Шящрябаны гарыйам, эювщяр

каныйам,

Яввялдян гиймятли дцрр

мяканыйам,

Аьламагдан даща гям тцьйаныйам,

Бу дярдли щиърандан ня ганым

инди?

Мяммяд дя анасына гошулду, ща

ахтардыларса, Эцляндамы эюрдцм дейян

олмады. Одур ки, Мяммяд айаьына дямир чарых

эейинди, ялиня дямир яса эютцрцб Цсэцдардан

чыхды. Гары галыр евдя тяк.

Мяммяд йол эетмякдя, Эцлндамы

ахтармагда олсун, сизя кимдян дейим

338

Эцляндамдан. Эцляндам ханымы йедди лоьман

апарыб юз евиндя эизлятмишди. Гырх эцнлцк

мцалиъядян сонра гыз айылды. Эцляндам алды

эюряк щалына мцнасиб ня деди:

Язрайыл зцлмцнян алды ъанымы,

Гара эялди кям талейим, ай фяляк.

Алмамышам бу дцнйадан камымы,

Гара эялди кям талейим, ай фяляк.

Дярйалардан ляли-эювщяр

чякдирдим,

Дцрр цстцндян ляли-мяръан

тюкдцрдцм,

Бир отагнан бир щамам да

тикдирдим,

Гара эялди кям талейим, ай фяляк.

О заман ки, Алфатуну алдылар,

Чох зцлмцнян пайтахтымдан

салдылар,

Гул йериня ат габаьына салдылар,

Гара эялди кям талейим, ай фяляк.

Гадир Аллащ, сейрагублар

билмясин,

Шащнан вязир щеч камыны

алмасын,

Эцляндамы гейлц-гала салмасын,

Гара эялди кям талейим, ай фяляк.

Эцляндам ялавя гырх эцн дя галды

лоьманларын йанында. Лоьманларын йеддиси дя

339

гыза ашиг олдулар. Лоьманлардан бири цзцнц

гыза тутуб деди:

- Биз саьалтмасаг, сян чохдан юлмцшдцн.

Эцляндам ханым ъавабында деди:

- Чох саь олун, йери эяляр, мян дя сизин

щюрмятиниздян чыхарам.

Лоьманлар дедиляр:

- Ня йери эялся? Сян бизим щансымызы

бяйянсян, биримизя эетмялисян.

Гыз деди:

- Юзцнцз билян мяслящятди. Амма мян

йаман аъмышам, изин верин бир хюряк

щазырлайым йейяк, сонра данышарыг.

Гыз тез бир тярщалва чалды, ичиня дя

бищушдары тюкдц. Щалваны сяккиз бцкцм

еляйиб тярязидян кечирди, щамынын пайы бир

бярабяр олду. Эцляндам юз пайыны эютцрцб бир

гыраьа гойду, галаныны пайлады. Сонра

лоьманлара деди:

- Ким щалва пайыны тез йеся, она эедяъям.

Дярвишляр


Эцляндамын


сюзцня

инандылар, тез щалваны йейиб бищуш олдулар.

Эцляндам ханым юз пайыны ъибиня гойду, алды

эюряк ня деди:

Нащаг гырдым сизи, эцнащ

ейлядим,

Эетдим, дярвиш бабам, гал иннян

беля,

Зцлмкарлыг едиб бядхащ ейлядим,

Эетдим, дярвиш бабам, гал иннян

беля.

Чярхи-гяза ахырымы итирди,

340

Шцкцр олсун, мятлябимя йетирди,

Щяряси бир бцкцм щалва ютцрдц,

Эетдим, дярвиш бабам, гал иннян

беля.

Ясл эцлцн ятрафында хар олмаз,

Хар вурса да эцл йарпаьы

саралмаз,

Эцляндамдан, дярвиш, сизя йар

олмаз,

Эетдим, дярвиш бабам, гал иннян

беля.

Сюз тамама йетди, Эцляндам ханым йола

ряван олду. Эетщаэет, эетщаэет эедиб дир

даьын ятяйиня чыхды. Бурда бир чобана раст

олду. Гыз йеня щийляйя ял атыб чобана деди:

- Нянян мяни сяня алыр, бах эюр хошуна

эялирямми? Инди мяслящят сянинди.

Чобан бир эцлцндян мин эцл ачылды, цзцнц

гыза тутуб деди:

- Беля нянямя дя гурбан олум, онун

бяйяндийи гыза да.

Гыз деди:

- Мян йаман аъмышам, эюр йемяйя бир шей

вармы?

Чобан тез бир ямлик кясди, кялапыр

биширди, гызнан икиси дя йедиляр. Йейиб–

ичяндян сонра Эцляндам чобана деди:

- Нянян сяня Танры пайы эюндяриб.

Гыз ъибиндяки тярщалваны чыхардыб

чобана верди. Чобан тярщалваны йейиб бищуш

олду. Гыз чобанын палтарыны юзц эейди. Йеня

дя йол башлады. Эцня бир мянзил, аз эетди, чох

341

эетди, эедиб бир мешядя бир талайа раст эялди.

Эюрдц бурда эцл эцлц чаьырыр, бцлбцлляр ъящ-

ъящ вурур. Эцляндам ханым ъоша эялди. Алды

эюряк ня деди:

Ярянляр сярвяри, ярянляр шащы,

Мяним бу дярдимя дярман

ейляйин.

Имамлар падшащы, динин пянащы,

Мяним бу дярдимя дярман

ейляйин.


Дярин-дярин дярйалара далмышам,

Ширин ъаны ешг одуна салмышам,

Сящраларда зялил, мцстяр

галмышам,

Мяним бу дярдимя дярман

ейляйин.

Эцляндамам, дцшдцм чюлдян

чюлляря,

Ахды ейним йашы дюндц селляря,

Аьлайа-аьлайа дцшдцм йоллара,

Мяним бу дярдимя дяраман

ейляйин.

Сюз тамама йетди, Эцляндам йола ряван

олду. Аз эетди, чох эетди эялиб бир шящяря

чыхды. Бахды ки, бу шящярдя ъамаат йыьылыб

юзляриня шащ сечирляр. Эцляндам ханым да

адамлара гарышды. Еля бу вахт шащлыг гушуну

эюйя бурахдылар. Адамлар бир дя бахдылар ки,

гуш бир аз эюйдя ганад чаландан сонра ашаьы

ениб бир чобанын башына гонду. Щямин чобаны

дюйцб бир отаьа салдылар. Шащлыг гушуну бир

342

дя учуртдулар. Эюрдцляр ки, гуш бу дяфя дя

пянъяряни сындырыб ичяри эирди, йеня байагкы

чобанын башына гонду. Йеня гушу говуб ешийя

чыхартдылар. Гушу цчцнъц дяфя учуртдулар.

Гуш йеня чобанын башына гонду. Ъамаат бу ишя

лап мяяттял галды. Вязир дя ъамаатын

арасында иди. Вязир иши беля эюрцб

йанындакылара деди:

- Сиз эедин чобан олан отаьын гапысыны

пусун, эюрцн чобан о гуша ня дейир?

Чобаны пусанда эюрдцляр ки, чобан гушу

ялиня эютцрдц, о цзцндян, бу цзцндян юпдц,

аьлайыб деди:

- Ай Аллащын дилсиз-аьызсыз мяхлугу,

мяня илащидян гисмят йохду. Эет, о гялбиндян

шащлыг кечянлярдян биринин башына гон. Яэяр

мяня шащлыг гисмят олсайды, юз атамын тяхт-

таъы юзэялярин олмазды.

Адамлар эялиб бу сюзляри вязиря

чатдырдылар. Вязир деди:

- Онун данышыьы щеч чобан данышыьына

охшамыр. Тез эедин ону мяним йаныма эятирин.

Чобаны вязирин йанына эятирдиляр. Вязир

цзцнц чобана тутуб деди:

- Гардаш, шащлыьы баъара билярсянми?

Чобан ъавабында деди:

- Нийя баъармырам?

Щямин саатдан чобаны шащ сечдиляр. Шащ

тахта чыхан кими щюкм еляди ки, бир мащир

шякил чякян эялсин. Шякил чякян эялди. Шащ

йедди шякил чякдирди, йедди булаг сазладыб,

щяр булаьын башына бир шякил гойдурду.

Щярясинин дя йанына бир гаравулчу тяйин

343

елятдирди. Сонра гаровулчулары йанына

чаьырыб ямр еляди:

- Бу булагларын башында яйлянян

адамлара фикир верин. Щяр ким булагдан су

ичиб сакитъя йолуннан эется, она дяймяйин.

Яэяр эюрсяниз ки, бири шякиля баханда аьлады,

эцлдц, бир сюз деди, о саат щямин адамы мяним

щцзурума эятирин.

Шащ юз ишиндя, щюкм вермяйиндя олсун,

инди ешит дярвишлярнян чобандан. Дярвишляр

галханда эюрдцляр ки, гыз бунларын йанына бир

мяктуб йазыб гойуб, юзц дя щараса чыхыб эедиб.

Щямин эцндян дярвишляр гызы ахтармаьа

башладылар. Дярвишляр эязя-эязя эялиб гызын

шащлыг елядийи мямлякятя чыхдылар. Шащ

дцзялтдирдийи булаьын башында дайаныб су

ичдиляр. Бир аз бурда дайанандан сонра бирдян

дярвишлярин эюзц гызын шяклиня саташды.

Дярвишляр гызын шяклини эюрян кими

башладылар эцлмяйя. Гаровулчулар буну эюрцб

дярвишляри тез шащын щцзуруна апардылар.

Шащ дярвишляря бюйцк бир сарай, чохлу вар-

дювлят баьышлады.

Сизя кимдян хябяр верим, чобандан. Чобан

да дярвишляр кими айыланда эюрдц гыз-зад ня

эязир? Гыз бунун палтарларыны сойундуруб

апарыб, юз палтарларыны да бир мяктубнан

бярабяр чобанын йанында гойуб эедиб. Чобан

башлады гызы ахтармаьа. Эцн о эцн олду ки,

чобан да эязя –эязя эялиб гызын дцзялтдирдийи

булаглардан биринин башына чыхды. Яйилиб

булагдан су ичмяк истяйяндя гызын шяклини

эюрдц. Чобанын эюзцнцн йашы булаьын суйуна

гарышды. Бу да гаровулчунун эюзцндян

344

йайынмады. О саат чобаны шащын щцзуруна

апардылар. Шащ чобана чохлу зяр-зиба

баьышлады.

Инди эюряк Мяммяд неъя олду? Мяммяд

айаьында дямир чарыг, ялиндя дямир яса бцтцн

дцнйаны доланды. Эцляндамдан бир хябяр тута

билмяди. Ахырда эязя-эязя эялиб гызын

мямлякятиня чыхды. Мяммяд йолурулуб ялдян

дцшмцшдц, юзц дя бярк сусамышды. Оду ки,

юзцнц зорла шащын дцзялтдирдийи булаглардан

биринин башына чатдырды. Мяммяд булагдан

дойунъа су ичди, узаныб йорьунлуьуну алмаг

истяйяндя бир дя эюрдц ки, Эцляндамын шякли

буду ща булаьын башындады. Мяммяд шякля

бахыб бир башына дюйдц, бир дизиня. Эюзцнцн

йашыны сел кими ахытды. Гаровулчу цзцнц

Мяммядя тутуб сорушду:

- Оьлан, бир мяни бу сирдян аэащ еля

эюрцм, сяня ня олду, нийя аьладын?

Мяммяд деди:

- Мяним дярдим дилнян дейиляси дейил,

дилнян десям, дилим алышыб йанар. Изн вер,

сазнан дейим.

Мяммяд сазыны синясиня басды, алды

эюряк йана-йана ня деди:

Ай аьалар, эялин сизя сюйляйим,

Елляр, ахтардыьым маралы

тапдым.

Хянъяр алыб баьрым башын

тейляйим,

Елляр, ахтардыьым маралы

тапдым.

345

Саьлыьында мян чякмядим

назыны,

Синям цстя гойду щиъран кюзцнц,

Ады бялли Алфатун шащ гызыны,

Суряти - шякилдя йаралы тапдым.

Мян Мяммядям, нейлямишям,

нейляйим,

Хянъяр алыб баьрым башын

тейляйим,

Юз дядими динар-динар сюйляйим,

Елляр, ахтардыьым маралы тапдым.

Сюз тамама йетди, гаровулчу Мяммяди

шащын щцзуруна апарды. Шащ оьланы таныйыб

ямр етди ки, буну да дярвишлярнян чобанын

йанына апарын. Онларын йанында динъялсин.

