Практыкаванні

Эсэ

MOВA

Ёсць рэчы, дарагія i неабходныя толькі мне. Ці — толькі табе. Гэта рэчы інтымныя. Напрыклад, ліст ці дзённік, у якія нельга зазіраць іншым. Ці — фотаздымак жанчыны з дзіцем, які выцягнулі з нагруднай кішэні забітага салдата. Ужо глядзець на такі здымак — блюзнерства.

Свая мова — гэта інтымная рэч нацыі, дарагая i неабходная толькі ёй. Без інтымнага /патаемнага/ i чалавек, i нацыя — назвы, абалонкі, напхатыя немаведама чым, толькі не сабою. I самае цікавае ў чалавеку — патаемнае, неразгаданае. Сакрэцік. Ніколі не зацікавіць чалавек, якога спазнаў ды «вычарпаў» адразу i да канца. Да дна. Таемнае ў чалавеку — невычэрпнае, ягоны космас.

Яно ніколі не здраджвае. Здрадзяць грошы, кабета, сябрук — але не мова. Ёй няма дзеля каго здраджваць.

Таемнае i бароняць да канца. Слепа i безаглядна. Hi перад кім i чым не спыніцца наш яшчэ жывы салдацік, калі ў яго раптам выкрадуць здымак жонкі i дачкі i стануць шумна ды па-салдацку язычліва «ацэньваць» яго. Параўнай, калі б выкралі грошы.

Адбяруць грошы — можна вярнуць. А не, дык урэшце як-небудзь. Адбяруць хлеб — знойдзем бульбу. Таму, хто адабраў,— рэальны набытак i карысць: грошы i хлеб. Адбяруць радзіму i волю —ці ж упершыню?.. А яму — палітычныя фішкі, тайная рабсіла, тэрыторыя — выгада. Ува ўсіх выпадках пакрыўджаны пачынае сваё змаганне з агрэсарам — галавой, мазгамі. Ён дапускае кампрамісы.

З мовай інакш. Таму, хто адабраў, не нясе яна карысці. Ён не стане гаварыць на ей. Яму важна адабраць, вызваліць месца для свайго. А самая мова непатрэбна яму гэтаксама, як той здымак салдацкае ўдавы з сіроткай. Ён адно пасмяецца i выкіне здымак.

I памятаеш, калі наш салдацік кінуўся да рагатуноў, ен не думаў мазгамі. Ён сэрцам кідаўся.

Калі закранута годнасць — кампрамісы недарэчы. Гэтую формулу высакародства прызнаюць уся сусветная гісторыя i прыгожае пісьменства, нормы міжнароднага жыцця i крымінальныя кодэксы. Толькі для нас адносна сваей мовы яна застаецца недаказанаю тэарэмай.

* * *

Стагоддзямі адбіралі ў нас мову. То цалкам, то па сказе, па слове, па гуку. Не, мы не аддалі яе. Але мы дапусцілі думку, што можам аддаць. Дапусцілі, дапускалі і звыкліся. Таемнае перастала быць таемным. Запрацавалі галовы, мазгі, сталі магчымыя кампрамісы. Мы ўжо сям-там мянялі сваю мову на мовы мацнейшых: рымлянаў, палякаў, рускіх. Апраўдваліся пры гэтым перад сабой і іншымі i самі пачыналі верыць у свае выдуманыя апраўданні.

Уяві, што наш салдацік дапусціў думку, быццам жонка ягоная спіць з іншым. Дапусціў, дапускаў i — звыкся. А аднойчы пераглядаў кішэні, выцягнуў здымак, паўзіраўся i не без шкадавання кінуў яго ў дарожную калюгу...

Зразумела, гэтага ніхто не заўважыў, бо ен таемнае выкінуў.

Што ж адбылося? Што змянілася? А вось што. Неяк на прывале ўжо ен заўважыў, што з кішэні таварыша тырчыць белы ражок здымка, ужо ён імкліва выхапіў фатаграфію i, звяртаючы да сябе ўвагу астатніх, пацяшаўся:

— Братва, смотри-ка, а у Ивана бабёха ничего. Вот бы такую в темном уголке...— i зарагатаў.

* * *

У таемнага цана або адна — жыцце, або ніякай. Не стомішся цягацца за золата, за хлеб, за волю... За мову — надакучыла. Яна ж — бясцэнак, бясцэнная.

Але. Як усе пакідаюць золата — i ты кінеш. Не ў цане, значыцца, золата. Як усе пяройдуць на рыс — i ты адсунеш убок бульбу. Пажыўнейшы, выходзіць, рыс. Як усе змірацца з няволяй — i ты змірышся, затоішся.

Але як нехта плюне на мову тваю, ён са сваёй застанецца, а ты?

А ты, «спрытны», падумаеш: «Не ў цане, значыць, мая мова, ягоная ў цане».

Хто ж ён такі, што раздае фатаграфіі сваёй жонкі: «Смотри, какая моя. Куда уж вашим!»? I хто такі ты, салдат, што ягоную жонку ды сабе — да грудзей, да сэрца: «Красивая у тебя жена, хороший снимок, подари, а?..»?

Ён сваё інтымнае раздаў, раскрыў. I цяпер якое яно для яго інтымнае? Ён сказаў табе:

— Выбрось свой язык недоразвитый. Мой бери, общий. Говори, чигирикай!

А ты:

— Так научи, брат, научи по-людски-то разговаривать... Ри-ба...

* * *

Неяк, служачы ў войску, я стаў пытацца ў сяброў-салдат лабавым пытаннем: «Хто ты?». Эстонец кінуў мне ідучы: «Эстонец». Кіргіз сумеўся: «Кыргыз». Некалькі рускіх хлопцаў адказалі: «Человек», а мой зямляк цалкам сур'езна сказаў: «Сяржант»...

Чалавек — лісцік вялікага дрэва... Дзе ж твае дрэва, чалавек?

Учора ты — школьнік, сёння — сяржант, заўтра — слесар ці журналіст, пазаўтра — труп. Дзе тваё дрэва?

* * *

Напэўна, многім маім землякам няма чаго адказаць сабе на пытанне: што ёсць толькі маё, таемнае. Такія людзі пазбягаюць адкрыта глядзець у бяздоннае страшнае неба i суадносіць сваё зямное існаванне з космасам. Бо што яны ў космасе? Пыл на пылінцы. Iм няма чым процістаяць космасу, бо няма ў ix свайго, унутранага космасу, няма тылу. Бо, выходзіць, апошні i самы надзейны тыл чалавека ў гэтым процістаянні — яго патаемнае, тое адзінае, што ніколі-ніколі не здрадзіць.

Для нацыі гэта — свая мова. Калі ж ты пазычыў мову ў суседа — гэта ўжо не таемнае, не безабароннае /ёсць каму i без цябе бараніць/, а значыць, i не самае надзейнае тваё апірышча, тыл. Не твой тыл.

...Памятаеш, як ён, малы, бег за сваей матуляй i, трымаючыся за прыпол, хныкаў: «Ма-ма». А ты паазіраўся i, свае маткі не ўбачыўшы, пабег поруч з ім, i таксама: «Ма-ма»...

Калі кажуць, што ў сваей хаце i мышы за гаспадара — не пра цябе гэта. Бо што табе ў суседскай бакоўцы тыя мышы? I што ты ім? Сусед не гоніць /«Располагайся, всем хватит»/, i — ляжы, душа, на чужым тапчане. А там, дома,— пустая хата: не палена, не мецена, як пад'есці, дык гатаваць трэба, а гародчык зарос, а жывёла паздыхала, а вось i дах пацёк, a ўжо i праваліўся, i вянцы падгнілі... Ну и черт с ним со всем! Сгниет — не сгорит! Поздно...

* * *

Нам позна. Нам на варшаўскім сойме 1697 года ўжо позна было. Але што да гэтага нашым нашчадкам?! Яны ж не скажуць нам «дзякуй». Альбо таму, што слова гэтага ніхто ўжо не ўспомніць, альбо таму, што нічога свайго мы ім не перадамо, не пакінем. Адно пазычанае. Такая «спадчына».

Прыслухайцеся... Ці чуеце голас нашага далёкага праўнука, што прабіваецца да нас з далёкае будучыні? Чуеце?

«Вы, якія першыя стаіце ў чарзе па інтэрнацыянал! Вы ж нічога з сабой не прынеслі i нічога ў той інтэрнацыянал не дасце.

Дык, можа, вы прыйшлі браць? Але тут не крама, мяшчане!

Прыйшлі беларусы — «самыя сарамяжлівыя» —БРАЦЬ!

Пустыя, нікчэмныя, лішнія на гэтай зямлі людзі...»

* * *

Ёсць паданне вякоў, што разбурыць калісь

Вавілонскую вежу Адам...

I няўмольна сальюцца мовы зямлі

У адну, няродную нам.

I мая безвыходна пойдзе у змрок,

У атрутны, як вечнасць, цень,

Трапяткая i сіняя, як васілек,

Гарачая, як прамень...

Уладзімір Караткевіч

1984

ФРЫДРЫХ НІЦШЭ — ГІПСАВЫ ВЯСЛЯР

Вось сымбаль твой, забыты

краю родны!

