Ящмяд дейир:

- Баш цстя!

Шащ Аббас баъысына тапшырыр ки, сабащ

гызы да эютцрцб, эетсин щямин булаьа.

Сящяр ачылыр, сящяр цзцнцзя хейирликля

ачылсын, Шащ Аббасын баъысы гыза дейир:

- Йаман дарыхырам. Эял эедяк, бир аз

эязяк.

Бунлар эялирляр булаьын башына. Гяссаб

Ящмяд дя дуруб булаьын гыраьындаъа эялиб-

эедяня бахыр. Эюрцр айя, бир гыз эялир, еля

бил ямиси гызыды. Сонра да юз-юзцня

фикирляшир ки, адам адама охшайар да, ямиси

гызы щара, бура щара? Гыз да Ящмяди эюрцр,

аз галыр юзцндян эетсин. Шащын баъысы эюрцр

гызын цряйи хараб олду, дейир эял гайыдыб

эедяк. Бунлар гайыдырлар имарятя. Ящмяд дя

онларын далынъа. Эялиб шаща дейир ки, бир

гыз эюрмцшям, эирди имарятя.

Шащ оьлу Шащ Аббас Гяссаб Ящмядя цч

эцн, цч эеъя той вурдурур. Щямин либас ки,

Ящмяд юз тойунда эеймяли иди, гыз эяляндя

буну да эятирмишди. Ящмяд щямин либасы

эейир, гыз да Ящмядин она тикдирдийи палтары.

Бурада онлар бир–бирини таныйыр,

270

эюрцшцрляр. Гыз башына эялян ящвалаты

Ящмядя сюйляйир. Сонра шащ Ящмядя бир

дцкан баьышлайыр. Дцкан да, тярязи дя, балта

да гызыл олур.

Шащ Аббас йеня гулу щцзуруна

чаьыртдырыр. Гулдан сорушур:

- Инди де эюряк ъомярд кимди?

Гул да ъавабында гайыдыр:

- Шащ саь олсун, Ящмяд сяндян чох

ъомярдди.

Шащ дейир:

- Нийя?

Гул дейир:

- Чцнки о гыз Ящмядин гисмяти иди,

Ящмядин дя олду.

Шащ Аббас гула дейир:

- Дцз дейирсян, мян олсайдым, щеч вахт юз

нишанлымы Ящмядя вермяздим. Доьрудан да

Ящмяд Ъомярд Гяссабды.

Шащ гула чохлу янам вериб, ону азад етди.

ЙАЗЫЙА ПОЗУ ЙОХДУ

Бир эцн Шащ оьлу Шащ Аббас Вязир

Аллащверди ханла юз юлкясини эязмяйя

чыхмышды. Шащ ряиййятинин ня тящяр

доландыьыны билмяк истяйирди. Вязирнян беля

сюзляширляр ки, эеъялямяйя щансы кяндя

эетсяляр, биринъи габагларына чыхан адамын

евиндя гонаг галсынлар. Ня ися, чох эяздикдян

сонра бир дя бахырлар ки, шяр гарышыр.

Шяртляшдикляри кими илк дяфя габагларына

чыхан бир кишинин евиндя ахшамлайырлар.

271

Шащнан Вязир Аллащверди хан эюрцрляр ки, бу

киши йаман касыб адамды, евдя дишя дяйяси

щеч ня йохду. Бир тяряфдян дя ев йийясинин

арвады щамиляди. Юзц дя аьры чякир. Ев

йийяси йазыг хяъалятиндян билмир нейлясин. Ев

дя дараъаг. Беля бир йердя галмаьы Шащ Аббас

юзцня ар билир. Хялвятъя вязиря ишаря еляйир

ки, эял эедяк башга йердя эеъяляйяк. Вязир

Аллащверди хан дейир:

- Гиблейи-алям саь олсун, сюзцмцз сюздц,

еля бурда да галмалыйыг.

Эеъядян хейли кечир, йатмаг вахты чатыр.

Ев дар олдуьундан шащнан вязиря гапынын

аьзында йер салырлар. Щамы йатыр, амма

гонагларын йухусу яршя чякилир. Шащнан вязир

ня эюрмцшдц беля наращат йердя йатмаьы?

Эеъянин бир яййамында арвад бари-щямлини

йеря гойур. Арадан бир аз кечмямиш Шащ оьлу

Шащ Аббаснан Вязир Аллащверди хан эюрцрляр

ки, буду ща бунларын цстцндян бир адам

аддайыб чюля чыхды. Шащ Аббас юз-юзцня бярк

тяяъъцблянир, цзцнц вязиря тутуб сорушур:

- Вязир, мяни бу сирдян аэащ еля, эюрцм,

эеъянин бу вахты бизим цсцтцмцздян йарыб

кечян ким иди?

Вязир бир хейли фикирляшдикдян сонра

ъаваб верир:

- Шащ саь олсун, бу адам йазы йазанды.

Шащ оьлу Шащ Аббас бир дя сорушур:

- Вязир, тез ол, де эюрцм, бу йазы йазан ня

йазды?

Вязир дейир:

272

- Гиблейи-алям саь олсун, йазы йазан сянин

гызыны бах бу индиъя анадан олан оьлан

ушаьына йазды.

Шащ гязябляниб дейир:

- Бу ня сюздц вязир?! Мяним гызым щара,

бура щара? Мян беля йеря гызмы верярям?

Инди сянин эюзцнцн габаьында о йазыны

позарам, сян дя бахарсан.

Эеъя кечир, сящяр ачылыр. Сабащ

щамынызын цзцнцзя хейирликля ачылсын. Шащ

оьлу Шащ Аббас йухудан дуранда цзцнц ев

йийясиня тутуб дейир:

- Гардаш, Аллащдан эизлин дейил, сяндян

ня эизлядим, мян нечя иллярди ювлад цзцня

щясрятям. Бир ушаг цзцндян дцшмцшям

дцзляря, евя – ешийя дя йыьыша билмирям.

Эюрцрям ушаьын чохду, юзцнцн дя ещтийаъ

башындан ашыр. Эял сян бу ахшам анадан олан

ушаьы мяня сат. Ушаьы тярязинин бир эюзцня

гойаг, гызылы да бир эюзцня. Сяня о ушаг

аьырлыьында гызыл верим.

Ев йийяси дейир ки, гой бир арвад-ушагла

мяслящятляшим, эюрцм онлар ня дейирляр.

Киши эялиб ящвалаты арвадына сюйляйир.

Дейир ки, ай арвад, бир ушаг няди ки, эял

гызылнан дяйишяк, касыбчылыьын да дашыны

атаг. Та нолаъаг, Аллащ касыблыьын цзцнц гара

елясин, арвад да ушаьы вермяйя разы олур.

Шащ оьлу Шащ Аббас ушаг аьырлыьында

гызылы вериб ушаьы алыр. Ушаьын гундаьыны

гойур вязирин гуъаьына. Бир хейли эетдикдян

сонра Шащ Аббас вязиря дейир:

273

- Вязир, сян дейирдин ки, йазыйа позу

йохду. Инди мян бу ушаьы еля бир щцндцр

гайадан атаъам ки, щеч тикяси дя тапылмасын.

Шащ оьлу Шащ Аббасла вязир Аллащверди

хан эязя-эязя эялиб бир щцндцр гайанын

башына чыхдылар. Шащ ушаьы вязирин

гуъаьындан алыб гайанын башындан учурумун

дибиня атыр. Ъябрайыл Ялейщиссалам ушаьы

эюйдяъя тутур, гоймур йеря дцшмяйя. Ушаьы

апарыб йавашъа гайанын дибиня гойур.

Аллащдан олан кими бу гайалыьын ятяйиндя дя

бир ъейранын баласы юлмцшдц. Ъейранын

наляси даьы-дашы лярзяйя эятирирди. Ъейран

йорулуб ялдян дцшяндя гайанын дибиндя йатмаг

истяйир. Йахынлашанда эюрцр ки, гайанын

дибиндя бир ушаг вар. Ъейран ушаьын лап

бюйрцндяъя узаныб йатыр. Нечя эцндц аъ олан

ушаг башлайыр ъейраны яммяйя. Бундан сонра

ъейран мещрини салыр бу ушаьа. Щяр эцн эедиб

чямянликдя отлайыр, сонра эялиб ушаьы

ямиздирир. Эцнляр, айлар кечир, ъейран ушаьы

юз баласы кими бясляйир.

Эцнлярин бир эцнцндя Шащ Аббасын

ушаьы сатын алдыьы мямлякятдян бир овчу ова

чыхыр. Ня гядяр эязиб доланырса, эцзарына бир

дяня дя олсун ов дцшмцр. Йорнуглуг овчуну

ялдян салыр. Овчу бир щцндцр тяпянин

башында отурур ки, бир аз йорьунлуьу чыхсын.

Бирдян овчунун эюзц отурдуьу гайанын дибиндя

отлайан ъейрана саташыр. Овчу бу ъейраны

нечя дяфя нишан алырса, щяр дяфя эцлляси

щядяр эедир. Овчу чох сярраст атырмыш. Она

эюря дя эцллясинин щядяфя дяймядийиня

мящяттял галыр. Юз-юзцня дейир ки, инди ки

274

беля олду, мян бцтцн вахтымы бу ъейрана сярф

едяъяйям, эюрцм бунун тябиятиндя ня тилсим

вар, бу щара эедир, щарда йатыр? Овчу ахшама

кими эюзляйир, эюрцр ъейран отлады, дойду, цст

тяряфдяки гайанын алтындан чыхан булагдан су

ичиб йаваш-йаваш даьын ятяйи тяряфя эялди.

Ъейран даьын ятяйиндяки гайанын дибиндя

йатмаьа башлайыр. Бу йениъя йатмышды ки,

бялякдя олан бир ушаг башлайыр ъейраны

яммяйя. Овчу бу ишя лап мяяттял галыр ки, бу

ушаг бу бийабанлыгда ня эязир? Ъейран бу

ушаэы щардан тапыб? Овчу бир аз эюзляйир,

ушаг ямиб дойандан сонра ъейраны эцдцр, сонра

ушаьы гуъаьына алыб, гайыдыр кяндя. Кянддя ня

гядяр кюрпя ушаглы аналар вар идися, овчу

ушаьы онларын щамысынын йанына апарыр, ня

иллащ еляйирлярся, ушаг щеч бир гадынын

дюшцнц эютцрмцр. Бирдян овчунун йадына

дцшцр ки, бизим кяндин йухары башында

йашайан бир арвадын да ушаьы олмушду,

апарым эюрцм бялкя онун дюшцнц алды. Сян

демя щямин арвад да ушаьын юз анасы имиш.

Ушаг анасынын дюшцнцн ийсини алан кими

башлайыр яммяйя. Эцн о эцн олур ки, ушаг

йекялянир, он алты йаша чатыр. Бу ушаг юз

эюзяллийи, аьыл-камалы, фярасяти иля тай-

тушларындан сечилир.

Бир эцн Шащ Аббас юз вязири иля бу

кяндин йанындан кечирмиш. Эюрцрляр ки, йолун

гыраьында бир дястя ушаг дайаныб. Бунларын

арасында бир оьлан вар, ики эюз истяйир бунун

эюзяллийиня тамаша елясин. Шащын эюзц бу

оьлана саташан кими вязир Аллащверди хандан

сорушур:

275

- Вязир, мяня де эюрцм, бу ушаг кимдир,

кимин оьлудур?

Вязир ъаваб верир:

- Шащ саь олсун, бу сянин гайадан атдыьын

ушагдыр. Эюрцрсянми юлмяйиб, йазыйа позу

йохдур.

Шащ дейир:

- Вязир, сян ня данышырсан, дяли олубсан,

нядир? Сян бах эюр, мян о йазыны неъя

позурам?!

Шащ оьланы йанына чаьырыб дейир ки,

бала, сяня бир намя йазыб версям, ону мяним

сарайыма чатдыра билярсянми? Ушаг дейир ки,

нийя чатдырмырам?

Шащ Аббас о саат Гара Вязиря бир намя

йаыр ки, вязир, бу оьлан йанына чатан кими

бойнуну вурдурарсан. Ушаг йазыг да бисавад

иди, охуйуб-йазмаг билмирди.

Ушаг Шащ Аббас верян намяни ъибиня

гойуб йол башлайыр. Эцня бир мянзил, эеъяни

эцндцзя гатыб, йолун дамарыны гырыб, шащын

сарайына чатыр. Сарайын йахынлыьында бюйцк

бир баь вар иди. Оьлан эеъя-эцндцз йол

эялдийиндян бярк йорулур, бир аьаъын

кюлэясиндя йыхылыб йатыр.

Инди сизя кимдян хябяр верим, шащын

гызындан. Шащын гызы гырх инъябел гызла

шящяр кянарына сейря чыхмышды. Гайыданбаш

онларын йолу щямин оьлан йатан баьдан дцшцр.

Баьа эирян кими шащын гызы эюрцб ки, айя,

бурада бир оьлан йатыб, валлащи йемя-ичмя,

бунун хятти–халына, эцл ъамалына тамаша еля.

Бахдыгъа адамын аьлыны башындан апарыр.

Падшащын гызы ня гядяр еляйир, оьланы ойада

276

билмир. Бирдян гызын эюзц оьланын ъибиндяки

мяктуба саташыр. Гыз о саат мяктубу оьланын

ъибиндян чыхарыб охуйур, атасынын

ниййятиндян щали олур. Тез вязиря шащын

адындан башга бир мяктуб йазыр. Йазыр ки, бу

оьлан ора чатан кими той еляйиб гызыны она

верярсян. Гыз мяктубу оьланын ъибиня гойуб

эедир.

Оьлан йухудан айылан кими юзцнц йетирир

сарайа, мяктубу верир Гара Вязиря. Гара Вязир

падшащын гызынын тойуну еляйир, ону мяктуб

эятирян оьлана верир.

Эцн о эцн олур ки, Шащ Аббасын сяфярдян

гайытмаг вядяси чатыр. Гыз оьланы юйрядир ки,

атамын атыны миниб, ону гаршыламаьа

эедярсян. Атамын йанына чатан кими ядяб-

ярканла салам вер, амма дайанма, атын башын

чевириб дала гайыт. Оьлан гызын дедийи кими

еляйир. Бу, ядяб салам вериб дала гайыданда,

Шащ Аббас вязирдян сорушур:

- Вязир, бу кимдир беля, ня ъцрятля мяним

атымы миниб?

Вязир ъавабында дейир:

- Шащ саь олсун, бу сянин кцрякянинди.

Эюрцрсянми йазыйа позу йохду.


ДИЛ «БИЛЯН» САЬСАЬАН

Бир эцн бир киши ешшякля мешядян одун

эятирирмиш. Йолда цзцнц ешшяйя тутуб дейир:

- Ай ешшяк, эял мяръ эяляк, сян бу йолла

эет, мян дя о бири йолла. Ким евя тез чатса,

гайьанаьы о йесин.

