Воля на крыжы

V

Невялічкі пакой у АДПУ — казённы стол, тры зэдлікі, на акне краты. За сталом Янка Купала. Перад ім некалькі аркушаў паперы, чарніліца і ручка. Адчуваецца, што ён некага ўжо зачакаўся. Тут жа панура сядзіць Каваль. Уваходзіць Кузняцоў.

Кузняцоў. Написали?!.

Янка Купала. Напісаў. (Падае аркуш.)

Кузняцоў. Давно бы так. (Праглядаючы напісанае, злосна.) Опять всё то же! Ни к какому контрреволюционному союзу не принадлежал, никакой штаб восстания не возглавлял, ничего против советской власти не замышлял… Но сборищ на своей квартире вы раньше не отрицали?!

Янка Купала. Гэтага я і цяпер не адмаўляю. У мяне многа было сяброў і знаёмцаў.

Кузняцоў. Партийных, беспартийных?..

Янка Купала. Бывалі і партыйныя і беспартыйныя.

Кузняцоў. Кто?!

Янка Купала. З партыйных — Жылуновіч, Чарот, Прышчэпаў, Баліцкі, Ульянаў, Васілевіч, Стасовіч, Шыпіла і іншыя, з беспартыйных — Некрашэвіч, Колас, Лёсік, Ластоўскі. Бывалі выпадкова і, дарэчы, вельмі рэдка па запрашэнні.

Кузняцоў. Чем занимались во время сборищ?

Янка Купала. Гулялі ў карты, у шахматы, гутарылі. Падчас майго юбілею яшчэ пілі і закусвалі. Я ніяк сабе ўцяміць не магу, каб такая звычайная з’ява, як наведванне знаёмых, у тым ліку і адказных партыйцаў, лічылася падазронай і незаконнай…

Кузняцоў. Какие разговоры велись во время таких сборов и попоек?

Янка Купала. Калі вы будзеце размаўляць такім чынам, я зноў змоўкну.

Кузняцоў. Извините и продолжайте!

Янка Купала. Тыя, хто прыходзіў, ведалі мяне, як шчыраадданага савецкай уладзе грамадзяніна. Іначай яны не заходзілі б. Гэта было ўсім і кожнаму вядома. Я не дапускаў і ў думках, што ёсць паміж імі такія, якія праследуюць антысавецкія намеры. Мажліва, што некаторыя з іх імкнуліся выкарыстаць маё імя для сваіх скрытых палітычных інтарэсаў, але я аб гэтым не ведаў і не даваў для гэтага падстаў. Я ў палітыку ніколі не ўмешваўся.

Кузняцоў. Содержание политических разговоров?..

Янка Купала. Калі і былі, то амаль цалкам па тэме аб вялікадзяржаўным шавінізме, які ўсімі сіламі імкнуўся і імкнецца тармазіць беларусізацыю, ствараючы немажлівую атмасферу для працы над культурным будаўніцтвам БССР згодна дырэктыў партыі і савецкай улады.

Кузняцоў. Спасибо хоть за это…

Янка Купала. Нічога не магу зразумець. Да гэтага часу кнігі мае з дазволу адказных палітрэдактараў друкаваліся і нічога такога заганнага ў іх не знаходзілася. Зараз жа ўсё мною напісанае з’яўляецца ледзьве не злачынным. Пісаў жа я 25 гадоў пра Беларусь не панскую, не кулацкую, а працоўную, батрацкую, клікаў да барацьбы за лепшую будучыню, за вызваленне з-пад іга капіталізму і царызму. Дык што ж здарылася, граждане следчыя? Можа, хоць вы растлумачыце недасведчанаму Купалу?!

Кузняцоў. Во-первых, гражданин Луцевич, не задавайте вопросов следствию. Во-вторых, следствие весьма сожалеет, что конструктивного диалога между нами не получается. А к литературе вашей мы еще вернемся. У нас товарищ Ковалев первоклассный специалист по вашему творчеству…

Янка Купала. Сапраўды, дыялогу не атрымалася — былі пытанні ды не было адказаў… і ўжо не будзе. Ёсць каму слухаць, ды няма каму гаварыць…

Кузняцоў. А иные из классиков, между прочим, уже не только разговорились, но и с покаяниями в печати выступили…

Янка Купала. Мне яшчэ тэкста пакаяння не падрыхтавалі…

Кузняцоў. Помолчите, гражданин Луцевич!

