Практыкаванні

ЛІТАРАТУРА Ў АБСУРДНЫМ СВЕЦЕ

Паняцце абсурду прыжылося ў «заходнім», еўрапейскім i амерыканскім, рэгіёне, a дзе-нідзе стала ключавым словам літаратурна-мастацкіх медытацыяў. Тэатр абсурду i адпаведна «абсурдны» жывапіс i кінематограф узніклі там даўно, недзе адразу пасля першай сусветнай вайны, так што вытокі гэтай некласічнай эстэтыкі бадай што згубіліся. Мастацтва абсурду перажыло ўсе свае стадыі: пачыналася як авангард, затым было класікай, а сёння ўжо спусцілася з элітарных узвышшаў у нізіны масавай культуры. Нічога не зробіш, такі ўжо лёс кожнай мастацкай плыні ў эпоху навукова-тэхнічнай цывілізацыі: учора яшчэ квітнела i духмяніла, а сёння высахла i выкінута ў полымя ненажэрнага часу. Стылістычнай дамінантай быцця i культуры стала аднаразавасць. Дэфіцытныя ў нас аднаразавыя шпрыцы /ix уколамі наіўна спадзяюцца пазбегнуць катастрофы/ тут не выключэнне. Усё аднаразавае ў грамадстве цывілізаваных бадзяг — ад пялёнкі i шарыкавай ручкі да аднаразавага «кахання». Не важна якога: аднаполага ці двухполага. Пагоня за модай, драпежніцкае спажыванне сыравіны, гатовых тавараў i паслуг — вось прыкметы часу. Як у прывідах прарока Данііла: «I вось звер чацвёрты, страшны i жахлівы ды ўсемагутны; у яго вялізныя жалезныя зубы; ён пажырае i руйнуе, а рэшту топча нагамі».

Але самае страшнае тое, што нам зусім не страшны, а некаму на

ват прыемны гэты прывід. Прывычка — другая натура! Сёй-той яшчэ памятае традыцыйны сялянскі побыт: спраўляў, бывала, гаспадар боты ці кажух, насіў сам у святочныя дні / па дарозе ў царкву можна было прайсціся басанож, звязаўшы боты i закінуўшы на плячо/, а потым перадаваў сыну, прымеркаваўшы падарунак да ягонага вяселля. Ці не з таго часу ўзнікла прыкмета: знайшоў падкову — на шчасце. Тут не толькі паэтычны міф i сімвал, але i рэальная «спажывецкая вартасць»: падкова — кавалак сталі, з яе рабілі нарогі, нажы, сярпы, крэсівы ды ці мала яшчэ што.

Сення ніхто не знаходзіць падкоў. Коні ў нас рэліктавыя, ix у заапарках дзеткам малым паказваюць. А тых, яшчэ жывых «цягнікоў культуры», якія яшчэ захаваліся ў глухіх весках, не ўмеюць альбо лянуюцца падкаваць. Затое лёгка знойдзем згубленыя трактары, кзмбайны, недабудаваныя фермы i «комплексы», бульдозеры, кінутыя гарматы, танKi, самалеты i нават рзактары. I нікога гэта не здзівіць, хіба што занадта чуллівага паэта. Што зробіш — прывычка, адаптацыя да жалезнай цывілізацыі.

Але спытае чытач, якое дачыненне маюць гэтыя гратзскі i абсурды цывілізацыі, ці, дакладней, напаўцывілізацыі, да літаратурнакрытычных «Практыкаванняў» маладога /па нашых сенняшніх мерках/ пісьменніка Сяргея Дубаўца? Mae, i самае непасрэднае. Бо гэтая кніжка праграмная: аўтар зафіксаваў крызіс /сацыяльны i творча-мастацкі / нашай традыцыйнай «вясковай», сялянскай літаратуры i накідаў тэматычны эскіз будучай ці ўжо сбнняшняй беларускай «Гарадской» прозы. Што датычыцца паэзіі, то, на думку аўтара кнігі, першым адгукнуўся на покліч часу Алесь Разанаў, бо адмовіўся ісці па пратаптаных эпігонамі сцежках, адважыўся пераступіць парог нязведанага, таямнічага, ірацыянальнага ў жыцці i мастацтве.

Калі рукапіс Сяргея Дубаўца рыхтаваўся да друку, то ў рэдакцыйным асяроддзі ўзнікла пытанне: як аб'яднаць у адной кніжцы розныя жанры? Эсэ i крытычныя нарысы сумяшчаюцца паводле сваей тэматыкі. А як быць з прозай? У 1983 годзе наша выдавецтва пусціла ў свет кнігу Рыгора Семашхевіча «Лічыла дні зязюля. Вершы, аповесці, эсэ». Трыццаць шэсць гадоў налічыла зязюля Рыгору на поўныя грудзі. А на трыццаць семым «ку-ку» спатыкнулася. Звычайны для нашай літаратуры кароткі век «сялянскіх» пісьменнікаў, беларускіх інтэлігентаў у першым пакаленні. Да гэтай трагедыі пісьменства мы неяк ужо прызвычаіліся.