Бир нечя эцндян сонра шащ чобаны

щцзуруна чаьыртдырыб деди:

- Чобан, де эюрцм, сяня ня верим, сян

мяндян разы галасан?

Чобан деди:

- Шащ саь олсун, о эюрдцйцн сцрц итибди,

щеч билмирям нейляйим.

Шащ она бир сцрц баьышлайыб йола

салды. Сонра дярвишляри чаьырыб деди:

- Дярвиш баба, сизя ня версям мяндян разы

галарсыныз?

Дярвишляр дедиляр:

- Щярямизя бир чанаг гызыл вер, юзцмцзц

дя бурах эедяк дярвишлийимизи еляйяк.

Шащ ярм етди ки, дявишлярин щярясиня

бир чанаг гызыл вериб йола салсынлар. Бунлар

эедяндян сонра шащ Мяммяди щцзуруна

346

чаьыртдырды. Мяммядя деди ки, инди башына

эялянляри сюйляйя билярсян. Мяммяд юлуб-

кечянлярин щамысыны бир-бир шаща сюйляди.

Шащ ящвалатдан щалы олан кими ямр еляди:

- Буну тювляйя эюндярин, гойун дявялярин

алтыны сцпцрсцн.

Цч эцндян сонра шащ йеня Мяммяди

щцзуруна чаьыртдырды, цзцнц она тутуб деди:

- Инди шащлыг палтарыны эейин, тахта чых

эюрцм шащлыг сяня йарашырмы?

Мяммяд палтары эейиниб тахта чыхды. О

саат Эцляндам зцлфцнц саз еляйиб алды эюряк

ня деди:


Алды Эцляндам:


Ъяллад олуб ширин ъаным алан

йар,

Кечян кечиб, тахтын мцбаряк

олсун!

Ширин ъаным ешг одуна салан йар,

Кечян кечиб, тахтын мцбаряк

олсун!

Алды Мяммяд:

Башына дюндцйцм, гурбан олдуьум,

Баьышла тягсирим, сящв

ейлямишям,

Алышыб одуна бцрйан олдуьум,

Баьышла тягсирим, сящв

ейлямишям.

Алды Эцляндам:

347

Неъя гыйдын, севдийини

юлдцрдцн,

Бу дярдини ъям алямя билдирдин,

О залым вязирнян шащы

эцлдцрдцн,

Кечян кечиб, тахтын мцбаряк

олсун!

Алды Мяммяд:

О заман ки, дцшдцм сяндян аралы,

Дярд ялиндян эяздим йаслы-

йаралы,

Буламмадым сянин кими маралы,

Баьышла тягсирим, сящв

ейлямишям,

Алды Эцляндам:

Танырсанмы Эцляндамы цзцнцдян,

Эюрцрсянми дцрр тюкцлцр

сюзцндян.

Мяня ситям гылдын намярд

сюзцннян,

Кечян кечиб, тахтын мцбаряк

олсун!

Алды Мяммяд:

Даьларын башына доланыр думан,

Сяндян айры дцшдцм хейли бир

заман,

Бу Мяммядин сяри йолунда гурбан,

Баьышла тягсирим, сящв

ейлямишям.

348

Сюз тамама йетди. Бунлар шащлыг

дюврцнц баша чатдыран заман Эцляндам

Мяммяддян сорушду:

- Мяммяд, бяс эюрясян Шящрябаны гары

неъя олду?

Мяммяд ъавабында гайытды:

- Биз бир дя о йерляря гайытмайаг. О

вилайят бизя лазым дейил.

Эцляндам ханым деди:

- Сящвин вар, Мяммяд, биз эяряк эери

дюняк, щям дцшмяндян гисасымызы алаг, щям

дя ананы ахтарыб тапаг.

Эцляндам ханымын тядбири иля чякидян

йцнэцл, гиймятдя аьыр ня варыйдыса дявяляря

йцклядидяр, гошуну чякиб йола дцшдцляр.

Эялщаэял, эялщаэял, эялиб чатдылар Цсэцдар

шящяриня. Шащын гошунларыны юзляриня табе

етдиляр. Эцляндам ханым Мяммяднян бярабяр

юзцнцн тикдирдийи цч мяртябяли евин габаьына

эялди. Бунлар ичяри эиряндя бахдылар ки,

Шящрябаны гары отуруб пилтясиз ъящря яйирир.

Эцляндам ханым гарыдан сорушду:

- Ай няня, пилтя йохду, бяс сян ня

яйирирсян?

Шящрябаны гары ъавабында деди:

- Бала, мян дярдими яйирирям.

Бунлар диггятнян баханда эюрдцляр ки,

гары йазыьын эюзляри тутулуб, щеч кими

танымыр. Эцляндам ханым алды эюряк гарыны

неъя диндирди?

Алды Эцляндам ханым:

Башына дюндцйцм ай гары няня,

349

Ай няня, мцждя вер, оьлун

эялибди.

Шад хябяр сюйляйим мян дюня-

дюня,

Ай няня, мцждя вер, оьлун

эялибди.

Алды гары:

Башына дюндцйцм ай сяси эялян,

Сян Аллащ, деэинян оьлун

юлцбдц.

Гара баьрым шан-шан ейлийиб

дялян,

Сян Аллащ, деэинян оьлун

юлцбдц.

Алды Эцляндям ханым:

Гарьама, ай няня, оьлун юлмясин,

Гейри баьбан баьдан эцлцн

дярмясин,

О вязирнян шащын цзц эцлмясин,

Ай няня, мцждя вер, эялнин

эялибди.

Алды гары:

Бу дярд мяндя ня саьалмаз, ня гала,

Фяляк салыб мяни бу гейлц-гала,

Мцшкцл ишди, юлян бир дя саьала,

Нечя илди, мяним эялним юлцбдц.

Алды Эцляндям ханым:

Сянин илгарыны доьру билмишям,

350

О сябябдян гуллуьуна эялмишям,

Эцляндамам, хидмятиндя

олмушам,

Ай няня, мцждя вер, эялнин

эялибди.

Алды гары:

Шящрябаны гарыйам, эювщяр

каныйам,

Язялдян гиймятли дцрр

мяканыйам,

Эюзлярим эюрмцр ки, эюрям

таныйам,

Йягин билям мяним эялним

эялибдир.


Сюз тамама йетди. Эцляндам ханым

гарынын эюзляриня мялщям гойду, гарынын

эюзляриня ишыг эялди. Гары оьлуну, эялнини

таныды. Эюрцшдцляр, юпцшдцляр, шадйаналыг

елядиляр.

АЗАФЛЫ ВЯ НАРЫНЪ ХАТУН

УСТАДНАМЯ

Бяшярин ядалят гануну будур:

Шяфа веря алим, лоьман халгына,

Дащи одур, шаир одур, мярд одур,

351

Ъаныны сюйляйя гурбан халгына.

Бирлик дириликдир, а достлар,

билин,

Виъданы саф олур щагг тутан ялин.

Щяйат сцканыдыр зийалы ялин,

Садиг ола бюйцк инсан халгына.

Дцщанын гялбиндя фил, аслан

йатар,

Арзулар ешгиня юзцнц атар.

Хаин бир шющрятя бир юлкя сатар,

Дцнйаны ейляйяр зиндан халгына.

Лянят алчаглара, лянят Шейтана,

Вятяни севмяйян нанкор инсана.

Шадлыг эятиряндя щаким дюврана,

Хейирдян нур тюкяр заман халгына.

Гцдрятим олайды тябият кими,

Бязярдим алями мин Ъяннят кими.

Сюз, сянят сярдары щягигят кими

Йаза эювщяр, инъи, мяръан

халгына.

Мин шцар дейярям сямимиййятя,

Яйиляр варлыьын дцз сядагятя.

Бюйцк одур, дайаг одур миллятя,

Гоймасын дяймяйя зийан халгына.

Азафлы, мянаны щяр кюнцл дуйа,

Йердян сцлщ истярям, Эцняшдян

зийа,

Арзум тябиятдян будур: бу дцнйа

Эятирсян сяадят щяр ан халгына.

352

Устадлар устаднамяни бир демяз, ики

дейяр, биз дя дейяк ики олсун, елин кейфи кюк

олсун.

Щяря бир севданын сораьындадыр,

Кими пула, дювлят-вара ашыгдыр.

Кими гямнян, кими дямнян дям

вурар,

Кими оьул, гыза, йара ашыгды.

Кими щяйат эязир, кими дювраны,

Кими щаггы эязир, кими диваны,

Кими гуллуг эязир, кими ъащаны,

Кими сарай, баьча-баьа ашыгды.

Кими алим, молла, кими лоту-эиъ.

Кими шаир, ядиб, кими дяли-биъ,

Кими эювщяр тапар, кими гара тунъ,

Кими зяр либаса, хара ашыгды.

Кими досту эязир, кими щюрмяти,

Кими сяхавяти, кими мцрвяти,

Кими ядаляти, кими сярвяти,

Кими Шейтан хяннас, мара ашыгды.

Кимся: Йахшылыг ет, бу дцнйа беъя,

Кимся: Юмцр кечир щяр эцндцз-

эеъя.

Кимся: Ай Азафлы, сян юзцн неъя,

Вятяня, намуса, ара ашыгды.

353

Устадлар устаднамяляри ики демяйиб, цч

дейиб, биз дя дейяк цч олсун, дцшмян юмрц пуч

олсун.

Бир нечя сюзцм вар, ганана,

достлар,

Эцъ чатмаз ялиндян, аралы эяз бах!

Бир чынгы башындан бир мащал

йанар,

Намярдин лялиндян аралы эяз бах!

Ня ъинайят, эцнащ, шяр

ейлямяйнян,

Наняъиб ялиндян чюряк йемяйнян,

Авара сарсаьа достум демяйнян,

Кор эязян эюлцндян аралы эяз бах!

Гязанын гящриня тапылмаз чара,

Эери гайыдармы вурулан йара?!

Уйма сярхошлуьа, чайа, гумара,

Фитнянин селиндян аралы эяз, бах!

Чох йанма мящяббят, ешгин

эюзцндян,

Бил: накам эедярсян дцнйа цзцндян,

Елин тящнизиндян, алчаг сюзцндян,

Шярхата дилиндян аралы эяз, бах!

Азафлы юзцнц салма фярйада,

Цзмяк билмирсянся, эязмя дярйада.

Мян юлсям, сиз галын щяля

дцнйада,

Шейтанын фейлиндян аралы эяз,

бах!

354

Ярз олсун гуллуьунуза: йахын заманларда

пайыз фяслиндя, Муьан мащалынын бир той

мяълисиндян.

Мяълисдя Шямшяддиндян эялмиш Йусиф

адында гоъаман, эюзял сясли, мящарятли бир

ашыг ъювлан ейляйирди. Муьанын шаир гызы,

ады-саны, шерляри, эюзяллийи дилляр язбяри

олан Нарынъ хатун да о той мяълисинин гонаьы

иди.

Усдад ашыг Шямшяддинли Ашыг Микайыл

Азафлыдан чох сюзляр охуйурду. Мяълис дя чох

эюзял кечирди, гонаглар ашыьа щяр йандан саь

ол дейя-дейя сифариш верирдиляр. Бир аьсаггал

ашыьа деди:

- Ашыг гардаш, ешитмишям Микайыл

Азафлынын бир «Гоъа гартал» ящвалаты вар.

Хащиш еляйирям ону охуйасан.

Ашыг щямин ящвалаты сющбяти иля

охумаьа башлайыр. Азафлынын юзц гошдуьу

«Азафлы дцбейти» щавасы Ашыг Йусиф иля

алды эюряк ня деди:

Гоъа гартал, ня эязирсян

Даьлар гойнунда-гойнунда?!

Бала эюрдцм анасынын

Аьлар гойнунда-гойнунда.

Нийя гялбин гаралыбдыр,

Эцл цстцнц хар алыбды.

Шамамалар саралыбды,

Таьлар гойнунда-гойнунда.

Азафлы йаз иля эялмяз,

Учду сонам, эюля эялмяз.

355

Кечян кечди яля эялмяз

Чаьлар гойнунда-гойнунда.

Бяли, бу ящвалат щамынын хошуна эялир.

Нарынъ хатунун да лап цряйиндян хябяр верир.

Бир нечя ил иди ки, Ашыг Микайыл

Азафлынын сяси-сядасы Хатунун гялбиндя

щязин бир няьмяйя дюнмцшдц. Амма билмирди

ки, Ашыг Микайыл Азафлы щансы мащалда,

щансы елдя йашайыр. Одур ки, «Гоъа гартал»ы

ашыьын дилиндян ешидяндя гялбини севинъ

щисси бцрцйцр. Деди: айя, бу ашыг Азафлыны

таныйыр. Одур ки, мяълисин ахырыны

эюзлямяли олур. Мяълис арам оландан сонра

Хатун ашыьа йахынлашыр. Ещтирамла салам

вериб дейир:

- Устад, дейя билярсянми, Ашыг Микайыл

Азафлы щансы мащалдандыр?