Янка Купала. Я толькі гэта і раблю.

Кузняцоў. Вы фактически уклонились от ответов на все наши вопросы относительно враждебной нашему народу и государству деятельности ваших друзей и единомышленников в Академии наук, в наркоматах, редакциях и, наконец, в литературных «гуртах», как выражается товарищ Бэндэ, где плелась паутина зловещего заговора врагов народа, 86 из которых мы предали пролетарскому суду. Что касается вас, гражданин Луцевич, то можете отмалчиваться и дальше. Теперь это уже не имеет значения. Многие изобличенные в предательстве ваши друзья и единомышленники по подпольному «Саюзу вызвалення Беларусі» изобличили и вас. Теперь у нас нет сомнений, что вы являетесь не только лидером «Саюза вызвалення», но и идейным отцом и вдохновителем национал-демократизма и правого кулацкого уклонизма. Хотелось бы, чтобы вы поняли, что мы это уже поняли и на этом ставим точку. (Кавалю.) Я на доклад к товарищу Григорию Яковлевичу… (Выходзіць.)

Каваль (пасля паўзы, чытае пранікнёна верш Я. Купаны «Перад будучыняй»).

Янка Купала (узрываецца). Не адмаўляю! Пісаў! Сам! Свядома! Уласнаручна. Яшчэ ў чэрвені 1922-га! I не каюся, хоць і смуткую, што з той ужо далёкай пары нічога ў нас і не змянілася. (Пасля доўгай паўзы, ціха і прыгнечана.) Дэкламуйце далей — што вы там яшчэ вывучылі?

Каваль. Далей проза, Іван Дамінікавіч…

Янка Купала. Чытайце прозу, якая мне розніца…

Каваль. Мне на памяць ямчэй, Іван Дамінікавіч…

Янка Купала здзіўлена глядзіць на Каваля.

(Чытае па памяці і так, нібы ён гэта сам напісаў).

«Калі гавораць аб незалежнасці якой-небудзь новай дзяржавы, вызваленай вайной і рэвалюцыяй з-пад расійскага ярма, то гэта, здаецца, так і трэба, так і павінна быць. Незалежная Польшча, Літва, Украіна, Латвія і г. д. — усе яны маюць права на гэта… незалежнасць гэтых дзяржаваў не выклікае ніякіх спрэчак…

А вось загаварыце вы аб беларускай незалежнасці… Тут вам цэлую кучу нагавораць усялякіх перашкод, недарэчнасцяў, што аж вушы вянуць слухаючы. На ўсякую іншую незалежнасць кожны з вамі згодзіцца, абы толькі не на беларускую.

Чаму гэта так?

Беларускі народ самабытны — гэта прызнаюць ужо нават і нашы праціўнікі з польскага ці расійскага лагера. Беларуская дзяржаўнасць таксама мае сваю гісторыю — маю тут на ўвазе Вялікае Літоўска-Беларускае княства. Геаграфічнае палажэнне Беларусі таксама не горшае, як у людзей…

Дык чаму ж так страшна наша незалежнасць?..

Наша незалежнасць соллю ўваччу для незалежнасці нашых суседак — Польшчы і Расіі, бо і адна, і другая хацелі б нашу незалежнасць утапіць у лыжцы вады сваёй незалежнасці.

Для адбудавання вялікай Польшчы «ад мора да мора» трэба пераступіць Беларусь; для адбудавання вялікай Расіі ад Белага да Чорнага мора таксама трэба растаптаць Беларусь.