Зразумеем ніякаватае становішча рэдактараў. Не выдаваць жа ім «спадчыну» Сяргея Дубаўца, які засведчыў пра сябе першай кніжкай, смела атакуе дзоты, акопы i акопчыкі беларускіх парнасцаў i якому мы зычым шмат пленных гадоў!

Асмелюся сцвярджаць, што ягоныя празаічныя творы можам залічыць i да жанру крытыкі. Белетрызаваная, у гратэскавых сюжэтах i вобразах, крытыка нашага «бягучага літаратурнага працэсу» i калялітаратурнага побыту. Кніжка знітавана адзінствам, так сказаць, метадалагічнага падыходу, у ей, напрыклад, эсэ-фельетон «Фрыдрых Ніцшэ — гіпсавы вясляр» можна аднесці i да прозы i да жанру той дасціпнай крытыкі, якую ў рускай літарауры пачынаў малады Карней Чукоўскі. Аднак следам за Ніцшэ аўтар мне мог бы адказаць: «Толькі не блытайце мяне з іншымі!» I будзе мець рацыю.

Пра гэта i сказаў Сяргей Дубавец у першым эскізе «Пасярод вескі стаяў чалавек». Сацыяльны партрэт нашага гараджаніна, учарашняга вяскоўца. З яго непрыкаянасцю i незашпіленай прарэхай. А таксама традыцыйнага беларускага літаратара. Крыху дзіўна выглядае ен i ў весцы i ў горадзе: «Вясковы — не вясковы, гарадскі — не гарадскі. Невядома, што за чалавек». Дый веска наша — невядома што. З яе няўцямнымі надпісамі на шыльдах: ці то «Ваня», ці то «Баня». I адначасова — першы акорд літаратурнага маніфесту: я не Шашаль, не Жук i не Павук. «Той чалавек — гэта быў я». У жывым быцці ўс5 непаўторна-індывідуальнае — да апошняй былінкі. А тут чалавек, ды яшчэ літаратар. Тут быць асобай, індывідуальнасцю — наканаванне i маральны абавязак, так сказаць, катэгарычны імператыў.

У той меры, у якой мне ўдалося «ўчытацца» ў кніжку Сяргея Дубаўца, магу сцвярджаць: усе прадумана ў яго прозе, эсэ i крытыды. Нават падкрэсленыя рэдактарскім алоўкам стылістычныя агрэхі накшталт: «За людзьмі ішлі каровы. У адной, сівой, з разматляных цыцак выцякала ў пыл малако». Пародыя на эпігонскую «вясковую» прозу. Іншая справа, наколькі яна «справядлівая». Але ж поўная справядлівасць бывае толькі ў раі, якога нам /на бяду ці на шчасце/ не ўдалося пабудаваць на гэтай грэшнай зямлі. Сапраўдная крытыка /а не імітацыя яе/ ніколі не стане «справядлівай», асабліва для тых, каго яна крытыкуе. Маем права спытаць: a ці можна наогул крытыцы быць «добрай» i «справядлівай»? Ёсць парадаксальная ісціна ў злым афарызме Ніцшэ: «Добрыя ніколі не кажуць праўды». Каб спагадаць літаратуры, нашай пакутніцкай нацыянальнай культуры, часам прыходзіцца быць «злым» у дачыненні да яе нядбалых дзеячаў.

Проза Сяргея Дубаўца напоўнена іроніяй i гратэскавымі алюзіямі з нагоды нашай літаратуры i нашага нацыянальнага быцця. Нам выпадзе яшчэ нямала пракаўтнуць горкіх пілюль, каб вылечыцца ад сваей ціхмянасці i няўцямнасці, з-за якіх мы чуць было не страцілі сваю трагічную Бацькаўшчыну. Мы ўсё яшчэ баімся скандаліць, жывбм паводле сумніцельнага «абы ціха», Дасталася ад крытыка i майму, умоўна кажучы, «пяцідзесяцігадоваму» пакаленню, i тым, каму крыху больш ці менш. Але не толькі ім. Вось апавяданне «Вера ў сябе». Нешта накшталт перапіскі сучасных «бедных людзей». Праўда, у адрозненне ад героя Дастаеўскага, лысаватага Макара Дзевушкіна, нашаму Антону недзе каля семнаццаці, а ягоная латышская сяброўка Вяргіня нічым не нагадвае бедную швачку Вару ДабрасСлаву. Калі я чытаў гэта апавяданне, мне па нейкай асацыяцыі ўспомніліся героісябры рамана «Абломаў». Вяргіня не знаходзіць часу, каб адказаць на лісты свайго непрытульнага беларускага сябра, які толькі ў Латвіі даведаўся, што ў яго есць Бацькаўшчына, мова дзядоў /«Бо нашыя дзяды гаварылі гэтай мрвай да самае смерці i перадалі яе сваім дзецям, нащым бацькам; а нашыя бацькі нам ужо не перадалі»,— скардзіцца Антон/, выдатныя постаці Усяслава Чарадзея, Вялікага Вітаўта, Кастуся Каліноўскага. Нават пра Уладзіміра Караткевіча выпускнік «беларускай» школы даведаўся з распавядання яго латышскай аднакласніцы. Яна ўся ў клопатах, ей няма часу ні сумаваць, ні рэфлектаваць, яна рыхтуецца паступаць на эканамічны факультэт. А чым заняты наш малады Абломаў? Наракае на бацькоў i настаўнікаў, сумуе, спавядаецца i філасофствуе. Чуць было не стаў беларускім адраджэнцам, зразумеў, што трэба ісці да людзей, «распавядаць ім пра Усяслава i Вітаўта», пакуль яны «нарэшце не прачнуцца» /амаль цытата з «Нашай Нівы»/. Але для гэтага трэба вельмі моцна верыць у свае сілы. «А такой веры мне якраз не стае»,— шчыра прызнаецца наш «герой».