Ашыг Йусиф ъаваб верди ки, гызым, о,

Шямшяддин мащалындандыр. Бу охудуьум саз

щаваларыны да юзц гошуб. Азафлы мяним ян

истякли шяйирдляримдяндир. Ня гядяр

шаирляр, ашыглар она тярифляр йазыб.

Нечяляри иля дейишиб, щямишя галиб эялиб.

Аллащ она щяр-тяряфли верибдир.

Хатун ашыьа гулаг асдыгъа гялбиндя

Азафлыйа гаршы даща бюйцк истякляр ойанды.

Хатун хябяр алды:

- Устад, ня вахт эедяъяксян?

- Гызым, сабащ йола дцшяъям.

- Устад, сяня бир намя версям, Азафлыйа

йетирярсянми?

356

- Ъанла–башла йетирярям, гызым, онунла

бир елдя йашайырам, чох вахт да тойлара бир

йердя эедирик.

Хатун бир намя йазыб Ашыг Йусифя верир.

Ашыг Йусиф намяни эятирмякдя олсун, инди

сизя кимдян хябяр верим, кимдян дейим, Ашыг

Микайыл Азафлыдан.

Азафлы щямин вахты аьыр тойдан эялиб,

юз отаьында динъялмякдя иди.Бу вахты устады

Ашыг Йусиф гапыны ачыб ичяри эирди. Азафлы

тез айаьа галхыб устады иля юпцшцб-эюрцшдц,

яйляшдиляр. Устадынын щалыны, ящвалыны

сорушмаьа башлады. Устады деди:

- Оьлум, Муьан мащалына тойа эетмишдик.

- Устад, щямишя тойда оласан!

- Саь ол, оьлум, щямишя цзцн аь олсун,

ъанын саь олсун, гулаг ас эюр ня дейирям. Эюр

няляр олду, башыма ня эялди? Мяълис чох

эюзял кечди, сянин сюзляриндян ня гядяр

охутдулар. Сянин сясин, сядан ораларда да

эязир. «Гоъа гартал»ыны да сющбяти иля

сифариш етдиляр. Щяля сяня бир мяктуб да

эятирмишям.

- Устад, мяктуб кимдянди?

- Нарынъ Хатун адлы шаир бир гызданды.

Оьлум еля бир ъандыр ки:

Мисли – бярабяри йохдур ъащанда,

Мярифят ящлидир Милдя, Муьанда.

Ашыг Йусиф сазы синясиня басды, алды

эюряк ня деди:

Муьан гызы бир эюзялдян,

Сяня салам эятирмишям.

357

Хош данышан ширин дилдян,

Гейри щалам, эятирмишям.

Еля бил ки, ряна эюрдцм,

Телляримдя шана эюрдцм,

Сюзляримдя мяна эюрдцм,

Инъи кялам эятирмишям.

Ашыг Йусиф дцз ананды,

Ел-обаны долананды,


Ариф камал, сюз гананды,

Дцнйа-алям эятирмишям.

Устад охуйуб, сюзцнц тамама йетирди.

Азафлы иъазя истяди ки, устад, мяктубу

ачыммы? Устад деди:

- Ач, оьлум, мяктуб сянядир.

Азафлы мяктубу ачыб охуйур, еля бил

бирдян-биря о гыза гаршы гялбиндя мещри-

мящяббят ойаныр. Устады онун бу щалыны

эюрцб дейир:

- Оьлум, Хатунун мяктубуну сазла оху эюряк

неъя чыхыр?

Азафлы сазы кюйнякдян чыхарыб зилини

зил, бямини бям, синясини мцстякям еляйиб,

алды эюряк неъя охуду?

Щагдан

эялян бир сядайа

баьландым,

Олдум еля дярдя йанан, Азафлы.


Гям севинъим олуб, мющнят

вцсалым,


Тярк етмяди мяни бир ан, Азафлы.

Бу сяда фикрими бяйан ейляди,

358

Ъюврц-ъяфасында эирйан ейляди,

Мяня ня етдися ъанан ейляди,

Кимя дейим ариф ганан, Азафлы.

Эял няьмяйя дюняк телин дяминдя,

Ютяк ханя-ханя зилдя, бяминдя,

Нечя ариф эюрдцм сюз аляминдя,

Щяр сюз тутан олмаз ганан,

Азафлы.

Хатунам,


галмышам


сюз

мейданында,

Щяъяр, Пяри хисляти вар ганымда.

Ялясэяр дцнйасы варса ъанында,

Буйур, сянинкидир мейдан, Азафлы.


Устад дейир ки, чох эюзял йазыб, сян дя

эюзял охудун. Чох саь ол, амма она ъаваб йаз,

мцтляг йаз, дейиб эедир.

Азафлы отаьында тяк галанда мяктубу

дюня-дюня охуйур, цзцнц эюрмядийи Хатун онун

гялбиня щаким олур. Одур ки, сазы синясиня

басыб, Хатуна ъаваб дейиб йазмаьа башлайыр.

«Эюйчяэцлц » щавасы иля:

Охудум намяни, шад олду гялбим,

Щяр сюзц дцрдана, ай Нарынъ

Хатун.

Щягигят щарайлар илщамым, тябим,

Инан саф виъдана, ай Нарынъ

Хатун.

Йахшылар юзцнц йаман ейлямяз,

Севда щяр сядадан аман ейлямяз,

Щийляни, фитняни ганан ейлямяз,

359

Дярди де мярдана, ай Нарынъ

Хатун.

Щамынын дярди вар юз аляминдя,

Щяйатын гящриня дюз аляминдя.

Няьмя дцнйасында, сюз аляминдя

Дюнмцшям дастана, ай Нарынъ

Хатун.

Азафлы щагг эязир бир сярдар

кими,

Зяри зярдян сечяр дцз зярэяр кими,

Эащ Короьлу, эащ да Ялясэяр кими

Чыхырам мейдана, ай Нарынъ

Хатун.

Азафлы икинъи бир шер демяйя башлады.

Сонра юз- юзлцйцндя фикирляшди ки, Нарынъ

хатун дейяр биря-бир дейир. Гой билсин ки,

биря-ики дейирям. Гой билсин ки, мян дя

марагланыб бу мяълисдя олан ящвалаты

юйрянмишям. Алды эюряк ня деди «Кешиш

оьлу» щавасы иля:

Нарынъ хатун мян сяданы ешитдим,

Шаир тябин дольунусан дедиляр.

Сазын-сюзцн фяраьында алышан,

Мящяббятин йорьунусан дедиляр.

Эюзяллярин, эюзяллийин ашиги,

Саф цряйинин ямялинин ашиги,

Юз йурдунун, юз елинин ашиги,

Шер –сянят вурьунусан дедиляр.

Азафлыйа йа Щяъярсян, йа Ниьар,

Мящсятидян, Натявандан йадиэар,

360

Муьан гызы, юзцн шаир-сяняткар,

Ясл ешгин дурьунусан дедиляр.

Демя, анасы байагдан бяри олан

ящвалатлары ешидирди. Эюрдц ки, оьлу йаман

йаныглы-йаныглы охуйур, юз-юзцня деди:

«Оьлум кимяся ашиг олуб, устады эялиб

эедяндян бяри щалы биртящярдир». Одур ки,

оьлу охуйуб гуртаран кими ичяри эирди. Онун

щалыны бир ъцр эюрцб деди:

- Оьлум сяня ня олуб? Истяйирсян тойуну

едяк. Аллаща шцкцр, эюзял-эюйчяк нишанлын

вар. Юзц дя юз ъанымыз-ъийяримиздир, йахшы

гыздыр. Ня дейирсян?

Азафлы ъаваб верди ки, йох, ана, щяля

дайан. Ана ися щеч ня демядян шцбщялянмиш

щалда эедир.

Азафлы йаздыьы намяни Хатуна эюндярир.

Намя Муьанда Хатуна чатыр, охуйуб чох-чох шад

олду, еля бил ки, сюзлц-сирли бир алямя дцшдц.

Мяктубу дюня-дюня охуйуб хейли фикирляшди

вя Азафлыйа беля бир мяктуб йазды:


Ъяфаларда мяни чякмя сынаьа,

Башдан-баша мящяббятям, Азафлы.

Цряк версям, кюнцл версям сядайа,

Етибара сядагятям, Азафлы.

Нечя ашиг йанды аман ешгимя,

Кими йахшы, кими йаман ешгимя.

Ящди-пейман, илгар, иман ешгиня,

Вцсал цчцн яманятям, Азафлы.

361

Мян Хатунам, чох буландым,

дурулдум,

Хяйал иля йер-эюй эяздим,

йорулдум,

Эюрмямишдян


бир


сядайа

вурулдум,

Щясрят долу гям- мющнятям,

Азафлы.

Бяли, Хатунун икинъи мяктубу Азафлыйа

чатыр. Охуйур, мязмунундан щали олур, айдын

олур ки, Хатун да, ону севир. Эял дейир,

щясрятим сянсян.

Бу ики кялмя сюз Азафлынын гялбини

ялиндян алды, санки юз дцнйасына сыьыша

билмяди. Отаьында вар- эял елямяйя башлады.

Сюзля долу цряйини каьыза тюкмяйя башлады,

эюряк ня деди, «Аран эюзяллямяси»ндя:

Дярдимянд ашигям щямдям олмаьа,

Мян сянин цзцнц эюрмяк истярям.

Севда щясрятиндян йаныб фяраьа,

Одуну, кюзцнц эюрмяк истярям.

Гялбимя баьладым щяр кяламыны,

Тябими ъошдуран тяр кяламыны,

Црякляр охшайан зяр кяламыны,

Шерини, сюзцнц эюрмяк истярям.

Азафлыйам, худам йар олсун сизя,

Олмасын щиъранын вурдуьу низя,

Эцлсцн тябиятин мцрвяти бизя,

Хатунум, юзцнц эюрмяк истярям.

362

Бяли, гялби Хатуну эюрмяк, динлямяк

щявяси иля чырпынан Азафлы мяктубу Хатуна

йола салыр. Мяктуб эедир Муьанда Хатуна

чатыр. Хатун щямкарындан эялян мяктубу

севинъля ачыб охуйур. Гялбиндя мин арзу

бойланыр. «Демяк инди о да мяни севир, мяним

щясрятимсян», - дейир. Щям дя мяни эюрмяк

щявясиндядир.

Хатун бу хябярдян чох шад олур, бюйцк

арзу, цмидля онун йолуну эюзляйир. Анъаг

эцнляр, айлар эялиб кечир, Азафлыдан ня бир

хябяр, ня бир мяктуб олур. Бу ниэаранчылыг, бу

щясрят Хатунун гялбини цзцр, бязян юз-юзцня

дейир: «Илащи, бу неъя сирри-худадыр ки, ондан

бир хябяр йохдур. Эюр нечя айлар кечиб эедир».

Хатун башында минбир фикир йеня дя Азафлыйа

мяктуб йазыр. Хейли эюзляйир, бу мяктуба да

ъаваб ала билмир. Цмидсизлик ичиндя дейир:

«Йа Ряббим, о мяня биэанялик ется дя дюзярям,

тяки она бир хата эялмясин». Амма бичаря Хатун

билмирди ки, Азафлынын башына ня гязавц-

гядяр эялибдир.

Бяли, беля нягл едирляр ки, Азафлы

Эцръцстан мащалында оларкян онун цстцня шяр

атырлар, бу иш айырд олунъа Тифлис

газаматында йатыр. Иш йохланылыр, щеч бир

эцнащы олмайан Азафлы бяраят газаныр. Юз

доьма ели Шямшяддин мащалына гайыдыр.

Щамы онун эюрцшцня эялир, Азафлынын

эялиши елин бюйцк севинъиня сябяб олур.

Хатунун ахырынъы мяктубуну устады Йусиф

Азафлыйа вериб дейир:

- Оьлум, Хатунун сяня эялян мяктубуну

сахламышам. Сянин газаматда олдуьуну она

363

хябяр вермядим. Аллаща чох шцкцр ки, сянин

щагг ишин щягигят олду, саь-саламат евимизя

гайытдын. Инди Хатуну ниэаран гойма.

Азафлы Хатунун мяктубуну ачыб охуйур,

цзцнц еля бил гям думаны бцрцйцр. Устады буну

дуйуб деди:

- Оьлум, ня олду ки, беля тутулдун?