Максім Богдановіч

Калі ты яшчэ не ведаеш, што ў Фрыдрыха Ніцшэ была сяброўка Эльза,— я пакажу табе ix разам. Такса — цыгарэта. За кожны помнік — па цыгарэце. I я раскрыю табе цэлы свет. Дзякуй Богу, у Менску яшчэ захаваліся помнікі Ніцшэ. Таму бяры цэлы пачак. Я люблю «Космас».

У Фрыдрыха Ніцшэ быў яшчэ i сын Дзітрых, які ўвесь час хадзіў у шортах i граў на горне. А суседская дзяўчынка Генрых, смуглявая цыганачка, адбівала рытм на барабане. Трррам-тарарам! Яны гралі каля школы, а я крочыў між ix, стараўся не збіцца з нагі i не ведаў, што гэтая музыка — на ўсё жыцце.

Мяне тады клікалі Рычард, або проста Дзік. Калі я нарадзіўся, павітуха сказала, што я занадта стары, каб жыць, i я пачаў жыць назад. Бо я не заспеў галоўнага тырана — вусатага таракана, нават ягоных помнікаў не заспеў, але зачаты быў яшчэ з думкай пра яго.

Затое я заспеў Ніцшэ. Хлопчыкам я бег у парк разглядаць аленяў, якіх Ніцшэ карміў ягелем, жабаў, якіх ён любіў надзімаць праз саломіну, а таксама мядзведзяў, зайцоў i нават блышчыц, якія аб'ядалі філосафу вушы. Бачыш аленя? Давай цыгарэту...

Вачыш цэнтральны менскі праспект? Бачыш лесвіцы з шарамі? Бачыш гэтую выгбу? Тут Ніцшэ хаваўся ад дажджоў. Яшчэ тры цыгарэты...

Вось сляды імперыі! Ампір Іосіфа Вісарыёнавіча Сталіна! Я не ведаў яго асабіста, але любоў да яго — у крыві. I гэта не проста любоў. Я растлумачу табе, што гэта такое. Зірні на будынкі на плошчы Перамогі. Адчуваеш? Вось i мне падабаецца, а чым? Гэта ж табе не готыка i не ракако, каб любавацца архітэктурнымі формамі. Тут жа нічога асаблівага няма, праўда? Але тут жыў Ніцшэ! Хочаш дытатку?

«Дзеля таго каб была шырокая, глыбокая ды плённая глеба для мастацкага развіцця, агромністая большасць, якая існуе да паслуг меншасці, звыш меры сваёй індывідуальнай патрэбнасці павінна быць па-рабску падначалена жыццёвай нястачы. За іхні кошт, дзякуючы лішку іхняе працы, той прывілеяваны клас вызваляецца ад барацьбы за існаванне, каб нарадзіць ды задаволіць свет новых патрэбнасцяў» /Ніцшэ/.

Вось я й падумаў, што не толькі гэтыя будынкі цешаць нашыя душы, але i славутыя спецбуфеты, спецлазні, спецпаліклінікі, спецжонкі ў спецтрантах i спецдзеці ў спецшколах. Зачыніць! — патрабуюць адныя. Навошта? — бароняць другія. А па вялікім рахунку, i для тых, i для тых,— для ўсіх нас гэта ўсяго толькі прыемная, казытлівая тэма. Гульня ўяўлення. Эх, ёсць жа недзе рай зямны...

Калі ты яшчэ верыш у гэта, чытай класікаў.

Свабода, роўнасць правоў, міралюбства, справядлівасць — «усе гэтыя вялікія словы,— кажа Ніцшэ, — маюць цану толькі ў барацьбе, як сцягі,— не як рэальнасці, а як пышныя найменні для нечага зусім іншага». Для чаго — ён сам не ведае. Скажы, навошта нам Сталін?

Цяпер ты крытыкуеш яго. Але ўся твая крытыка ў падтэксце сваім мае адзін змест: б'еш — значыць, любіш. Якая розніца, як да яго дакранацца, галоўнае — да яго! Якая розніца, у каго верыць: у бога ці ў д'ябла,— галоўнае верыць! «Няма маральных з'яваў, а есць толькі маральная інтэрпрэтацыя гэтых з'яваў» /Ніцшэ/. Ca шчырай асалодай ляпілі яму помнік i з той самай асалодай гэты помнік руйнавалі. Варвары, што я яшчэ скажу. Усе ў ix так. Усе свае, «маленькае»,— гонар, каханне, мову — усе нясуць ці на алтар, ці на вогнішча. Ну, добра — у Расеі, там спрадвеку, а тут гэта адкуль? Хіба з сярэдзіны XIX стагоддзя, калі й тут павольна ды няўхільна рабілася Расея? З яе нямецка-татарскім імператарскім дваром. Як жа хутка беларусы зафанацелі! Яны ж i ў Бога ніколі толкам не верылі, а тут — прыйшоў, пабачыў, перамог. Сталін.

Праўда, усё гэта ў нас так глыбока, што мы можам i не ведаць. Асабіста я з маленства не любіў вайскоўшчыну, гадоў да пяці-шасці мяне стрыглі пад нуль, я казаў: «Я Хруш-чоў!» Усе смяяліся i фатаграфавалі мяне каля аленя.

Але вернемся да будынкаў, якія нам так да душы.

Вось ты, інтэлігентны чалавек, слухаеш добрую музыку, чытаеш нешта — i раптам успомніш войска, сваю службу. Бруд, хамства, ідыятызм на кожным кроку. Але ў душы ў цябе — бязмежны сентымент, Згадзіся, не раз пашкадаваў, што не застаўся на прапаршчыка, праўда?

Гэтак дзіцёнак пяці гадоў знойдзе раптам сваю старую забытую дунду i — паспрабуй адбяры!

Тая дунда — імперскі стыль майго маленства. Трапяткі вобраз Сталіна ў сэрцы. Вялізныя неонавыя літары — КПСС. Настальгія па войску — яшчэ ад дунды... Цяпер ты заўважаеш, як у гэтых будынках адбіваецца музыка Дзітрыха i Генрых? Характэрная рыса мілітарызму — любоў да ўсялякіх галубкоў ды партальчыкаў на фасадах, да ўшытых х/б i п/ш, да кукардаў... Фасад! Балет у кірзавых ботах. На манументальным фрэнчы абавязкова павінна быць шмат зорачак, планачак, банцікаў, аксельбанцікаў, на плячах — наплечнікі, на штанах лампасікі... Вось бы яшчэ павін хвост у адно месца!

А цяпер паглядзі направа i ўбачыш чалавека з вяслом. Гэта Фрыдрых Ніцшэ — гіпсавы вясляр. Давай цыгарэту. А Эльзы ўжо няма. Знеслі Эльзу — галаву адбілі, рукі-ногі паламалі, а на тым, што засталося, дамалявалі тое, чаго не відаць. Але не бядуй. Знойдзем i Эльзу. «Мы жывём у свеце фантазіі, у свеце вычварным, выкручаным назнаніцу, пустым, але поўным ясных сноў» /Ніцшэ/.

Імперскі стыль — гэта кукарда. Цэшка. Калі глядзець яшчэ глыбей, дык перафразую Бэндара: у маёй Стэшкі есць адна маленькая цэшка. Памятаеш, як нашыя пасталелыя аднакласніцы не зважалі на нас, а беглі глядзець гэтых курсантаў. Войска i жанчыны /дакладней, «бабы»/ — дзве рэчы непадзельныя. I каля кожнай радзілкі 50-х абавязкова сядзіць Эльза... Але гэта, мабыць, ужо пра Фройда, a помнікаў Фройду ў Менску няма...

Некалі яны былі на дамах, якія ўтвараюць вакзальную браму горада. З аднаго боку стаяў Ніцшэ i трымаў на плячы прыладу працы асілка — адбойны молат. A з другога боку — ca снапом каласоў у руках стаяла моцная i здаровая жанчына — Эльза.

Войска любіць моцных i здаровых. A ў цябе гнілыя зубы. Не сочыш, падрываеш абараназдольнасць.

Але потым я бачыў, як Ніцшэ i Эльза ляжалі ў выгбе прывакзальнага будынка. А яшчэ пазней ix не стала зусім. Toe самае здарылася i з гіпсавым весляром, i з Дзітрыхам, i з Генрых, i з аленямі, мядзведзямі, зайцамі й нават жабамі Ніцшэ. Знеслі i тое-сёе з дамоў, хоць дом знесці — гэта табе не жабу выкарчаваць.

Гэтак нішчыўся імперскі стыль або каланіяльны стыль 30-50-х. На змену сталінскаму ампіру з высокімі столямі ды грамадскімі прыбіральнямі на першым паверсе прыйшоў хрушчоўска-брэжнеўскі жабрацкі стыль, так званыя хрушчобы, так званае барака. Мне не падабаецца гэты стыль, але я не шкадую i ампіру. Я трохі шкадую свайго дзяцінства, якое прайшло сярод менскіх помнікаў Ніцшэ. Вунь, бачыш? Ніцшэ пад Леніна зроблены. У кожным скверы, на заводзе, ва ўправе калгаса такі стаіць. Давай цыгарэту.

1988

ТУТ

1.