Як на мой погляд, «Антоша» крыху падманвае нас, прыхарошваецца. I толькі ў спавяданні дрэву прызнаецца, што яму проста не стае смеласці. Бо вера — гэта i есць смеласць, гатоўнасць узяць на сябе адказнасць за жыццё. Антон проста баіцца, што яго «спілуюць» ды «парэжуць на дошкі». I толькі выдае сваю палахлівасць за больш далікатны «сумлеў». Пужлівыя i маладушныя зазвычай «спісваюць» сваю віну на іншых, найперш бацькоў ды настаўнікаў: апошнія доўга цярпелі i цяпер усё сцерпяць. А мог жа наш «герой» даведацца ад латышскай сяброўкі /таксама гратэск: узнаём пра свае каштоўнасці ад суседзяў/, што стваральнікі нашай літаратурнай класікі не чулі беларускага слова ў школе, якая i тады не была беларускай. I пра тое, што стваралі яе людзі маладыя, бо сярэдні ўзрост першых нашаніўскіх аўтараў — каля 21-23 гадоў; што аўтару паэтычнага «Вянка» было ўсяго дваццаць адзін год, a зборнік вершаў «Курганная кветка» апублікавала дванаццацігадовая дзяўчына. I Максіма Багдановіча адваджвалі ад «беларушчыны» бацькі 'i настаўнікі, клапоцячыся, каб ён размаўляў на «чистом литературном языке». Ды вось недагледзелі: з настаўнікамі гэтае бывае. Дапаў-такі хлопчык да родных крыніц, набыў веру, а не толькі «сумлеў».

Неадназначны канфлікт паміж літаратурнымі «бацькамі» i «дзецьмі» адбываецца ў апавяданні «Там». Твор гэты можа быць аднесены i да мастацкай прозы i да белетрызаванай літаратурнай крытыкі. Пачынальнікам такога камбінаванага жанру ў нашай літаратуры быў М.Багдановіч. Успомнім ягоныя «Апокрыф», «Апавяданне аб іконніку i залатару», верш-пасланне «Ліст да Ластоўскага». Трацьгцыю гэтую развіў Уладзімір Дубоўка: у яго паэме «I пурпуровых ветразей узвівы...» пра жыццё i мастацтва спрачаюцца Лірых i Матэматык. Пазней варожыя жыццю i нацыянальнаму духу сілы «зарэзалі» /напярэдадні гулагаўскай трагедыі нашага народа i яго культуры/ ягоную паэму «Штурмуйце будучыні аванпосты!», названую ім «камбайн» — жанр камбінаваны, які сумяшчаў паэтычнае, літаратурна-крытычнае i навуковае бачанне праблем свайго часу. Сяргей Дубавец адраджае гэтую традыцыю, але пераносіць канфлікт з праблем сацыяльных i эстэтычных у псіхааналітычны аспект, выкарыстоўвае гратэскавыя формы адкрытай i эзатэрычнай палемікі /апавяданні «Немач», «Гон», «Памер Баброўскі», «К-х-х!», «Ордэн мужонаў», «Збор творцаў».