- Устад, гулаг ас, эюр Хатун ня йазыр?

Сазы синясиня басыб охуду:

А мяним кюнлцмц бищал ейляйян,

Йад едибян бир бу йана эялэинян.

Кюнлцм сяни истяр йаз щавасында,

Саз эютцрцб бир бяйана эялэинян.

Ня мцддятдир эюзц йолда

галмышам,

Цряйи эилейля, сюзля долмушам,

Щясрятин ялиндя гяриб олмушам,

Щяйанымсан, бир щяйана эялэинян.

Санма Хатун дювлят-вары истяйир,

Етибары, дцз илгары истяйир,

Сянин кими ящли –йары исяйир,

Эяшт ейляйиб, бир Муьана

эялэинян.

Сюз тамам олду, устады сорушду:

- Оьлум, инди фикрин нядир?

Азафлы деди:

- Устад, онун эюзц йолдадыр, мяктубунун

ъавабыны йазым, гонаглар арам оландан сонра

юзцм Муьана эедяъям.

364

Эюряк Азафлы Хатуна неъя ъаваб йазыр вя

сазыны синясиня басыб эюряк ня деди:

Сяня гурбан олум, ей мещри-

мащым,

Эцнлярини сана, сана, эялирям.

Охудум намяни од олду ащым,

Саз эютцрцб дцз Муьана эялирям.

Эялирям щцснцня пярваня кими,

Аьлыны итирмиш диваня кими,

Амандыр гынама биэаня кими,

Фяда гылыб ъан гурбана эялирям.

Азафлыйам


Шямшяддиндир

мащалым.

Гоймарам кюнлцнц цзсцн мялалым.

Доланым башына, ай мащъямалым.

Салмысан кюнлцмц гана, эялирям.

Сюз тамам олур, устад дейир:

- Оьлум, чох эюзял йазмысан, Аллащ сяни

мурадына йетирсин.

Азафлы мяктубу баьлады, шяйирди

Ханлары чаьырыб деди:

- Бу мяктубу апар сал йола, эетсин.

Ханлар Хатуна йазылан мяктубу йола

салыр, Азафлыйа айры бир мяктуб, эятирир. Бу

мяктуб Кялбяъяр мащалындан Ашыг Шямширдян

иди. Ашыг Шямшир йазмышды ки, Азафлы

цряйим сяни истяйир, хястяйям, эял Аьдабана,

сяни эюрцм. Башына эялян гяза мяни юлдцрдц.

Аллаща чох-чох шцкцрляр олсун ки, азад

олмусан, эцнащын олмадан бяла чякмисян.

Щяйатда щяр ъцр щадися ола биляр.

365

Азафлы Шямширин мяктубуна тез ъаваб

йазыр, щям дя фикирляшир ки, о устаддыр,

эедим онунла эюрцшцм, мяслящятляшим,

орадан да Муьана дедим. Эюряк Шямшир

Азафлыйа шерля ня деди:

Чямяня, чичяйя бязяниб щяр йан,

Сян бизим даьлара йаз оланда эял.

Лаля, нярэиз ачыланда ярмяьан,

Боран бу йерлярдя аз оланда эял.

Бянювшя коллара сарышан заман,

Яликляр мешядя барышан заман,

Эюллярдя чалханыб чыьрышан

заман,

Чайларын цстцндя газ оланда эял.

Хястялик ялиндя беля чашбашам,

Ахы баъармырам селляниб-дашам,

Мцддятдир


йатырам,


щяля

нахошам,

Шямширин ялиндя саз оланда эял.

Эюряк Азафлы Дядя Шямширя ъаваб ня

йазды:

Дейирсян бащарда эцл ачанда эял,

Бир хябяр йетирсян, йазда эялярям.

Туфанлар ичиндя одда йанмышам,

Олса гар, гасырьа, буз да эялярям.

Язялдян йарандыг фаили-мухтар,

366

Ящли-щал эюряндя цряйим тохтар.

Сян мяни эязяндя гялбиндя ахтар,

Щяр йай, пайыз, щяр или йазда

эялярям.

Сянят даьларында, ай уъа Шямшир,

Эювщяр бязирэаны, ай хоъа

Шямшир,

Азафлыйа устад, ай гоъа Шямшир,

Сядяфли сазыны сазла, эялирям.

Азафлы мяктубу йола салды. Юзц дя

гонаглар азаландан сонра Муьана йох, Кялбяъяр

мащалына йола дцшцр. Кялбяъяр ъамааты

Азафлыны чох эюзял, мещрибан гаршылады.

Шямширин евиндя мяълис гурулду, шаирляр,

ашыглар, сюз, сянят гядрини билянляр эялдиляр,

щамысы эюрцшдцляр. Щал-ящвал тутдулар.

Азафлы алды эюряк ня деди:

Санки даьлар диля эялди,

Шян бцлбцлляр эцля эялди,

Ъаванлар ял-яля эялди,

Гоъалар кюнцля эялди,

Гыз-эялинляр еля эялди,

Аь бармаглар теля эялди,

Шямшир сазы диля эялди.

Алды Дядя Шямшир эюряк Азафлынын

эялиши мцнасибяти иля ня деди:

Йахын гощум, язиз достум,

Бизим еля хош эялибсян.

Юпцм сяни, будур гясдим,

367

Чямян эцля хош эялибсян.

Алды Азафлы:

Ашыг Шямшир, даьлар оьлу,

Кюкля сазын диля эялсин.

Сюз гошунун алай-алай,

Гатар-гатар иля эялсин.

Алды Шямшир:

Бу елляри эюрдц эюзцм,

Бир камил сяррафсан юзцн.

«Гоъа гартал» адлы сюзцн

Дцшцб диля, хош эялибсян.

Алды Азафлы:

Дуйьуларда зцлал кими,

Мин мяналы суал кими,

Гый вуранда гартал кими

Даьлар, дашлар диля эялсин.

Алды Шямшир:

Сянятимин нур шцасы,

Цряйиндя щагг дуасы,

Синясиндя сюз дярйасы

Донуб ляля, хош эялибсян.

Алды Азафлы:

Сюз гошдуьун чичякляря,

Хош арзулу дилякляря,

Цряклярдян-црякляря

Няьмян эцля-эцля эялсин.

Алды Шямшир:

Гялб охшайан сянятимиз,

368

Фитри камал гцдрятимиз,

Дювранымыз, шющрятимиз

Кечсин беля хош эялибсян.

Алды Азафлы:

Вурьун иля эязян йердян,

О ятирдян, о ясярдян,

Эюзляринля Ялясэярдян

Эюзляримя шюля эялсин.

Алды Шямшир:

Шямширям, Мискиндир бабам,

Сяни севир елим, обам.

Эеъ эялибсян, сянля давам

Чохдур, щяля хош эялибсян.

Алды Азафлы:

Ня йетмиши, ня сяксяни,

Истяйинъя йаша сяни.

Азафлынын од вятяни,

Дцнйа она ляля эялсин.

«Щяр тяряфдян ящсян-ящсян» сяси

асимана бцлянд олду, «саь олун», «саь олун»

сядалары даьлара, дашлара сяс салмышды. Еля

бил ки, рузиэарын эюзц беля шянлик

эюрмямишди. Ашыг Шямширин севинъинин

щядди-щцдуду йох иди. Ашыг Микайыл Азафлы

Ашыг Шямширля гощум идиляр. Азафлынын

бабасынын гардашы Кярбялайы Кярим бир

щадися иля ялагядар олараг юз мащалы

Шямшяддиндян узаг дцшмцшдц. Эедир

Кялбяъярин Дямирчидам кяндиня, орадан да

Аьдабана эялир. Юмцрлцк о кянддя йашайыр.

Бюйцк бир нясил артмыш, йедди оьлу вя ики

369

гызы олмушдур. Гызыны Шямширин бабасы

Гоъайа вермиш, ондан Шямширин атасы Гурбан

олмушдур. Ашыг Гурбан юз дюврцнцн бюйцк,

камил бир сяняткары олмушдур. Эюйчяли Ашыг

Ялясэярля сиья гардаш олмушдур. Она эюря

Аьдабан кяндинин чоху Азафлынын ямиси ушаьы

сайылыр. Онлар беля гощум идиляр. О нясля

Дяллякли нясли дейирляр.

Азафлынын эялишини ешидиб, Ашыг

Шямширин гонаьы даща да чохалды. Гощумлар,

достлар, дюврцнцн ян мяшщур шаир-ашыглары

олан, Гяшкеш Аллащверди, эюзял шаир олан

Яли Гурбанов вя гейриляри эялмишди. Шямшир

хащиш етди ки, Азафлы йолларда язиййят чякиб,

бир аз динъялсин, сонра дейяр. Юзц сазы

синясиня басыб, эюряк «Дивани» щавасы иля ня

деди:

Ханямизя дцрр кяламлы, бир камил инсан

эялиб,

Санки рущум тязяляниб, ъясядимя ъан

эялиб.

Тялатцмя эялиб тябим ъошьун Араз, Кцр

тяки,

Дярйалардан хяраъ алан чох дярин цмман

эялиб.

Щаваланыб дювря чыхыб, алыъы тярлан

кими,

Кялмяляри шящди –зцлал, щям ляли-

мяръан кими,

О, Мисрдян йола дцшцб, Йусифи-Кянан

кими,

370

Бялкя эюзя ишыг верян Йагуба дярман

кими.

Гоймарам эюздян йайына, олса ялаъым

мяним,

Гой йолунда сярф олунсун, бади хяраъым

мяним,

Етибарлы вяфадарлы сяримдя таьым

мяним,

Гялб евиндя тахта чыхыб, Мцлкц-

Сцлейман эялиб.

Сюзц ширин, кялмя лятиф, ягли камалдан

дцрцст,

Тярбийяли ад газаныб елдя, мащалда

дцрцст,

Фящимдян-фярасятдян,


щушдан,

ъамалдан дцрцст,

Еля бил мейдана бу эцн Ялясэяр Гурбан

эялиб.

Ял вериб залым гоъалыг, демяйин мцстяр

мяня,

Шямширям кечди эцнцм, чатды йашым

сяксяня,

Ъаванлыьын тялатцмц йадыма дцшдц

йеня,

Мяня цряк вермяк цчцн Азафлы Лоьман

эялиб.

Мяълис ящли йербяйердян деди «Саь ол,

баба», «Шямшир, вар ол», «Дядя Шямшир, иман

йийяси оласан!» Азафлыны тяриф етди, эюрясян

371

дедийи кими вармы? Хащиш едирик бир диваны

да о, охусун, - дедиляр.

Шямшир деди:

- Азафлыны эюрянляр таныйырлар,

Гафгаздакы


бцтцн


азярбайъанлылар

тярифляйирляр.

Бу заман Ашыг Азафлы, Ашыг Шямширдян

иъазя истяйиб, сазы синясиня басды,

«Зянъирлямя» бящри-тявил ики гафийя дивани

демяйя башлады:

Адам вар ки, ел анасы о шян дювран

истяйир,

Адам вар ки, гялб айнасы мясляк виъдан

истяйир,

Адам вар ки, илтимасы дащи ганан истяйир,

Адам вар ки, тямяннасы дярдя дярман

истяйр,

Адам вар ки, шяр хятасы фитня-шейтан

истяйир,

Адам вар ки, бяшяр йасы зцлм заман

истяйир,

Адам вар ки, иддиасы гала зиндан истяйир,

Адам вар ки, ъан шяфасы шян эцлцстан

истяйир,

Адам вар ки, инсан хасы ъяннят мякан

истяйир,

Адам вар ки, су сонасы йар мещрибан

истяйир,

Адам вар ки, ган галасы иблис оьлу-

иблисди,

Адам вар ки, гадир сцбщан – Шащи

Мярдан истяйир.

372

Адам вар ки, мящяббяти, ешги йанар

дцнйада,

Адам вар ки, сядагяти досту ганар

дцнйада,

Адам вар ки, сяхавяти щюрмят анар

дцнйада,

Адам вар ки, ядаляти щаггы ганар

дцнйада,

Адам вар ки, шан-шющряти щядяр санар

дцнйада,

Адам вар ки, ибадяти едяр кянар дцнйада,

Адам вар ки, тябияти халиг санар дцнйада,

Адам вар ки, гям мющняти гялби сынар

дцнйада,

Адам вар ки, цнсиййяти шаща гонар

дцнйада,

Адам вар ки, вар-дювляти эязяр динар

дцнйада

Адам вар ки, тяхти-ряван шащы ъащан

истяйир.