277

Ешшяк разылашыр. Киши бир йолла,

ешшяк дя башга бир йолла эедирляр. Бир хейли

эетдикдян сонра ешшяк йолдан чыхыр. Шяр

гарышыр. Ъанавар йолда ешшяйи парчалайыб

йейир.

Сизя кимдян хябяр верим, кимдян дейим,

ешшяк йийясиндян. Ешшяк йийяси евя чатан

кими арвадындан сорушур ки, ешшяк эялибми?

Арваддан «йох» ъавабы алан кими дейир ки,

арвад, ешшякля мяръ эялмишям, мян мяръи

уддум. Тез ол гайьанаг бишир. Киши гайьанаьы

йейир, эеъя дцшцр. Ща эюзляйир, ешшяк эялмир

ки, эялмир.

Сабащ киши ешшяйи бурахдыьы йеря

эедир. Эюрцр ки, бир хейли кянарда ъанавар

ешшяйи йейиб, йазыг щейванын гуруъа сявядяйи

галыб. Киши бир хейли ешшяйин сцр- сцмцйцня

баханда эюрцр ки, бир саьсаьан ешшяйин

габырьаларында галан ят гырынтыларыны

димдикляйир. Киши саьсаьаны говур,

фикирляшир ки, бир йолла ешшяйи

дирилтмялидир (йяни пулуну чыхартмалыдыр).

Бу фикирля ешшяйин сявядяйиня эирир,

бцзцшцб эюзляйир. Саьсаьан да аъ имиш. Эялиб

йеня дя ят гырынтыларыны димдиклямяйя

башлайыр. Йемяйя башы о гядяр гарышыр ки,

юзцндян хябярсиз кишийя лап йахынлашыр.

Киши ялини узадыб гушу тутур вя голтуьунда

эизлядир. Арадан бир хейли кечир. Киши бир дя

баханда эюрцр ки, даща ахшам дцшцб, евя эедя

билмяйяъяк. Одур ки, йахынлыгдакы бир кяндя

цз тутур. Раст эялдийи биринъи гапыны дюйцр.

Габаьа бир гадын чыхыр. Киши дейир:

- Аллащ гонаьы истяйирсинизми?

278

- Аллаща да гурбан олум, гонаьына да, -

дейя гадын кишини евя дявят едир.

Гадын гонаьын габаьына бир стякан чай

гойур вя юз иши иля мяшьул олмаьа башлайыр.

Плов бишириб тахчайа гойур, бир газанда да

долма бишириб чарпайынын алтында эизлядир.

Кишийя дя йемяк вермир.

Бир мцддят кечир. Евин кишиси эялир.

Гонаьа «хош эялдин» еляйяндян сонра арвада цз

тутуб дейир ки, йемяйя ня вар? Йягин гонаьымыз

да аъдыр. Гонаг да ки, бир эцн ахшама кими щеч

ня йемямишди, аъындан цряйи гысылырды.

Арвад деди:

- Ай киши, гатыгдан савайы щеч ня йохду.

Киши деди:

- Арвад, касыбын оланындан дейибляр,

эятир йейяк.

Гонаг фикирляшди: ахы неъя десин ки, евдя

плов, долма вар.

Бяли, саьсаьан да щяля гонаьын голтуьунда

иди. Иши беля эюрян гонаг голу иля астаъа

саьсаьаны сыхды. Саьсаьан «выьь» еляди.

Ев сащиби тяяъъцбля сорушду:

- Гонаг гардаш, голтуьундакы ня олан шейди

еля?

Гонаг деди:

- Гардаш, бу мяним дил билян

саьсаьанымды.


- Гонаг гардаш, бяс о инди сяня ня деди?

Гонаг деди:

- Яши, сарсаглайыр, бянд олма.

Киши ял чякмяди:

- Гардаш, сян Аллащ, де эюряк ня деди?

279

Гонаг да еля буну эюзляйирди. Одур ки,

деди:

- Дейир ки, ханым плов биширди, тахчайа

гойду.

Ев сащиби арвада тярс-тярс бахыб деди:

- Ай арвад, пловун варса, бяс нийя гатыг –

чюряк верирсян? Няйин варса бяри эятир.

Арвад диллянди:

- Ай киши, ъанын щаггы, еля сяня

биширмишдим. Амма йадымдан еля чыхыб ки …

Хцлася, арвад пловдан яриня вя гонаьа

бир бошгаб эятирир. Гонаг бярк аъдыьындан ня

гядяр йедися доймады. Бир аздан саьсаьаны бир

дя сыхды. Саьсаьан йеня «выьь» еляди. Буну

ешидян ев сащиби дярщал сорушду:

- Гардаш о, гуш бяс инди ня дейир?

Гонаг деди:

-Дейир ки, ханым долманы биширди, сонра

да апарыб чарпайынын алтында эизлятди.

Киши арвада бярк тяпинди:

- Ай арвад, адам яля салмысан? Сян юл

дуруб, сынмамыш сцмцйцнц гоймарам.

Долмадан да эятир!

Арвад горха-горха диллянди:

- Ай киши, валлащ еля сяндян ютрц

биширмишдим, йадымдан еля чыхыб ки …

Долма да эялди. Йедиляр, дойдулар,

йыхылыб йатдылар.

Ев сащиби гонаьын саьсаьанына йаман

вурулмушду. Сящяр ачылан кими башлады

гонаьа йалвармаьа ки, сян Аллащ, бу гушу

нечяйя истяйирсян мяня сат. Гой о, щяр эцн бу

ганмаз гызынын ишдяклярини мяня десин.

Гонаг деди:

280

- Йох, гардаш, мян бу гушу сата билмярям.

Еля мян дя буну евдя сахлайырам ки,

арвадымын ямяллярини хябяр версин.

Чох йалвар-йахардан сонра гонаг

саьсаьаны бир ешшяйин гиймятиня ев сащибиня

сатыр. Бу тяряфдян дя арвадын кцркцня биря

дцшцр ки, ей дили-гафил, евим йыхылды, бцтцн

сирлярими бу гуш ачаъаг. Эяряк бир йол тапыб

бу гушу юлдцрям. Амма юлдцрсям, киши иши

баша дцшяъяк. Бяс мян неъя еляйим?

Ев йийяси гонаьа пул вериб ишя

йолланды. Гонаг да чыхмаг истяйяндя, бир аз

лянэийир, дуйур ки, арвадын она сюзц вар. Киши

евдян узаглашан кими арвад башлады:

- Сяни евимя бурахдыьым эцня даш

йаьайды, ай гонаг. Бу ня иш иди мяним башыма

эятирдин? Инди мян неъя еляйим ки, бу гуш

тезликля, щям дя юз яъяли иля юлсцн?

Гонаг деди:

-Ханым, онун биръя ялаъы вар. Амма

демярям.

Киши арвады да бир хейли йалвартдыгдан

сонра бир ешшяйин пулуну алыб деди:

- Ханым, гушу юлдцрмяйин биръя йолу вар.

О да ону аъ вя сусуз сахламагды.

Арвад буна инанды. Гонаг ъыхыб эетди.

Арадан бир нечя эцн кечди. Саьсаьан аъ вя сусуз

йашайырды.

Бир эцн арвадын ойнаъы эизлиъя арвадын

йанына эялди. Арвада бир нечя хош сюз деди.

Сонра да тяклиф етди ки, сойунуб чарпайыйа

узансынлар. Арвад яйнини сойунмаьа башлады.

Буну эюрян аъ саьсаьан атылыб арвадын ятли

дизиндян йапышды. Арвад аьрыйа дюзмяйиб

281

щай-кцй салмаьа башлады. Арвадла ойнаъы ня

иллащ елядилярся, саьсаьаны кянара итяляйя

билмядиляр. Саьсаьан ити ъайнаглары иля

ойнаъын сир-сифятини гана гярг еляди. Арвадын

ъыр сяси бцтцн кяндя йайылды. Еля бу вахт

арвадын яри иля кяндин ъамащаты ичяри эирди.

Киши бу биабырчылыьа дюзмяйиб арвады да,

ойнаъы да юлдцрдц. Саьсаьана «ящсян» деди вя

она чохлу йем, су верди.

Бунлар бурда галмагда олсун. Сизя

кимдян дейим, кимдян хябяр верим, саьсаьаны

сатандан. Саьсаьан сатан фикирляшди ки,

йахшы, мян ешшяйин пулуну икигат чыхартдым.

Бяс о йазыг гушун агибяти неъя олду эюрясян?

Мян о йазыьы ня цчцн юзэя евиндя дустаг

елядим? Эедим эюрцм онун ящвалы неъядир.

Киши бу фикирля гонаг галдыьы евя эялди.

Эюрдц ки, ев йийяси тяк-тянща отуруб саьсаьаны

язизляйя-язизляйя йемляйир. Хош-бешдян

сонра гонаг сорушду ки, гардаш, гуш сяня неъя

хидмят едир?

Ев йийяси деди:

- Гардаш, щалал олсун сянин гушуна! О,

мяня няинки чохлу хябяр верди, щятта мяним

намусуму чякди.

Гонаг деди:

- Гардаш, о ки беля иэидлик еляйиб, эял биз

дя ону азад едяк.

Ев йийяси разылашды. Гапыны ачдылар.

Саьсаьан учуб эетди.

ДЕЙИНЭЯН ФАТМА

282

Бири вармыш, бири йохмуш чох дейинэян,

щайы-кцйц кясмяйян бир Фатма вармыш.

Фатманын дейинэянлийи аилядя щамыны ъана

эятирибмиш. Онун ялиндян безар олан яри бир

эцн ону апарыб гуйуйа салыр ки, бялкя бир аз

аьыллана, дейинмяйин дашыны ата. Ики-цч эцн

кечир. Яр дюзмцр. Фатманы гуйудан чыхартмаг

истяйир. Гуйуйа йахынлашыб орайа бир кяндир

саллайыр. Бирдян эюрцр ки, гуйунун бир

тяряфиндя бюйцк бир илан вар. Илан кишини

эюряндя адам кими дил ачыб йалвармаьа

башлайыр:

- Ня олар, мяни бу гуйудан чыхарт. Сяни

дцнйа малына гяни едярям. Аманын бир

эцнцдцр, йохса бу арвад мяним бейними тамам

дянэ едяъяк. Эюр цч эцндя мяни ня кюкя салыб?

Кишинин илана йазыьы эялир. Кяндири

саллайыб ону гуйудан чыхарыр. Илан кишийя

дейир:

- Мян эедиб падшащын аман-заман,

эюзцнцн аьы-гарасы олан биръя гызынын

бойнуна доланаъаьам. Ня гядяр овсунчу эялся

дя ачылмайаъаьам. Сян эялярсян, додагларыны

йавашъа тярпядярсян, онда ачылыб эедярям.

Падшащ да сяня ня истясян веряр. Анъаг

сянинля бир шяртим вар: цч дяфядян артыг

мяним далымъа эялсян, сяни чалаъаьам.

Илан дедийи кими дя едир. Эедиб

падшащын гызынын бойнуна доланыр. Ня гядяр

овсунчу эялирся дя илан ачылмыр ки, ачылмыр.

Хябяр Фатманын яриня чатан кими тез юзцнц

сарайа йетирир. Гызын йанына эялир. Дярщал

иланы таныйыр. Падшаща дейир:

283

- Падшащ саь олсун, мян сянин гызыны бу

бяладан хилас еляйя билярям.

Падшащ кишинин ял-айаьына дюшянир.

Киши сорушур:

- Мяня ня гядяр янам верярсян?

Падшащ дейир:

- Сяня юзцн аьырлыгда гызыл верярям.

Киши разылашыр. Башлайыр додагларыны

тярпятмяйя. Илан бир эюз гырпымында гызын

бойнундан ачылыб эедир. Киши иланы цч

падшащ гызынын бойнундан ачыб варланыр.

Бир эцн кишинин йанына эялиб

башлайырлар ки, бяс демязсянми филан

падшащын да гызынын бойнуна илан доланыб.

Эедяк, ону хилас еля. Иланын дедийи шярт

кишинин йадына дцшцр. Она эюря дя эетмяк

истямир.


Йалварыб-йахарырлар.


Киши

йумшалыр, эетмяйя мяъбур олур. Сарайа

чатанда бахыб эюрцр ки, бяли, йеня дя щямин

иланды. Киши горхудан айаг цстя гуруйуб галыр.

Ня гядяр истяйир ки, додагларыны тярпятсин,

тагяти чатмыр. Бирдян киши уъадан баьырыр:

- Илан, Фатма эялир! Фатма эялир! Мян

эетдим, сян юзцн билярсян, – дейиб гачмаьа

башлайыр.

Илан «Фатма» сюзцнц ешидян кими гызын

бойнундан ачылыб далдаланмаьа йер ахтарыр.

КЯНДХУДА ВЯ БИЧИНЧИ ОЬЛУ

Муртуз адлы бир кяндхуда варыймыш. Она

ел арасында кяндхуда дейярлярмиш. Ъамаатын

284

гяними имиш, иллащ да якинчилярин. Мящсулун

ондан бирини онлара верярмиш, галаныны ися

юзц мянимсяйярмиш. Бу залым кяндхуданы щеч

кимин эюрмяйя эюзц йохуймуш.

Бир дяфя дя мящсул йыьыланда кяндхуда

бичинчиляри башынын цстцнц кясдирибмиш.

Аьсаггаллар эизлин-эизлин пычылдашырлар ки,

неъя едяк кяндхуда рядд олуб эетсин. Бичинчи

Мурадын оьлу онларын сюзляриня гулаг

асырмыш. Истяйир ки, аьсаггалларын сюзцня

гошулсун. Атасынын сюзц йадына дцшцр:

«Гашыг чюмчядян бюйцк олмаз». Фикирляшир ки,

онлар мяндян бюйцкдцрляр, инъийярляр. Амма

аьсаггаллардан биринин дедийи: «Неъя едяк ки,

кяндхуда бурадан рядд олуб эетсин», - сюзц ону

ращат бурахмыр ки, бурахмыр. Ахыры сющбятя

гарышасы олур:

- Онун ялаъы мяндя. Мян еля бир фянд

ишлядярям ки, кяндхуда бурадан эедяр.

Буну ешидян Щясян адлы бир киши дейир:

- Ещ, ай оьул, онун ялаъы биръя «дайан

долдурум» тцфянэиндядир. Она да цряк

лазымдыр.

Мурадын оьлу бир дя дейир:

- Йох, Щясян дайы, мян еля еляйярям ки,

кяндхуда лап папаьыны гойуб гачар.

Щясян киши марагла сорушур:

- Ахы неъя еляйярсян, ай оьул?