Апавяданне «Там» раскрывае духоўную драму пісьменніцкай працы, творчасці. У адрозненне ад сваіх паасобных эсэ i крытычных артыкулаў, аўтар пазбягае тут адназначных ацэнак i той маладой самаўпэўненасці, якая стала прыкметай сягонняшняга літаратурнага авангарду. Маладосць i сталасць, вучнеўства i настаўніцтва, пачатак i канец сумяшчаюцца ў вобразе літаратурнага лідэра, чалавека таленавітага i мудрага, які ўсе ж не знаходзіць сцяжыны да сэрца i душэўнай драмы сягонняшняга пачаткоўца, як, на мой погляд, у нечым парадаксальнага скептычнага максімаліста. Узнаўляецца сітуацыя своеасаблівага літаратурнага семінару. Малады чалавек прыносіць літаратурнаму мэтру /ці, мабыць, уяўляе, што прыносіць, бо сюжэт скарэй гіпатэтычны, чым «натурны»/ свае першае апавяданне-эскіз на ваенную тэму, хоць рэальнага вопыту вайны i ваеннай брутальнасці ён, дзякуй Богу, не перажыў. Але ж i мастацтва ёсць хутчэй інтэнцыянальны, чыста духоўны, чым рэальна-бытавы вопыт, хоць i апошні мае значэнне, асабліва ў рэалістычнай мастацкай прозе. Такім чынам, няма абсалютнай ісціны ні на адным з «бакоў», яна хутчэй — бясконцы дыялог. Няма таксама выразнай мяжы паміж маладосцю i старасцю, бо i настаўнік у свой час перажыў пакуты літаратурнага пачаткоўца; а малады, здзяйсняючыся як пісьменнік, неўпрыкметку старэе, страчваючы цеплыню натуральнага побыту, Адным словам, як сказаў вершамі герой рамана Германа Гесэ, «Не аглянуцца, не прыпыніцца, а быццё ўсё так жа недаступна».

У апавяданні «Там» літаратурны мэтр успамінае сваю маладосць, свае першыя літаратурныя крокі, калі i яго «бэсціў прызнаны парнаснік». I тут наступае ці то прывід смерці, ці сама натуральная смерць. Бо апошняя фраза не адназначная: «Дуб загайдаў галінамі, спуджана хільнуўся кронаю ўбок. Гэтак спуджана косіць вокам конь, які вязе мерцвяка». Адным словам, «помні пра смерць».

Але помніць пра яе павінен i малады чалавек, каб больш памяркоўна адносіцца да сваіх «продкаў». Бо ў старэчым жыцці смерць прысутнічае рэальна, у той «немачы», пра якую Сяргей піша ў сваей вясковай антыутопіі «Гон».

У апавяданні «Там», мабыць, найбольш дасканалым у зборніку Сяргея Дубаўца, ёсць адзін гратэскавы матыў: там, дзе аўтар убачыў у антыгістарычнай брашурцы сталінскага гісторыка Лаўрэнція Абэцэдарскага «У святле неабвержных фактаў» ненатуральна тоўстую паклееную кнігу. Тут ёсць свая сімволіка, бо гэтая шчыра-хлуслівая пісаніна ў свой час была своеасаблівым «магістралам» нашай казённай, па-свойму гратэскавай гістарыяграфіі. У большасці сваіх апавяданняў i эсэ аўтару бачацца наша быццё i літаратура пераважна ў гратэскавым святле. Зазначу, аднак, што гратэскі гэтыя — не выдумка пісьменніка, яны былі i засталіся ў рэальным быцці, I ў мастацтве яны — не выдумка мадэрністаў.

У крытыцы i літаратуразнаўстве /не толькі нашым, але i агульнаеўрапейскім/ гратэск усё яшчэ далучаюць да сатырычнага жанру. Між тым гратэск i сатыра — у нечым нават супроцьлеглыя формы камічнага. Сатырык смяецца з агіднага i нізкага, у той час як гратэск ёсць адначасова смех з узнёслага i гераічнага, смех універсальны i амбівалентны, накіраваны i на таго, хто смяецца. Асноўны метад гратэскавага адлюстравання жыцця — травестацыя, перавод штодзённага, нават высокага i гераічнага ў смехавы аспект. Гратэскавы смех не толькі паніжае, але i ўзвышае жыццё, бо вызваляе яго з палону часовага, нізкага, застарэлага i нікчэмнага. У якасці універсальнай формы камічнага гратэск уключае ў сябе сатыру i гумар, але толькі як свае прыватныя моманты, як сродкі універсальнай «смехавой культуры», каранямі сваімі заглыбленай у народнай творчасці. Гратэскавыя формы камічнага яскрава выявіліся ў жанры чарадзейнай казкі, у народных жартах i «гавэндах», у скамарошніцтве, у анекдотах i універсальна — у народных карнавальных гульнях. Да літаратурных узораў гратэскавага смеху адносяцца творы М.Сервантэса, Ф.Рабле, М.Гогаля, беларускія ананімныя паэмы «Энеіда навыварат», «Тарас на Парнасе», урэшце, вядомая ў асяроддзі беларускай публікі паэма «Сказ пра Лысую гару», памылкова аднесеная крытыкай да сатырычнага жанру. Уладзімір Караткевіч бліскуча развіваў тэты беларускі i сусветны вопыт гратэскавага смеху ў рамане «Хрыстос прызямліўся ў Гародні». Прыроду гратэску даследаваў М.Бахцін на матэрыяле гворчасці Ф. Рабле i еўрапейскай карнавальнай культуры.