Вось і выходзе, што трэба Беларусь выкінуць з гісторыі, з геаграфіі, і наогул калі не цалкам прылучыць яе к адной з суседніх дзяржаваў, то разрэзаць напалавіну, але так зрабіць, каб яе не было і звання…

…Толькі адна поўная дзяржаўная незалежнасць можа даць і праўдзівую свабоду, і багатае існаванне, і добрую славу нашаму народу».

Янка Купала (здзекліва). А ў вас ёсць пярэчанні?..

Каваль. Баронь бог, Іван Дамінікавіч…

Янка Купала. У чым жа тады справа? I чаму я тут? Чаму наша воля на крыжы?!

Каваль (чытае верш Я. Купалы «Акоў паломаных жандар…»).

Янка Купала (перахоплівае верш).

Каваль (крыху разгублена). Падобна, што вы гэта мне, асабіста?..

Янка Купала. Вам, асабіста, шаноўны таварыш Мікіта!

Каваль. Чаму Мікіта? Я Мікола…

Янка Купала. Вы Мікіта Зносак! Скажу шчыра, не спадзяваўся сустрэць вас у АДПУ…

Каваль. Шаноўны Іван Дамінікавіч, пакуль мы не развіталіся, у вас ёсць магчымасць сказаць мне ўсё, што вы хочаце…

Янка Купала. Калі можна, я вершам. Наўрад ці ўсе вы на памяць вывучылі… (Чытае верш «Разлад».)

Каваль (вельмі спакойна). Іван Дамінікавіч, я і гэты верш ведаю на памяць. I наогул, я ведаю вас на памяць усяго. На дзівацтва маё не здзіўляйцеся. Адны ведаюць на памяць прарока Пушкіна, другія прарока Шаўчэнку. Чаму ж мне, Мікалаю Кавалю, не ведаць прарока Купалу? Маё няшчасце, як і ваша, у тым, што вымушаны я іграць ролю Мікіты Зносака, малоць хвастом і… дапытваць самога Янку Купалу… Не толькі ваша воля на крыжы. Падобна, што яны раскрыжуюць цэлы народ…

Янка Купала (здзіўлена, у роспачы). Калі вы не правакатар, то хто тады?..

Каваль. Настаўнік я, Іван Дамінікавіч. Звычайны настаўнік роднай мовы, якая, дзякаваць Богу, жыве яшчэ і маімі малітвамі.

Нечакана ўваходзіць Жанчына. Убачыўшы Янку Купалу, вельмі бянтэжыцца.

Жанчына. Даруйце… (Да Каваля.) Адпусцілі мяне… Пропуск бы падпісаць… (Здзіўлена глядзіць на Янку Купалу.)

Каваль. Вашу справу вядзе следчы Кузняцоў… Пачакайце за дзвярыма, калі ласка.

Жанчына. Даруйце!.. Дзякую!.. Да пабачэння!.. О, Божа, што я кажу?! (Выходзіць.)

Уваходзіць Кузняцоў.

Кузняцоў (да Каваля). Выйдем на минутку.

Абодва выходзяць. Купала ўстае з зэдліка, падыходзіць да акна, сціскае краты.

Янка Купала (грозна чытае верш «Паўстань…»).

Уваходзіць Каваль.

Каваль (з нейкім асаблівым жалем і сумам). Давайце ваш пропуск, Іван Дамінікавіч. (Падпісваючы пропуск.) Ідзіце дамоў…

Янка Купала (беручы пропуск). Так я і не зразумеў, хто вы…

Каваль. Чалавек я, Іван Дамінікавіч. I на загубу сваю — сумленны.

Янка Купала. Тады да спаткання, сумленны чалавек…

Каваль. Не будзе ў нас больш спаткання, Іван Дамінікавіч… Не будзе…

Янка Купала (з сумам усміхаючыся). А я прывык ужо… штоноч…

Каваль. Застрэлюся я сёння ноччу, калі наган не адбяруць, ці павешуся, хоць гэта і брыдка.

Янка Купала (зусім збянтэжана). Як застрэліцеся?!

Каваль. Звычайна… як іншыя…

Янка Купала. Чаму?! Навошта?! Што гэта вы гаворыце?!