Ты нарадзіўся тут, значыцца, ты — тутэйшы, таму тут i жыві. Калі б ты нарадзіўся ў Афрыцы, дык штодня еў бы бананы, a калі б у Літве,— гаварыў бы па-літоўску, калі б у Японіі,— даўно меў бы недарагі відзік альбо камп'ютэр. Але ты нарадзіўся тут. I мне цяжка сказаць, што ты ясі, на якой мове гаворыш i колькі часу адкладаў грошы на сваю «Весну». Што я пра цябе ведаю дакладна, дык гэта тое, што застудзіўся ты ўжо ў раддоме, i што могілкі, на якіх цябе пахаваюць, следам спляжыць бульдозер, каб можна было паставіць новы мікрараён i пасяліць у яго тваіх унукаў, якіх менш за ўсе на свеце будзе хваляваць, хто быў іхні дзед i як ягонае імя.

Зрэшты, i цябе самога гэта хвалюе найменш. Ты ведаеш, што ў Афрыцы жывуць дзікуны, у Літве — нацыяналісты, a ў Японіі — імперыялісты... Ты ведаеш, што ты не такі, як яны, i гэтага дастаткова. А хто ты сам i які — неістотна. Ты не такі — вось галоўнае. А што кажуць пра заходнюю культуру, дык i ў нас есць беларуская Швейцарыя, дзе па беларускім Арбаце таксама некалі хадзіў які-небудзь беларускі Гамлет з кніжкай беларускага Сянкевіча ў кішэні. А як жа? Свая гісторыя i свая культура, свой гонар. I пры гэтым ніхто не насмеліцца назваць цябе нацыяналістам. Бо ты ўдзячны лёсу, што за ўсе часы твая блакітнавокая радзіма не засланіла табе чужой красы, цябе ад свету не адгарадзіла. Няхай бы толькі паспрабавала блакітнавокая адгарадзіць! Ты б ей хутка даказаў, што нашыя трактары працуюць на ўсіх кантынентах, i нам дастаткова самім стаць трактарамі, каб паўсюль пабываць. А можна яшчэ стаць нафтай /вытворчае аб'яднанне «Беларус-нафта»/ альбо каліем /вытворчае аб'яднанне «Беларус-калій»/... Цяпер зразумеў, хто ты такі?

Вядома, ты мог нарадзіцца дзе-небудзь у Краіне вікінгаў ці на Гавайскіх выспах, ці ў казачным Сінгапуры, сярод белых лілеяў... Але ты нарадзіўся тут. А тут — зона. Край пэтэвэшнікаў у нямытых шкарпэтках, край кіслатварых сталаначальнікаў, край пасёлкаў ды нудных індустрыйных краявідаў. Што тут любіць? Любіць можна Кіжы i Шарптарамбапутху, Бадэн-Бадэн i Дыснэйлэнд... А яшчэ ты любіш касеты «Соні», фірмовыя курткі й блішчастыя вокладкі іхніх часопісаў. А твая сяброўка ўсе гэта любіць нават больш, чым цябе. Такая любоў. I калі тут няма чаго любіць, дык затое есць чым ганарыцца. Тут — меліярацыя, эмансіпацыя, урбанізацыя. Гэтыя розныя словы азначаюць у рэшце рэшт адно i тое. А менавіта — выкарыстанне чалавечае масы, чалавечага матэрыялу, чалавечага фактару дзеля далейшага павышэння, паляпшэння i паскарэння. Maca — гэта можа быць i пра нафту, матэрыял — пра калій, а слова фактар добра рыфмуецца са словам трактар. Праўда, адносіны да ix розныя. Напрыклад, ніхто яшчэ не дадумаўся загнаць трактар у падземны пераход ці пераезд, бо на ўздымах будзе перарасход саляркі. А фактар пакуль ад ЦУМа да ГУМа дойдзе — шэсць разоў пад зямлю злазіць. Вось жа гэтыя пераходы i есць урбанізацыя. Хто скажа, што яна не для чалавека?

Ты згодны? Тады кусай свой бутэрброд, хапай куртку i бяжы, спяшайся туды, куды, па вялікім рахунку, табе зусім не трэба: на службу, на працу, у краму...

Ты не згодны? Тады выкінь усе гэта з галавы i паўтарай за мною: метро — гэта самы антыгуманны, антычадавечны i гідкі прадукт урбанізацыі. Цябе заганяюць пад зямлю, быццам ты ўжо мярцвяк, зліваюць, як вядро памыяў, у яміну, бяствары пасажырапаток, i ты ўжо не бачыш неба, сонца i дрэваў паміж архітэктурных пякнотаў, дыхаеш невядома чым, i шум дажджу для цябе па-за слыхавым парогам. A ўсе гэта толькі дзеля таго, каб хутчэй, барзджэй, спрытней перамясціцца адсюль — туды, куды, па вялікім рахунку, не трэба. Раз — i там. Спешка, цісканіна, чмур. Вось калі б ты нарадзіўся там... Недзе ж есць такое: усе, што трэба,— у краме за два крокі ад дому, а дом — за два крокі ад працы, i калі ўжо ехаць кудысьці, дык раз на тыдзень, для душы, а паездка — запамінальная-падзея. Недзе...

А ведаеш, чаму беларусы не гавораць на роднай мове, не цямяць ва ўласнай гісторыі ды выраджаюцца як народ? Спачатку я таксама думаў, што — школы няма, што — начальства не размаўляе, што — capaмяжлівыя... А цяпер я ведаю: яны такія, бо на ix напаў чмур. Ачмурэлі ад спешкі, бо, каб хоць неяк жыць, трэба хоць нечага дастаць, хоць некуды паспець, хоць з некім пасварыцца, думаць i дбаць увесь час толькі пра гэта. Бегчы, бегчы, бегчы... Ну, напэўна! Метро тут вельмі прыдалося. Вось калі б яны не мітусіліся, не ачмурэлі ад свайго спажывецкага клопату пры вечных дэфіцытах, у ix быў бы час думаць яшчэ i пра мову з гісторыяй, яны б хутка разабраліся i са школамі, i з начальствам, бо ніякі народ ніколі яшчэ ад свайго добраахвотна не адмаўляўся... Hi калію, ні трактару, ні пасажырапатоку ані мова, ані гісторыя не патрэбны. Ім бы толькі: «Дыр-дыр-дыр...» I ўсе.

I калі я думаю пра эмансіпацыю, я таксама заўседы ўяўляю сабе наш гарадскі транспарт, дзе абавязкова ўлезеш носам у чыюсьці няевежую андулядыю. Дык вось эмансіпацыя — гэта i есць андуляцыя ў перапоўненым транспарце. Меліярацыя — тое самае, толькі адбываецца яна пад андуляцыяй, пад паўбоксам i пад плешшу.

Калі ты не захочаш ганарыцца гэтым, можаш ганарыцца роўнасцю. Тут — усё роўнае, няма ні больш ні менш, усё пасярэдзіне: калій i чалавек. Усё сярэднеарыфметычнае: мазгі i харчы, кансерватызм i экстрэмізм, міласэрнасць i злачыннасць,— усе не першага i не пятага, а сярэдняга, трэцяга гатунку, нават цяжка адрозніць адно ад аднога. Тут няма бананаў, але няма i адылаўскіх казематаў /зрэшты, хто ведае?/, няма свае мовы, але няма i нацыяналізму, няма відзікаў, але няма i дамоў цярплівасці /праўда, i гэта не аксіёма/. Ты не можаш быць геніем, але не можаш быць i беспрацоўным. Усе гэта гарантуе табе краіна трэцяга гатунку з кароткай назваю Тут. Трэцяга гатунку твая «Весна», твае цыгарэты i твая сяброўка, якой, каб пакахаць цябе, трэба выпіць.

Інакш проста не можа быць. Хіба што ў амерыканскіх фільмах, якія больш падобныя да маляўнічых міражоў. Там твой раўналетак Джон у сваім «Сітроэне» едзе ў невялічкі бар на ўскрайку Нью-Кастла, каб правесці вечар з золатавалосай Луізай, якую ен называе проста Ліз. Едзе пасля рабочага дня, пасля працы, за якую яму далі i на «Сітроэн», i на бар, i, калі трэба, на Ліз. А ты нарадзіўся тут. I не бяда, што ты не Джон i не можаш проста так за 10 цэнтаў наведаць грамадскую прыбіральню, дзе ўсё блішчыць, пахне кветкамі, дзе музыка i мяккая папера. Ты будзеш бясплатна стаяць над правалам за якой-небудзь з нашых аўтастанцый, не раўнуючы як Лермантаў над Правалам у Пяцігорску. Пры гэтым ты будзеш пазіраць у начное зорнае неба, усведамляць, колькі там лётае нашых спадарожнікаў, i ганарыцца, што за гэткае шчасце ніхто не адабраў у цябе твае 10 капеек. A ўсё таму, што ты нарадзіўся тут.

Так, у нас есць праблемы. З праблемаў складаецца ўсе нашае жыцце. Бо трубы гараць i гудуць, бо ў зельні ніколі не возьмеш патрэбныя лекі. Бо ад булёну ў «Хвілінцы» брыдка патыхае судамыйнай анучай, бо так невыносна глядзіць на цябе міліцыянт. Бо калі ты спрабуеш пісаць па-мастацку — выходзіць хлусня, a калі пішаш як ёсць — выходзіць суцэльны мат... Але ўсё гэта вельмі хутка забываецца, калі ты пачынаеш ганарыцца i марыць пра тое, што недзе яшчэ горш.

