нельга было зачыніць.

— Узнала. Испугалась. Не бойся, Я не беглая. Меня выпускают в понедельники. Я все время искала тебя.

— I ў чым жа справа? — ледзь прамовіла я. Гэтыя словы непрыемна закранулі яе.

— В чим... А в том, что ты прячешься от меня,— выкрыкнула яна.— Я никогда не была дурнее тебя. Просто тебе повезло. А сейчас уходи, Я хочу поменяться с тобой. Поживи теперь, как я. Так будет по справедливости.

— Але...

— Уходи. Освобождай пространство.

— Але там людзі...— паказала я ў кватэру.

— Уходи. Я сама умею говорить с людьми. Не дурней тебя, ясно?!

Яна раптам схапіла мяне за руку i выштурхнула за дзверы. Я нават не пярэчыла, не паспела запярэчыць, як яна зачыніла дзверы.

Напэўна, можна было выклікаць ад суседзяў ці з аўтамата міліцыю, «хуткую», экспертызу... Але я гэтага не зрабіла. Нешта ўва мне казала, што так i трэба, што яна мае рацыю.

Там цяпер ейнае месца, а не мае.

1984, 1987, 1989