Мурадын оьлу дейир:

- Щяр бир ишин дя юз цсулу вар. Аллащ

гойса бир-ики эцня эюрярсиниз.

Мурадын оьлу еля щямин андан тядбир

эюрмяйя башлады. Тай-тушларыны башына

йыьыб цч чанах гурбаьа тутдурду. Ахшам

285

гурбаьалары кяндхуданын щовузуна бурахды.

Бяли, йай ола, гурбаьа эюлц ола. Гурултудан

гулаг тутулурду. Кяндхуда ня иллащ елядися,

сяс-кцйдян йата билмяди. Йериндя ща о йан-бу

йана чеврилдися, эюзцня йуху эетмяди ки,

эетмяди. Дуруб щовуза даш атды, щай-кцй

салды, йеня дя хейри олмады.

Сящяри дириэюзлц ачан кяндхуда дуруб о

башдан кянддян гачды. Ъамаат бундан истифадя

едиб хейли мящсул эютцрдц. Амма

гурбаьаларын гурултусу кянди башына

эютцрмцшдц. Щясян киши Мурадын оьлуну

эюрцб деди:

- Ай оьул, чох саь ол, о мярдцмязары

башымыздан рядд елядин. Амма бизим юзцмцзц

дя хатайа салдын. Гурбаьаларын сяси бизи лап

тянэя эятириб.

Мурадын оьлу эцлцб деди:

- Онун да чаряси вар, Щясян дайы. Сиз бир

йаьлы плов биширтдирин, эялиб онларын

щамысыны говарам.

Щясян кишини фикир эютцрдц:

- Айя, эюрясян, бу о гурбаьалары неъя

говаъаг? Нятяри еляйяъяк?

Ертяси эцн кянддя гурбаьа сяси

ешидилмирди. Щамы тяяъъцб едирди. Сян демя,

бичинчи оьлу узун бир чатыны гулаъ-гулаъ едиб

щовуза атыбмыш. Чатыны илан щесаб едян

гурбаьалар


аьызларына


су


алыб

эизлянмишдиляр. Аьсаггаллар буну эюрцб

Мурадын оьлуна «ящсян» дедиляр.

БЕЛЯ ДЯ ГАЛМАЗ

286

Бир таъир узаг сяфяря чыхыр. Йолда бир

кишинин евиндя эеъялямяли олур. Ев йийяси

йаман касыб имиш. Гонаг чыхыб эедяндя ев

йийяси дейир:

- Беля дя галмаз.

Ай ютцр, ил доланыр. Эцнлярин бир эцнц

таъир юз йолуну щямин кишинин евиндян салыр.

Таъир эюрцр ки, киши варланыб. Бир нечя

эцндян сонра таъир эетмяли олур. Ев йийяси

йеня дя дейир:

- Беля дя галмаз.

Таъир кишинин сюзцня лап мяятял галыр.

Юз-юзцня дцшцнцр: «Неъя йяни беля дя галмаз.

Йахшы, касыб идин, варландын. Бяс юзэя ня

олмалыдыр?»

Таъир кишинин сюзцнц унуда билмир.

Арадан бир мцддят кечяндян сонра йеня дя

щямин кишинин евиня гонаг эедир. Она дейирляр

ки, киши йохдур, рящмятя эедиб. Таъир онун

гябрини зийарят елямяйя эедир. Эюрцр ки,

рящмятлик щямишя дедийи сюзц башдашына да

йаздырыб: «Беля дя галмаз». Таъир юз-юзцня

дейир: «Йахшы, касыб идин, варландын. Варлы

идин, юлдцн. Бяс юляндян сонра ня оласыдыр

ки?». Фикирли-фикирли дайаныб бахыр.

Гяфилдян илдырым чахыр, эюй эурулдайыр,

лейсан тюкцлцр. Бир боран гопур, эял эюрясян.

Сел-су дцнйаны аьзына алыб апарыр. Таъир

эюрцр ки, сел о рящмятлийин дя гябрини йуйуб

апарды. Юз-юзцня дейир:

- Аллащ сяня рящмят елясин! Дцз

дейирсянмиш, беля дя галмаз.

287

БИР ЭЯНЪЯЛИ ВЯ ИКИ ИРАНЛЫ

Кечмиш заманларда бир эянъяли газанъ

далынъа башга бир юлкяйя йола дцшцр. Бир

сящрада ики иранлы иля растлашыр. Бир-

бириндян щал-ящвал тутандан сонра беля мялум

олур ки, иранлылар да газанъ далынъа

эедирляр. Щя, онлар бир мцддят беляъя дейя-

эцля йол эедирляр. Йолда бярк аъырлар.

Дейирляр ки, бяс нейляйяк, ня йейяк?

Аълыьымызы няйнян юлдцряк? Чох

фикирляширляр, чох эютцр-гой еляйирляр.

Эюрцрляр ки, балам, йемяйя щеч няляри йохду,

аъгарнына йол йеримяк дя чятин ишди. Габагда

бир цмид йери, бир ишыг эялян, тцстц чыхан йер

йохду. Иранлынын бири дейир:

- Щя, гардаш, мяндя бир аз говут, бир аз да

гянд вар.

О бири иранлы ися дейир:

- Мяндя бир аз су вар.

Эянъялидя щеч ня йохуйду. Амма юзцнц о

йеря гомайыб деди:

- Щя, гардашлар, бизя та ня лазымды ки?

Гяндимиз вар, говудумуз вар, эялин щалва

дцзялдиб йейяк.

Иранлылар эянъяли йолдашларынын бу

тяклифини


чох


бяйяндиляр.


Сонра

фикирляшдиляр ки, бяс щалваны ким дцзялтсин.

Эянъяли деди:

- Валлащ мяним ялимдян беля иш эялян

дейил. Бялкя сиз юзцнцз…

Иранлылар щалва гайырмаьы юз

бойунларына эютцрдцляр. Бир аздан щалва

щазыр олду. Амма бахыб эюрцрляр ки, щалва

288

азды. Бу щалваны цч адамын арасында

бюлсяляр, щеч кимя бир шей дцшмяйяъяк.

Эянъяли иши беля эюрцб тез диллянир:

- Щя, гардашлар, дцзц, мян щяля чох

аъмамышам. Щям дя ки, еля ушаглыгдан мяним

щалвайнан арам йохду. Амма нейляйим, та ялаъ

йохду. Инди эялин беля еляйяк: бу щалваны бир

адам йеся йахшыды. Щеч олмаса бир адам тох

олса, о бирилярин дя голундан чякиб апарар.

Аллащ кяримди, о бириляринин дя рузусуну

Аллащ юзц йетиряр.

Иранлылар эянъялинин бу тяклифи иля дя

разылашырлар. Чох дцшцнцб-дашынырлар ки,

бяс нейляйяк, нятяри еляйяк, щалваны кимя

веряк?

Эянъяли деди:

- Мяним рящмятлик атам дейярди ки, Иран

щалвасы чох тамлы олур. Амма сюзцн дцзц,

мяним щалвайнан щеч арам йохду. Щяр щалда

бир адам йеся йахшыды.

Иранлынын бири дейир:

- Ъан гардаш, эялин беля шярт кясяк.

Щалваны гойаг дурсун бир тяряфдя. Эялин бу

эеъя йыхылыб йатаг. Сящяр обашдан дуруб

йухумузу бир-биримизя сюйляйяк. Эюряк ким

даща йахшы йуху эюрцр. Кимин йухусу йахшы

олса, щалваны да гой еля о йесин.

Цчц дя бу шяртля разылашырлар. Щалваны

гойурлар тир тяряфя, цстцня дя бир йекя папаг

гойурлар ки, эеъя гурд-гуш эялиб йемясин.

Кялляни атыб йатырлар. Иранлылар бярк

йорулдугларындан о саат йухуйа эедирляр.

Эянъяли ися йата билмир, иранлыларын йухуйа

эетмяйини эюзляйир. Онлар йухуйа эедян кими

289

кирмишъя дуруб щалваны йейир, папаьы да

аьзыцстя чевирир, быьларына да тумар вериб,

кялляни атыб йатыр.

Сящяр иранлылар йухудан лап тез

ойанырлар. Бахыб эюрцрляр ки, эянъяли

йолдашлары йаман ширин-ширин йатыр.

Ойатмаьа да гыймырлар. Икиси дя мязлум-

мязлум отуруб эянъялинин йухудан дурмасыны

эюзляйирляр. Эцн эцнорта олур. Иранлылар

бахыб эюрцрляр ки, эянъяли щеч ойанана

охшамыр. Бир-ики дяфя юксцрцрляр ки,

эюрсцнляр щеч эянъялийя тясир еляйирми?

Эюрцрляр ки, йох, мцмкцн олмур. Аъындан да

юлцрляр. Ахыры мяъбур олуб эянъяли

йолдашларыны «ъан гардаш, ойан, эцн йахыр», -

дейя-дейя ойадырлар. Эянъяли эюзцйумулу бир

о цзц цстя, бир бу цзц цстя чеврилир.

Хырылтылы сясля дейир:

- Щя, ойанмышам, сюзцнцзц дейин.

Иранлынын бири дейир:

- Эянъяли гардаш, ня мяслящят эюрцрсян,

башлайаг йухумузу данышмаьа?

Эянъяли дейир:

- Башлайын, башлайын. Лап ахырда мян

сюйляйяъям эюрдцйцм йухуну.

Биринъи иранлы дейир:

- Бу эеъя ъаным фяда олмуш Щязрят Аббас

эялди эирди йухума. Мяня деди ки, эюрцрям,

касыб адамсан, бу йахынларда сяня бюйцк бир

мямлякят баьышлайаъам. Иншаллащ, ондан

сонра атарсан касыблыьын дашыны.

Икинъи иранлы дейир:

- Еля мян дя йухуда фяда олдуьум Щязрят

Аббасы эюрдцм. Щязрят Аббас мяня дя бюйцк

290

бир мямлякят баьышлайаъаьыны вяд еляди.

Сонра да ялимдян тутуб мяни ъяннятя апарды.

Яши, ъяннят ня ъяннят?! Чатан кими щури-

мялякляр алдылар мяни дювряйя. Кеф

елямишям онларла бу эеъя сящяряъян.

Нювбя эянъялийя йетишяндя башлады

щюнкцр-щюнкцр аьламаьа:

- Щеч билирсиниз бу эеъя мяним башыма

ня иш эялиб?

Эянъяли уъадан щюнкцрцр. Амма ща

щюнкцрцрся, эюзцндян биръя дамла йаш

чыхмыр. Иранлылар тяшвишя дцшцрляр:

- Гардашъан, даныш эюряк ня олуб?

Эянъяли сюзцня давам едир:

- Сизин язиз ъаныныз цчцн, гардашлар, еля

тязяъя йухуйа эетмишдим ки, бир дя эюрдцм

дящшятли бир щянирти эялир. Ойандым эюрдцм

гоъа, яли гылынълы бир киши дуруб сизин

башынызын цстцндя. Кишини эюряндя ялим-

айаьым эюмяшди. Сорушдум ки, а киши, кимсян,

нячисян, щардан пейда олдун сян беля? Ня деся

йахшыдыр? Деди ки, сус, щейван оьлу щейван.

Сонра да ялиндяки гылынъы галдырыб деди:

- Мян Щязрят Аббасам. Эялмишям ки, бу

ики иранлынын башыны кясиб гурда-гуша атым.

Чцнки онлар Аллащ йанында чох эцнащ

ишлядибляр.

Буну ешидян кими, башладым фяда

олдуьум Щязрят Аббаса йалвармаьа ки, онлара

дяймя, йазыгдырлар. Онлар Аллащын касыб

бяндяляридир. Щязрят Аббас мяня аъыгланыб

деди:

- Ей Аллащын мязлум бяндяси, эюрцрям

сян дцз адама охшайырсан, мяним ишимя

291

гарышма ща… Анд олсун Аллаща, йохса бир

гылынъ да сянин башына ендирярям. Мян

бунлары юлдцрцб, тикя-тикя доьрайыб

ганларыны ичяъям. Юзлярини дя ъящянням

одунда йандыраъам. Йеня башладым

йалвармаьа. Дцшдцм ял-айаьыына ки, фяда

олум, дяймя бу йазыглара, бир чятян кцлфятляри

вар. Чевир онлары балаларынын башына. Буну

дейяндя киши бир аз рящмя эялди. Деди ки, онда

онларын ъязасыны бир аз йцнэцл еляйяъям.

Онлары бир-ики эцн аъ сахлайаъам, гой

аьыллары башларына эялсин. Сонра да

гылынъыны мяня тяряф галдырыб деди ки, дур

онларын щазырладыьы щалваны йе, гой онлар

аъ галсынлар. Дедим ки, фяда олум сяня,

эцнащлары нядир ки, бунлары беля аъ

сахлайырсан? Йазыгдырлар, бир гырыг щалва

гайырыблар, гой йесинляр, узаг йол эедяъякляр.

Бир дя ки, мян щалва йейян дейилям. Киши ики

айаьыны бир башмаьа диряйиб дурду. Ща

йалварыб йахардым, мцмкцн олмады. Деди ки,

йейяъяксян, вяссалам. Йохса бу саат сяни дя,

иранлы йолдашларыны да бу гылынъла

ъящяннямя васил едярям. Эюрдцм ки, башга

ялаъ йохду. Чар-начар дуруб биртящяр щалваны

йедим. Щярчянд мян щалва йейян дейилям.

Нейляйим, о киши гылынъ эцъцня йедиртди бу

бойда щалванын щамысыны мяня.

Иранлылар эянъялинин сюзцня инандылар

вя она бу «йахшылыьы» цчцн бялкя мин дяфя

«чох саь ол» дедиляр.

292

ТАЪИР ВЯ ЩАМБАЛ

Бир таъир бир йешик шцшя алыр. Бир

щамбал ъаьырыр ки, шцшяни евя апарсын.

Щамбалнан цч маната разылашырлар. Бир аз

эетмямиш таъир юз-юзцня дцшцнцр ки, мян бир

таъир бабайам, неъя ола ки, юз ялимля бу

щамбала цч манат верям. Цзцнц щамбала тутуб

дейир:

- Щамбал, сян мяндян цч манат алаъагсан.

Де эюрцм, бу цч маната нейляйяъяксян?

Щамбал дейир:

- Таъир гаьа, неъя нейляйяъям? Чоряйя

вериб йейяъяйям.

Таъир дейир:

- Щамбал, бу цч манаты сян нечя эцн

чюряйя верб йейяъяксян?

Щамбал дейир:

- Таъир гаьа, бахыр вязиййятя. Гонаг олса,

бир эцня, олмаса ики эцня.