2.

Калі б ты нарадзіўся там, ты б плаціў грошы i не меў клопату са сваім культурным жыццём. Ты б не ведаў, што такое Дзюма за макулатуру i Салжаніцын у спецсховах; а По разабралі. Ты б зрабіў круглыя вочы, калі б табе сказалі, што палова літаратуры той нацыі, да якой ты належыш,— забаронена для чытання /як дагэтуль забаронена палова літаратуры беларускай/. Але ж ты нарадзіўся тут. I «Файбл» 1971 года, дзе Блэкмар грае на віяланчэлі, для цябе па-ранейшаму каштуе 40 рублёў. На чорным рынку. Праўда, «Мордэрн Торкінг» ты вольна можаш набыць за траяк... А яшчэ ты можаш з'ездзіць у Маскву i бясплатна паглядзець на чаргу па білеты ў музей, дзе паказваюць Далі. Калі б гэтай чаргі не было, ты б яшчэ падумаў, ці варта траціць грошы. Карціны так стамляюць...

Ты навучыўся ацэньваць культурныя з'явы па іхняй недаступнасці. Напрыклад, кнігу не так важна прачытаць, як мець; кіно не так важна пабачыць, як схадзіць на яго, i г.д. I тоўстая цётка, што стаіць у даўжэразнай чарзе па томік Басе, калі ты ў яе спытаешся, сарамліва ўсміхнецца табе i схажа, што купляе для дзяцей, якія вырастуць i калі-небудзь прачытаюць. А ейныя дзеці на калі-небудзь купляюць сваім дзецям. I разам з дзецьмі вырастаюць цэлыя хатнія бібліятэкі нечапаных, неразгортваных кніг...

Не, гэта не цётка дастала Басё. Гэта яе дасталі. А ўся справа ў арыфметыцы. Там — культура плюс маскультура. Тут — паўкультура плюс ідэалогія. Калі ідэалогія ператвараецца ў маскультуру, як гэта адбылося там, яна тады не накрывае сабою палову сапраўднае культуры, як гэта адбываецца тут, i сапраўдная культура бытуе ў поўным аб'ёме, як там, а не дзеліцца на дазволеную нудоту i забароненыя спакусы, як тут. Культурныя з'явы ацэньваюцца тут зусім не за мудрасць, густ i талент творцаў. Тэатр найлепшы, дзе найбольшыя ажыятаж i кошты. Выяўленчае мастацтва — дзе пякноты. Фота — дзе голыя жанчыны. Кіно — дзе ўсё гэта разам i страляюць. Будзь абачлівы, калі выходзіш з глядзельнае залы. Побач магу аказацца я — з нататнікам, i запісаць за табой што-небудзь гэткае:

— Кра-сі-ва! /На выставе Ісачова./

— Нармальнае кіно, толькі страляюць мала! /Пасля «Ідзі i глядзі»./

— Клас! 18 актаў! /Пасля «Легенды пра Нараяму»./

Эротыка, вядома, размякчае нам закасцянелыя мазгі. Але ж мы нібы крадзём яе ў шэдэўраў — у фільмаў, карцінаў i кніг. У Рубенса, у Багдановіча, у Вісконці. A ўрэшце, толькі па ей i ацэньваем шэдэўры. Вось калі б ты нарадзіўся там...

Там адзін пісьменнік сказаў, што можна жыць у дупле старадрэвіны i пачувацца шчаслівым. Прозвішча пісьменніка Камю, што па-французску значыць «кірпаты». У часе вайны ў Іспаніі так называлі савецкія знішчальнікі, толькі па-іспанску гэта гучыць «чатас». Але калі ты захочаш стаць пісьменнікам, цябе ніхто не назаве Камю ці «чатас». Цябе могуць назваць толькі «кірпаты». Бо ты можаш стаць пісьменнікам толькі тут. Ты можаш стаць толькі тутэйшым пісьмсннікам, якога тут усё задавальняе, бо за гады застою, напрыклад, ніводзін беларускі пісьменнік не выехаў з краіны Тут у краіну Там. Адзін, здаецца, ці два былі выгнаныя з Саюза пісьменнікаў, адному кідалі ў вокны камяні, двух-трох пашчыкалі ў друку... Вось, здаецца, i ўсе ахвяры, якія за праўду i чалавечнасць, за сваю мову панеслі 300 тутэйшых літаратараў. I як заўсёды, якраз тыя, каго выганялі i каму білі шыбы, каго шальмавалі,— тыя i аказаліся рэдкімі беларускімі пісьменнікамі, якіх чытаюць i ведаюць i тут, i там. Але вернемся да цябе.

Дзеля таго каб стаць тутэйшым пісьменнікам, трэба рыфмаваць вершы i раз-пораз пакрыкваць на бакі:

«Не трэба нам біць па крылах! Лепей згасіце святло і, калі вочы прызвычаяцца да цемры, глядзіце, як мы будзем лятаць!..»

Ты ніколі не бачыў, як лятае таракан?

Ён лятае толькі тут. Бо там, у дупле, яго даўно б з'елі караеды. А тут ён выпаўзае апоўначы з-за ракавіны, прысядае на ўсе свае ногі, уяўляе сябе знішчальнікам, раскірэчвае крылы i... Галоўнае, каб ніхто не запаліў святло.

Калi не хочаш вершы, можаш пісаць музыку. Толькі памятай, што тараканы адыгралі важную ролю ў эвалюцыі жыцця на Зямлі, a Людвік ван Бетховен сваю 9-ю Сімфонію напісаў на матывы беларускіх народных песень. Ведай, каб ганарыцца!..

Праўда, першы беларускі оперны тэатр, дзе паўтараста гадоў таму гралі першую беларускую оперу Манюшкі i Дуніна-Марцінкевіча i які стаяў на рагу вуліц Леніна ды Інтэрнацыянальнай у Менску, знеслі ў 1984 годзе /аўтар зносу — архітэктар Грыгор'еў/, каб ты мог нармальна развіваць хуткасць. A іншых Манюшкаў у нас проста няма. Зрэшты, i гэтага я ўзяў напракат у Польшчы. Магу яшчэ ўзяць там беларусаў Міцкевіча Адама i Сыракомлю Уладзіслава. Магу таксама з літоўскае пазычальні «пракаціць» кампазітара Галкаўскаса /Галкоўскага/, магу з расейскай — Дастаеўскага, Грыбаедава, Пісарава, Грына... Магу з французскай — Апалінэра. Вось толькі задорага ўсё гэта каштуе. Надта ж ix шмат, гэтых нетутэйшых беларусаў. Бо не падыходзяць яны пад наш крытэрый — тутэйшых. Дзякуючы крытэрыю ў нас няма Бетховена, а тых Бетховенаў, якія ў нас ёсць,— не надта цэняць там.

Крытэрый — гэта самае надзейнае, што мы маем. Гэта такая палка, якой мераюць пісьменнікаў, мастакоў i кампазітараў. Калі ты вышэй за крытэрый, ты проста не змесцішся пад ракавінай, i ўсім будзе цесна.

Хочаш паспрабаваць? Тады вазьмі што-небудзь экстракласнае, напрыклад, апавяданне якога-небудзь Борхеса, перакладзі на беларускую мову, замест Карласа пастаў Міколу, замест Вальпараіса — Бешанковічы. Цяпер занясі гэта ў любую тутэйшую рэдакцыю i паслухай, якім занудным голасам табе скажуць:

— Малады чалавек, у вас няма адчування мастацкае прозы. Спускайцеся лепей да нас, пад ракавіну, а калі згасяць святло, усе разам будзем лятаць...

I лоб у ix будзе блішчэць ад сала.

Там інакш. Там гэтага няма. Там усіх тараканаў спалілі яшчэ ў часы святой інквізіцыі. Разам ca словам крамола. А тут...

Хочаш ведаць, чым тутэйшая культура адрозніваецца ад тамтэйшай? Тады едзь у Сынковічы i спытай, дзе ў ix калгасны свінарнік. Каля свінарніка знойдзеш пакінуты храм, помнік архітэктуры сусветнага значэння. Раптам табе захочацца абмачыць сцяну. Што ж, не ты першы, не ты апошні, Гэта як плюнуць з вышыні.

Дык вось. Там цябе за такое, можа, i не асудзяць, бо не зразумеюць. А тут — асудзяць. Маральна асудзяць, калі заўважаць... Але зразумеюць.

1988

10 ПАЛЬЦАЎ МІЖ МНОЙ І ТАБОЙ

Дазволь прадставіць табе Філона Кміту-Чарнабыльскага... Праўда, зрабіць гэта будзе вельмі няпроста. Бо ён — з гісторыі, а ты сляпы ў гісторыі, бо ен — патрыёт, а ты глухі да патрыятызму, бо ён — таямнічы i спрэчны, а ты нямы, каб спрачацца са мной. А самае галоўнае, што я нічым не адрозніваюся ад цябе.

Таму будзем гаварыць як слепаглуханямыя, рукамі, навобмацак.

1.