Каваль. Рапапорт сказаў Кузняцову, што вас сёння раніцою браць будуць. А без вас я не хачу заставацца на гэтым свеце…

Купала разгублена маўчыць.

Яны прымусяць мяне напісаць, нібы вы ва ўсім прызналіся. Потым вас будуць біць і вы ўсё падпішаце, як і іншыя ўжо падпісалі і на сябе, і на вас, і адзін на аднаго…

Святло паволі згасае. Заслона закрываецца. Асвятляецца постаць Бянігны Iванаўны.

Бянігна Іванаўна (моліцца). Найслаўная Дзева, Маці Хрыста Бога, прымі маю малітву Сыну твайму і Богу нашаму, ды ўратуе ён Табою душу сына майго Янкі. Усе надзеі мае на Цябе ўскладаю, Маці Боская, абарані яго пад рукою Тваёй. Багародзіца Дзева, не адступіся ад мяне, грэшнай, якая просіць Тваёй дапамогі і Тваёй абароны, на Цябе спадзяецца душа мая, памілуй яго і мяне. Вярні жывым і здаровым. У імя Айца, і Сына, і Святога Духа. Амін. (Хрысціцца, ціха галосіць.)

Святло паволі згасае.

VI

Сцэна асвятляецца.

Ганак перад дзвярыма Купалавай хаты. Тут жа побач будка, да якой прывязаны ланцужком сабака. Падыходзіць Янка Купала, стомлена садзіцца на прыступках ганка. Сабака лашчыцца да яго, радуецца сустрэчы.

Янка Купала. I ты не спіш? Непакоішся, што павалакуць у сведкі па справе абвінавачанага гаспадара?.. I будзеш ты адказваць на пытанні, што бачыў ды што чуў у гэтым доме. (Лашчыць сабаку.) Бачу — разумееш, а сказаць не можаш… У іх памерлы можа загаварыць. Сябры мае ды знаёмыя і загаварылі ўжо, і пацвердзілі, што Янка Купала — вораг закляты і свайму народу, і рэвалюцыі, і дзяржаве. Трэці супастат пасля Тадэвуша Касцюшкі і Кастуся Каліноўскага! Падпольшчык, бунтаўшчык, шпіён і здраднік. Божа літасцівы, якая няўдзячнасць «партии и правительству». Яны мне ганаровыя званні і членства ў ЦВК, а я ў адказ не гімны, не асанну, не многае лета пяю ім, а звычайныя «дрындушкі», як той Якуб кажа, на адчэпнае:

Цяпер нават сам здзіўляюся гэтаму несусветнаму прымітыву і, даруй, дружа, лухце сабачай.

Можна, відаць, прымусіць пісаць руку, але нельга прымусіць спяваць душу і сэрца. Схаладзела, вымерзла душа. Верш не выпраменьвае цяпла. Паламалі мяне, Журан, пакалечылі, знявечылі, зруйнавалі. Увагай, ліслівасцю, падачкамі на беднасць аплялі, бы павуціннем, абклалі чырвонымі сцяжкамі, як ваўка, і гоняць цяпер у катух ды на ланцуг. Паэта-птаха, паэта-рамантыка ператварылі ў юбілейнага падзёншчыка, у газетнага вершаплёта на патрэбу дня…

Які сорам перад людзьмі і Богам!..

У акне збоку ганка з’яўляецца Бянігна Іванаўна. Прыслухоўваецца да слоў сына.

Людзі спадзяваліся на Купалу, як на прарока, а ён стаў выконваць ролю блазна. Адабралі пакой і ўпэўненасць. Мой верш страціў свой патаемны сэнс. У свеце няма праўды і сумленнасці, а ў маёй душы няма больш суладнасці. А якая паэзія без суладнасці ў душы? Ты, Журанка, як і я, на ланцугу, але ж без пачуцця страху. А мая пачуццёвасць пераходзіць у страх за сябе, за родных, за няшчасную краіну. Які ўжо тут рамантызм, калі сацыялістычны рэалізм набрыняў крывёю падуладнага народа-раба.