Адам вар ки, щяр бцсата чатар эедяр,

Азафлы,

Адам вар ки, харабата батар эедяр,

Азафлы,

Адам вар ки, йата-йата йатар эедяр,

Азафлы,

Адам вар ки, мин-мин хята тутар эедяр,

Азафлы,

Адам вар ки, ата-ана сатар эедяр, Азафлы,

Адам вар ки, миняр ата татар эедяр,

Азафлы,

Адам вар ки, ъан барата гатар эедяр,

Азафлы,

373

Адам вар ки, газамата атар эедяр,

Азафлы,

Адам вар ки, щейваната отар эедяр,

Азафлы,

Адам вар ки, каината сяттар эедяр,

Азафлы,

Адам вар ки, йцз щяйата гатар эедяр,

Азафлы,

Адам вар ки, эязяр саь ъан щаггы-диван

истяйяр.

Азафлынын бу диванысына щамы щейран

галды. «Ящсян кяламына, биз беля диваны

ешитмямишдик. Чох саь ол, бизи фейзийаб

етдин. Азафлы, байаг сянинля зарафат едирдик.

Сян доьрудан да гцдрятли сяняткарсан,

щамымыз цзцнц эюрмядян беля сяни чох

истяйирик», - дедиляр.

Шямшир деди:

- Эюрдцнцзмц мян дцз дейирям. Онун

эялиши иля бир тяънис йаздым. Гулаг асын ону

дейим. Чцнки устадлар диванындан сонра тяънис

демишляр. Алды Шямшир эюряк ня деди:

Ня заманды галыб щясряти дидар,

Бу эцн гонаг эялди бу даь бу даьа.

Еля бил эцл ачыб, эялибди бащар,

Кюнцл баьчасында бу таь, бу таьа

Азафлы деди:

- Устад, тяънися ъаваб вермяк олмаз, амма

охшатмаг олар. Тязады иля демяк олар. Одур ки,

даьын тязады аранды. Иъазя вер, яксини мян

дейим.

374

Алды Азафлы:

Аранмы йахшыды, даьмы

йахшыды,

Дейибляр эюзялдир аран арана.

Дцз-яйри, хейир-шяр вахтын

нахшыды.

Салар айрылыьы аран-арана

Алды Шямшир:

Дярс алдым йетишдим ики

сянядя,

Бир эцн йол дцшяъяк ики сянядя.

Ешгидян чякилиб ики санядя,

Бахырам охшайыр бу даь бу даьа.

Алды Азафлы:

Камал щагданды биринъи синя,

Вурьунам сянятин бир инъисиня.

Инсан дуйьусунун биринъиси ня?

Язял намус, гейрят, ар ан ар ана.

Алды Шямшир:

Шямшир цчцн зярдин айаьы

достун,

Доьсун эцняшинин ай аьы достун.

Мянимля сцзцлцб ай аьы достум,

Ярийиб гарышыр бу даь бу даьа.

Алды Азафлы:

Азафлы намярдин ата дашыны,

Мярд иэидляр вурмаз ата

дашыны,

Ясил оьул атмаз ата дашыны,

375

Тез-эеъ гощум-гардаш аранар

ана.

Шямшир Азафлынын яллярини сыхыб ону

варлыьы иля баьрына басды вя деди:

- Ящсян истедадына, фитрятиня, зещниня,

тябиня, илщамын артыг олсун, бяракаллащ.

Доьрудан да мяним тяънисимя ъаваб олду. Сян

варлыгларын яксини дя, тязадыны да йахшы

билирсян, мян даьы дедим, сян араны. Мян

дашы десям сян торпаьы дейярсян. Бюйцк

сяняткарсан, чох севинирям ки, халгымызын

сянин кими камил, гцдрятли сяняткары вардыр.

Аллащ сяня узун юмцр версин, щяля ъавансан,

йазыб-йарадасан.

Азафлы Ашыг Шямширдян бир сюз демяк

цчцн иъазя истяди, устад деди: «Изиндир,

буйур».

Алды Азафл:

Мян сяни эюряндя, ай Дядя

Шямшир,

Вурьунун нураны йадыма дцшдц.

Аббас Гурбан, Гасым, Щцсейн,

Ялясэяр,

Гурбаны, Иманы йадыма дцшдц.

Истярям ъанымы йандырсын одун,

Гопузун, каманын, ней, сазын, удун.

Мян сяни эюряндя Дядя Горгудун

Оьузлар дастаны йадыма дцшдц.

Азафлы гулудур дцз етибарын,

Дярд цряклярдян эетмяз дийарын.

376

Мян сяни эюряндя мярд аталарын

Мяълиси, дювраны йадыма дцшдц.

Азафлы бу шери дейяндя щамы бир ъцр

олду. Шямшир Азафлыны гуъаглайыб юпяндя

щяр икисинин эюзцндя бир нечя гятря йаш

дамлалары эюрцндц. Чцнки бу вахт Вурьун

ящвалаты йада дцшдц.

Бяли, мяълис арам оланда Азафлынын

ямиси оьлу Гязянфяр айаьа галхыб деди:

- Шямшир баба, Микайыл Азафлыйа иъазя

вер, инди ямисинин, щям дя мяним гонаьым

олсун. Бир нечя эцн дя мяълис биздя кечсин.

Шямшир деди:

- Оьлум, Азафлы бцтцн мащалын гонаьыды,

буйурун, инди дя сиздя олаг.

Гязянфяр Кялбяъярдя олурду. Сящяри

Кялбяъярдян Гязянфярин евиндя Азафлынын

адына бюйцк бир мяълис гурулду. Гощумлар,

достлар, шаирляр, ашыглар, сянятсевярляр вя

бцтцн истяйян-севян щамысы эялди. Еркякляр

кясилди, гурбанлар пайланды. Ямиси оьлу

Гязянфяр деди:

- Ямиоьлу, ящдим вар, эяряк йедди гурбан

кясям, гонаглар чохалды.

Кялбяъяр мащалында Шямширдян сонра

бюйцк сяняткар вя камил шаир-ашыг Гямкеш

Аллащверди мяълисдя дювран етмяйя башлады.

Алды Гямкеш эюряк ня деди:

О гядяр ки, щясрятини чякмишдим,

Сайа салды щаггы, тары Азафлы.

Щиъран


щцърясиндян,


гям

галасындан

377

Азад етди интизары Азафлы.

Гямкеш беля дейяндя Азафлы сазыны

синясиня басыб эюряк ня деди:

Дцнйа фаъиядир, щяйат ващимя,

Тутуб чярхи-фяляк мары, а Гямкеш.

Эащ дюнцр залыма, эащ эялир

рящмя,

Эащ тюкцр бораны, гары, а Гямкеш.

Алды Гямкеш:

Арифляр сюзцмц саймаз гябащят,

Шери сяня вериб Сащиби-гцдрят.

Юзцн бир азяри, исмин каинат,

Бизим елин ифтихары Азафлы.

Алды Азафлы:

Билмям азярийям, яьямям, тцркям,

Чох йадлар ялиндя таланмыш

юлкям.

Йарандым елимин гящрыны чякям,

Йазан йазды мящбясдарыйа,

Гямкеш.

Алды Гямкеш:

Будады Гямкеши гящрин ситями,

Олаг сирр йолдашы кюнцл

щямдями.

Йохлуьу, варлыьы, шадлыьы, гями

Бюляк гардаш кими йары, Азафлы.

Алды Азафлы:

Азафлыйам, вердим сизя кюнлцмц,

Баьладым виъданы дцзя кюнлцмц.

378

Истярям язаба дюзя кюнлцмц,

Чякяк вятян дярди, ары, а Гямкеш.

Сюз тамам олду. Щяр тяряфдян ящсян-

ящсян сядалары даьлара, дяряляря сяс салды.

Мяълис чох эур кечирди. Бу ара Азафлы чох

йорулмушду, мяълисдян иъазя алды ки, баьчада

бир аз динъялиб эялсин.

Щамы разы олду. Азафлы баьчада отуруб

щяр шейи сейр едирди. Бирдян фикирляшди ки,

ай дили-гафил, Кялбяъярдя шяфа булаьы вар,

бура Ялясэяр ойлаьы олуб, Гурбан ойлаьы олуб,

Иман сораьы олуб, Вурьун гонаьы олуб, Шямшир

чыраьы олуб, ня цчцн бир Кялбяъяр шери

йазмайым. Еля орадаъа бир шер йазыб, йеня

мяълися эялир.

Эяляндя эюрцр ки, шаир Яли Гурбанов

эюрцшя эялиб. Щяр ики шаир бир-бири иля

эюрцшцрляр. Бу ара ямиоьлу Гязянфяр

Азафлыдан хащиш едир ки, баьда йаздыьын

шери дейясян. Азафлы сазы синясиня басыб

эюряк ня деди:


Зирвяси эюйлярдян яршя уъалан.

Даьлар кащкашаны Кялбяъярдядир.

Ишьаллар башындан тахты-таъ

алан

Короьлу нишаны Кялбяъярдядир.

Кечмишин йаздыьы мемар няггашы,

Ясря тарих дяйяр щяр тцрбя дашы.

Ъащан бир ъанлыса бурдадыр

башы,

Зийарят мяканы Кялбяъярдядир.

379

Шимшяк пярдясиндя чаланда каман

Ял вуруб булудлар, ойнайыр думан.

Шабашы йаьышдан тюкцлян заман

Тяртярин цмманы Кялбяъярдядир.

Ялясэяр, Гурбаны салыб сюз баьы,

Иманын, Шямширин язиз ойлаьы,

Вурьунун эяздийи ъейран булаьы,

Истису дярманы Кялбяъярдядир.

Сющбяти Бабякдян, Дядя Горгуддан,

Тябият гялбиня тюкцб йагутдан,

Дону эцл-чичякдян, шалы булуддан,

Эцлляр эцлцстаны Эялбяъярдядир.

Сянят дярйасына чайлар дашдыран,

Ялийя, Мяммядя мин дил ачдыран,

Шамиля, Гямкешя дастан гошдуран

Аббасы, Бящманы Кялбяъярдядир.

Азафлыйам, щяля сюзцм аз олду,

Мещрибан эюрцшцм бир мураз

олду.

Еля ки, гыш эетди, эялди йаз олду,

Дцнйанын


мещманы

Кялбяъярдядир.

Мяълисдякиляр Азафлынын ифачылыг

баъарыьына, саз чалмаг мящарятиня щейран

галмышдылар. Хащиш етдиляр ки, сазда бир

«Азафлы дцбейтиси» чалсын. Азафлы сазы

синясиня басыб еля мящарятля чалды ки,

мяълисдякиляр сазын сядалары алтында санки

шеря дюнмцшдцляр. Бу вахт Яли мцяллим

мяълисдя отуранлара деди:

380

- Бурда Азафлыйа бир шер йазмышам,

иъазя верин ону дейим.

Дедиляр ки, буйурун. Эюряк Яли мцяллим

ня деди:

Достлар, тамам мяст олмушам

Азафлынын мяълисиндя.

Щикмятля зирдяст олмушам

Азафлынын мяълисиндя.

Зилляндикъя сазда ъянэи,

Нурланды дцнйанын рянэи,

Йарагланды Бабяк щянэи

Азафлынын мяълисиндя

Щяр обада шющрят-шаны,

Ляли –мяръан, эювщяр каны.

Хяйалым эязди дцнйаны

Азафлыныни мяълисиндя.

Ел щикмяти ашды-дашды,

Телли сазла гуъаглашды.

Яли дюндц ъаванлашды

Азафлынын мяълисиндя.

Щамы

ещтирамла, щюрмятля Яли

мцяллимя афярин деди. Шер щамынын хошуна

эялди. Азафлы деди:

- Шер хошума эялди. Яли мцяллим разы

олса, она мян дя ъаваб дейярдим.

Йербяйердян щамы: «Буйурун» - деди.

Эюряк Азафлы ня деди:

Мян истярям Азярбайъан

Ели ола мяълисимдя.

381

Арифляри, дащиляри

Али ола мяълисимдя.

Щяр цзляри хош севинъи,

Ала зювгц, цряк динъи.

Шерлярин инъи-инъи,

Ляли олан мяълисимдя.

Аьрытмайа сюз цряйи,

Саьлыг дейя дцз цряйи.

Щягигятин юз цряйи,

Дили ола мяълисиндя.

Шямшир, Йусиф, Гямкеш, Бящман,

Щям Шящрийар, щями Орхан,

Бяхтийарла о Зялимхан,

Яли ола мяълисимдя.

Азафлынын сядагяти,

Мещрибаны, мящяббяти,

Бу дцнйанын бир немяти

Бяли ола мяълисимдя.