Кал i паміж намі есць мяжа, дыстанцыя, адлегласць,— толькі тады мы можам паважаць адзін аднога. A калі ты паляпаў мяне па плячы, а я дабрадушна працадзіў: «Каз-зёл!»,— паміж намі ўжо няма мяжы i павагі, a толькі панібрацтва i фамільярнасць. Вось я i кажу, што мяжа — якіх-небудзь 10 пальцаў дыстанцыі — датуль можа аб'ядноўваць нас, дакуль аддзяляе, пакуль я — гэта я, а ты — ты. Звычайная вышэйшая матэматыка. Адлегласць паміж целам i духам, кавалкам кілбасы i прэлюдыяй Шапэна, паміж народамі i дзяржавамі... А ты думаў, што «границы» існуюць толькі для таго, каб быць «на замке»? Не, сябра. I калі ты зразумееш гэта, можаш лічыць, што табе адкрылася ісціна. I ты ўжо не проста на дзвюх нагах, а творца. Пішы сабе вершы ці карціны, ці музыку,— усе атрымаецца.

Парушылі дыстанцыю — i ўсё пераблыталася. Душа стала залежаць ад цела, Шапэн ад кілбасы, народ ад народа. Рабы ўхвалілі свае рабскае жыцце. Ім спадабалася быць утрыманцамі. Усе ляпаюць адзін аднога па плячы, душа корміцца патрэбамі цела, a кілбаса дабрадушна кажа Шапэну: «Каз-зёл!»...

Але як мне растлумачыць табе ўсё гэта навобмацак, калі паміж Клімавіцкім раёнам БССР i Смаленскай вобласцю РСФСР проста няма чаго мацаць? Ані знаку, ані ўзаранае паласы, ані дзяржаўнага слупа, ані памежнікаў...

Разумею, гэта забаронены прыём, але давядзецца паверыць мне на слова: некалі ўсе гэта было. А не паверыш — не чытай далей.

2.

Дык вось, даўным-даўна, калі тут была мяжа дзвюх дзяржаваў i народаў — Беларусі ў складзе Вялікага княства Літоўскага i княства Маскоўскага,— памежныя заставы называліся старожамі. Старожы рабілі вялікую палітыку: раз'ядноўвалі i злучалі, злучалі i раз'ядноўвалі. Памежнікі ведалі ісціну i таму былі творцамі. A кіраваў усім гэтым галоўны творца — аршанскі староста Філон Кміта-Чарнабыльскі.

Калі гэта было? У 1567-1587 гг. Але навобмацак, на пальцах, я табе гэтыя даты не перадам. Таму паспрабую інакш.

Пасля перыяду Полацкага княства /300 гадоў — тры пальцы/ Беларусь пяць стагоддзяў была ядром магутнае еўрапейскае дзяржавы — Вялікага княства Літоўскага. Трымай пяцярню. Тады два вякі Беларусь была ў складзе Расейскае імперыі — да 1917 года. Яшчэ два пальцы. Нескладаная арыфметыка. Усяго 10 пальцаў — 1000 гадоў нашай гісторыі. Вядома, разам з апошнімі 70-цю гадамі БССР.

Філон Кміта цалкам укладаецца ў тыя пяць пальцаў-стагоддзяў, якія ты заціснуў разам. А гэта быў час міру i час лютых войнаў паміж Старабеларускай дзяржавай i княствам Маскоўскім.

Зараз я проста вымушаны даць табе кулаком пад дых, каб ты адразу адчуў атмасферу часу i ўявіў сабе маскоўскага цара Івана IV Грознага, якога за межамі нашага сацыялістычнага лагера дагэтуль называюць Іванам Жахлівым.

3.

Філон-памежнік сядзеў у сваім замку ў Воршы /гэтак ён сам па-беларуску называў сучасную Оршу/, высылаў на ўсход сваіх віжоў /паводле сучаснае тэрміналогіі — разведчыкаў Вялікага княства Літоўскага i шпіёнаў для Масковіі/, збіраў інфармацыю пра планы Івана Жахлівага-Грознага i пісаў кіраўнікам сваёй дзяржавы лісты /данясенні разведчыка альбо даносы шпіёна/. Пісаў па-мастацку, бо быў творцам.

«...Бо не толькі нам слугам у небяспечнасцях старшым нашым усякімі такімі рэчмі служыці, а моц непрыяцельскую, як могучы, адпіраці, a ў агонь палезці i душу сваю даць за Рэч Паспалітую гадзіцца i прыгожа бы».

«...Я, слуга вашай міласці... на такавыя паслугі пакліканы будучы, нічога згола не чыніў, ані сабе сам, ані без прычыны... Таго аднаго слухаць я быў павінен i мусіў. I што з рук ix міласцяў у рукі мае прыходзіла, i з вуснаў ix у вуха маё ўваходзіла, тое да рук i да вуха ix міласці адносіў».

«Тое таксама вашай міласці, гаспадару майму міласціваму, ведаць даю аб справе непрыяцеля вашай міласці гаспадарскага — вялікага князя маскоўскага, чаго я цераз шпегі мае выведаў...»

Да гэтага часу Старабеларуская дзяржава разам з Польшчай утварылі адзіную федэратыўную дзяржаву — Рэч Паспалітую. Думалі, будуць моцныя разам — перад Захадам i татарамі, перад Іванам IV, але не атрымалася. Парушылі мяжу, што ім потым ікнецца абедзвюм. Але не цяпер.

4.

Цяпер жа Рэч Паспалітая на нейкі час засталася без караля. I група беларускіх магнатаў праз пасла ў Маскве Міхала Гарабурду, праз каралеўскага ротмістра Андрэя Тараноўскага ды праз Філона Кміту вялa перамовы, каб аддаць вакантны трон Жахліваму-Грознаму альбо ягонаму сыну Хведару. Як сам Філон да гэтага ставіўся, ён пісаў у адным з лістоў:

«...Тараноўскі не Літвы, але толькі сваее адное скуры жалаваў, калі на святога Міхала аднога тырана за караля ўзяць быў абяцаў... I пан Гарабурда... таксама ўдаць мусіў... да тога масквіціна ехаць. Цераз колькі дзен тут у Воршы плакаў i рады бы дорага ад таго пасольства адкупіцца...»

Пытанне — з кім ісці ў саюзе: з Масквой ці з Варшавай, з Усходам ці з Захадам? — стаяла для Беларусі праз усю яе гісторыю. I заўсёды знаходзіліся прыхільнікі як Масквы, гэтак i Варшавы. Але такіх, як Філон, прыхільнікаў дзяржаўнае самастойнасці нашага краю заўседы бракавала. Можа, таму сама Беларусь пастаўленае пытанне ніколі i не вырашала, а вырашалі за яе — то Усход, то Захад. Вось i цяпер паны-рада Старабеларускае дзяржавы падзяліліся ў сваіх прыхільнасцях. Канцлер Астафі Валовіч, з якім перапісваўся Кміта, падумваў пра Івана IV. Але нічога з гэтага не выйшла. Ці таму, што патрабавалі ад маскоўскага цара, каб перайшоў у каталіцтва, ці таму, што займаліся ўсім гэтым не надта ахвотна... А то хто ведае, куды павярнулася б гісторыя?!

Яна, дарэчы, увесь час магла некуды павярнуцца i часта наўпрост залежала ад Філона-памежніка. Напрыклад, калі б войскі Рэчы Паспалітай узялі Пскоў, можна было б перапісваць летапісы. Старажавы атрад пад камандай двух беларусаў — праваслаўнага Філона Кміты i каталіка Мікалая Радзівіла — асаджаў сцены старажытнае рускае крэпасці, помсцячы за Полацак, які перад тым зруйнавала i заліла крывею палачан арда першага маскоўскага цара. Вока за вока, зуб за зуб... Але Пскоў не ўзялі. A пскоўскія бабы ўсе, як адна, выйшлі пасля сечы дабіваць недабітых беларускіх — дзіўнавата гучыць — агрэсараў. Было...

5.

Калі б я быў пісьменніцай, дык, відаць, распавеў бы табе пра каханне Філона-памежніка. Гэткія жывёльна-ўзвышаныя страсці на мяжы барока i сацыялістычнага натуралізму, самага цнатлівага натуралізму ў свеце. Модная тэма. Але я не пісьменніца. I апісваць каханне Еўфрасінні Полацкай ці Усяслава Чарадзея, Скарыны ці Філона Кміты-Чарнабыльскага, Эміліі Плятар ці Кастуся Каліноўскага, Цёткі ці Антона Луцкевіча для мяне гэтак жа недарэчна, як aпісваць каханне ўласных бацькоў. Есць рэчы, пра якія мы нават не думаем, разумееш? Назаві гэта этыкетам ці піетэтам — усе адно. Я называю гэта мяжой прыстойнасці...

А яшчэ Кміту-Чарнабыльскага турбавала памежная гаспадарка. Бо як сканчаліся нарэшце маразы i прыходзіла вясна, развярзаліся заразным духам наваленыя ўзімку кучы забітых i памерлых. I не хапала работнікаў, каб прыбраць гэта.