Журан, братка, няма выйсця. Адзін паратунак — завыць з табою разам і на месяц, і на сонца, і на ўвесь белы свет. Дый…

А жыццё ж новае ўяўлялася мне некалі ў вобразах Сонца, Казкі, Вясенняга выраю, Агністай песні, Вольнага птаха, Вечавага звона, Папараці-кветкі, Сакаліных дзяцей. А назаві я сёння злыдняў сучкінымі дзецьмі, дык жа абразіш усіх тваіх нявінных суродзічаў. З языкоў-джалаў гэтых гадаў-нелюдзяў нават словы не злятаюць людскія. Толькі і чуеш: «вораг народа», «нацфашыст», «вражье охвостье», «змеиное жало», «осиное гнездо». Лепшыя людзі Айчыны для іх «националистическая плесень», «шпионы», «диверсанты», «подпольщики», «рвань». Дураломства не мае межаў. Пад нож, пад колы пусцілі навуку, растапталі мову, разбураюць адукацыю і культуру, выкарчоўваюць і раўнуюць гістарычную памяць, нібы сам свет нарадзіўся ў адну цёмную ноч з тым пачварным пралеткультам. Самым жудасным для іх стала тое, што людзі, як надзею, назвалі Адраджэннем. Такія вось справы, мой ты мілы дружа.

Зайздрошчу. Табе яшчэ жыць можна. Ты хоць і на ланцугу, але ж ад усяго іншага вольны. А на маім месцы ніякі сабака не вытрымаў бы. Беспрытульнасць, адзінота, беспрасветнасць. Нават родным не магу прызнацца, што яны са мною па начах робяць.

Свет, здаецца, сарваўся з трывалай восі і нясецца немаведама куды.

Скончылася і «срэбнае дзесяцігоддзе» Адраджэння. Здаецца, пачалася эпоха ўсеагульнага халуйства перад прыблудамі са свету.

Мяне ж абвінавачваюць не толькі ў перапевах нашаніўскіх нацдэмаўскіх матываў, але і хочуць зрабіць самім Рабесп’ерам, які нібыта падрыхтаваў гільяціну для бальшавіцкіх каралёў і каралевічаў.

А ці ж не я хацеў рэвалюцыі?! Ці ж не я чакаў і апеў яе вялікі прыход. Думалася ж, што народ мой нарэшце стане гаспадаром сваёй зямлі, сваёй дзяржавы, свайго лёсу. I, можа, ёсць боская справядлівасць у тым, што менавіта яна, рэвалюцыя, кіне мяне на сваю крывавую плаху.

Спачатку хацеў шукаць паратунку і для сябе і для іншых у Чарвякова і Галадзеда, ды падумалася: за сваю шкуру, відаць, дрыжаць халуі маскоўскія. Якая ўжо тут помач сваім?..

Чаму табе кажу?.. А каму яшчэ даверышся?.. Мо хоць ты прамаўчыш. Не станеш 42-м у ліку маіх прыяцеляў і знаёмцаў, якія ці пад пыткаю, ці па добрай волі пераказалі Рапапорту мае горкія думы, ды яшчэ і прыплялі. А як не дакажу, што не вярблюд і не асёл, то зробяць мяне казлом. Ім усё роўна, каго кінуць на пагібель Малоху сусветнай рэвалюцыі.

А можа, яно так і лепш. Калі я больш не голас майго маўклівага, задушанага народа, дык тады навошта я яму?..

Жыві доўга, маўклівы сведка…

Мо і даруюць мне Бог і людзі, бо «дрындушкамі» і «савецкасцю» сваёй выкупіў я раскулачаных сясцёр і маці з дарогі ў Котлас. А мо і не даруюць, бо сапраўдным акадэмікам і членам ЦВК усё роўна ніколі не стаў бы, а паэтам народным і без іх пасведчання заўсёды быў. (Сціскае скроні далонямі.)

Выходзіць Бянігна Іванаўна і асцярожна накрывае плечы сына цёплай хусткаю, сама садзіцца побач. Ён абдымае маці за плечы.