Бяли, сюз тамам олду, щамы Азафлынын

шер демясиня щейран галды. Ня ися, мяълис чох

арамла эедирди, шаирлярин, ашыгларын

сюзляри тцкянмирди. Мяълисин беля бир

вахтында Гямкеш Аллащверди деди:

- Устад, бизим Истисуйа Муьандан бир гыз

эялиб. Бир нечя шаирля, ашыгла дейишиб, щятта

мянимля дя дейишиб, чох гярибя гызды.

Азафлы марагланыб хябяр алды:

- Ады нядир?

Гямкеш деди:

382

- Ады Нарынъ Хатундур. Бир гядяр олар ки,

Истисуйа эялибди.

Азафлы Нарынъ Хатун адыны ешидяндя

бир ан юзцнц итирян кими олуб, фикря эетди.

Гялб аляминдя няляр олдуьуну демякля

гуртармаз. Юзц-юзцня деди: «Бу неъя хош

тясадцфдцр, мян ону аранда эюрмяйя эедирдим,

эюр даьлардан талейимя неъя хош эцн дцшдц».

Бу вахт Азафлы Гямкешдян хащиш етди ки,

Хатунла олан дейишмялярдян бирини де.

Гямкеш разылыг яламяти олараг сазы синясиня

алды, эюряк Хатунла олан дейишмясини неъя

деди.

Хатун:

Бел баьлады Дяли Кцря,

Йанды аран дцздя, Хатун.

Кюнцл вцсал щясрятиндян

Эюзц йолда, издя, Хатун.

Гямкеш:

Дяли Кцрдян сющбят ачдым,

Кюзя дюндц сюз дя Хатун.

Йетяр бир эцн вцсал дями,

Щиъранлара дюз дя, Хатун.

Хатун:

Эцнляр мяня едир ситям,

Оъаг-оъаг олуб синям.

Нядир щиъран, нядир бу гям,

Йаныр сюнмяз кюздя Хатун.

Гямкеш:

Биз шаирляр гям ювлады,

Ширин олур вцсал дады.

Йанар оъаг, сюнмяз оду,

383

Аловлана кюз дя, Хатун.

Хатун:

Хатун елдян ар ейляйир,

Эен дцнйасын дар ейляйир,

Йазыб сиррин ъар ейляйир,

Эязир дилдя, сюздя Хатун.

Гямкеш:

Гямкеш, олар кюз црякдя,

Аловлана сюз црякдя.

Щагг йашаса дцз црякдя,

Арзу эцляр цздя, Хатун.

Сюз тамам олду, мяълисдя отуранлар

гызын шериня щейран галдылар. Дедиляр

шериндян эюрцнцр ки, онун бир дярди вардыр.

Гямкеш деди:

- Чох фикирли, хяйаллы гыздыр, ня

сирдирся шерляри еля никбиндир.

Азафлы бу сюзляри ешидяндя гялбиндя

ращатлыг тапа билмяди. О бцтцн эеъя чимир

елямяди, Хатунун хяйалы иля сящяри ачды.

Сящяр дуруб ямиси оьлуна деди:

-Истисуйа эетмялийям, эял мянимля

бярабяр эедяк.

Гязянфяр она марагла бахды. Азафлы деди

ки, йолда сяня данышарам. Щяр икиси Истисуйа

йола дцшдцляр.

Инди сизя кимдян дейяк Муьан гызы

Хатундан. Хатун бир нечя эцн иди ки, анасы иля

Истисуда динъялмякдя иди. Азафлынын фикри,

хяйалы иля йашайан Хатун бу эюзял Истису

даьларында да ращатлыг тапа билмирди. О

истяйирди ки, Муьана гайытсын, бялкя

384

Азафлыдан бир мяктуб эяля, бир хябяр ешидя.

Онун гялбиня щаким кясилян бу цлви

мящяббятин изтираблары еля бил дуйьуларыны,

фикирлярини дя ялиндян алмышды. Еля щей

дейирди: «Илащи, ъюврц-ъяфа мяня етсин итям,

тяки она бир хята эялмясин, мян онун щяр

ъяфасына дюзярям».

Бир ан Хатунун гялбиндян бир щясрят, бир

щарай гопду, эюряк ня деди:

Думан алды баьларымы,

Щардасан щайыма сяс вер.

Ширин кечян ъаьларымы,

Щардасан щайыма сяс вер.

Тябли, илщамлы ъаьымда,

Кцсцр сюз дя додаьымда.

Гойдун гямляр гуъаьында,

Щардасан сясимя сяс вер.

Хатун йанды эиля-эиля,

Йанды ъисми, дюндц кцля.

Айым, эцнцм дюнцб иля,

Щардасан щайыма сяс вер.

Хатун беля пяжмурдя икян онун пасибаны

олан Мярйям ана ичяри эириб деди:

- Гызым, ики няфяр сяни эюрмяк истяйир.

Хатун юртцйцнц алыб, башыны юртцб

гапыйа чыхды. Эюрдц ки, ашыг либасында

Йусиф мисаллы бир оьланла орта йашлы

кишидир. Хатун онлара «буйурун» - деди. Бу вахт

385

Азафлынын ямиси оьлу Хатуна йахынлашыб

деди:

- Ханым гыз, бу оьлан Ашыг Микайыл

Азафлыдыр. Сизи эюрмяйя эялибди.

Хатун севинъдян тутулмушду, щеч ня дейя

билмяди. Бу ан Азафлы она йахынлашыб деди:

- Салам, Хатун, хош эюрдцк!

Хатун да онун саламыны алыб деди:

- Хош эялмисиниз!

Бу вахт анасы онлары ичяри дявят етди.

Щюрмятля йер эюстярди, онлар изн истяйиб

отурдулар. Еля бил илк бахышдан бу дуру

бянизли, зяриф, эюзял, щейран бахышлы Хатун

Азафлынын гялбини юзцня ясир етди. Хатун ися

бу тясадцфи эюрцшдян юзцнц итирмишди.

Бяли, бу вахт Азафлынын эялишини билян

достлары, танышлары ону эюрмяйя эялдиляр.

Ялбят ки, Ашыг Азафлыйнан Нарынъ Хатуну ким

динлямяк истямязди. Одур ки, Азафлынын

эялишиня арамы бир мяълис дцзялди. Щамынын

фикри Азафлы иля Хатунда иди. Гялби сюзля

ашыб-дашан Азафлы мяълисдян изн истяйиб,

сазы кюйнякдян чыхартды. Зилини зил, бямини

бям едиб, эюряк ня деди:

Аранда эяздийим даьда эюрцндц.

Ня эюзял гядямим бурайа дцшдц.

Зирвяляр баш яйди сяъдяэащыма,

Еля бил алямляр щарайа дцшдц.

Азафлы беля дейяндя мяълис ящли

Хатундан хащиш етди ки, о да бир сюз десин.

Хатун бу тяклифи йеря салмайыб эюряк ня деди:

386

Щяр бир эцнцн фярящ долу аны вар,

Юмрцмцн бу эцнц неъя сай дцшдц.

Еля бил гаршымда баш яйди

даьлар,

Араныма щарай дцшдц, щай дцшдц.

Азафлы:

Пцскцрян ешгимдян гопду щярарят,

Еля бил тясадцф олду зярурят.

Доланым башына, едим зийарят,

Ъаным гурбаныды, фядайа дцшдц.

Хатун:

Фярящимдян эюзцмя нур ялянди,

Йерляр, эюйляр


севинъимя

бялянди.

Гядир достлар сюз гядрини билянди,

Бу цлфятдян бу эцн мяня пай

дцшдц.

Азафлы:

Эетсин Азафлынын ащы, наляси,

Йанар вцсалында гямин шяляси.

Эцняшин ишыьы, Айын шюляси

Каинат эюзцмдя дцнйайа дцшдц.

Хатун:

Бу дцнйанын гям цзцнц ким диляр,

Аьыр йцкцн аьырлыьын няр биляр.

Хатун дейяр зяр гядрини зяр биляр,

Эетди мющнят, севинъ мяня пай

дцшдц.

Бу ики ашиг дейишся дя эюзляри бир-

бириндян айрылмырды. Санки црякляри дя бир-

387

бири цчцн дюйцнцрдц. Хатунун йахын бир адамы

астадан Хатунун гулаьына деди:

- Ай гыз, бу устад чох щазыръавабдыр,

юзцнц эюзля, мейданда мяьлуб олма, о бцтцн

шер формаларынын щамысыны билир. Тез

гыфылбяндя кеч.

Хатун истямирди ки, Азафлы мяьлуб олсун,

чцнки ня мцддятди онун щясрятини чякирди. Сюз

тамам оланда Азафлы Хатуна деди:

- Ханым гыз, инди мяълис, сюз сизиндир.

Хатун бир гядяр тяряддцд етди, амма

мяълисдякиляр ял чякмяди. Йербяйердян: «Сюз

сянинди, Хатун,» - дедиляр. Бу ан Хатун

Азафлыйа бахды, Азафлы ишаря еляди ки, де.

Хатун бундан чох мямнун галды. Инди эюряк

алды Хатун ня деди:

Бир щаким эюрмцшям беш алям

цстя,

Ики эедир, ики учур, бир олур.

Сяккиз мин йедди йцз алтмыш

ичиндя

Шейтан олур, мюмин олур, пир олур.

Азафлы мяълисдякилярдян иъазя истяди,

щяр бяндя беш дягигя вахт вермяк олармы?

Дедиляр бяли, лап он дягигя дя олар. Хатун чох

пешман олду, цряйиндя деди каш демяйяйдим.

Азафлы деди:

- Хатун, сюзцнцн ъавабына гулаг ас, амма

фикрини дяйишмя.

Эюряк Азафлы ня деди:

Инсан бир алямдир, беш будаг цстя

388

Ики айаг, ики голу бир олур.

Сяккиз мин йедди йцз алтмыш саат

Алим олур, надан олур, пир олур.

Хатун:

Дюрдц беш-беш, ийирми беш ъями

бир,

Бириндя алты йол, дярди-гями быр.

Арзусу бир, диляйи бир, гями бир,

Ачыг олур, баьлы олур, сирр олур.

Азафлы:

Дюрд ял-айаг бармаг бешя

баьлыдыр,

Бир башда алты йол ишя баьлыдыр.

Цряйи цряйя,демя баьлыдыр,

Ашиг олур, мяшуг олур, сирр олур.

Хатун:

Хатун дейяр нечя ад вар Гуранда?

О нядир ки, чарх доланыр щяр

анда?

О нядир ки, йер-эюй эязир, бир

анда,

Алим олур, султан олур, пир олур.

Азафлы:

Азафлы, сан мин бир ад вар

Гуранда,

Каинаты чярх доланыр щяр анда.

Фикир-хяйал, йер-эюй эязир, бир

анда,

Дярйа олур, дцнйа олур, сирр олур.

389

Сюз тамам олду, щамы бу ики сяняткара

црякдян ящсян-ящсян сюйляди. Хатун

Азафлынын яллярини сыхыб деди:

- Бюйцк устад, инди сюз сизиндир.

Азафлы деди:

- Мян сянинля эюрцшмяйя эялмишям,

дейишмяйя йох, сабащ Ъейран булаьында

дейярям. Инди сяня бир гатар сюзцм вар, гой ону

дейим.

Сазы синясиня басыб эюряк ня деди:

Бу кюнлцмцн дцнйасында

Мцдам андым, эяздим сяни.

Ашиг, дярвиш либасында

Ел доландым, эяздим сяни.

Хатун:

Сещри-ешгин хатасында

Йараландым, эяздим сяни.

Онун гайнар севдасында

Параландым, эяздим сяни.

Азафлы:

Йолум дцшдц мин зцлмятя,

Ясир олдум гям-мющнятя.

Ян мцгяддяс мящяббятя

Мян инандым, эяздим сяни.

Хатун:

Цряйимин бир сясиндян

Няфяс алдым няфясиндян.

Хяйалынын шюлясиндян

390

Гараландым, эяздим сяни.

Азафлы:

Азафлыйам аманларда,

Даь-даь олдум заманларда.

Туфанларда, йаманларда

Ода йандым, эяздим сяни.

Хатун:

Хатун камын алар камдан,

Пярваняляр йанар шамдан.

Дийар-дийар ел-обамдан

Араландым, эяздим сяни.

Щяр ики ашиг-мяшуг еля бил дцнйайа тязя

эялмишдиляр. Севинъин, шадлыьын, шянлийин

ляззяти эюйлярин таъына, эеъянин гаранлыьына

нур чиляйирди. О эеъя сящяря кими ашигля-

мяшуг сющбят етдиляр. Хатун сорушду ки, нечя

вахтдыр сяндян ня бир мяктуб, ня дя бир хябяр

эялир, цмидими итирмишдим.