Ёсць відавочная сувязь гратэскавай вобразнасці з першабытнай міфалогіяй, пераасэнсаванай у карнавальнай культуры, пераведзенай з высокага, касмічнага плана ў камічны, матэрыяльна-цялесны ніз. Прыкладам такой травестацыі міфалагічных вобразаў з'яўляюцца багата прадстаўленыя ў беларускіх казках зваротныя метамарфозы, ix знакі-сімвалы ў форме масак, пераапрананняў i «гібрыдных» вобразаў /спалучэнне чалавечага вобліку з птушынымі альбо звярынымі вобразамі, сціранне мяжы паміж жывым i мертвым/. Папярэднік нашай класічнай літаратуры Францішак Багушэвіч па-майстэрску развіваў традыцыі народнага гратэску ў паэзіі i прозе. Успомнім яго апавяданні «Дзядзіна», «Сведка», «Траляленачка», вершы «Немец», «Воўк i авечка», «Хрэсьбіны Мацюка», цыкл «Песні», Урэшце, польскамоўны ягоны верш «Запавет» уяўляе сабой рэдкі ў нашай літаратуры гратэск у традыцыях сарданічнага, «пахавальнага» смеху: паэт даручыў сябрам справіць па ім вясёлыя памінкі.

Крупіцы гэтага традыцыйнага гратэскавага камізму, у тым ліку сарданічнага смеху, ёсць у апавяданнях i эсэ Сяргея Дубаўца, мабыць, нават у ягоных «пахавальных» апавяданнях /«Немач», «Памёр Баброўскі», «Зімовая муха», «Стома»/ i «злых нататках» /«Фрыдрых Ніцшэ — гіпсавы вясляр», «Тут», «Хто там?»/. Прашу аўтара не крыўдаваць за гэтую аналогію з вядомым у коле рускіх патрыётаў фельетонам Мікалая Бухарына. Але есць істотная розніца паміж народным гратэскавым камізмам i тым парадаксальным трагічным гратэскам, якім вызначаюцца гворы Франца Кафкі i ягоных сучасных паслядоўнікаў, вядомых пад найменнямі «авангардысты», «сюррэалісты», «альтэрнатыўныя пісьменнікі».

Сучасны «авангардысцкі» гратэск страціў сваю карнавальную амбівалентнасць, камізм выцеснілі іншыя катэгорыі — трагічнае, нізкае i агіднае.

Аднак жа забівае пошласць толькі вясёлы смех. Да таго ж у злосці збіваецца «прыцэльная планка»: стралец адкрывае залп па сваіх, хоць бы па тым жа Саюзе пісьменнікаў. А вораг толькі цешыцца над нашым беларускім самаедствам. Літаратурныя гратэскі Сяргея Дубаўца яшчэ занадта «ідэалагічныя», каб быць чыста мастацкай інтэнцыяй, якой, бясспрэчна, былі гралі гратэскавыя творы Кафкі альбо Джойса. Апавяданням i эсэ аўтара «Практнкаванняў» не стае якраз гэтай эстэтычнай трансцэндэнтнасці, яны напоўнены фактамі нашай сацняльнай i нацыянальнай іманентнасці, дзе якраз патрэбны скарэй сацыяльнапалітычная тактыка, чым маральна-эстэтычны максімалізм.

Аднак пакіну на роздум чытачу рэаліі i алюзіі гэтай кніжкі, паспрачаюся з яе аўтарам наконт наших літаратурных спраў, балюча, метафарычна i не без гратэскавага пераболынвання адлюстраваных у кніжцы Сяргея Дубаўца. Зразу мела, не з кожным «сімвалам веры» пісьменніка, бо есць у ягоных эсэ i артикулах нямала горкай праўды, таго крику души снна сваей Бацькаўшчнны, які будзе пачуты кожным сумленным чалавекам. Як пачуюць сумленныя Караткевічавы словы: «Унукі Скарыны, //Дзе ваш гонар, моц i краса?// Ёсць у вас, як у іншых, святыня, // Не давайце святыні псам!» Ёсць горка-шчырая праўда пра наш «тутэйшы» люд i тутэйшыя парадкі ў фельетоне «Тут». Сам жанр, зразумела, запатрабаваў гратэскавых малюнкаў i шаржаў. Аднак чытач не заўсёды разбіраецца ў нюансах паэтыкі i рыторыкі, сей-той падумае, што «тут» — пошласць i мяшчанства, «тараканавы» палёт фальшывых пісакаў, а «там» — адны шарэнгі талентаў i ажыццёўлены «сон Веры Паўлаўны». A праўда ў тым, што нават адукаваныя i начытаныя з нас, якім, бясспрэчна, з'яўляецца Сяргей Дубавец, знаем «тамтэйшую» літаратуру па яе ўзвышшах, а ў сябе дома бачым найперш нізіны. Я хачу сказаць, што i «там» шмат «тараканаў», i яны не толькі спрабуюць лётаць, але i вучаць свайму «палёту» іншых. Бясспрэчна толькі тое, што «там» больш высокія стандарты сацыяльнага побыту i масавай культуры. Але стандарты самай высокай цывілізацыі ніколі не стануць іскрамі духу, якія паднімаюцца ў вышыню.