«Якам пярвей сяго да яго каралеўскае міласці пісаў... i сам адсюль па колькукрот з'яжджаючы, апавядаў i вучыў i мовіў, даючы ведаць, іж той замак гасударскі аршанскі жаднага догляду на сабе не мае як у збудаванню сцен, так i ў недахопу стрэльбы, пораху i пушкароў, так да абароны няма люду службовага, у недахопе жыўнасці. Хлеба, солі, круп, мяса — тага ўсяго згола нічога няма. Сам горад увесь згніў так, іж жадным звычаем з абланак i са сцен абарона жадная быць не можа...»

I гэта ў час —піша Філон — калі Жахлівы-Грозны сцягвае войска да Мажайска. Праўда, кажуць шпегі, што сіла тая прызначаная супраць караля шведскага. Але ж «умыслу» Івана IV ніхто ведаць не можа, куды i на які бок ён ca сваім войскам павернецца.

«Няшчасны я дваранін, згіб я ў нэндзы, a больш з жалю: людзі на кашы пераелі кашу, а я з голаду здох на старожы! Помсці божа гасудару грэхападзенне, хто разумев!.. Прыйдзе час, калі будзе службаў нашых патрэба!»

6.

Толькі што я буду ўлазіць ў тагачасныя клопаты? Вобмацкам ix не спазнаеш. Адна рэч — памацаць сярэднявечнага рыцара ў латах i зусім іншая — зразумець, што гэты рыцар — беларус, i што ў нас есць свая багатая ваенная гісторыя. Свае ваякі-рубакі, ільвіныя сэрцы, аршанскія ды іншыя Ганібалы, Айвенгі... Дужыя, спрытныя, а да таю ж яшчэ i разумныя.

Не, яе зразумееш. Hi за што не паверыш. Беларус да 1917 года — цёмнае, у лапцях i з каўтуном... ну-ну, дагаворвай, чаго не дагаворваюць школьныя падручнікі,— быдла?

Ды што казаць! Пра Філона Кміту, пра Баркулаба Корсака, пра Івана Бака, пра сотні нашых мужных ваяроў не раскажаш i ў тысячы эсэ. Не перамацаеш. I таму я магу толькі марыць — пра зрок, пра слых i пра голас. Пра мяжу паміж намі, пра старожу на гэтай мяжы, пра памежніка ў ей — Філона, у якім — наша мова i наша гісторыя, што лучаць нас з табой у народ. Усяго 10 пальцаў — як злучыць рукі.

ХТО ТАМ?

Гаворка пойдзе не пра смерць эрцгерцага Фердынанда ці расстрэл радыактыўных аблокаў, не пра завароты рэк, кішок i мазгоў, не пра тэрарыстаў, наркаманаў, рокераў i прастытутак, а пра маладую беларускую літаратуру... Ці ж не праўда, апошнія тры словы выглядаюць у пералічаным шэрагу тэмаў надзвычай цнатліва i недарэчна? Маладая беларуская літаратура... Між тым некаторыя аўтары аб'ядноўваюць i замацоўваюць гэты шэраг адным таўром — «нефармалы» ці, як кажуць недасведчаныя людзі,— «ненармалы».

Прызнаюся, мне есць што сказаць i пра прастытутак. I я скажу, хоць бы дзеля таго, каб яшчэ больш узмацніць кантраст i падкрэсліць цнатлівасць выразу «маладая беларуская літаратура».

У 1928 годзе ў часопісе «Беларуская мэдычная думка» нехта А. Н. Шапіра змясціў артыкул «Прастытуцыя ў БССР i за мяжой», дзе прыводзіцца такая статыстыка:

«На 1 жніўня 1889 г. у межах Менскай, Магілеўскай ды Віцебскай губэрняў зарэгістравана 430 прастытутак. Гэта 8 прастытутак на кожныя 100 тысяч насельніцтва. Адпаведна па гарадах: Менск — 65, Віцебск — 53, Бабруйск — 37, Гомель — 22, Слуцак — 12, Полацак — 8, Быхаў — 8, Рагачоў — 7. З ix 50,5% — мясцовыя. Сацыяльнае паходжанне: з сялян — 26%, з дваран — 2,8, з купецтва — 2,3, з мяшчан — 64, з салдатак — 4,7, іншыя — 0,2. Цяпер параўнаем.

У 1927 годзе прастытутак зарэгістравана 342. Гэта ўжо 7 на кожныя 100 тысяч насельніцтва, Адпаведна па акругах: Менская — 70, Магілеўская — 67, Бабруйская — 49, Гомельская — 42, Віцебская — 42, Аршанская — 37, Мазырская — 6, Полацкая — 29. Асноўная характарыстыка: малады век, беднасць сем'яў, нізкі культурны ўзровень i недастасаванасць да працы...»

На жаль, у мяне няма сучаснае статыстыкі, бо сённяшніх прастытутак ніхто, здаецца, не рэгіструе, адно пішуць паўсюль, што ix вельмі шмат.

Але вернемся да ёгаў... да дадаізму... да індуктыўнае методы раскрыцця злачынстваў... Не. Да маладой беларускай літаратуры. Гэтая тэма — як лязо. Настолькі вузкая i вострая, што, ідучы, абавязкова закранеш чыю-небудзь асобу. Таму я ўвесь час i саслізгваю з яе на такія тэмы, пра якія яна не піша i ў якіх сённяшні рэпарцёр пачуваецца ўпэўнена i бяспечна.

Наогул беларускія пісьменнікі жывуць досыць ізаляваным літаратурным жыццём, i іхнія выступы ў школах ды бібліятэках толькі падкрэсліваюць гэтую ізаляванасць.

Беларускія пісьменнікі не прадаюцца. З гэтай прычыны можна шкадаваць /маўляў, нікому не патрэбныя/, а можна i ганарыцца /маўляў, не матэрыял для статыстыкі А.Н.Шапіры/.

Беларускія пісьменнікі маюць мізэрныя наклады. У часопісе — да 10 тысяч, у кніжцы — дзве ці пяць тысяч. Гэта адзін часопіс на кожную тысячу насельніцтва БССР /для параўнання: адзін «Огонек» прыпадае на кожных 90 жыхароў СССР/ i 2-5 кніжак на кожныя 10 тысяч. Без уліку таго, што большая частка гэтай літаратуры ідзе ў бібліятэкі i ў макулатуру. Словам, публікавацца па-беларуску сёння — амаль тое самае, што пісаць «у стол».

Магчыма, сярод старэйшых пісьменнікаў ёсць i больш спрыяльная статыстыка, але наша гутарка — пра маладых.

Хто гэта такія? Каб адказаць, адной сучаснай статыстыкі мала, нават калі б яна й была. Тут трэба ўбачыць структуру літаратурнага працэсу, правесці тэарэтычную экспертызу i зрабіць крытычную інтэрпрэтацыю кожнага, каму засвярбела пяро ў руках. А мы ў такія гушчары яшчэ не лазілі. У нас комплекс анамаліі, «сям'і адзінай». Як бы мы ні казалі пра сябе — нацыянальная літаратура! ці — традыцыі i наватарства ці — дасягненні, дасягненні ці — планетарны кантэкст! ці — пад знакам высокага гуманізму! — усе гэтыя словы аб'ектыўна застаюцца толькі загалоўкамі матэрыялаў сямейнай насценгазеты, аўтары, выдаўцы i рэдактары якой — бабуля, дзядуля, тата, мама i мы з братам. Да тага ж кожны з нас у гэтай газеце чытае толькі тое, што напісаў сам. Так атрымліваецца. Мы ніколі не станем аналізаваць адно аднога. Хіба што цётка Клава, калі зойдзе, дык скажа, чый матэрыял лепшы i без памылак. Але — заўважце — яна ўжо чалавек з іншай сям'i, з сям'i дзядзькі Валодзі, хоць i аднога з намі роду.

У «сям'і адзінай» беларускіх літаратараў есць i яшчэ адна асаблівасць, якая не дазваляе ім грунтоўна высветліць, хто есць хто. Справа ў тым, што наша сям'я нейкім парадаксальным чынам належыць да групы рызыкі... Бачыце, навошта мне ў пачатку давялося ўзмацняць кантраст? Ужо зносіць у аналогіі...

Беларускі пісьменнік піша з аглядкай. Ён ад пачатку ўпэўнены, што ен не Бальзак i не Габрыэла Містраль. Але — тс-с-с! Пра гэта гаварыць не прынята. Бо тады адразу разбураецца ілюзія, імя якой: «беларуская савецкая літаратура». Разбураецца хоць бы ўжо таму, што гэтая літаратура абсалютна стратная i выходзіць на грошы, якія беларускія выдавецтвы зарабляюць на масавых рускамоўных выданнях таго ж Бальзака, Гамсуна ці Набокава... А самае галоўнае, што беларуская літаратура стратная наўмысна! Ёсць выключэнні — Караткевіч, напрыклад, ці Быкаў. Але не могуць жа ўсе пісаць на такім узроўні, ды навошта ім гэта, калі i так усе нармалёва: выдавецкая палітыка, кнігі, літаратура, чытач — гэта ўсе, вядома, ілюзорнае, затое ганарары — сапраўдныя! A пачніся заўтра гасразлік, рэалістычная выдавецкая палітыка, давядзецца дыферэнцыраваць, i ў сённяшнім шэрагу роўных, у «сям'і адзінай» выявяцца i таленты, i няздары. Ну як гэта сказаць тату, што ен зноў прынёс у насценгазету нецікавы артыкул? Гэта ж наш тата, родны... Усім па цукерцы, а тату, значыцца,— не?..