Таъир дейир:

- Щамбал, сян бу цч манаты ъямиси ики

эцня йейиб гуртараъагсан. Ялиндя ися щеч ня

галмайаъаг. Эял сяня бир маната бир сюз

юйрядим, эяряйин олар.

Щамбал бир хейли фикирляшир. Дейир ки,

балам, таъир гаьа дцз дейир, бу цч манаты мян

ики эцня йейиб гуртараъаьам, ялимдя дя бир

шей галмайаъаг. Амма сюз щямишя галыр.

Бялкя бу таъир еля йахшы сюзляр билдийи цчцн

таъир олуб? Цч манатданса, цч кялмя сюз алсам

йахшыды. Эяряйим олар. Дейир:

- Таъир гаьа мян разы, сюзцнц де.

293

Таъир дейир:

- Тярпян эедяк, йолда дейярям.

Щамбал даща бир сюз демир, башлайыр

йол эетмяйя. Бир аз эедяндян сонра щамбал

чийниндяки йешийи йеря гойуб дейир:

- Таъир гаьа, бурадан о йана эетмярям,

сюзцнц де.

Таъир дейир:

- Щамбал, сюзцмцн бири будур ки, десяляр,

дяли аьыллыдан йахшыды, ешит, инанма.

Щамбал дейир:

- Таъир гаьа, бурда ня вар ки, еля буну мян

юзцм дя билирдим.

Таъир дейир:

- Щамбал, йола дцзял эедяк, икинъиси

бундан да йахшыды.

Щамбал бир сюз демир, йешийи далына

алыб йола дцзялир. Бир аз эетмямиш йеня дя

йешийи чийниндян салыб дейир:

- Таъир гаьа, буйур, икинъи сюзцнц де.

Амма бу о бириндян йахшы олмалыдыр.

Таъир дейир:

- Щамбал, десяляр, йалан сюз доьру сюздян

йахшыды, ешит, инанма.

Щамбал деди:

- Таъир гаьа, гырх илди палан белимдя

щамбаллыг едирям, щяр эцн дя беля сюзляр

ешидирям. Сян тязя бир шей демядин.

Таъир деди:

- Щамбал, эютцр йешийи, йолчу йолда

эяряк. Бу сюзлярин мянасыны сонра билярсян.

Цчцнъцсц бундан да йахшыды. Тялясмя.

Щамбал билди ки, манатын бири дя

щавайы йеря эетди. Даща бир сюз демяди.

294

Лящлийя-лящлийя йешийи далына алыб йола

дцзялди. Эялиб таъирин евиня чатдылар.

Таъирин еви икимяртябяли иди. Щамбала

буйурду ки, йешийи икинъи мяртябяйя

галдырсын. Еля ки, икинъи мяртябяйя

галхдылар, щамбал деди:

- Таъир гаьа, ди сюзцнцн цчцнъцсцнц де.

Таъир деди:

- Щамбал, йешийи дцшцр, бир няфясини

дяр, цчцнъцсцнц дя дейим.

Щамбал деди:

- Таъир гаьа, еля шей йохду. Йешийи

белимдян дцшцрян дейилям. Сюзцнц де, сонра

дцшцрцм.

Таъир эюрдц щамбал дедийини дейяъяк,

ялаъсыз галыб диллянди:

- Щамбал, десяляр пис арвад йахшы

кишидян йахшыды, ешит инанма.

Сюз бура чатанда, щамбал баша дцшдц ки,

таъир она кяляк эялир. Няди-няди цч манаты

вермясин. Она эюря дя деди:

- Таъир гардаш, дедийин сюзлярин тайы-

бярабяри йохдур. Амма мян дя бир сюз билирям.

Ону сяня дейяъяйям. Яэяр мяним бир сюзцм

сянин цч сюзцндян дя йахшы олса, цч манаты

алаъаьам, йох йахшы олмаса цч манат

щалалынды.

Таъир дцшцндц ки, бу щамбалын ня сюзц

ола биляр. Йеня бир шей гурашдырыб башыны

йозарам. Щамбал тез чийниндяки шцшя долу

йешийи икинъи мяртябядян йеря туллайыб деди:

- Таъир гаьа, десяляр, бу йешийин ичиндя

бир дяня саламат шцшя галыб, ешит, инанма.

295

Щамбал буну дейиб икинъи мяртябядян

ашаьы енди. Дарвазадан чыхыб йола дцзялди.

Таъир дя галды йана-йана.

ШАЩ АББАСЫН ОЬЛУ

Дейир бир эцн Шащ Аббас йолнан

кечирмиш. Эюрцр бир оьлан ушаьы кцллцкдя

йатыб. Эютцрцб буна бир каьыз йазыр:

«Дцнйаны ня цзлц тутсан, о цзлц эедяъяк».

Каьызы гойур оьланын гойнуна, чыхыб эедир. Бу

чыхыб эетмякдя олсун. Эюряк оьлан нейляйир?

Оьлан йухудан айылыр. Эюрцр гойнунда бир

каьыз вар. Каьыза бахыр, бахыр, бир шей

анламыр. Оьлан охуйуб-йазмаг билмирди.

Йцйцрцр газынын йанына. Каьызы охутдурур.

Оьлан каьызы да эютцрцб эедир Шащ

Аббасын


гылынъы


ишлямяйян


узаг

вилайятлярдян бириня. Бир кянддя гонаг галасы

олур. Ев йийясиня дейир ки, бяс мян Шащ

Аббасын оьлуйам. Бунлар да чох шад олурлар.

Оьлан бир мцддят бурда галыр. Бу бурда

галмагда олсун. Сизя кимдян дейим, кимдян

хябяр верим ев йийясинин арвадындан. Бу сирр

арвадын дяндийини дешир. Дюзя билмир.

Коханын арвадына дейир:

- Демязсянми буэцн-сабащ сянин ярини

коханлыгдан чыхардаъаглар. Йериня дя бизим

кишини гойаъаглар. Одей Шащ Аббасын оьлу

нечя эцндц биздя галыр.

296

Коханын арвады башыаловлу гачыр яринин

цстцня. Щал–гязиййяни сюйляйир. Коха тялям-

тялясик эялир оьлан галан евя. Дейир:

- Верин мяним гонаьымы! Кяндин кохасы

мянямся, гонаг да мяним евимдя галмалыды.

Эятирир гонаьы юз евиня. Башлайыр

язизлямяйя. Эцнлярин бириндя дейир:

- Шащ Аббасын оьлуна мяним ъаным да

гурбанды, вар-дювлятим дя. Щяля цстялик

эюзцмцн аьы-гарасы биръя гызым да. Ай оьул,

яэяр разылыг версян, еля гызым да сяня

пешэяшди.

Оьлан севиндийиндян билмир нейлясин.

Амма юзцнц тох тутур. Дейир:

- Ня дейирям, разыйам.

Коха дейир:

- Йох, бала, биз эяряк сянин атанын да

разылыьыны алаг. Атана бир мяктуб эюндяр, гой

эялсин. Тойа разылыг версин, сяни евляндиряк.

Оьлан йерини-йурдуну бир каьызда

йаздырыб йоллайыр шаща.

Шащ Аббас мяктубу аланда галыр мат-

мящяттял. Чаьырыр вязири. Сорушур:

- Вязир, мяни бу сирдян аэащ еля, эюрцм бу

оьлан кимдир?

Вязир шаща тязим едиб дейир:

- Шащ саь олсун, бу оьлан щяр кимдися, биз

эяряк оннан эюрцшяк.

Шащ вязир-вякили дя эютцрцр. Кяъавяляр

бязянир. Эялиб чатырлар оьлан олан мямлякятя.

Щамы шащын эялдийини эюрцб пишваза чыхыр.

Оьлан шаща баш яйир, ядяб саламы верир. Шащ

Аббас оьланы танымыр, адамлардан сорушур:

- Щаны мяним оьлум?

297

Дейирляр:

- Шащ саь олсун, еля бу эюрдцйцн сянин

оьлун дейилми?

Шащ бир дя тяфяринънян оьлана бахыр.

Эюрцр айя, бу щяр кимдися она таныш эялир.

Оьланы йанына чаьырыр. Галан адамлара ямр

еляйир ки, онлары тяк бурахсынлар. Шащ дейир:

- Бала, инди бир сянсян бир мян. Дцзцнц де

эюрцм, сян кимсян? Юзцн дя мяня таныш

эялирсян.

Оьлан тез гойнундакы каьызы чыхардыр.

Верир шаща. Шащ мясялядян щалы олур. Та

иши ачыб-аьартмыр. Оьлана юз ювлады кими

той еляйир. Щямин вилайятин бяйлийини дя она

верир.


БЮЙРЯК КАБАБЫ

Дейир Шащ оьлу Шащ Аббас илдя ики дяфя

тяьйири-либас олуб юз вязирийнян мямлякяти

эязиб-долашармыш. Беля эцнлярин бириндя

чюлдя гойун отаран бир оьлана цръащ олур.

Дейир:

- Вязир, ахшам бу оьлана гонаьыг.

Вязир дейир:

- Падшащ саь олсун, ня чох ев. Эялсяня

башга йердя эеъяляйяк? Касыб комада наращат

оларсан.

Падшащ дедийинин цстцндя дурду:

- Йох, еля бу касыб эядянин евиндя

галмалыйыг.

Падшащ оьланын йанына эялиб сорушур:

298

- Бала, бу эеъялийя бизи гонаг

сахлайарсанмы?

Оьлан дейир:

- Нийя сахламырам, ай ями. Гонаг Аллащ

гонаьыды. Аллаща да гурбан олум, гонаьына да.

Бунлар оьлана гошулуб, эялдиляр онун

олаъаьына. Эюрдцляр бунун еви еля биръя

эюзлц дахмады. Йарысыны кясиб юзляри

олурлар, йарысына да еля бу беш баш щейваны

салырлар. Оьланын анасы хош-беш еляди.

Гонаглара


эятириб


йастыг


гойду,

дирсяклянсинляр. Арвад йавашъа оьлунун

гулаьына пычылдады:

- А бала, эюр гонагларын кюнлц ня истяйир?

Биширим.

Оьлан гонаглардан суал еляйир. Шащ

фикирляшир ки, онсуз да касыб адамларды.

Бунлары бир пара хяръя салмаг эунащды.

Йахшысы будур еля шей истяйим, тапа

билмясинляр. Деди:

- Бизим йедийимиз тякъя бюйряк кабабыды.

Оьлан гонаглары евдя гойуб чыхды ешийя.

Аз кечди, чох кечди, бир дя эюрдцляр орталыьа

йекя бир синидя бюйряк кабабы эялди. Гонаглар

да ев йийяляри дя йейиб дойду. Йейиб дойандан

сонра падшащ сорушду:

- Оьул, де эюрцм бу гядяр бюйряйи щардан

тапдын?

Оьлан деди:

- Ями, о эюрдцйцн беш баш щейванын

бешини дя кясдим. Чох саь олун ки, мяни

язиййятдян гуртардыныз.

Шащ галды мящяттял. Деди:

- Ня язиййят?

299

Оьлан деди:

- Бах, габагда гарлы гыш эялирди. Мяним дя

щейванларымын бир чянэя оту йохуйду. Фикир

мяни апармышды.

Шащ оьлу Шащ Аббас щеч ня демяди.

Оьланын сяхавятиня щейран галды.

ЭЮЛЯ ГЯЛЯМ САНЪАН

Пейьямбяр йолнан эедирди. Эедяндя эюрдц

бир эюлдц, ушаглар эюлдя чимир. Бир майыф

ушаг да гырагда дуруб бунлара тамаша еляйир.

Пейьямбярин ушаьа йазыьы эялди. Цз тутду

Аллаща, деди:

- Йа Аллащ, нола бу ушаьа гядям вер,

йазыгды.

Аллащдан сяда эялди:

- Йа Пейьямбярим! Гядям вердим. Амма

гырагдан бах эюр о ушаг няляр еляйяъяк?

Ушаьын гядями ачылды. Эетди эюлцн

гыраьындаки гамышлыьа. Гамышлары кясди,

гялям гайырды. Санъды суйун цзцня. Ушаглар

эюля атылдыгъа гялям гарнына батды. Эюлцн

цзц гызыл ал гана бойанды. Пейьямбяр тутдуьу

ишя пешман олду. Цзцнц йеня Аллаща тутду:

- Йа Аллащ, кеч эунащымдан! Сянин ишиня

ял апардым. Юзцн билян мяслящятдир.

Оьланын

гядямляри йеня тутулду.

Пейьямбяр бир дя Аллащтааланын ишиня

гарышмады.


300

СЯН ОЛ ЩАГГЫНАН

Дейир бир дярвиш охуйа-охуйа эедирди:

-Сян ол щаггынан,

Щагг олу сянинян.

Олма нащагынан,

Нащаг олу сянинян.

Падшащын бу сюздян хошу эялди. Чаьырды

дярвиши йанына. Деди:

- Дярвиш, щяр эцн сарайыма эялиб бу

сюзляри охуйа билярсянми?

Дярвиш деди:

- Шащ саь олсун, нийя охумурам? Еля

охуйарам? Щяля о йана да кечярям.

Дярвиш щяр эцн эялди сарайа. Бу сюзляри

охуду. Падшащ да юз дилинин цстцня бир гызыл

гойду. Дярвиш дилиннян щямин гызылы эютцрдц,

эетди. Бир эцн беля, беш эцн беля, вязирин буна

пахыллыьы тутду. Юз-юзцня деди: «Мян вязир

ола-ола падшащ мяня эцндя бир гызыл вермир.

Бир-ики сюзя эюря дярвишя щяр эцн бир гызыл?

Бу олан иш дейил.»

Дярвиш эялди. Шащын йанына кечмяк

истяйяндя вязир габаьыны кясди. Деди:

- Эял эедяк сяня бир хянэял биширтдирим.

Эятирди дярвиши. Тцнд сарымсагдан тюкдц,

буна бир хянэял йедиртди. Яввялъядян дя

падшаща демишди ки, дярвиш дейир мян

падшащын аьзындан ийрянирям. Ялаъым йохду,

о гызылы эютцрцрям.

Дярвиш эялди падшащын щцзуруна.

Сарымсаьын ийи вурмасын дейя аралыда

дайанды. Падшащ бармаьыны дишляди. Еля

вязир дцз дейирмиш. Эютцрдц бир каьыз йазды

301

гяссаба ки, бу адам йанына чатанда

саллагханайа сал, бунун башыны кяс. Дярвиш

сюзцнц охуду, каьызы да эютцрцб эетди. Вязир

эюрдц дярвиш севинъякди. Йцйцрдц габаьына.

Деди:

- Ня олду?

Дярвиш деди:

- Падшащ бу каьызы верди ки, гяссабын

йанына эет.

Вязир тез каьызы алды. Деди:

- Сян дярвиш адамсан. Яти нейнирсян? Гой

оьлуму эюндярим эедиб алсын. Биз бир чятян

кцлфятик.