Азафлы деди:

- Язизим, инсан гяза-гядярдян гачыб гуртара

билмир. Аллаща чох шцкцр ки, тале бизи бурада

эюрцшдцрдц. Мян аьыр эцнляримдя беля сяни

эюрмяк цмиди иля йашамышам.

Азафлы башына эялян щадисядляри нягл

еляди. Хатунун гями севинъя, севинъи гямя

гарышды. Хатун деди:

- Демяк сяня бющтан атылмыш, хейли

язиййят чякмисян. Бяс нийя мяня йазмамысан?

- Истямирдим, сянин гялбин аьрыйа.

Хатун йеня деди:

- Демяк, анан сяни нишанламышды?

Азафлы деди:

391

- О мян истямядян олубду. О вахты сяндян

мяктуб аланда, устад Йусиф сянин хябярини

эятирян эцндян бцтцн варлыьымы сяня

вермишям. Сяндян гейри цряйимдя щеч ким

йохдур. Инди еля билирям бцтцн дцнйа-алям

бурадады.

Щяр ики ашиг ширин-ширин сющбятлярля

сящяри ачды. Сящярляр цзцнцзя хейирликля

ачылсын.

Азафлынын достлары, танышлары,

сянятсевярляри вахта щазыр олуб Хатунла

Ъейран булаьына эетдиляр. О эцнц Ъейран

булаьынын гонаглары чох иди, амма Азафлы иля

Хатун ян язиз гонаг сайылырды. Щамы

Азафлыны эюзляйирди ки, бир сюз десин.

Азафлынын эюзц ися Ъейран булаьынын

дашына йазылмыш адларда иди: «Сямяд

Вурьун-Шямшир». Онун цстцня чох гонаглар

эялиб-эетмишди: Ашыг Ялясэяр, Ашыг Алы,

Ашыг Иман, Ашыг Гурбан, Ашыг Шямшир, Сямяд

Вурьун. Азафлы сазы кюйняйиндян чыхарыб,

эюряк Ъейран булаьындан ня сорушур, нядейир:

Эялмишям тцрбяни зийарят едим,

Еллярин ойлаьы Ъейран булаэы.

Кеф-дям явязиня фяьан ейлядим,

Дярдлидир гонаьын, Ъейран

булаьы.

Башында сахлайыр эюйц даьларын,

Гцдрятдян нур сяпир ахар-бахарын.

Карван –карван эялир щяр эцн

зявварын,

392

Кясилмяз йыьнаьын Ъейран

булаьы.

Де нийя цзцмя нисэилли бахдын,

Таланмыш кюнлцмц йандырыб-

йахдын.

Истядим су ичям, гялбимя ахдын,

Бир интизар даьы Ъейран булаьы.

Дялидаь башында мил тарихин

вар,

Салсалдан, Бабякдян галмыш

йадиэар.

Мещманын олубдур Короьлу,

Ниэар,

Ясрляр нювраьы, Ъейран булаьы.

Азафлы, инляди цряк сюзлярин,

Щаны Ялясэярдян айаг излярин?

Вурьуну ахтарыр йашлы эюзлярин,

Шямширин ойлаьы Ъейран булаьы.

Азафлынын Ъейран булаьына дедийи сюз

щамынын цряйиндян олду. Хащиш етдиляр ки,

Хатун да бир сюз десин. Азафлы деди:

- Ъейран булаьына мян дедим, Дялидаь да

онун вугарыдыр, она да Хатун десин.

Хатун Азафлыдан изн истяйиб эюряк ня

деди:

Бащар эялиб эюзялляшди

Дялидаь да, Дялидаь да.

Эюзялликляр сещирляшди

Дялидаьда, Дялидаьда.

393

Йапынъысын салыб беля,

Гары, бузу дюнцб селя,

Бярякятдир эцня, еля

Дялидаь да, Дялидаь да.

Ъилвяляниб щцснц мещдян,

Чямян йуйур цзцн шещдян,

Сядаланыб дяря нейдян

Дялидаьда, Дялидаьда.

Чешмялярин суйу балдыр,

Чичяклярин сары, алдыр,

Эюзялликдя эюзцм галды

Дялидаьда, Дялидаьда.

Хатун Шямшир сюзцн истяр,

Етибарын дцзцн истяр,

Мярд ийидляр изин истяр

Дялидаьда, Дялидаьда.

Щамы бу ики сяняткара чох саь олсун, вар

олсун, бизи фейзийаб етдиниз, илщамыныз,

тябиниз артыг олсун деди. Ъейран булаьынын

гонаглары йейиб-ичяндян сонра щяр кяс юз

истядийи даьлары, йамаълары, сейр етмяйя

эетди. Азафлы иля Хатун да тябиятин даьлара

вердийи эюзялликляря, чямянликляря тамаша

едирдиляр. Эяляъякляриндян щеч ня

демирдиляр. Хатунун гялби кядярля долмушду.

Азафлы дцшцндц етди ки, йягин мяндян сюз

истяйир. Эюряк Азафлы ня деди:

394

Севэилим, эюзялсян Эцняшдян,

Айдан

Улдузлар зяввардыр елиндян ютрц.

Ъяннятин гызлары тюкцлцб

эюйдян,

Тамашана эялир телиндян ютрц.

Мящяббят чыраьы, ешгин ишыьы,

Эюзялляр мцршцдц, ел йарашыьы,

Шаща баш яймяйян щаггын ашыьы

Ясир-йесир олуб дилиндян ютрц.

Азафлыйам, ей йар, гялбиндя

олам,

Ешгиня вурьунам, ешгиня гулам.

Ей гиблейи-алям, олармы галам,

Доланым башына белиндян ютрц.

Хатун йеня диллянмяди, Азафлы цряйиндя

фикирляляшди: «Йарябб, эюрясян буна ня олду?

Мяним эцнащым нядир? » Еля бил минбир

мянзяряли даьлары думан алды. Алды эюряк ня

деди:

Сяня цряк вердим, пянащ

эятирдим,

Эцнащсыз юлдцрмя йар, инсаф

ейля.

Гой юзц юлдцрсцн мяни эюзлярин,

Вермя йад ялиня, бир инсаф ейля.

Дцнйайа сыьмайан цряйя сыьар,

Бяла да аъыгдан, гязябдян доьар.

395

Булуд тяки долан, йаьыш тяк

йаьар,

Бащарда йаьдырма гар, инсаф

ейля

Азафлы нейлясин цзц дюняндя,

Мящяббят ишыьы бирдян сюняндя.

Асдыр боьазындан, юлдцр

синяндя,


Гур о сачларында дар, инсаф ейля.

Хатун о заман Азафлынын цзцня бахды,

эюзляр эюзляря зиллянди, йеня динмяди. Эюряк

инди ня деди, «Баш сарытел» щавасы иля:

Вердин ешгин бяласыны

Хана-хана, а тярланым.

Йыхаг щиъран галасыны

Йана-йана, а тярланым.

Олсун ящд-пейманымыз,

Илгарымыз, иманымыз.

Кечиб эедир заманымыз,

Сана сана, а тярланым.

Азафлыйам диляйими,

Кцсдцрмцшям мяляйими,

Эял ганатма цряйими

Гана-гана, а тярланым.

Бу заман Хатун эцля-эцля Азафлынын

ялляриндян тутуб деди:

396

- Сяни сынайырдым, эюрцм доьрурдан да

мяни севирсянми? Индян беля ихтийар сянин

ялиндядир. Неъя истяйирсян еля едя билярсян.

Азафлы деди:

- Язизим, мян йола дцшмялийям, щям дя

Эцръцстан мащалында тойум вар.

Хатун бу ан дяли кими олду. Эюзляри дола-

дола эюряк ня деди:

Анд верирям о даьлара,

Эетмя, амандыр, эял эетмя.

Бу мцгяддяс булаглара,

Эетмя, амандыр, эял эетмя.

Азафлы:

Сябр ейля дюз мещр-цлфятим,

Сюз вермишям, эедяр эяллям.

Йахшы сахла яманяти,

Сюз вермишям, эедяр, эяллям.

Хатун:

Инди билдим пянащым сян,

Севинъим сян, эунащым сян,

Кянизиням, ай шащым, сян

Эетмя амандыр, эял эетмя.

Азафлы:

Ъаным гурбан йар бойуна,

Дцнйа дяйяр бир муйуна.

Ики эянъин мян тойуна

Сюз вермишям, эедяр, эяллям.

Хатун:

Хатун дейяр эетмя аман,

Гойма кюнлцмц бядэуман.

397

Ъан истясян ъан да гурбан,

Эетмя, амандыр, эял эетмя.

Азафлы:

Азафлынын бу щалына,

Йанар ешгин мялалына.

Эцръцстанын мащалына

Сюз вермишям, эедяр, эяллям.

Сюз тамам олду. Азафлы деди:

- Язизим, бу айрылыг щяр икимиз цчцн чох

чятиндир. Билирям сяндян айры мяним дя сябр-

гярарым олмайаъаг.

Хатун эюз йашлары тюкяряк деди:

- Язизим, мян сяни итирмякдян горхурам,

чцнки сян ананын сюзцндян чыха билмирсян.

Азафлы Хатунун эюз йашларыны силяряк

деди:

- Мян анамын дедийи иля щеч вахт

разылашмайаъам. Мяним йеэаня арзум,

диляйим, мящяббятим сянсян.

Хатун деди:

- Мян сяни щяр эцн, щяр ан эюзляйяъям.

Сачларым аьарса беля йеня сяни эюзляйяъям.

Азафлы деди:

- Язизим, мещрибаным, мян сяни дцнйанын

о башында олсан беля тапаъам.

Хатун деди:

- Ня едяк, бу айрылыг йеня бизим цчцн

чятин бир йол ачды.

Цряйи гямля долан Хатун эюряк ня деди:

Сяндян айры билирям мян,

Йаман олар бу айрылыг.

398

Щясрятинля йанар кюнлцм,

Аман олар бу айрылыг.

Азафлы:

Ей Хатунум, ей ъащаным,

Хяйал олар бу айрылыг.

Мящяббятдя имтащаным

Суал олар бу айрылыг.

Хатун:

Эцнляр кечся сына-сына,

Ъяфаларда мяни сына.

Эюзляримин гарасына

Думан олар бу айрылыг.

Азафлы:

Яэяр олса бир мцмкцнцм,

Сяндян айры олмаз эцнцм.

Даь-даь ейляр ярши цнцм,

Мялал олар бу айрылыг.

Хатун:

Салдын ешгин ахарына,

Йандым эцняш бахарына,

Хяйал дцшся бащарыма,

Эцман олар бу айрылыг.

Азафлы:

Ширин эюрцш, севинъ гями,

Эюзляримин йашы зями,

Ешгимизин сынаг дями

Аман олар бу айрылыг.

399

Хатун:

Хатун дейяр, ай алямим,

Олдун фикри, гящри-гямим.

Бир эцн йется вцсал дямим,

Талан олар бу айрылыг,

Йалан олар бу айрылыг.

Азафлы:

Азафлыны тикян кюнцл,

Эюз йашлары тюкян кюнцл,

Аман щясрят чякян кюнцл,

Бищал олар бу айрылыг,

Вцсал олар бу айрылыг.

Сюз тамам олду. Ашигля мяшуг бир-бириня

сюз вериб, ящд-пейман баьлайыб айрылдылар.

Ашыг Азафлы Шямшяддин мащалына, орадан да

Эцръцстана, Хатун ися Муьана йола дцшдц.

Бяли, сизя кимдян дейяк, ики ашигдян.

Пайыз айларыйды, тойлар бир-биринин ардынъа

эедир, Ашыг Азафлы елин той шянликлярини

сазы-сюзц иля бязяйирди. Онун сяси

Эцръцстандан, Эюйчя мащалындан, Дямиргапы

Дярбянддян, Гафгазын чох йериндян эялирди.

Азафлы беля сяфярлярдя дя Хатуну бир ан беля

унуда билмирди. Анасы бир нечя дяфя тяклиф

етмишди ки, оьлум, эял тойуну едим, анъаг

Азафлы разы олмамышды. О, йалныз анасынын

Хатуна разылыьыны эюзляйирди. Ана ися инад

едирди. Азафлы одла су арасында галмышды.

Бир дя анасына щюрмяти олдуьундан башга ъцр

щярякят едя билмирди. Беля-беля айлар, эцнляр

эялиб кечирди. Бу ара она бир мяктуб вердиляр.