Між тым сапраўдны талент — гэта толькі палова з'явы ці нават менш. Яму неабходныя: крытычнае забеспячэнне, інтэрпрэтацыя i месца ў табліцы элементарных часціц беларускай i агульнай літаратуры, каб было відаць — хто там? — самабытны творца з новым словам ці звычайны эпігон. Без усяго гэтага сапраўдны талент — як адкрыты кадзілак у саракаградусны мароз — прастудны i недарэчны.

Дык што ж такое малады творца? На маю думку, узрост тут ні пры чым. Пакаленне — таксама. Напрыклад, 35-гадовы М.Мятліцкі, лаўрэат камсамольскай прэміі БССР за паэзію, бачыцца мне ў адным пакаленні з ветэранамі Н.Гілевічам ці І.Чыгрынавым, a 42-гадовы А.Разанаў... Ягонае пакаленне, магчыма, яшчэ не прыйшло. А.Бембелю — 50, але свой ён сярод 20-гадовых, i шмат хто /ад бескультур'я, вядома/ называе яго на «ты»...

Літаратура не дзеліцца па ўзросце: на старых i маладых. Яна дзеліцца на талентаў i графаманаў. Вось таленты якраз i асацыююцца з азначэннем «малады», а графаманы наогул не маюць узросту. Таму пра графаманаў, а таксама пра канфармістаў, эпігонаў i «масавых» — якіх маса — паэтаў я распавядаць не буду.

Такім чынам, сучасны малады беларускі літаратар — гэта творца, які стаў не фактам, але з'явай літаратурнага жыцця, але не атрымаў афіцыёзнага прызнання, не памер i не трапіў у школьныя падручнікі, г.зн. не кананізаваны.

Гэта як у войску. Салдат, які не дазваляе здзекавацца з сябе цынічнаму «дзеду», дзембелю, сяржанту i афіцэру, a калі сам даслужвае да «дзеда», не здзекуецца з «маладых» i трымаецца з імі нароўні, усе два гады ў вачах камандзіра застаецца натурыстым салатам. Выслуга, чын i званне маюць сваю вартасць толькі для графаманаў. Таленты групуюцца паводле поглядаў i адчуванняў, а найчасцей увогуле сядзяць па адным.

Сяржанты ўрэшце звыкаюцца, што гэты «малады дзед» парушае іхні «закон», не ганяе салагаў, але ўсе адно лічаць яго чужаком у сваёй кампаніі. Яны тут — яркія асобы — збіраюцца ў зямляцтвы, у сваю «сям'ю адзіную», пільнуюцца ранжыру, але, выйшаўшы на дзембель, некуды прападаюць, быццам ix i не было ніколі. А той самотнік, інтэлігенцік, застаецца асобай i ў цывільнай вопратцы. Toe самае адбываецца i ў асяродку літаратараў, калi за дзембель прыняць фізічную смерць творцы.

Яшчэ гадоў дзесяць таму Саюз пісьменнікаў Беларусі не мог i думкі дапусціць, што ў літаратуру некалі прыйдзе такая шматаблічная i адукаваная змена, якая прыходзіць сёння. Памятаю, як у тагачасным друку маладога паэта хвалілі за тое, што ён валодае беларускай мовай. Тады, у канцы 70-х, капітаны СП узялі курс на дно /пасля нас хоць патоп!/ i, не бачачы, не жадаючы бачыць вартых пераемнікаў, кінуліся актыўна выдаваць уласныя кніжкі, цешачы сябе зямнымі дабротамі. Яны вырашылі, што раз ужо наканавана ім стаць апошняй кропкай у нацыянальнай літаратуры, дык трэба стаць тлустай кропкай. Візуальна тлустай, вядома, а не якасна.

Што ж, іхні прагматычны песімізм меў пад сабой падставы, хоць i даводзілася ахвяраваць такімі асобамі, як Міхась Стральцоў, Алесь Разанаў ці Алесь Наўроцкі i яшчэ сёй-той. Ix пашальмоўвалі ў друку, высылалі ў правінцыю. Яны былі вырадкамі ў «сям'і адзінай».

Тым часам усе вакол, без чаго не можа існаваць i развівацца літаратура — мова, традыцыі, гістарычная памяць, культура,— усе вымірала. Каб спыніць гэты працэс, трэба было ахвяраваць сабой, а гэта зусім няпроста. Асабліва калі ты бязбедна i ўвогуле забяспечана жывеш, маеш сям'ю i сякую-такую вядомасць. Нашы капітаны — учарашнія вяскоўцы, заваёўнікі горада — на першае месца /і гэта заканамерна/ заўседы ставілі ўласны побыт. Ужо іхнія дзеці — месцічы ў другім пакаленні — будуць прыўлашчваць горад духоўна, за што бацькі не раз папракнуць ix адрывам ад нацыянальна-этнаграфічных каранеў.

У той час, пра які я кажу, дзяцей яшчэ не было. Яны не прадбачваліся. I першай нечаканасцю для СП стаў Лявон Галубовіч. Вясковы электрык, таленавіты ад прыроды. Што рабіць? Вырашылі ўпісаць Галубовіча ў сваю кропку. Так i быць, няхай будзе «беларускі Рубцоў», «последний поэт деревни» /на тое, што беларускіх паэтаў можа даць горад, яны ўжо не спадзяваліся/, «лебядзіная песня»... Ажно Галубовіч паехаў у Маскву вучыцца, а да ўсяго яшчэ кінуў піць. Словам, «выміраць» ён не збіраўся. Чым, дарэчы, парушаў планы капітанаў, паводле якіх гэткі талент мусіць паціху співацца ў сваім Вароніне.

Капітанам падабаўся ціхі будаўнічок Віктар Шніп, які з торбачкай вершаў хадзіў па рэдакцыях i сціпла прапаноўваў свой тавар. Бралі. Свой хлопец. Не ведаю чаму, але такіх аднолькава любяць i ў мяшчанскіх сем'ях, i ў групах рызыкі. Такі, як кажуць, муху не пакрыўдзіць, a галоўнае, ніколі не будзе выстаўляцца перад табой ні розумам, ні спрытам. Наадварот, ён дэманстратыўна шэры.

Ажно пазней Шніп таксама заняўся вучобай i хутка разабраўся, што беларускія літаратурныя адміралы — зусім не апошнія ў свеце паэтычныя аўтарытэты. I Шніпа пагнала ў рост. Магчыма, за ягоную нізку вершаў у «Крыніцы» /№ 6 за 1989 год/ гадоў дзесяць таму яго б моцна ўдарылі ў друку, а то й выгналі б з СП. Бо гэта таленавітая нізка. Можа, Шніп i стаў тым «апошнім беларускім паэтам», які зразумеў, што ён не апошні...

Але пра што я казаў? Ага. Галубовіч з'ехаў у Маскву. Сталічны майдан нацыянальнае літаратуры захоўваў спакой, i капітаны маглі ратаваць свой курс на дно. Не надта ім хацелася саступаць свае частыя пазіцыі ў выдавецкіх тэмпланах дзеля няпрошанай змены. Вось чаму змена тым часам набіралася моцы на правінцыі i далека за межамі Бацькаўшчыны.

У Наваполацку, дзякуючы намаганням Уладзіміра Арлова, гісторыка па адукадыі, які хутка прайшоў стадыю наследавання Караткевічу i стаў пісаць па сутнасці белетрызаваныя нарысы пра падзеі i асобаў беларускае мінуўшчыны,— дзякуючы яму ўзнікла цэлая суполка адметных творцаў. Сяржук Сокалаў-Воюш — паэт i бард — заняўся літаратурным забеспячэннем новае хвалі нацыянальнага адраджэння, адгукаўся на зменлівыя густы i прыхільнасці шырокае публікі, прапануючы «Высоцкага», «адэсітаў», лозунгі часу ў беларускай агортцы. Вінцэсь Мудроў адразу пачаў пісаць у традыцыі тады яшчэ нерэабілітаванага А.Мрыя /для недасведчанага чытача гэтую традыцыю акрэслю іменамі О'Генры, М.Зошчанкі/. Алег Мінкін, які, на маю думку, найлепш адчувае мелодыку беларускага слова, пісаў вершы на тэрыторыі ад Цюмені да Берасця...

У Менску было ціха.

Леаніда Дранько-Майсюка, які з агульнае масы вылучыўся быў своеасаблівым эстэцтвам, хутка прыручылі. Алесь Пісьмянкоў i Уладзімір Ягоўдзік не выбіваліся з традыцыі. Алесь Асташонак, падобны да «нацыяналіста», аднак не бунтаваў. Сяго-таго проста не друкавалі.

Між тым бунт наспяваў.

Бембель выдаў дзве свае кніжкі за мяжой: адну ў Лондане, другую ў Нью-Йорку. З'явілася шумная «Талака», якая патрабавала адраджэння мовы i культуры. Сакрэты пісьменніцкае «сям'і» проста ў «Литературную газету» выносіў А.Сідарэвіч. Абхітрыўшы тутэйшых ідэолагаў i цэнзуру, В.Рагойша ў той самай газеце рэабілітаваў Алеся Гаруна. Распладзіліся беларускамоўныя рок-гурты i барды, па руках пайшоў беларускі самвыдат, у тым ліку i літаратурны, дзе пра ўсе гаварылі, што думаюць, i публікавалі тых, хто ну ніяк не ўваходзіў у планы СП...