Вязир оьлуну эюндярди гяссабын йанына.

Гяссаб эюрдц шащын фярманыды. Йазыр ки,

каьызы эятирянин башыны кяс. Вязирин оьлуну

салыр саллагханайа кясир башыны. Вязир ща

эюзляйир оьлу эялиб чыхмыр.

Сабащысы эцн дярвиш йеня эялди. Эетди

падшащын йанына. Падшащ дярвиши эюряндя

мящяттял галды. Сорушду:

- Дярвиш, вердийим каьызы нейлядин?

Дярвиш деди:

- Падшащ саь олсун, вязир ялимдян алды.

Деди гой мяним оьлум апарсын.

Падшащ вязири чаьыртдырды. Деди:

- Щаны оьлун?

Ишин цстц ачылды. Вязир бир башына

дюйдц, бир дизиня.

Падшащ вязири вязирликдян говду.

Дярвиши юзцня вязир тяйин еляди.

302

303

304

ДАСТАНЛАР

НЯЪЯФ

Сизя ярз еляйим кимдян, Ящмяд

бязирйанла Мящяммяд бязирйандан. Ящмяд

бязирйан Истамбуллу, Мящяммяд бязирйан

Исфащандандыр. Бунларын арасы алты айлыг

йолду. Эцнлярин бир эцнцндя Ящмяд бязирйан

Истамбулдан алдан-гумашдан, аьдан-бездян

алыб Исфащана апарырды. Мящяммяд бязирйан

да Исфащандан отуз доггуз йолдашнан алдан-

гумашдан, зярбафдан эютцрцб, Истамбула йол

башлады. Истамбулдан Исфащана цч айлыг

йолда Алха чимяни дейилян эюзял йурд варды.

Бурада Чешмя булаьы адында эюзял бир булаг

варды.


Бязирйанлар


бурада


дцшцб

динъялирдиляр.

Бир эцн Ящмяд бязирйан Мящяммяд

бязирйандан габаг Алха чимяндя дцшдц.

Йолдашларына ямр еляди гяфля-гатыры

дцшцртсцнляр, чай-чюряк тядарцкц елясинляр.

Бир аз сонра Мящяммяд бязирйан да Алха

чимяня эялиб чыхды. Бир аз аралы дцшцб

истиращят елямяйя башлады. Бунлар чай-чюряк

тядарцкц еляйяндя Мящяммяд бязирйан деди ки,

эедим таъирдян сорушум эюрцм хырыдымыз

неъяди?

Щяр ики бязирйанын сону йохуйду.

Мящяммяд бязирйан гядям басды Ящмяд

бязирйанын йанына. Саламмялейк еляди,

Ящмяд бязирйан эюрдц бу бир мярифятли

адамды, йер эюстярди. Бунлар сющбятя

башладылар. Еля ширин эялди сющбятляри бир-

305

бириня, щяр икиси ял тутуб сиья гардаш

олдулар. Бунлар йеня сющбятя башладылар.

Мящяммяд бязирйан Ящмяд бязирйандан

дцшцнъяли адамыйды. Бу деди:

- Гардаш, Аллащын йазысы, биз гардаш

олдуг. Инди эял дярдимизи бир-биримизя

сюйляйяк.

Ящмяд бязирйанын дярди ачылды:

- Гардаш, Худавянди-алям йанында щяр бир

ъящятдян Аллащ мяни йада салыб. Бир шейдя

йох. Мян юлдцм, йараьан учду, тоз гопду. Бир

кечи башы тутан йохду йурдумда сащафлыг

елясин.

Бу беля дейяндя Мящяммяд бязирйан

гайытды:

- Валлащ гардаш, дядялярин эоруна гурбан

олум. Йахшы дейибляр: тайлы тайыны тапмаса,

эцнц ащ-вайнан кечяр. Мян дя сян эцнлцйям.

Аллащын мяслящятиня шцкцр, ики дярдлини

бир-бири иля тапышдырды.

Бунларын ащы-зары Ярши-ялайа бцлянд

олду. Эюрдцляр гибля тярфдян бир дярвиш

гясидя охуйа-охуйа ялиндя щаса, башында

яммамя эялир. Дярвиш бунларын йанына чатды.

Башда дярвишя йер эюстярдиляр. Дярвиш баба

мцбаряк ялляри иля гойнундан бир цзц сцддян

аь, бир цзц лаладан гырмызы алма чыхардыб бу

ики таъирин габаьына гойду. Мящяммяд

бязирйан Ящмяд бязирйандан аьыллы иди. Эюз

еляди ки, бу нурлу дярвишя чыхардыб гызыл

веряк. Мящяммяд бязирйан ялини ъибиня атанда

дярвиш деди:

- Мян пай алан дярвишлярдян дейилям, пай

верян дярвиш-лярдяням. Бу алманы лимшаггайа

306

бюлцн. Ня гырмызыдан аьа, ня аьдан гырмызыйа

эетсин. Ялимин щуьуватына эюря щярянизин бир

зцрйяти олаъаг. Бурда йа илгар, йа иман

еляйирям. Сянин гызын бунун оьлунунду. Бурада

кябинини кясирям.

Бунлар сюйцнъяк алманы ипяк дясмалын

цстцня гойдулар. Щяр икиси ял узатды гырмызы

алманы эютцрмяйя. Мящяммяд бязирйан деди:

- Гардаш, эялсяня саь-саь юзцмцзц

ъящяннлямлик елямяйяк. Илащи чюп буйуруб.

Эял чюп атаг.

Чюп атдылар. Гырмызы алма Ящмяд

бязирйана, аь алма Мящяммяд бязирйана

дцшдц. Щяр икиси алманы бцкцб дясмала, гойду

гойнуна. Бурда бири хырыдыны она, о бири

хырыдыны буна верди. Маллары дяйишдиляр,

щяря гайытды юз шящяриня.

Ашыг дили йцйряк олар. Тез битиряр, тез

йетиряр. Щяр кяс юз вятяниня дахил оланда

щяряси юз аилясиня муштулуг хябяри верди:

- Илащи бизя тцтйя эюндяриб. Бир йахшы

хюряк щазырла.

Бунлар бир йахшы, истякли хюряк

биширдиляр. Щяр икиси юз йериндя отуруб

алманы чыхартдылар. Щяря алманы юз аиляси

иля йеди.

Илащинин вермяйиннян щяр икисинин

арвадынын бойнуна ушаг дцшдц. Доггуз ай,

доггуз эцн, доггуз саат, доггуз дягигядян сонра

арвадлар Ящмяд бязирйанын бир гызы олду.

Мящяммяд бязирйанын арвады екиз эятди: бир

оьлу, бир гызы олду. Нязир-нийаз пайланды,

гурбанлар кясилди.

307

Ящмяд бязирйан беля сющбят бурахды ки,

мяним гызыма еля бир ад гойулмалыдыр, бу

шящярдя беля ад олмасын. Щамы йыьылды:

буна ня ад гойаг. Молла, ахунд, аьсаггал,

гарасаггал щамысы деди валлащ еля ад уйдура

билмярик. Бир йахшы гары чаьыраг.

Чаьырдылар. Гарылар эялди. Гары вар

иман-Гуран, гары вар щяръайы, гары вар

пяръайы. Гарынын бириси деди: «Адыны гойурам

Сиъимгулу, юмру сиъим кими узун олсун».

Гызлар гарыны кютяклядиляр, эетди. Гарынын

бири деди: «Адыны Юркянгулу гойурам, юмрц

юркян кими узун олсун». Буну да о бири гарынын

далынъа йолладылар.

Иман-Гуран гары иряли дуруб ялиндя

Йусифи-тясбещ дейир:

- Мян бу гызын адыны гойурам Пяризад

ханым.

Щамы бяйянди. Гарыйа чохлу хялят

вердиляр. Гары бир шяля эютцрдц. Галаны

моллалара галды. Йемяк-ичмяк щяддян ашды.

Мящяммяд бязирйанын бир оьлу олду, бир

гызы. Мящяммяд бязирйан да гызынын адыны

Сялби ханым гойду. Оьлунун адыны Няъяф хан.

Ушаглар ики йашдан он беш йаша чатды.

Ящмяд бязирйан эюрдц гызы йетириб, вахтыдыр.

Юзц дя дцшкцнлцйцб, гоъалыб.

Мящяммяд бязирйан ушаглар бюйцйяндя

Аллащ рящмятиня эетди. Эцнлярин бир эцнцндя

Няъяф хан йетирди. Анасына деди.

- Ана, дявя гумундан йейян кими атамын

малыны йейирям. Бялкя гуртарды, деэинян.

Атамын сянятини иштятмялийям. Атам бу мал-

дювлятин щансы сянятийнян газаныб?

308

Анасы деди:

- Оьул, бязирйан иди атан.

Няъяф хан башына Исфащандан отуз доггуз

йолдаш йыьыр. Бир дя юзц олур гырх.

Йолдашларына дейир:

- Эялин таъирлийя эедяк.

Йолдашларынын щеч биринин пулу олмур.

Няъяф хан бунларын щамысынын явязиня пул

гойур. Мал йыьыб Исфащандан Истамбула йола

дцшцрляр.

Сизя кимдян хябяр верим, Ящмяд

бязирйандан. Ящмяд бязирйан эюрцр гыз

бюйцйцр. Он беш-он алты йашына чатыб.

Йадына дярвишин сюзляри дцшцр. Дейир

Истамбулу эязим, бялкя Исфащандан бир адам

тапа билдим. Эязди, тапа билмяди. Бир беля

фикри-гярара эялди ки, айя чыхым шящярдян

кянара. Ящмяд бязирйан беля еляди, о йола, бу

йола йцйцрдц. Эюзцня дяйян олмады. Эцнорта

эюрдц будур ща бязирйан карваны эялир. Эялди

йол гыраьында отурду.

Карван бунун йанына чатды. Эюрдцляр бир

гоъа йол гыраьында отуруб. Салам вердиляр.

Ящмяд бязирйан суал еляди.

- Оьул бу щара карваныдыр?

Дедиляр:

- Исфащан.

Исфащан сюзцнц ешидяндя Ящмяд

бязирйан цряклянди, сорушду:

- Оьул, бир адам десям таныйарсынызмы?

Исфащанда Мящяммяд бязирйан вар иди. Бялкя

онун адамы ола ичиниздя?

Дедиляр:

- Ями, буду оьлу.

309

Ящмяд бязирйан оьланы баьрына басды, о

цзцндян, бу цзцндян юпдц. Дцзсуз гойун дуз

йалайан кими йалады. Деди:

- Бала, валлащ эялдийинизи билсяйдим,

атыныза от бичярдим. Эедяк бу эцндян щамыныз

мяним гонаьымсыныз.

Ъаванлар чох севиндиляр. Ящмяд бязирйан

деди бялкя гызын оьлана кюнлц олмады.

Йахшысы буду эюстярим. Пяризад ханымын еви

бир аз аралы иди. Ящмяд бязирйан гясдян

карваны евин габаьындан апарды.

Пяризад ханым кцлафирянэидян бахырды.

Эюрдц валлащи бир оьлан эялир, йемя-ичмя

хяттц-халына, эцл ъамалына тамаша еля.

Пяризад ханым цряйиндя Аллаща йалварды: «Ей

Худайа, мяним йазымы йазмайыбсанса, бу

оьлана йаз». Пяризад ханым бир кюнцлдян мин

кюнцля оьлана вурулду.

Ящмяд бязирйан гонаглары эятирир евиня.

Хош-беш, он беш, сцфря ачылыр. Йемяк-

ичмякдян сонра, истиращят еляйирляр. Няъяф

хан йолдашлары иля бир отагда галырды. Эеъя

щамы йатандан сонра башлайыр щагг-щесаб

чякмяйя.

Инди эюряк Пяризад ханым нейляди?

Пяризад ханымын отуз доггуз гарабашы

варыйды. Ямр еляди гарабашлара:

- Йедди рянэдян юзцнцзя зинят вериб

айаьымы гойдуьум йеря эетмялисиниз!

Гызлар ямря щазыр олдулар. Пяризад

ханым эейинди-кеъинди. Няъяф ханын отаьына

йахын эетдиляр. Няъяф хан ойаг иди. Эюрдц

отаьын бир тяряфи аз галыр уча. Бир кцнъя

гысылды. Онлар бир тяряфя йцйцряндя гапы бир

310

тайы ачылды. Пяризад ханым чийнини бир дя

вуранда гапы учуб тюкцлдц. Гызлар ичяри

эирдиляр. Пяризад ханым гапынын чярчивясинин

бир йаныны эютцрцб синясиня басды:

Башына дюндцйцм хан ямим оьлу,

Эял эедяк, эял эедяк гал бизим

ханда.

Лаля тяк баьрымы ейлямя даьлы,

Алма бизим ханда, нар бизим ханда.

Няъяф хан бахды Пяризад ханым буну

юзцня дос-доьма ямиоьлу чыхды. Бу да

чярчивянин о бири йаныны сюкцб басды синейи-

сандыьына эюряк ня деди:

Башына дюндцйцм хан ямим гызы,

Эял эедяк, эял эедяк гал

Исфащанда.

Лаля тяк баьрымы ейлямя даьлы,

Алма Исфащанда, нар Исфащанда.

Гарабашларын бюйцйц Абдулла ханын гызы

Аь гарабаш бахды ки, Пяризад ханым Няъяф

ханын айаьына йыхылаъаг. Деди:

- Эедиб атана дейяъяйям.

Аь гарабаш беля дейяндя Пяризад ханым

алды эюряк ня деди.

Пяризад ханым:

Аьамын ялиндян ичмишям ъамы,

Мян кими эюзялдян алэинан камы,

Эяздим Исфащаны, Уруму, Шамы,

Щеч оьлан эюрмядим йар сян

нишанда.

311

Няъяф:

Аьзын дцрдц, дишин инъи сядяфи,

Инди билдим цряйиндя мурады.

Эяздим Исфащаны, Уруму, Шамы

Эял эедяк мятлябин ал Исфащанда.

Пяризад ханым:

Ешгин хянъярини миниб чапарсан,

Бянна олуб сыныг кюнлцн

йапарсан.

Эедяр олсан мян Пяризады

апарсан

Инди ки, галмадын йар бизим

Ханда.

Няъяф :

Шамама бяслярляр торпаг ичиндя,

Гызылэцл бяслярляр йарпаг

ичиндя.

Айнабяндли бцллур отаг ичиндя,

Гол-бойун олайдыг, йар,

Исфащанда.

Бунлар сюзцнц тамама йетирди.

Дцшмянинизин юмрц тамама йетсин. Пяризад

ханым евя гайыдыб, Няъяф хан истиращят

етмякдя олсун. Ал хябяри Пяризаддан.