Мяктуб евя эялмишди. Шяйирди Ханлар мяктубу

400

эятириб устадына верди, мяктуб Хатундан иди.

Азафлы намяни севинъяк ачыб охуду. Бирдян

онун цзцнц еля гям бцрцдц ки, мяълис ящли дя

буну дуйду. Хатун йазырды:

Пайыз кечиб, гыш йетишиб, йаз

эялиб,

Баьча-баьда бцлбцл зары эюрцнмяз.

Чыхдын сейранэаща мин щявяс иля,

Бу кюнлцмцн вяфадары эюрцнмяз.

Вядя вериб мяндян узаг эязяним,

Мяълис гуруб сюзц-сюзя дцзяним,

Мян неъя шад олум, неъя бязяним,

Эцлшянимин


хан


сярдары

эюрцнмяз.

Хатун дейяр, эюрян эюзцм аьлайыр,

Диндирмяйин, дилдя сюзцм

аьлайыр,

Айрылыгдан ъанда дюзцм аьлайыр,

Дюзцлмяздир,


кюнцл


йары

эюрцнмяз.

Азафлы сазы чалыб еля йана-йана

охуйурду ки, бцтцн мяълис ящлини вяъдя,

щейрятя эятирмишди. О, Хатунлу бир алямдя

иди. Шаир гялби сюзля долмушду. Шяйирдиня

ишаря етди ки, дяфтяр-гялям эятирсин, дедийини

йазсын. О, сазы синясиня басыб, эюряк

бядащятян неъя деди:

Эял пяришан олма, вяфалы Хатун,

Сяндян айры цз эцлмяздир, цз

эцлмяз.

401

Дцшяндя йадыма йаныр щяйатым,

Йар щясряти дюзцлмяздир,

дюзцлмяз.

Мян ашигям дийар- дийар эязярям,

Саз тутубан сюзц-сюзя дцзярям,

Хяйалымла ъан евими бязярям,

Сянсиз мисрам дцзцлмяздир,

дцзцлмяз.

Вясфини ейлярям мин айа, эцня,

Айрылыг салмасын ешги дцйцня.

Азафлынын щаким олдун кюнлцня,

Гялбим сяндян цзцлмяздир,

цзцлмяз.

Сюз тамам олду. Мяълис ящли йербяйердян

«Саь ол, ашыг, Аллащ сянин муразыны версин»,

- дедиляр. Мяълис гуртарандан сонра Азафлы

Хатуна йаздыьы мяктубу Ханлара вериб деди:

- Апар мяктубу йола сал, эял.

Бяли, Азафлы еллярин той-дцйцнлярини

беля йола верирди. Онун сяси-сядасы, ешги,

севдасы бцтцн мащала йайылмышды. Бир эцн

йеня устады Йусифля тойдан евя гайыдырды.

Йолда устады деди:

- Оьлум, даща бясдир, эет юз тойуну

ейля,сонра да еллярин тойуну едяк. О сянин

йолуну эюзляйир, эюр нечя вахтлар эялиб кечи,

эюр ананы разы сала билирсянми?

Азафлы деди:

- Устад, анам Хатуна разылыг вермяйинъя,

евлянмяйяъям.

402

Онлар евя эетдиляр. Бир гядяр

динъялмишдиляр ки, ана деди:

- Оьлум, Молла Ящмяд сяни ахтарырды.

Уста Йусиф деди:

- Эюрян нийя ахтарыр, той вар ки?

Бу вахт анасы Азафлыйа деди:

- Юзц дя чох щирсли иди, бир мяктуб вериб,

ал оху, эюр ня йазыб?

Азафлы иля устады мяктубу охудулар.

Эюряк Молла Ящмяд ня йазыр:

Ня мцддятдир чалышырсан сюз

цчцн,

Щяля чатмамысан баша ня галды?

Бир дцшярсян камил устад ялиня,

Чякярсян ялиндян щаша ня галды?

Уъада отурма, гайыдыб енярсян,

Щцндцрдян данышма, йаваш

динярсян.

Кяркядан йериня щимар минярсян,

Чякярсян гатырла гоша, ня галды?

Бир сюз дейим ел ичиндя мязяли,

Йахын вахтда той-нишанын азалы.

Тафгырын бошалыб, белин нязяли,

Гарныйын доймаьы йовшана галды.

Молла Ящмяд сюзцн дейяр сянана,

Нясищятдир анлайана, ганана.

Пишик галхыр, пянъя чалыр аслана,

Нящянэляр мейданы довшана

галды.

403

Уста Йусиф дейир ки, бу неъя олан ишдир?

Азафлы ярз едир ки, уста, йягин кимся араны

вурубду, йохса о, щавайыдан сюз демяз. Уста

дейир:

- Мягсядин няди?

Азафлы деди:

- Мягсядим дейишмякди.

Эюряк Азафлы Молла Ящмядя ня йазыр:

Ящмяд дайы, язял саламмялейкцм,

Щяъви сюз йазмысан ъянъял, а

молла.

Мян ня сяни, ня сян мяни эюрмямиш

Эялсян тюрятмяйяк ъянъял, а

молла.

Дяйирман дюняндя шащады батар,

Илан баш аьрыйар, йол цстя йатар.

Наняъиб дил ачса йахшыны сатар,

Арала кючцнц сян эял, а молла.

Азафлы сюз мцлкцн ейляр вирана,

Щюрмят гой кялама, диня, Гурана,

Шейтан фитнясиля эирсян мейдана,

Кечяъяк башына чянэял, а молла.

Намя Молла Ящмядя чатан кими охуйуб

мязмунундан щали олур. Йаман горхур, бу вахт

ону дейишмяйя вадар едян адам юзцнц йетирир

молланын йанына. Онун горхдуьуну эюрцб

дейир:

- Ай Молла Ящмяд, сян щям ашыг, щям

шаир, щям молла, щям дя алим. Сян эюр бир

кимдян горхурсан? Дцнян мейдана чыхан бир

404

ушагдан. Горхма, ону мейдана чаьыр. Молла

црякляниб эюряк ня йазыр:

Ялейкцмяссалам, алдым мяктубун,

Йахшы елядим йаздым, эял-эял

Азафлы.

Дейян шаирликдя чох дотялябсян,

Эялмяк истяйирсян, сян эял,

Азафлы.

Дяйирманчы дейиб йекялик сатма,

Эюрцрсян ки йатыб, мары ойатма.

Гоъалмыш пялянэя бош фишянэ

атма,

Эятиряр башына янэял, Азафлы.

Мящф етди Нямруду, бир дяня

милчяк,

Сян дя фяхр ейлямя о Даьйунус тяк.

Дашгын бир шаирдир, Ящмяддян ял

чяк,

Тап тайыны онла тян эял, Азафлы.

Мяктуб Азафлыйа чатыр. Охуйуб

мязмунундан щали олур. Щямин вахты устады

Ашыг Йусифи дя эютцрцб Говлара эедир.

Мяълис гурулур, ашыг иля молла сюз

мейданына чыхыр. О заман аравуран адам да

юзцнц йетирир. Мяълиси щамыдан чох о

гызышдырыр. Мяълисдя аьсаггаллыьы о йерин

ян щюрмятли аьсаггалы Аббасяли киши едирди.

Мяълисдя шаирляр дя, ашыглар да, арифляр дя,

агилляр дя, щяр йердян ешидиб билянляр дя

405

иштирак едирди. Биринъи сюзц моллайа

вердиляр.

Алды Молла Ящмяд:

Гышда чыхма даь башына, гары эюзля-

эюзля сян,

Доьру йанда яйри демя, шяри эюзля-эюзля

сян.

Мяьрур олуб ял узатма щяр йетянин ялиня,

Пянъя чалар дястим сыхар, зору эюзля-

эюзля сян.

Молла диванисиня эюряк Азафлы ня

ъаваб верди:

Щайыхыб эедир цстцня няри эюзля-эюзля

сян,

Бу далашда, бу дейишдя сяри эюзля-эюзля

сян.

Зялзялядян далдаланыб, эирмя дахма-

дешийя,

Эащ иряли, эащ сол-саьа, эери эюзля-эюзля

сян.

Молла Ящмяд:

Истяр эяда, истяр шащ ол, отуранда тахта

сян,

Сараларсан щейва кими яъял эялян вахта

сян.

Еля бил табут цстя щазырсан габагда сян,

406

Газыбдылар мязарыны, эору эюзля-эюзля

сян.

Азафлы:

Бир айаьы амандадыр, бир айаьы

дардадыр,

Юлцм бир щаггын ишидир, щяля мяня

щардадыр?

Юмрцн кечиб, эцнцн кечиб, титряр башын

эордадыр,

Сорьу-суал гаршысында дяри эюзля-эюзля

сян.

Молла Ящмяд:

Ящмяд дейяр йарадан вар, доландырыр

дцнйаны,

Мурьу кюнлцм шящпяр чалыр, дювр

ейляйир асманы.

Щагг нязяри яйри бахса эюйдян салар

тярланы,

Овчу дуруб бярясиндя тору эюзля-эюзля

сян.

Азафлы:

Азафлыйам, Худам вериб щяр дярдими

зийада,

Яршин- эцршцн сяййадыйам, эетмя мянля

пийада.

Ня юлясян, ня итясян, бу дям фани

дцнйада,

407

Мяншярятян щей йашайыб, йери эюзля-

эюзля сян.

Дивани дейишмяляр баша чатды, щамы

афярин, ящсян деди. Бу вахт аьсаггал деди ки,

инди дя сюз Ашыг Микайыл Азафлынындыр. Бу

заман арада хейли мцбащися олду. Азафлы

дейир ки, язизлярим, ашыг сянятиндя сюзлярин,

щаваларын ады вар. Бцтцн гошмаларын 52 ады

вар, щаваларын ися 102 ады вар. Онун

щамысыны демялийик, нечя эун, нечя ай чякяр,

чяксин. Бу сюзц ешидяндя молла горхуйа дцшцр.

Юз-юзцня дейир: «Ахы мян онларын чохуну

билмирям. Бу дяфя дя сюз мяним олса,

гыфылбянд дейяъям. Йохса бу мяни баьлайаъаг,

ел ичиндя биабыр олаъам».

Молла хащиш едир ки, бу дяфя дя сюзц

мяня верин. Мяълисдякиляр дейирляр ки,

Азафлы , гоъа кишидир, гой о десин. Молла

Ящмяд фцрсяти фювтя вермяйиб гыфылбяндя

башлайыр. О аравуран адам гулаьына дейир.:

- Айя, бярк дур! Исми-язям дуасы оху,

дилини-аьзыны баьла.

Молла дейир:

- Евим йыхылды. Мяним евими сян йыхдын.

Баьламаны тапса мян батдым.

Алды Молла Ящмяд:


Дювр едиб дцнйаны, долан

ятрафын,

Ня цстя гурулмуш, орада ня вар?

Язял ялдян нечя миллят йаранды?

Нечяси яфзялди, нечя эцнащкар?

408

Азафлы деди ки, биз беля данышмадыг.

Диванидян сонра тяънис олмалыды. Тез

гыфылбянд демяк горхаглыгы.

Молла Ящмяд щяр шейи бойнуна алыб

деди:

- Мян о сиз дейянляри билмирям, билдийим

будур, ъаваб верирсян вер, вермирсян юзцн бил.

Азафлы деди:

- Устадлар беля демяйиб, бу щесаб дейил,

устад йолу эетмялийик.

Молла деди:

- Мян устад дейилям, моллайам. Билирсян

ки, молла иля ашыг ляъ олурлар.

Азафлы деди:

- Онда сюзцнцн ъавабыны ал.

Дцнйа дюврц-дярйа, чярхи-ъазибя,

Мащ цстя гурулуб, орада бу вар.

Йетмиш ики миллят йаранды язял,

Беш, йедди яфзялдир, шейтан

эцнащкар.

Щамынын эюзц Азафлыйа дикилмишди.

Онун галиб эялмяйини истяйирдиляр. Беш–

йеддинин мянасыны сорушдулар. О деди:

- Беш-пянъи яладыр, йедди яфзял

пейьямбярдир. Онлар Аллащын йанында бцтцн

йаранмышдан язиздир.

Молланын юзц дя бу суалын ачылмасына

щейран галмышды. Юзцнц сындырмайыб деди:

Доланан эярдишин нечядир пяри,

Нечяси иряли, нечяси эери?

Щарада гурулур чархын дяввары,

Онун йазысында нечя мяна вар?

409

Азафлы:

Доланан эярдишин он дюрддцр

пяри,

Йеддиси эюйдядир, йеддиси йери,

Нил Щцт дярйасында чархын

дяввары,

Загрузка...