Словам, адусюль пайшлі сігналы блізкага краху стабільнага курсу на дно. I ў палітыцы, i ў эканоміцы, i ў культуры. Бунт пачынаўся па-за межамі СП, без удзелу капітанаў. Бо капітанаў у навакольным жыцці задавальняла абсалютна ўсе, за выключэннем, хіба, становішча беларускай мовы. Вось каб, нічога не змяняючы, перакласці аб'ектыўную рэальнасць у БССР на мову! Дарэчы, такую пазіцыю капітаны захоўваюць i сёння.

Але вернемся на некалькі гадоў назад, на Фрунзе, 5.

Нежылы адміністрацыйны будынак, які з выгляду нагадвае ці то клуб ветэранаў вайны i працы, ці то сучасны басейн з саунай, ці то нямецкі дот,— захоўваў спакой. Хто не ведае: у гэтым элітарным будынку брэжнеўскага часу, у які грошай укладзена больш, чым густу, i месціцца культурнае падраздзяленне — Міністэрства літаратурных спраў БССР. Пішчалаўскі замак. Замак Кафкі. Бастылія. Сымболь манапалізму ў нацыянальным прыгожым пісьменстве. Арганізацыя-ўласнік усей літаратуры, усіх літаратурных выданняў, ахоўнік ідэалагічнае прававернасці, адзіна правільнага курсу. Адбылося тое, што павінна было адбыцца. Манаполія, якая ў часы таталітарызму стаяла скалой i працавала, як гадзіннік, пад першым дэмакратычным ветрыкам пачала гнісці i рассыпацца.

У такія моманты — гісторыя ведае — легка ўзнікаюць культы. Ссумавалая па мінулым публіка прагне цвёрдай рукі, прарока i масавага псіхозу.

I собіла ж у такі вось момант увайсці ў будынак на Фрунзе, 5 Толіку Сысу — выпускніку Гомельскага, як ён кажа, «універмагу». Дабрадушны i бесшабашны Толік, які «касіў пад Разанава» /гэта таксама ягоныя словы/, на нейкі час міжволі апынуўся ў цэнтры ўвагі.

— Глядзіце, хто прыйшоў! — ускрыкнулі капітаны. Яны ўжо зразумелі, што курс непазбежна мяняецца, але трэба i пры новым курсе — прынамсі, да пенсіі — захаваць свае месцы на капітанскім мосціку, а значыць зусім ігнараваць няпрошаную змену не выпадае.

— Глядзіце, хто прыйшоў! — закрычала следам літаратурная грамадскасць.

Я нездарма двойчы ўжыў назву вядомай п'есы, бо прыйшоў той самы.

Ведаеце, што трэба, каб стаць прарокам? Скрайні інфантылізм плюс фамільярная пагарда да правілаў паводвінаў, моветон. I лічыце, што вы ўжо на карціне А.Іванова. А каб не толькі з'явіцца, але i застацца — прарокам, святаром ці фюрэрам — вам трэба яшчэ жалезная воля i — зноў — здольнасць да ахвяры. Гэтае апошняе, бадай, самае складанае...

Зрэшты, я не пра тое. Сыс прыйшоў не адзін. Разам з ім прыйшоў Адам Глобус — чалавек «з іншай оперы», з іншымі мэтамі i ca сваёй камандай: У.Сцяпанам, М.Клімковічам i М.Шайбаком. Капітаны ўзялі Глобуса ў прыдачу да Сыса.

Магчыма, калі б Сыс i Глобус прыйшлі ў адной асобе, які-небудзь культ бы атрымаўся. Сысу бракуе прагматызму, ведаў, культуры i ўседлівасці Глобуса. Глобусу не хапае самаўпэўненасці i шаманскага тэмпераменту Сыса. Прарока не атрымалася. I я думаю — гэта добра. Прарокам заўсёды ламаюць хрыбты, а нам i так больш чым дастаткова нацыянальных трагедый.

/Між іншым, ёсць i такая думка: гэтыя двое прыйшлі як Купала i Колас! «Мы з Тамарай ходзім парай, мы з Тамарай — санітары...» Досыць тыповая, дарэчы, у гісторыі сусветнай літаратуры i культуры сітуацыя. Але заўсёды паводле характарыстык яна раскладаецца на два парадоксы: дух плюс культура /Купала/ i прагматызм плюс зямля /Колас/. У спалучэннях «дух плюс зямля» /Сыс/ i «прагматызм плюс культура» /Глобус/ парадаксальнасць страчваецца, а значыць, прападае i дзіва, без якога не можа быць прарока./

I потым, быў тут яшчэ i трэці — крытык Алесь Бяляцкі, які, бадай, кампенсаваў недахопы Глобуса i Сыса. З гэтае кампенсацыі ўзнікла літаб'яднанне «Тутэйшыя». Колькі часу яно буяла, але хутка i зачаўрэла. Не можа суполка маладых творцаў існаваць здарова пры клубе ветэранаў, пры басейне, пры доце. Ёй патрэбна ўласнае незалежнае выданне.

Глобус прыйшоў з камандай не проста так. Творцу трэба мець свае асяроддзе. У рускамоўным горадзе беларускамоўнаму літаратару застаецца адно — ісці ў бастылію, шукаць супольнасці з тым, з кім чыста па-чалавечы ты, можа, гідзіўся ісці па адным баку вуліды. Але выбару тут няма. Калі ж у цябе свае, асобнае ад манаполіі асяроддзе, якое ты хочаш,— тады іншая справа. Ці не ў гэтым адна з прычынаў поспеху наваполацкай суполкі?

Глобус схільны да касмапалітызму, а ягоная каманда да апалітычнасці. Некаторым удаецца «апалітызавацца», а некаторыя натужна робяць выгляд, што яны апалітычныя.

Каб стаць касмапалітам,— а для нас гэта, магчыма, заўтрашні дзень,— трэба пракаўтнуць сваю нацыянальную сутнасць. Каб твая мова стала незаўважная, як паветра, якім ты дыхаеш, каб нацыянальныя адзнакі табе самому не мулялі вока на кожным павароце, a сталі звыклыя, як падлога i столь, як сцены ў тваім пакоі. Ажно...

Глобус стаіць ля стойкі бара i ніяк не можа вырашыць, што ўсе ж папрасіць: чашачку кофе ці філіжанку кавы? Падыходзіць ягоная чарга, i касмапаліт Глобус замест кавы кажа: «Мы беларускі рух!»

З іншага боку, адраджэнская тэматыка — яшчэ гадоў пяць таму андэграўнд — сення робіцца надзейным прыстанкам эпігонаў. Як быць? Трэба ўлічваць, што грамадскія плыні на Беларусі сення крыху змешчаныя. I апалітычны творца /а ў апалітызме зарука ягонай унутранай творчай свабоды/ непазбежна трапляе ў шэрагі Народнага фронту ці чаго падобнага. Калі ж ен прынцыпова не трапляе ў гэтыя шэрагі, ен усе адно палітызуецца, толькі ў іншы бок. Нейкай дзіркі, нейкага вакууму для беларускага творцы няма. Няма вакууму паміж фразамі: чашачка кофе i філіжанка кавы. Сённяшні беларускі касмапаліт бярэ ўдзел у Народным фронце i піша вершы пра бэз!..

Што далей? Чаканы бунт расцягнуўся ў часе. На штурм бастыліі адразу прыбегла недастаткова народу, i некаторыя ўжо разышліся. Большасць назірае збоку. Тым часам усе яшчэ набягаюць заднія: А. Жамойцін, І. Багдановіч, Т. Зіненка, Г. Булыка, А. Аркуш, А.Бадак, Г. Дубянецкая, Л. Рублеўская, С. Астраўцоў, Л. Вашко, Б. Пятровіч, П. Змітрук, І. Бабкоў... Увогуле шмат каго можна залічыць да няпрошанае змены.

З капітанскага мосціка ўсе яшчэ гучаць словы пра беларускіх пісьменнікаў, як «адну сям'ю», i талент усё яшчэ не адрозніваецца ад шэрасці. Яшчэ прапануюць усім адзін метад i адну тэму. На гэты раз тэма для аднадумства — перабудова... Чуючы такое ў шматлікіх дакладах, я чамусьці абсалютна недарэчна кожнага разу ўспамінаю А.Н.Шапіру i ягоны артыкул «Прастытуцыя ў БССР». Прыходзіць у галаву, i ўсё. Нічога не магу з сабой зрабіць. Можа, гэта залежыць ад дакладаў? I калі-небудзь я пачую такія даклады, якія не выклічуць кепскую асацыяцыю? Ці трэба, каб дакладаў не было наогул?

На нядаўнім пленуме СП БССР літаратурны адмірал І.Навуменка крыкнуў у залу: «Падыміце рукі, хто піша лепш за Навуменку!» Я адкажу: Бембель, Разанаў, Сідарэвіч, Мінкін, Галубовіч, Шніп, Арлоў, Сокалаў-Воюш, Мудроў, Асташонак, Сыс... пішуць лепш за Навуменку. Цікавей. Ix варта чытаць.

1989