Пяризад ханым евя гайытды, ня гайытды.

Илан вуран йатды, Пяризад ханым йатмады.

Дяли гойун дуздаьы щярлянян кими еля

щярлянир, отаг йериндян ойнайыр. Бу сяся

Ящмяд бязирэан ойаныр. Беля щесаб еляйир ки,

312

гонагларын атлары ачылыб бир-бирини гырыб.

Арвады ойадыр ки, эюряк бу ня сясдир? Арвад

эюрдц ки, атлар-зад ачылмайыб. Эурулту

Пяризад ханымын отаьындан эялир. Гыз вахт

еляйир юзцнц айнадан атсын. Анасы юзцнц

йетириб сорушур:

- Гызым, сян ки, эцн-эцнортайа гядяр

йатардын. Бу ня сяс-кцйдц, йохса дяли олмусан?

Пяризад ханым бу сюзцн ъавабында деди:

- Ана, мян дяли-зад олмамышам. Бах,

дейирям: атам мяни верся дя о бязирйана

эедяъям, вермяся дя.

Арвад эялиб буну Ящмяд бязирйана хябяр

верди. Ящмяд бязирйан деди:

- Эет деэинян ону еля эцнц сабащ Няъяф

хана веряъям. Щеч фикир елямясин.

Пяризад ханым гярял тапыб истиращят

етмякдя олур. Ящмяд бязирйан юзцнц верди

базара. Аздан верди, чохдан алды, чохдан верди,

аздан алды. Йедди эцн йемяк-ичмяк. Йахшы бир

той еляйиб Пяризад ханымы вердиляр Няъяф

хана. Бунлара айрыъа бир имарят дя

баьышладылар. Бир эцн Няъяф хан деди:

- Пяризад ханым, мян Исфащана

гайытмалыйам. Эедярсян, апарырам. Эетмязсян,

юз ишинди. Атана да де.

Гыз бу хябяри чатдырды Ящмяд бязирйана.

Ящмяд бязирйан онларын йол тядарцкцнц

эюрдц. Сонра юз-юзцня деди: «Ей дили-гафил,

бялкя Няъяф гызы апарыб йары йолда гойду,

деди сяни апармырам. Йерини-йурдуну да

танымырам».

Гошунлар щазыр-йарах атланыб ямря

мцнтязир дайанды. Ящмяд бязирйан деди

313

нейляйим ки, Исфащана кими Няъяфин яли

Пяризада дяймясин. Бир молла чаьырыб

дярдини сюйляди. Молла дизини гатлайыб бир

ъаду дуасы йазыр ки, буну вер Пяризад ханыма

бойнундан ассын, юзц дя Исфащана кими Няъяф

ханы йанына гоймасын.

Ящмяд бязирйан дуаны верди Пяризад

ханыма. Пяризад ханым да дуаны бойнундан

асды. Йол башладылар. Пяризад ханым эюрдц

ки, Истамбул галыр, гарабашлары, достлары

галыр, булуд кими долду. Буну эюрян анасы деди

ки, эедяк Пяризад ханымын баъылыьы Аь

гарабашы атасындан алаг, гяриб-гцрбят елдя

щяйан олсун. Аь гарабаш да гошулду бунлара.

Гошун тярпяняндя Пяризад ханымын цряйинин

башына од дцшдц. Ямр еляди ки, ики ханя сюзцм

вар, дайанын ону дейим, сонра эедяк. Алды

эюряк ня деди:

Гцрбят юлкяляря мян эедяр олдум,

Аллащ беля йазыб йазымы мяним.

Атам йох, анам йох, гцрбят юлкядя

Бяс кимляр чякяъяк назымы

мяним?

Мян Пярзадам, неъя дцшдцм бу

дярдя,

Щеч кясляри дцшмясин мян дцшян

дярдя,

Хан Няъяфнян олмайайдым

шярвяндя,

Даща эюрмязсиниз цзцмц мяним.

314

Гошун ящли бцтцн щамысы дястя-туфаг

бунлары апардылар. Бир нечя мянзил эетди.

Ящмяд бязирйанын гошуну гайытды.

Няъяф хан отуз доггуз йолдашы, юзц,

Пяризад ханымнан Аь гарабаш-гырх ики няфяр

эетди. Аз эедиляр, чох эетдиляр. Алха чямяниня

эедиб чыхдылар. Эяъавяляр яйляниб

истиращатдых елямяйя мяшьул олдулар. Бунлар

бурда истиращатдых елямкдя олдулар, Няъяф

фикир еляди ки, сян Истамбулдан Исфащана

аиля апарырсан. Бир бах эюр, бялкя корун-

кечялин бирини бязяйибляр бу Пяризад

ханымды. Деди: йох, йолдашларыны йухуйа вер,

эет Пяризад ханымын эяъавасына. Пярдяни ач,

эюр Пяризад ханымды, йа башгасы.

Йолдашлары йатды. Няъяф хан эетди

Пяризад ханымын эеъавасына. Эетди ки, Аллащ-

Аллащ Пяризад ханым беля йатыб, беля йатыб,

айа дейир сян доьма, мян доьмушам. Эцня дейир

сян доьма, мян доьмушам. Истяди Пяризад

ханымын йанына палтарлы узансын. Деди йох,

палтары сойун, эир ямин гызынын гойнуна.

Палтарыны сойунду, баьлады. Ялини гызын

дюшцня узаданда яли дуайа дяйди. Дуа

эюйярчиня дюндц: «Ямиоьлу, мян эетдим, сян дя

эял», - еляди, учду. Няъяф хан мящяттял галды.

Ня эейиня билди, ня бир шей еляди. Эюйярчинин

далына дцшцб эетди. Эюйярчин эетди гайанын

башына гонду. Няъяф хан истяди эюйярчини

тутсун. Ял узаданда даша дюнцб галды.

Пяризад ханым йухуда эюрдц ки, Няъяф хан

бир ганлы дярйайа дцшцб ахыр. Йухудан

айылды. Ялини йанына атды, Няъяф ханын

палтарыны эюрдц. Ялини дюшцня атды, дуаны

315

эюрмяди. Пяризад ханыма демишдиляр бу

тилсимди, гойма Няъяф хан ялини вурсун.

Пяризад ханым галды начар. Юз-юзцня деди:

«Ата, евини Аллащ йыхсын, инди бяс мян

нейляйим?» Ахырда беля гярара эялир ки, эей

Няъяф ханын палтарыны, йолдашларына да де

ки, бяс щарамы эялиб Пяризад ханымы апарыб.

Пяризад ханым Няъяфин палтарыны эейди.

Он йедди пара щюрцйцнц бухара папаьынын

алтына йыьды. Йолдашларына хябяр верди ки,

щарамы Пяризад ханымы апарыб. Йолдашлары

ата миниб, ата яли чатмайан гылчасына миниб,

кими дяря ашаьы, кими дяря йухары гачдылар.

Йоруланан сонра дедиляр:

- Я, биз нийя юзцмцзц юлдцрцрцк? Оду

бири эедиб, бири йанындады. Гурбаны гуруда ща

дюй…

Йолдашдары дедиляр ки, Няъяф хан, щяр

йаны ахтардыг, Пяризад ханымы щеч йанда тапа

билмядик. Пяризад ханым эедиб, Аьъагыз ки,

йериндяди. Бунлар бир аз Няъяф хана тохтаглыг

вериб йатдылар. Илан вуран йатды, Пяризад

ханым йатмады. Ахырда беля гярара эялди ки,

арвад хайлаьы зещинли олар. Эет Аьъагызын

эеъавасына. Аьъагыз таныды, гошун ящли дя

таныйаъаг, танымады, танымайаъаг.

Пяризад ханым эеъавасыны ачды. Аьъа гыз

ону танымады. Деди ня олар, Пяризад ханым

эедиб, мян ки, йериндяйям. Юзцм дя ондан щеч

яксик дейилям. Пяризад ханым деди:

- Дур ахтараг, бялкя тапа билдик.

Сабащ ачылды. Йолдашлары йейиб-ичди.

Эяъавалар тярпянди. Пяризад ханым бир каьыз

йазды, деди, ямиоьлу, Аллащ ишиня фяраъ

316

верся, мян Исфащандайам, мяни ахтарсан орда

эяз. Каьызы йазды, бир дашын алтына гойду.

Йолдашларына деди:

- Бир аз дайанын, синямдя цчъя хана сюз

вар, дейим эедяк.

Пяризад ханым алды эюряк ня деди:

Дад ейлярям гара бахтын ялиндян,

Йар цзцня щясрят галан мян олдум.

Яййуб кими ъанда йара бяслядим,

Пярваня тяк шамда йанан мян

олдум.

Ня йарым варыйды, ня йар-

щямдямим,

Эцнц-эцндян артыр мющнятим,

гямим,

Нущ кими дярйайа гярг олду эямим,

Гяввасам, дярйайа далан мян

олдум.


Няъяфям, отурдум гям отаьында,

Бцлцбцл ял эютцрмяз эцл

будаьындан.

Цзцндян, эюзцндян тяр

бухаьындан

Тярса севмиш кими Сянан мян

олдум.

Сюз тамама йетди. Эяъавалар тярпянди. Аз

эетдиляр, чох эетдиляр, Пяризад ханым бир дя

бахды ки, эюйдя булуд карваны Исфащан

тяряфдян эялиб Истамбул тяряфя эедир.

Йолдашларына деди ки, эяъавалары

317

яйляндирин. Инди эюряк Пяризад ханым булуд

карванына цзцнц тутуб ня деди:


Эюйдян эедян пара-пара булудлар,

Булуд, щеч хябярин вармы

йарымдан?

Ъийяр олду щазар пара, булудлар,

Булуд, щеч хябярин вармы

йарымдан?

Булуд эедир юлкясиня, елиня,

Гоймам хорйат яли дяйя эцлцмя,

Хятрим цчцн бир Аллащын йолуна,

Булуд, щеч хябярин вармы

йарымдан?

Мян Пярзадам, юз ъанымдан

безарам,

Каьыз олса дярди-дилим йазарам,

Йедди эцндц бураларда эязярям,

Булуд, щеч хябярин вармы

йарымдан?

Аз эетдиляр, чох эетдиляр. Ийня йарым йол

эетдиляр. Исфащана чатмаьа аз галды.

Йолдашлары дейир ки, Алаьаъа чатмышыг.

Исфащана биръя эцнлцк йол галыб. Пяризад

ханым фикирляшди ки, адымы гоймушам Няъяф,

йахшы эетдим чыхдым Няъяф ханын торпаьына.

Мян ки, онун ата-анасыны танымырам,

баъысыны танымырам. Деди йахшысы будур эял

цзцнц зяфяранла, юзцнц хястялийя гой.

Няъяф ханын эцляр цзц эцлмяз олду.

Саралды сапа дюндц. Йолдашлары эюрдц ки,

318

Няъяф ханын щалы бирдян-биря гарышды.

Дедиляр бир шей олар, Баны ханым няфясимизи

кясяр. Бунлардан икиси эедиб Няъяф ханын

анасы Баны ханыма, баъысы Сялми ханыма,

дайысы Салащ бяйя, ямиси Пянащ бяйя, гощум-

гялявясиня деди:

- Няъяф хан эялиб Алаьаъда нахошлайыб.

Ноласыды, хябяр чатандан сонра щамысы

тюкцлцб эетди. Алаьаъда карваны тапдылар.

Няъяф ханын эеъавасынын башына

йыьылдылар. Анасы деди:

- Мяни танымырсанмы, оьул?

Няъяф хан деди:

- Йох.

Анасы цряк-диряк верди:

- Фикир елямя, оьул, ня олар, саьаларсан.

Няъяф хан дайысы Салащ бяйи, ямиси

Пянащ бяйи дя онун кими таныйа билмяди.

Щамыдан сонра баъысы Сялми ханым йетирди

юзцнц. О саат эюрдц эеъавадакы гардашы

дейил. Анасына деди:

- Ана, бу гардашым дейил. Эюрмцрсянми?

Анасы аъыгланды, эеъаванын бир тахтасыны

чыхардыб гызы дюйдц, юзцня дя тяпинди:

- Аьлын азыбды, няди? Иряли йери,

гардашынын цзцндян юп!

Гыз йеня сюзцнцн цстцндя дурду:

- Ана, яля, кяпяйиндя дуйарсан бу мяним

гардашым дейил.

Анасы гызын сюзцня инанмады. Эеъавалар

тярпянди, эедиб Исфащана чатдылар.

Исфащана чатан кими Няъяф хан Шащ оьлу

Шащ Аббаса цч гиймятли хонча апарды.

319

Шащ оьлу Шащ Аббасла арвады беля

гярара эялди ки, хончанын явязиня гызлары

Эцлэяз Пярини версинляр Няъяф хана.

Эцлэяз Пярини верирляр Няъяф хана. Той

олур, той даьылыр, тойдан цч-дюрд эеъя кечир,

Няъяф хан гызын отаьына айаг басмыр. Гызын

ялаъы кясилиб Няъяф хана мяктуб эюндярир ки,

эял сющбят еляйяк. Няъяф хан Эцлэяз ханымын

йанына эялиб деди:

- Эцлэяз ханым, билирсянми, нийя

эялмирям сянин йанына? Атам вясиййят еляйиб:

той оландан гырх эцн сонра ящйа намазы гыл,

сонра гызнан ял-яля вер.

Эцлэяз ханым эюрдц гырх эцн кечди, Няъяф

хан эялмяди. Ики гырх, цч гырх эцн кечир, йеня

эялмир. Эютцрцб бир щяръейи каьыз йазыр ки,

эял мяни атам евиня апар.

Няъяф ханын атасынын эцллц баьчасы вар

иди. Эедир баьдан гырх чубуг гырыр. Бирдян

Няъяф ханын ешги йадына дцшцр: «Чубуьу дястя

бир еляйим, йавашъа вурум, андым сынсын».

Чубугнан гызын диздян ашаьысына вурду. Деди:

- Бу йара саьаланаъан бири сяня тапылар,

бири дя мяня.

Эцлэяз Пяри буну эюрцб хялвятъя намя

йазыб эюндярир Шащ Аббаса.

Бунлар бурда галмагда олсун, сизя кимдян

ярз ейляйим Няъяф хандан. Ахы Няъяф хан даш

кясиб. Няъяф хан эеъянин бир алями йухусунда

эюрдц ки, Аьасы эялиб башынын цстцнц кясиб

дейир:

- Няъяф хан, ня мцддятди Аьаны йад-буд

елямирсян, сидгинян Аьан дадына чатар,

иншаллащ.

320

Сабащ ачылды, сабащ цзцнцзя хейирликнян

ачылсын. Нооласыды, аьаъ-даш йох, саз йох,

Няъяф хан дашын бирини басыб синясиня эюряк

Аьасыны неъя йад-буд едир? Аьасы дадына

чатар иншаллащ:

Сидгинян чаьыррам, ей Шащлар

Шащы,

Щарай мяни бу ъадудан гуртарын.