Бянігна Іванаўна (як малога, гладзіць па валасах, дакранаецца да лба, да твару). Прыйшоў! Вярнуўся! Саколік мой! Крывіначка мая! Што ж яны з намі робяць? Што ж мы ім дрэннага зрабілі? (Плача.)

Янка Купала. Ну ціху. Ціху, мая любая. Ціху, мая ласкавая. Усё будзе добра. Усё мінецца. Неяк уладзіцца. Не можа такое дзеяцца бясконца. I цярпець такое бясконца немагчыма. Палопаюцца некалі і яны, як тыя крывасмокі, ад крыві людской. Ды і людзі іх вякамі цярпець не будуць. Ачомаюцца, апрытомяць, усвядомяць сябе людзьмі. I ачысцяць зямлю сваю ад нячысцікаў.

Бянігна Іванаўна. Калі ж тое яшчэ будзе, Яначка?

Янка Купала. Некалі будзе.

Бянігна Іванаўна (крыху супакоіўшыся). Уцяміць не магу, Яначка, чаму столькі злосці і нянавісці паміж людзьмі. Вайну разумею — з аднаго боку чужыя і з другога — чужыя. А тут жа самі сябе людцы знішчаюць. Сусед на суседа, сябры на сяброў даносяць. Дзе ж такое свет яшчэ бачыў?.. Чужое рабуюць. За ўсімі сочаць. На смерць, на пагібель у далёкія краі людцаў вывозяць. А самі п’юць — па жывых памінкі спраўляюць.

Янка Купала. Вось і ап’янелі ад чужых слёз і крыві.

Бянігна Іванаўна. Божачка літасцівы, як яны Акопы нашы і іншыя вёскі і хутары кулачылі! Як людцы галасілі, па зямлі поўзалі. Напрамілуй Божа прасіліся. Кляцьбою кляліся заможнымі не быць. А яны іх наганамі, ружжамі, разам з дзеткамі, нават не апранутымі, у сані кідалі. Сабакі выюць, і людзі выюць. Каровы равуць, а яны іх драцянкамі, драцянкамі. Не дай і не прывядзі… Цэрквы папалілі, касцёлы апаганілі…

Янка Купала. Ці ж я не ведаю…

Бянігна Іванаўна. А ты хоць што-небудзь робіш, каб людзі да розуму прыйшлі?

Янка Купала. Рабіў, ды, мусіць, вельмі мала…

Бянігна Іванаўна. А за што ж яны цябе цягаюць? Не злодзей жа. Не супастат. Не пан. Не князь. Не войт… А можа, яны нас за тое, што мы якая ні на ёсць, а шляхта? Ты ж на іх не падобны, можа, толькі тым, што дабрэйшы і разумнейшы… Скажы, Яначка, што яны там у цябе кожную ночачку пытаюцца? Што ім ад цябе трэба? Чым ты не прыйшоўся да савецкага двара?

Янка Купала. Не даспадобы ім тое, чаго я хачу.

Бянігна Іванаўна. Ці ж ты ўжо так многа хочаш?

Янка Купала. Самую дробязь, матуля: свабоды краю свайму, шчасця людзям яго. I каб ніякія прыблуды не здзекваліся з нас. Каб матуля і сёстры мае і ўсе суродзічы нашы не чакалі з турмаў і допытаў сваіх родных і блізкіх. Хачу, каб ліха наша мы ж самі і знішчылі. Бо надзеі на іх не было, няма дый не будзе…

Бянігна Іванаўна. Ой, сыночак, ой, Яначка, не па сабе ты супастатаў выбраў! Не той зброяй ты ўзброены, каб іх паркан прабіць! У іх жа проці твайго пёрка…

Янка Купала. У цара таксама не малая зброя была, а дзе ён сёння, той цар?..

Бянігна Іванаўна. I што з таго? Што ў нас цяпер цар лепшы?!