Эсэ «Хто там?» сведчыць: як бы аўтар ні выкрываў свае, «тутэйшае» i не ўсхваляў «тамашнюю» культуру /скарэй — цывілізацыю, што не адно i тое ж/, аднак яго максімалізм i кантрастнае бачанне свету выдае ў ім славянскага інтэлектуала, які абавязкова імкнецца палярызаваць быццё i культуру, падзяліць усе i ўсіх на «агнцаў» i «казлоў», альбо, напрыклад, «маладых» i «старых». Звычайная славянская татальнасць, якую ніхто i ніколі не разумеў i не зразумее «там», дзе нашыя адмоўныя паняцці — кар'ера, багацце i сацыяльная іерархія спрадвеку былі i засталіся пазітыўнымі, натуральным! кашгоўнасцямі. Бо «там» ацэньваюць людзей, хоць бы тых жа «творцаў», не па добрых намерах i сацыяльных прэтэнзіях, а па вышках ix рэалізацыі. Прасцей кажучы, паводле ix сацыяльнай кар'еры. I ніхто «там» не ўпікне празаіка за ягоныя шэсць тамоў прыжыццевага Збору твораў, a зробіць свой ход — апублікуе дванаццаць альбо нават шэсцьдзесят лепшых кніжак. Зразумела, усю рызыку поспеху альбо банкруцтва бярэ на сябе, заваеўваючы крок за крокам прэстыж у выдаўцоў i папулярнасць у чытачоў. Мабыць, «там» менш звычайнага для нас сацыяльнапалітычнага пратэкцыянізму, што нярэдка суседнічае з банальным блатам, які звычайна пануе ў маларазвітых ці таталітарных рэгіенах.

Не скажу, што пра гэта не піша Сяргей Дубавец. Але часам страляе i па тых, яшчэ не патушаных свечках нацыянальнага адраджэння, якія, паводле суб'ектыўных, часам «генерацыйных» меркаванняў, яму здаюцца падманлівым начным святлом, гратэскавым «палетам тараканаў». Разумею крытыка: ен свядома «робіць скандал» на прыцішаных палетках роднай літаратуры. Бо ў нас, на жаль, той, хто не скандаліць i не стукне моцна кулаком па стале, нічога не даб'ецца. Чыстая праўда i ў тым, што літаратура дзеліцца не па ўзросце i нават пакаленні тут ні пры чым. Але тэзіс, быццам літаратура «дзеліцца на талентаў i графаманаў» — толькі фармальна-статычны погляд на складаную i дынамічную з'яву, якой з'яўляецца мастацкая ды ўсякая іншая творчасць. Бо талент — паняцце дынамічнае, іерархічнае. Тут мы не маем права ўпадаць у фаталізм. Талент яшчэ мала што азначае без працы i прафесіяналізму. Нічога, апрача толькі чыстых магчымасцяў. I няма адзінай сцежкі ў літаратуру. Таму дарога Ніла Гілевіча, абстрактна кажучы, нічуць не горшая за шлях Алеся Разанава. Для крытыкі важны канкрэтны аналіз ix творчасці i нейкі прагноз на будучыню, а не просты падзел на «літаратурныя пакаленні».