Ямбийалар, ювмийалар, ярянляр,

Щарай мяни бу ъадудан гуртарын.

Шащи-Мярдан, ярянлярин сярвяри,

Кярям ейля, гибля сямтдян дюн

бяри,

Йерин, эюйцн, яршин-эцршцн

лянэяри,

Щарай мяни бу ъадудан гуртарын.

Няъяф дя чаьырар йа Шащлар

Шащы,

Дадына йетишсин о гибляэащы,

Хорасанда гызыл бярэя сащабы,

Щарай мяни бу ъадудан гуртарын.

Сюзляри тамама йетирди.

Инди сизя щардан ярз едим, бу даьын

далында бир шящяр варды. Бурада бир Гяввас

Ящмяд варды. Гяввас Ящмяд беля Гяввас

Ящмяд иди ки, бцтцн ханлыг, хаганлыг бундан

горхарды, нядян ки, чох ъадцэцн адамыйды.

Кимя аъыьы тутса, даш гайырыб дивара

гойарды. Гяввас Ящмяд эеъя йухусунда эюрдц

ки, бу даьдан она гиймятли яняят (гянимят)

321

чатаъаг. Гяввас Ящмяд щям цзэцчц, щям дя овчу

иди. Охуну эютцрцб даьын данамыны эетмяйя

башлады. Эетщаэет, даьын даванына чатды.

Эюрдц бир чобан бир сцрц гойуну отара-отара,

даьдан эятирир. Йахынлашыб деди:

- Ай чобан, бу даьдан-дашдан бир сяс

ешидибсянми?

Чобан деди:

- Бу даьын далындан гулаьына бир

зарылты сяси, бир инилти эялир, горхумуздан

щеч биримиз гойуну ора апара билмирик, еля

йаздан ня битиб цстцндядир.

Овчу Ящмяд иряли йериди, эетди ки, бир

ъаван оьлан тилсимя дцшцб галыб. Оьлана ъаны

йанды. Иряли йериди ки, буну чяксин чыхартсын,

ял узаданда бу да даш кясиб бурада галды. Овчу

Ящмяд Гураныны чыхардыб бахды ки, ону

тилсимя салан габаьындаки эюйярчинди.

Овчу Ящмяд Няъяф хана деди:

- Юзцн аь эцнлц идинми мяни дя аь эцня

чыхартдын? О эюйярчиня бир ох атырам, ону

тутуб башыны цзя билсян, тилсим ачылаъаг.

Овчу Ящмяд оху атыр, эюйярчин щярлянир

башынын цстцндян. Няъяф хан эюйярчини тутуб

башыны цзцр, ганы тюкцлцр цстцня, щяр икиси

дардан гуртарырлар.

Овчу Ящмядин бир гызы вар иди. Ады Ханы

ханым иди. Буну щеч кяс горхусундан ала

билмирди. Ат чапмагда, ох атмагда тайы-

бярабяри йох иди. Овчу Ящмяд цряйиндя деди

ки, еля йахшы олду, гызымы верярям бу оьлана.

Апарды Няъяф ханы ашпаз йанына. Ашпазы

чаьырыб тапшырды ки, бу оьлана, ня истяся

верярсян. Ашпаз Няъяф ханы йедириб-ичиртди.

322

Овчу Ящмяд Няъяф хана бир дяст бяйляря лайиг

палтар верди. Бир мцддят кечяндян сонра Овчу

Ящмяд юз-юзцня деди: «Айя, гарабаьлы ямлийи

кими буну бясдийирсян, чаьыр эюр гызыны алыр-

алмыр? Бялкя щеч алмады. Бир фикрини

юйряним».

Овчу Ящмяд Няъяф хана деди:

- Оьул, билирсянми сяни

нийя

чаьырмышам? Мяним синейи-пярдямин далында

биръя гызым вар: щям оьлум, щям гызым Ханы

ханым. Истяйирям ону сяня верим. Оларсан

оьлум.

Няъяф хан галды мяяттял, билмяди ня

ъаваб версин. Ялаъы кясилди, деди:

- Инди ки, сян верирсян, мян дя алырам.

Овчу Ящмяд Няъяф ханын тойуну тутуб,

Ханы Ханымы верди Няъяф хана. Ханы ханым

да эюзляди Няъяф хан онун дедийини демяди.

Ахырда Ханы ханым диля эялди. Няъяф хана

деди:

- Сян мяни гуш кими гяфяся салмысан. Щеч

йеря эетмирям, кюнлцм ачыла.

Ханы Ханым шящярин истякли

ъаванларыны чаьырды Няъяф ханын йанына.

Няъяф хан башынын дястяси иля эязя- эязя

эедиб чыхды Алха чямяня. Деди:

- Ай ушаглар, бура ня эюзял йурддур, эялин

бир аз яйляшяк.

Ъаванлар чешмя булаьынын цстцндя

отурдулар. Няъяф хан йурд йерини доланды.

Пяризад ханымын намясини тапыб охуду.

Башыны галдыранда эюрдц бир атлы чапар

Исфащандан каьыз эятириб, Истанбула апарыр.

Няъяф хан деди:

323

- Ай гардаш, ала бу каьызы Исфащана апар,

бу да сянин гызылын.

Алды эюряк ня деди:

Яэяр эедяр олса шящр Исфащана,

Сюйля саламымы йара, бязирэан.

Тут вай хябярими эюндяр йарыма,

Гой йазсын аь цстдян гара,

бязирэан.

Аьзы дцрдц, диши инъи сядяфи,

Синямдян чякярям дямбядям ащы,

Десяляр эюрдцнмц сян дя Няъяфи,

Дейнян щясрят бир ъцт нара,

бязирэан.

Чапар тялясирди. Атына бир гамчы да артыг

вурду, чатды Исфащана. Ахтарды еви тапды.

Эюрдц Алха чямяниндя гойдуьу оьлан габаьына

чыхды. Чапар деди:

- Айя, юзцн мяндян габаг эялирдин, бяс

каьызы нейляйирдин?

Пяризад ханым бармаьыны дишляди:

«Шцкцр Худайа, Няъяф хан саьды». Пяризад

ханым мяктуба ъаваб йазды:

Эюз йашымнан намя йаздым о йара,

Намям йетишъяйин, ъанан, дурма,

эял.

Эюзляри йолунда бу интизара

Вядя вердин бу илгара, дурма эял.

Ашиг биляр мяшугунун щалыны,

324

Мян севмишям аь цзцндя халыны.

Эюзлямякдян сян намярдин йолуну,

Галмады эюзцндя гара, дурма, эял.

Пярзад дейяр: дцшмян биз

эцлдцряр,

Сцсяндиляр,


сцнбцлдцляр,

эцлдцляр,

Гийамятдир, гызы гыза вердиляр,

Чох да кечир эцнцм гара, дурма,

эял.

Сюз тамама йетди. Пяризад ханым каьызы

верди чапара. Чапар сцрцб щямян каьызы Алха

чимяниндя верди Няъяф хана. Няъяф хан

каьызы верди Ханы ханыма. Ханы ханым каьызы

охуйуб мятлябдян щали олду. Сонра деди:

- Инди ки, беляди, эедяк Исфащана. Ики

кюнлц йыхыб, бир кюнлц шад елямяк дя щеч

инсафдан дейил.

Эялдиляр Овчу Ящмядин йанына. Овчу

Ящмяд бунларын щярясиня бир ат вериб лял-

ъяващиратла йола салды. Бунлар шящярдян

чыхмагда олсунлар. Аз эетдиляр, чох эетдиляр,

Исфащан торпаьына йахынлашдылар. Няъяф

ханын эцллц баьчасына чатанда Ханы ханым

деди:

- Няъяф хан, та бурдан о йана эедян

дейилям. Мяни эюзяллярин айаьына апарырсан.

Няъяф хан Ханы ханымын кюнлцнц алды:

- Щеч фикир елямя. Еля еляйярям,

эюзялляр сянин айаьына эяляр.

Няъяф ханла Ханы ханым эялиб эцллц баьа

чыхды. Ханы ханым атдан дцшцб атлары

325

отармагда олсун. Няъяф хан ъялд йола дцшдц.

Йолда фикир еляди ки, инди мян неъя еляйим,

Исфащанда мяни танымасынлар. Узагдан бир

гаралты эюрдц. Йанына чатанда бахды ки, айя,

бу бир сайылды. Бир ъырых туман эейиб,

башына да бир ъындыр папаг гойуб, бир

даьаръыг да чийниндя буду ща эялир. Няъяф хан

дилянчийя деди:

- Гардаш, щардан эялиб щарайа эедирсян?

Дилянчинин бу сюзя аъыьы тутду:

- Сяня ня?

Няъяф хан деди:

- Гардаш, нийя аъыгланырсан? Яэяр

разысанса, эял палтарымызы дяйишяк. Щяля

цстцндя гызыл да верярям.

Дилянчи инанмады:

- Дцз дейирсян?

Няъяф хан анд ичиб-аман еляди:

- Гардаш, валлащ дцз сюзцмдц. О

далындакы чюряк щаггы дцз дейирям.

Дилянчи севинъяк Няъяф ханын палтарыны

эейинди, гызылларыны да эютцрцб дяря ашаьы

йцйцрдц.

Няъяф хан да сайылын палтарыны эейинди,

даьаръыьыны чийниня атды. Бирбаша эялди

анасынын чюряк юйцня. Эюрдц анасы чюряк

биширир. Баъысы Сялми ханым да ев сцпцрцр.

Гыз дилянчини эюрян кими ъумду, цз-эюзцндян

юпдц. Анасы гызына бир шилля чякди ки, бу

сайылын няйини гуъаглайырсан? Иши беля

эюряндя Сялми ханым анасына деди:

Ана, мяни нийя дюйцн,

Щями дюйдцн, щями сюйдцн,

326

Бянювшя тяк бойнун яйдин,

Ана, бах оьлун эялибди.

Анасы да зяндля бахыб оьлуну таныды. Еля

бу дям Сялми ханым Пяризад ханыма муштулуьа

гачды. Пяризад ханым той палтарыны сойунду.

Йеня гыз палтары эейинди. Бу да гачды Эцлэяз

ханыма муштулуг хябяри вермяйя. Пяризад

ханым эюрдц Эцлэяз ханымын айаьынын бири

сайаланыб, бири йох. Цзцнц Эцлэяз ханыма

тутуб алды эюряк ня деди:


Дур айаьа, эейин алы гырмызы,

Сяня чох вермишям ъябрилян ъяза,

Гырх эцнлцк намазы мян гылдым

гяза,


Мяним бутам, сянин йарын

эялибди.

Гырмызы, гырмызы, алы ал йанаг,

Яммяк цчцн ляззят верир бал додаг,

Бундан беля дярди-гями унудаг,

Мяним бутам, сянин йарын эялибди.

Эеъя дейил, эцндцз бизя зцлматды,

Билмям фяляк няйимизя ня гатды.

О Няъяфди, мяним адым Пярзадды,

Щяр ики эюзялин йары эялибди.

Эцлэяз ханым бязяниб ахсайа-ахсайа

Няъяф ханын гуллуьуна эедир. Бунларын

щамысы эедир Ханы ханмы эятирмяйя.

Инди сизя щардан хябяр верим, Шащ

Аббасдан. Эцлэяз ханымын яризяси чатыр

шаща. Чатан кими атасы ъяллады эятирир, ямр

еляйир:

327

- Эет Няъяф ханы эятир дар аьаъынын

йанына!

Еля бу щалатда Эцлэяз ханым Ханы

ханымы эятирди. Ханы ханым эюрдц йох, бу

хына о хынадан дейил. Няъяф хан юлцм

айаьындадыр. Цряйиндя дейир: «Мярдана

либасында бир Короьлу щавасыйнан атанын

адыны иснад вер, бялкя Няъяф ханы гуртара

билдин». Ханы ханым Няъяф ханын палтарыны

эейиб, гыьылъыны эюрцрдц. Атыны минди эирди

мейдана. Эюрдц Няъяф ханы чякирляр мейдана.

Мярдана либасында, Короьлу щавасыйнан Ханы

ханым эюряк ня деди:

Аллащы чаьыррам эиррям мейдана,

Шащ ольлуна дейнян мейдана

эялсин!

Мейданы буларам зярюйшан гана,

Шащ оьлуна дейнян мейдана

эялсин!

Овчу Ящмяд гызы Ханлар ханыйам,

Бу мейданда гянимими таныйам,

Йягин бил Няъяфин гоч гурбаныйам,

Шащ оьлуна дейнян мейдана

эялсин!

Сюз тамама йетди. Дар аьаъынын дибиндя

оланлар Шащ Аббаса дедиляр:

- Биз бу гана шярик дейилик. Истяйирсян

эет Овчу Ящмядя юзцн ъаваб вер.

Шащ Аббас Овчу Ящмядин адыны

ешидяндя дейир.

- Ай ъамаат, мян дя Няъяф ханы сизя

баьышлайырам.

328

Ханы ханым Няъяф ханы голтуьуна басыб

эятирди. Няъяф хан бу гызларын цчцнц дя алды,

онларла хош эцзаран кечирди.

МЯММЯД ВЯ ЭЦЛЯНДАМ

Сизя щардан сюйляйим, Цсэцдар

шящяриндян. Цсэцдар шящяриндя Салащ

сювдяэар адында бир киши вар иди. Бу кишинин

вар-дювляти башындан ашырды, амма

зцрриййят цзцня щясрят иди. Салащ сювдяэар

авам адам иди. Охуйуб-йазмаг билмирди. Она

эюря дя гырхлотулар гумарда онун пулуну

удардылар,


сювдяэарын


щесабына

доланардылар. Эцнлярин бириндя гумарбаз

лотулар башга юлкяйя кечирляр. Салащ

сювдяэар йеня таъирликнян мяшьул

олмаьындайды. О, щярдян Алфатун вя Шябийи

шящярляриня алверя эедиб – эялярди. Салащ

сювдяэарын щямин шящярля эедиб-эялмяйи цч

ай чякярмиш.

Сювдяэар сяфярдян гайыданда Ван

шящяринин йахынлыьындакы бир мешянин

гыраьында ахшамлады. Бурдан бир чай ахырды.

Чайын цстцндя дя бир кюрпц вар иди. Салащ

сювдяэар гула ямр верди ки, эет булагдан су

эятир. Гул су эятирмяк цчцн булаьа тяряф

эедяндя эюрдц ки, айя кюрпцнцн цстцндя

кюйнякъяк, зцлфц даьылмыш бир эюзял дуруб,

еля бил тязя доьмуш айды, щяр тяряфя ишыг

сачыр. Бу тез таъирин йанына хябяря гачды.