Янка Купала. Сапраўды…

Бянігна Іванаўна. Дык і я ж тое… (Пасля паўзы.) Даўно ўжо цябе папытаць хачу, Яначка: няўжо не шкадуеш, што не паслухаў некалі маіх парад і па-польску пісаць кінуў? I ці не быў Адам Міцкевіч разумнейшы за цябе? Можа, мы, тутэйшыя, і сапраўды быдла, з якім вось так можна?..

Янка Купала. Не, матуля! Ні ў чым не каюся. Адаму Адамава, а Янку Янкава. А пахадзіўшы да іх на допыты, я ўжо нічога на баюся. А калі памру, то смерць мая іншых умацуе.

Бянігна Іванаўна. А яны цябе не заб’юць?

Янка Купала. Не, цяпер ужо не дастануць… Не паспеюць…

Бянігна Іванаўна. Ну і дзякуй Богу!..

Ціха і непрыкметна падыходзіць Жанчына, якая заходзіла ў пакой следчых.

Жанчына. Добрай раніцы вам, Іван Дамінікавіч! А гэта, відаць, мама ваша?

Янка Купала (крыху здзіўлена). Так.

Жанчына. Не здзіўляйцеся, што я вас, можна сказаць, высачыла. У ДПУ вас убачыла, ну і пайшла следам. Хацела на прызбе пасядзець, пакуль паспіце, а вы, бачу, не кладзецеся…

Бянігна Іванаўна (вельмі добразычліва). А што ты хацела ў такую рань, мая ластаўка?

Жанчына. У вочы сыну вашаму паглядзець хацела. (Падыходзіць бліжэй да Янкі Купалы.)

Янка Купала (крыху разгублена). Як паглядзець? Навошта?..

Жанчына. Папытацца, як гэта вы, наш гонар, сумленне народа, наш Янка Купала, на абраз якога мы цяпер молімся, як на Бога некалі, здрадзіў нам у ліхую гадзіну?!

Янка Купала (усхвалявана ўстае). Даруйце, нешта я вас не разумею…

Жанчына. А што тут не разумець? Паэт наш народны, абаронца бедных і пакрыўджаных, да Рапапорта па начах бегае і даносіць не толькі на сваіх сяброў-таварышаў, але і на людзей простых.

Бянігна Іванаўна (абурана). Што гэта ты, галуба, нясеш?!

Янка Купала. Сапраўды, што гэта вы?..

Жанчына. Не, гэта не я, гэта вы шпіён і даносчык! Паэт-ваўкалака! Я гляджу вам у вочы і пытаюся: як жа вы так у той самы час, як мы ратуем іншых і паміраем самі разам з імі… Ды што цяпер казаць?.. Я толькі хацела паглядзець вам у вочы перад тым, як праклясці…

Бянігна Іванаўна (узмаліўшыся). Божухна, што яна кажа?..

Янка Купала. Хто вы?..

Жанчына. Жанчына, маці, удава. Служба ў Рапапорта давяла майго мужа да самазабойства… А цяпер яны сваякоў і мяне цягаюць…

Янка Купала (са страхам). У яго прозвішча не Каваль?

Жанчына. Не, у яго было іншае прозвішча.

Святло нечакана згасае. А потым асвятляецца толькі прасцэніум.

Кузняцоў і Каваль праносяць на насілках непрытомнага Янку Купалу. Следам ідзе Уладзіслава Францаўна.

Святло паволі згасае. Асвятляецца постаць Бянігны Іванаўны. Яна моліцца, узняўшы рукі да неба.

Бянігна Іванаўна. Малюся табе, Божа наш, раба Твайго Івана, сыночка майго Яначку баляшчага наведай міласцю Тваёй, даруй яму ўсякія саграшэнні вольныя і нявольныя. Госпадзі, гаючую Тваю сілу з нябёсаў пашлі, датыкніся цела яго пашкоджанага, пагасі агнявіцу, утаймуй немач яго, паднімі яго ад ложа азлаблення, даруй яго Царкве Тваёй, тварашча волю Тваю. Памілуй і ўратуй яго, Божа наш, і Табе славу шлём, Айцу і Сыну і Святому Духу, зараз і заўсёды, і на векі вечныя. Амін.

Святло паволі згасае.