I не толькі графаманы, але i таленты не маюць узросту, пра што сам крыху вышэй гаварыў Сяргей Дубавец. Іншая справа, калі ен выкрывае сацыяльныя матывы, паводле якіх адных кананізуюць, a іншых не заўважаюць. Але тут яму самому пагражае небяспека непрыкметна перайсці на пазіцыі чыста суб'ектыўнай селекцыі. Асабліва там, дзе крытык стварае вобраз грознага праціўніка ў асобе ці карпарацыі Саюза пісьменнікаў. «Яшчэ гадоў дзесяць таму назад,— піша аўтар,— Саюз пісьменнікаў Беларусі не мог i думкі дапусціць, што ў літаратуру некалі прыйдзе такая шматаблічная i адукаваная змена, якая прыходзіць сення». А вось мне вядома, што якраз дзесяць гадоў таму назад першы сакратар гэтага «сымболю манапалізму ў нацыянальным прыгожым пісьменстве», як дасціпна, але несправядліва называе крытык пісьменніцкі Саюз, толькі i гаварыў пра гэтую таленавітую i адукаваную змену. I не толькі гаварыў, але i рыхтаваў як мог, радаваўся кожнаму, хоць бы кволаму яшчэ таленту. Бо i змена бывае толькі тады, калі есць каго змяняць. Былі, зразу мела, недакладныя ацэнкі магчымых прэтэндэнтаў у новую «каманду», але нікому не зачынялі дарогу ў Саюз. Што «капітаны» гэтай карпарацыі рэдка асмельваліся «ахвяраваць сабой», гэта праўда. Але ж нельга патрабаваць, каб кожны з ix быў героем. Боязь за свой лес, за сваё жыццё, на жаль, ёсць натуральны, «экзістэнцыяльны» стан чалавечай душы. Гераізм — такая ж рэдкасць, як i геніяльнасць. Герояў сваіх народ уславіць у вяках; але не паб'е каменнем i ціхіх, добрасумленных майстроў, якіх нямала было ў застойныя 70-80-я гады. Сенняшнюю шматаблічную i адукаваную змену пісьменнікаў чакае вялікая праца — вярнуць нашай літаратуры страчаныя ў палітычнай i групавой барацьбе прыкметныя вышыні 60-80-х гадоў. Пакуль што гэтая змена знаходзіцца на раздарожжы i ўсё яшчэ аддае перавагу рэфлексіі ды сузіранню, а не творчасці. Няхай сабе, як думае Сяргей Дубавец, «Бембель, Разанаў, Сідарэвіч, Мінкін, Галубовіч, Арлоў, Сокалаў-Воюш, Мудроў, Асташонак, Сыс...» пішуць лепш за «літаратурнага адмірала I.Навуменку», хоць гэтая ісціна не бясспрэчная ў кожным канкрэтным выпадку. Але ж Іван Навуменка так ці інакш здзейсніўся ў літаратуры, у той час як некаторым яшчэ патрэбна выявіць сябе, рэалізаваць свой талент. А гэта — ой як не проста! Тут, апрача таленту, патрэбны яшчэ характар, воля, вялікая праца і, выбачайце,— тактыка. Асабліва таму, хто захоча стаць генералам. Як гаворыцца ў адной песні Булата Акуджавы: «Как просто быть простым солдатом!» А стаць генералам — нялёгкая i клапатлівая справа. Адна надзея на скасаванне генеральскіх чыноў Няхай бы генерала замяніў Настаўнік, той вечны шкаляр з рамана Германа Гесэ «Гульня ў бісер», які ахвяруе сабою для сваіх вучняў.

Калі я ўжо ўвязаўся ў дыскусію, то прыйдзецца паспрачадда i з апошнім, крытычным раздзелам кнігі майго калегі, пафас якога я шчыра падзяляю i пагаджаюся з многімі прынцыповымі ацэнкамі нашай сацыяльнай i літаратурнай рэальнасці. Вылучаюцца арыгінальнасцю i глыбіней крытычнага прачытання артикулы пра творчасць Васіля Быкава i Максіма Гарэцкага. Але i тут не-не, дый раскрыецца адна асаблівасць нашага «другога нябітага пакалення», да якога належыць Сяргей Дубавец. Здаецца, яно так i не зразумела д'ябальскай прыроды фашызму, сталіншчыны, ідэалагічнай татальнай вайны наогул. Таму меў рацыю той літаратурны мэтр з апавядання «Там», які не падтрымаў літаратурную гульню ў вайну пачаткоўца. Не знаю, як Сартр, але Сяргей Дубавец, зачарованы экзістэнцыяльнымі парадоксамі, дазволіў сабе не зразумець гэтай вайны, на якой звычайна была вось такая альтэрнатыва: альбо ты забіў, альбо заб'юць цябе — не важна, свае ці чужыя. «А чым апраўданая ахвяра Сотнікава? — здзіўляецца крытык.— Каму i чаму ен даў ці выратаваў жыцце сваей смерцю? У імя чысціні ідэі, у імя міфу, у імя пустаты загінуў Сотнікаў». Як быццам 6н забыўся, што трагічнаму герою аповесці В.Быкава заставалася адно з двух: альбо застацца сабою, альбо ператварыцца ў Рыбака. У другім выпадку — выдаць партызан, прыняць удзел у пакаранні добрага старасты, маладой маці i маленькай яўрэйскай дзяўчынкі. Альбо загінуць зусім не ў імя ідэі ці міфу, а для таго, каб захаваць у сабе Чалавека i свайго Бога ў душы, без якога ен немінуча стаў бы адным з катаў бясконцых нашых Хатыняў, Катыняў i Курапатаў. Вось чаму не варта экстрапаліраваць экзістэнцыяльную праблематыку на праставата-хітрага Рыбака /да трагедыі ен проста не здолеў дарасці/, а лепш раскрыць трагічнае ўзвышэнне Сотнікава.