Таъир эялмякдя олсун, инди сизя хябяр

верим гыздан. Гыз ким олса йахшыды, Алы

329

ханын арвады Пяри ханым. Пяри ханым башына

эялянляри бир мяктуба йазды гойду кюрпцнцн

цстцня. Юзцнц верди мешянин ичиня. Салащ

сювдяэар эялиб эюрдц гыз ня эязир? Мяктубда

да йазыб ки, Гара вязир мяним бир ъцт оьлуму

юлдцрдц. Салащ сювдяэар ня гядяр ахтардыса

гызы тапа билмяди. Сювдяэарын гыза бярк

йазыьы эялди. Одур ки, цзцнц щагга чевириб

деди: «Мян бу мяктубу сащибиня чатдыраъаьам.

Ей бизи йарадан Аллащ, сян бу савабын

явязиндя мяня бир ювлад вер.»

Сювдяэар мяктубу сащибиня чатдырды,

ордан да гайытды Цсэцдар шящяриня. Арадан

щеч бир ил кечмямиш Салащ сювдяэарын бир

оьлу олду. Адыны да Мяммяд гойдулар.

Мяммядин алты йашы тамам оланда атасы

рящмятя эетди. Гырхлотулар да ешитдиляр ки,

Салащ сювдяэар рящмятя эедиб, тез сайыл

палтары эейиб юзлярини йетирдиляр Цсэцдар

шящяриня. Эцндцз ял алтындан Салащ

сювдяэарын


вар-дювлятинин


йерини

юйряндиляр, эеъя щамысыны оьурлайыб

апардылар. Сювдяэарын арвады Шящрябаны

сящяр йухудан ойананда эюрдц ки, евдя эеъя

йатдыглары йорьан-дюшякдян савайы щеч ня

галмайыб. Арвад бярк фикря эетди. Башына

эялян бу иши узун мцддят унуда билмяди.

Ай ютдц, ил доланды, Мяммяд бюйцйцб

щядди-булуьа чатды.

Инди сизя кимдян данышым, Салащ

сювдяэарын таъир достларындан. Эцнлярин бир

эцнц таъирлярин йолу Цсэцдардан дцшдц.

Таъирляр дейирляр ки, бир эедяк Салащ

сювдяэара баш чякяк. Эяляндя эюрцрляр ки,

330

сювдяэар рящмятя эедиб, анъаг евдя бир ъаван

оьлан вар, еля бил Салащ сювдяэарын юзцдц ки,

дуруб. Таъирляр сорушдулар ки, бу оьлан

кимди? Шящрябаны деди ки, Салащ сювдяэарын

оьлуду, сиз эедяндян сонра олуб. Бунлар

мяслящят эюрдцляр ки, гары няня, гой оьлун

бизнян эетсин таъирлик юйрянсин. Шящрябаны

таъирлярдян сорушду:

- А бала, бир мяня дейин эюрцм эедиб-

эялмяйиниз ня гядяр чякяр?

Таъирляр дедиляр:

- Цч ай эетмяйимиз чякяр, цч ай да

эялмяйимиз. Аллащ гойса, алты айын

тамамында бурдайыг.

Гары разылыьыны билдирди. Таъирляр

сорушдулар ки, гары няня, щеч пулун-задын

вармы? Гары эятириб оьлуна цч йцз тцмян пул

верди.

Таъирляр Мяммяди дя эютцрцб йола

дцшдцляр. Йолда Мяммядя тапшырдылар ки,

бизя дядянин пулуну хярълямя. Бунлар цч ай йол

эедяндян сонра бир карвансарайа чатдылар.

Таъирляр дявялярля нюкярляри Мяммядя

тапшырыб шящяря даьылдылар. Мяммяд

башлады дарыхмаьа, йоллара бахмаьа. Бир дя

эюрдц ки, узагдан думан кими буьанаг эялир.

Йахынлашанда эюрцр ъяллад бир нюкяри

ялибаьлы атын дюшцндя эятирир. Мяммядин

нюкяря йазыьы эялди. Гылынъыны ялиня алыб

гязябли-гязябли ъялладын габаьыны кясир.

Мяммяд ъялладдан сорушду:

- Ъяллад, бу адамын эцнащы нядир, нийя

буну беля едирсян?

Ъяллад ъавабында деди:

331

- Бу адам беш илди ки мяндян сяляминя йцз

тцмян боръ пул алыб. Инди беш йцз тцмян пул

едир. Боръуну гайтара билмир дейин инди мяним

ихтийарымдадыр.

Мяммяд ъяллада деди:

- Мяним цч йцз тцмян пулум вар, ону верим

сяня, бу йазыьы бурах.

Ъяллад бу сювдайа разы олду. Борълуну

азад етди. Мяммяд бу адамы да эютцрцб

карвансарайа гайытды. Таъирин бири эялиб

Мяммядя деди:

- Бала, инди пулуму вер, бир аз да сяня мал

алаг.

Мяммяд деди:

- Пулум йохду, пулу вердим, бу нюкяри азад

елядим.

Таъирляр щеч ня демядиляр. Юз

араларында щимляшдиляр ки, Мяммяди йахын

шящярлярин бириндя азыдыб эетсинляр.

Мяммяд мясялядян дуйуг дцшцб, йолдашларына

йалвармаьа башлайыр:


Башына дюндцйцм бязирэанбашы,

Бу каьызы мяним анама йетир.

Айаьына дяймясин йолларын

дашы,

Бу каьызы мяним анама йетир.

Ахшам олъаг гаш гаралар,

дцзцляр,

Хумарланыб ала эюзляр сцзцляр,

Сизин дя ялиниз елдян цзцляр,

Бу каьызы мяним анама йетир.

332

Десяляр ки, Мяммяд щарада

галды,

Дейнян фяляк ону гцрбятя салды.

Цч йцз тцмян вериб, бир нюкяр

алды,

Бу каьызы мяним ана йетир.

Таъирляр мяктубу эютцрцб, йола дцшдцляр.

Мяммяднян нюкяр ахшама кими карвансарада

галдылар. Нюкяр деди:

- Мяммяд, эял эедяк сизин евинизя.

Мяммяд деди:

- Мян гярибям. Бурадан савайы щеч бир

йери танымырам.

Нюкяр деди:

- Онда мяним архамъа эял.

Мяммяднян нюкяр бир хейли йол эедиб

шащын сарайына чатдылар, елчи дашынын

цстцндя яйляшдиляр. Шащ бунлары щцзуруна

чаьыртдырды, цзцнц нюкяря тутуб сорушду:

- Щя, инди дейин эюряк ня мятлябя

эялмисиниз, шикайятининиз няди?

Нюкяр бюйцк бир даьы эюстяриб деди:

- Шащ саь олсун, мян эялмишям бах о

даьын гызыл мядянини ишя салым.

Шащ нюкярин сюзцня инанды, ишя

башламаг цчцн тез ямр верди. Гошун даьа

йериди, аз бир вахтда гызыл мядянини ишя

салдылар.

Нюкярин эюстяриши иля гызыл мядяни ишя

дцшдцйцня эюря шащ Мяммяднян нюкяря он

дюрд эюзлц бир сарай баьышлады. Нюкяр

Мяммядля шярт кясди ки, ахшам оланда

иъазясиз бир-биримизин гапысыны ачмайаг.

333

Ня тящяр олдуса бир эцн сящяр тездян

Мяммяд бейгафыл нюкярин отаьынын гапысыны

ачды. Бахды ки, отагда бир гянирсиз эюзял

йатыбды. Бу гызын он сяккиз-он доггуз йашы ола-

олмайа. Гызын эюзяллийи Мяммядин аьлыны

башындан алды. Мяммяд юзцнц сахлайа

билмяди, истяди гызын цзцндян бир юпцш алсын.

Гыз бунун щяниртисиня йухудан айылды, оьлан

горхусундан отагдан чыхмаг истяди, амма гыз

габаьыны кясди. Гыз Мяммядя тапшырды ки, бир

дя мян олан отаьа эялмя.

Арадан бир мцддят кечди, Мяммяд гызын

эюзяллийини щеч ъцр унуда билмяди. Бир эцн

сцбщ чаьы Мяммяд йеня хялвятъя гызын

отаьына эетди. Ичяри эиряндя эюрдц ки, йорьан

гызын цзцндян сцрцшцб йеря дцшцб, гызын цзц

ай кими ишыг сачыр. Мяммяд бу дяфя дя истяди

гызын цзцндян юпсцн, гыз сяксяниб ойанды,

кюйнякъяк оьланын габаьыны кясди. Гылынъын

дястяйини ялиня алыб Мяммядя деди:

- Бу саат кялмейи-шящадятини де! Бойнуну

вурурам.

Оьлан деди:

- Ханым, баьышла, бизлярдя кялмейи-

шящадяти беля дейярляр:


Дилимдя ъар етдим ла илащя

илляллащ

Баьышла Аллаща, юлдцрмя мяни.

Мящяммяд щябиби хятми-янбийа

О каны-вяфайа баьышла мяни.

Гяза мяни гцрбят еля салыбды,

Эцл ирянэим саралыбды, солубду,

334

Эюзц йашлы мяним анам галыбды,

Баьышла Аллаща, юлдцрмя мяни.

Сящяр олуб, дан гапысы сюкцлцб,

Бцлбцлляр чыьрышыб баьа чякилиб,

Эюзял зцлфцн дал эярдяня тюкцлцб,

Тюкцлян зцлфцня баьышла мяни.


Дярин-дярин дярйалара далмышам,

Ширин ъаны ешг одуна салмышам,

Мян ки, сяни о ъялладдан алмышам,

Щямин о инсафа баьышла мяни.

Дярд ялиндян дцйцнлцйям,

даьлыйам,

Гцрбят елдя дярдим кимя аьлыйам,

Мяммядям, Салащ сювдяэар

оьлуйам,

Ядалят щакимя баьышла мяни.

Сюз тамам олду. Оьланын мящяббяти

гызын да цряйиня йол тапды. Мялум олду ки,

гызын ады Эцляндам ханымды, юзц дя Алфатун

шащынын гызыды. Эцляндам ханым оьлана

мяслящят еляди ки, икимиздян биримиз эедяк

Цсэцдар шящяриня. Орада бир дцкан, бир

щамам тикдиряк, анъаг диварын кярпиъинин бир

цзц гызылдан олсун, бир цзц эцмцшдян.

Щамамын да гапысына бир елан йазаг вураг ки,

бу щамам цч ай пулсуз ишляйир, ким истяся,

эялиб щамамлансын. Мяммяд деди:

- Мян о иши баъармарам.

Гыз деди:

- Йахшы, инди ки, беля олду, мян юзцм

эедярям.

335

Эцляндам йеня нюкяр палтары эейинди,

дявяляри йцкляйиб йола дцшдц. Эялиб чатды

Цсэцдар шящяриня. Тез бир вахтда бцтцн

ишлярини гуртарды.

Бу хябяр эедиб шаща чатды. Шащ билирди

ки, бу ишляри эюрян бир ъаван гызды. Юз

вязирини гыза елчи эюндярди. Гыз ъавабында

деди ки, шащ башынын дястяси иля базар эцнц

мяня гонагды. Эцляндам ханым тез базар эцнцня

тядарцк эюрцр, шаща лайиг сцфря ачыр.

Сцфрянин цстцня йемяк-ичмякнян бярабяр дюрд

лял дашы,бир дяня дя гылынъ гойур. Шащ

бунлары эюрцб вязирдян сорушур:

- Вязир, бир мяни аэащ еля эюрцм, бу

шейляри сцфряйя гоймагла гыз мяня ня демяк

истяйир?

Вязир деди:

- Шащ саь олсун, гыз дейир ки, мян сяня ня

гылынъ эцъцня эедярям, ня дя гызыл эцъцня.

Гыз шащнан вязирин данышыьыны

ешидирди. Эцляндам ханым цзцнц шаща тутуб

деди:

Башына дюндцйцм ядалят шащым,

Ядалятсян, бу сирляря вар инди.

Йа ганэинян, йа бурадан дур,

чякил,

Тезлийинян пайтахтына вар инди.

Вякил бу ишлярдя олду билиъи,

Йазыг вязир олду елляр эцлцнъц.

Эюрцрсянми бу ган тюкян

гылынъы,

Ону вуран ял дя мяндя вар инди.

336

Эцляндамам гызылэцлдян

айрыйам,

Щям эцлцйям, щям дибинин

харыйам,

Щагг билир ки, мян Мяммядин

йарыйам,

Мяндян олмаз чал хорйада йар

инди.

Шащ Эцляндамын бу сюзляриня

гязяблянди, гошунуну да чякиб юз тахт-таъына

гайытды. Гырмызы эейиниб тахта чыхды, щюкм

етди ки, Вайыса гары эялсин. Гары эялди, шаща

баш ендириб деди:

- Шащ саь олсун, мяня эюря ня гуллуг?

Шащ деди:

- Мяммядя анасынын дили иля еля бир

мяктуб йаз ки, щямин мяктуб чатан кими Мяммяд

евиня гайыдыб Эцляндам ханымы юлдцрсцн.

Гары деди:

- Баш цстя. Мяним ялимдя бу иш су ичмяк

кими шейди.

Вайыса гары мяктубу йола салды.

Инди сизя кимдян хябяр верим Мяммяддян.

Мяммяд нечя вахт иди ки, гызыл мядянлярини

ишлядирди.Цсэцдардан бир хябяр тута

билмирди. Эцнлярин бир эцнц Вайыса гарынын

эюндярдийи мяктуб Мяммядя йетишди. Мяммяд

мяктубу охуду, ящвалатдан щалы олду. Ата

миниб Цсэцдара тяряф йол башлады. Эеъяйары

эялиб Цсэцдара чатды. Бирбаш евляриня эялди.

Евин пилляканында Эцляндамнан габаглашды.

Гяфилдян хянъяри чыхарыб гызын цряйинин

башына санъды. Сонра да евя кечиб, ящвалаты

337

анасына данышды. Анасы да Эцляндамын

башына эялянляри оьлуна сюйляди. Арвад

сюзцнц тамам еляйиб, ешийя чыхды. Эюрдц ки,

йеря чохлу ган тюкцлцб, амма гыз йохду.

Мяммядин анасы ишдян щалы олан кими цзцнц

эюйляря тутуб йаныглы бир наля чякди:

Залым фяляк, ня иш ачдын башыма,

Бу дярдин одуна ща йаным инди.

Чох зцлмцнян зящяр гатдын

ашыма,

Дцшцм сящралары доланым инди.

Голларын гурусун, ай оьул

Мяммяд,

Ъями дярдляримдян олду бедащат.

Эеъя вахты кимя гылым шикайят,

Щиъран атяшиня галаным инди.

Загрузка...