Вернемся, аднак, зноў да нашых літаратурных спраў. Маю на ўвазе той выклік, які робіць Сяргей Дубавец Саюзу пісьменнікаў Беларусі ды, мабыць, i самім пісьменнікам, «Асабіста мне,— піша крытык,— сей-той з пісьменнікаў імпануе як аб'ект. Як суб'ект /г.зн. як творца/ ен мяне зусім не цікавіць». Ну, што ж, няхай. Не адзін такі чытач у нашай з'янычарызаванай Бацькаўшчыне. Тут ён не можа прэтэндаваць на арыгінальнасць. Праўда, ён тут крыху хітруе, бо часам піша пра беларускую літаратуру, хоць бы пра таго ж Быкава, i нават захапляецца Разанавым. А публікуючы гэтую кнігу, сам становіцца, хоча таго ці не, «фактам», а можа, нават «з'явай» у асяроддзі беларускіх літаратараў i тых, хто складае невялікую дружыну ix чытачоў. На большае пакуль што разлічваць не варта. Як i нашаму ветэрану Нілу Гілевічу, пра якога крытык піша: «Гэта ж праўда, што ў кожным беларускім доме хутчэй ведаюць, чытаюць i вызнаюць, напрыклад, П.Якубовіча ў «Знамени юности» i «Роднике», чым Н.Гілевіча ў «ЛiMe» i «Маладосці». I крыху ніжэй абагульняе: «Наша літаратура ніяк не ўплывае на мэты, арыенціры i ўяўленні свайго народа». Вядома, відавочнае перабольшванне, але прымем яго за гіпотэзу. Пра што яна сведчыць? Толькі пра тое, што мы страчваем Бацькаўшчыну, у нас няма сваей «хаты», яе раскідалі паны-янычары, як даўней выдатна пісаў пра гэта Янка Купала ў прарочай драме «Раскіданае гняздо». Нас выганяюць з сваей хаты, выкурылі з гнязда, мы разыходзімся куды вочы глядзяць: хто жабраваць, хто паміраць, хто лямантаваць, склікаць на Вялікі Сход. Што ж датычыцца нашай літаратуры, то яна прызнана на ўзроўні кампетэнтных экспертаў, i яны, а не тыя, хто чытае П.Якубовіча ці там Барона Брамбеуса, вызначае яе месца ў славянскай i еўрапейскай культуры.

Вось чаму мне здалося, што мой калега хітра пажартаваў, калі напісаў пра Саюз пісьменнікаў: «Колькi ж лйсаў пераламала гэтая манаполія ўжо ў наш час! Патэнцыяльныя геніі нацыі нікнуць у ейных абдымках, выкідваюцца з вакна, так i не стаўшы новымі Купаламі». Гэта, вядома, гратэск, але не вясйлы, не смешны, як у народнай казцы, a чамусьці да зласлівасці тэндэнцыйны. Нацыя нашая сёння пакуль што яшчэ не адрадзілася i трымаецца пакуль што на Саюзе пісьменнікаў i тых, хто вакол яго: невялікая групоўка ў Саюзе мастакоў, некалькі /на пальцах адной рукі палічым/ кампазітараў. Інстытут літаратуры /фактычна філіял СП/, сёй-той з іншых акадэмічных інстытутаў, урэшце, беларускія аддзяленні філалагічных факультэтаў. Яшчэ некалькі беларускіх школ i, здаецца, адзіны ў Мінску дзіцячы садочак, Яшчэ невялікія «групы падтрымкі». Апошнім часам прыбавілася яшчэ Таварыства беларускай мовы — новы «твор» Саюза пісьменнікаў. Гэта ўсё — фініта, як пісалі ў старых камедыях. Патушым гэтую апошнюю свечку нацыі — знікне, дэнацыяналізуецца ўсё іншае. I не было б у нас не толькі геніяў, а хоць бы сціплых талентаў, каб ix не адшукаў i бадай што за ручку не прывёў у літаратуру альбо літаратурны інстытут той жа нялюбы майму калегу Саюз пісьменнікаў.

Нам трэба ратаваць нацыю, народ. А гэтае ратаванне пачыналі i ўзначалілі пісьменнікі, згрупаваныя ў сваім Саюзе. I ворагі беларусаў, ix культуры i мовы спяць i ў снах шчаслівых бачаць, як само, без адміністрацыйнага націску распадаецца пісьменніцкае згуртаванне. Вопыт Старажытнага Рыма паказаў, што мова i літаратура народа можа стагоддзямі існаваць пасля смерці ix носьбіта. На ўзроўні вузкаэлітарнай культуры. Ратуй, Божа, беларусаў ад такога лесу! Але ж добрую справу робіць Сяргей Дубавец, публікуючы сваю кнігу. Яна яшчэ кагосьці прымусіць прачнуцца, каб ратаваць Бацькаўшчыну. Усіх, хто далучыцца ў гэтай гістарычнай справе да пісьменніцкай арганізацыі, мы толькі вітаем. Цяпер, здаецца, пісьменнікі тут ужо не ў адзіноце.

Уладзімір КОНАН 24.09.1989 г.