Між роспаччу і надзеяй

Праз дваццаць з гакам гадоў пасьля апісаных падзеяў, ужо ў незалежнай суверэннай Украіне, І. М. Дзюба стане міністрам культуры, і ў гэтай якасьці прыедзе ў Менск, і мы спаткаемся, і крыху пагутарым на шумнай бяседзе, і мне падасца, што эйфарыя часу вялікіх гістарычных пераменаў яго не захапіла. Сумняваўся — ці перамога канчатковая? Занадта добра ведаў ворагаў Украіны? Ці памяць перажытага неспатольна балела?

А яшчэ праз нейкі час яму будзе нададзеная годнасьць Героя Украіны. І да гэтага факту ўжо ніякія каментары не патрэбныя. Народ сказаў сваё слова — што ж тут каментаваць.

***

У канцы 1960-х сам Бог няйначай надарыў мяне — для ідэёвай і духоўнай падкрэпы — яшчэ адным знаёмствам, якое перарасло ў доўгатрывалыя сяброўскія адносіны. Гэтым новым знаёмым быў доктар гістарычных навук Мікалай Мікалаевіч Улашчык. У 20-я гады ён, студэнт БДУ, быў вучнем акадэміка Пічэты, прайшоў ссылкі і лагеры, пасьля вайны жыў і працаваў у Маскве, у Інстытуце гісторыі АН СССР. Чалавек энцыклапедычных ведаў па гісторыі Беларусі і нязломнай вернасьці ідэалам БНР, ён любіў родную зямлю і родную мову такой пяшчотнай сыноўскай любоўю, якая сустракаецца сярод людзей ня часта, і ён хацеў сваімі ведамі і сваёй любоўю дзяліцца з землякамі, з беларускай моладдзю. Іншымі словамі, ён вельмі хацеў вярнуцца на радзіму і працаваць тут, у Інстытуце гісторыі АН БССР. І па­дзя­ліў­ся гэтай мараю са мною (напэўна, дзяліўся і з іншымі). І я пайшоў, са згоды Мікалая Мікалаевіча, у Акадэмію, да акадэміка-сакратара аддзяленьня грамадскіх навук, вядомага лінгвіста Мікалая Бірылы з просьбай, каб ён дапамог станоўча вырашыць гэтае пытаньне. Я так паверыў у яго патрыятычную кашулю з беларускім арнаментам, у якой ён заўсёды зайздросна гожа глядзеўся, што быў амаль упэўнены ў добрым выніку нашай размовы. Якое ж мяне чакала расчараваньне! Зразумеўшы, чаго я прыйшоў (а мы з ім ужо даўно сімпатызаваліся), акадэмік-сакратар нават ня стаў слухаць мае довады і аргументы. «Не, не, не, яго ў нашу акадэмію ня возьмуць!» — «Дык што — нават і ня пойдзеце пагаварыць з прэзідэнтам?» — «Не, не пайду, няма патрэбы». Я горка ўсьміхнуўся, паківаў галавой і разьвітаўся. Ну, канешне, у такіх вучоных Маці Беларусь патрэбы ня мае. Па дзьвюх зусім ясных прычынах: па-першае, ён сапраўдны вучоны-гісторык, а па-другое, сапраўдны, з вялікай літары Беларус. Ні такі ні такі Інстытуту гісторыі Акадэміі навук Беларусі не патрэбны.

Гэтак жа, як сяброўскімі адносінамі з М. М. Улашчыкам, я ганарыўся тым, якую цёплую прязнасьць і шчырую зычлівасьць зьведваў ад яшчэ аднаго выдатнага, сусьветна вядомага вучонага і вялікага сына Беларусі акадэміка Гаўрылы Іванавіча Гарэцкага. Павінен сказаць тут пра гэта таму, што абавязаны Гаўрылу Іванавічу некаторымі духоўна-маральнымі ўрокамі, засвоенымі (наколькі быў я здольны) менавіта ад яго. Першае: не мітусіцца, не халернічаць, а спакойна, станоўка, упэўнена працаваць дзеля Бацькаўшчыны, дзеля лепшай долі свайго народу. Другое: паважаць, шанаваць і падтрымліваць таленты зямлі беларускай. Калі я аднойчы быў у Гарэцкіх у гасьцях, Гаўрыла Іванавіч так і сказаў у застольлі: беларускія пісьменьнікі, якога б ні былі таленту, заслугоўваюць павагі і пашаны за тое, што яны робяць для Беларусі, прыніжаць і зьневажаць іх няможна, тым больш рабіць гэта сваімі рукамі. Мяне яго заўвага, помню, уразіла і прымусіла задумацца над некаторымі фактамі нашага літаратурнага жыцьця і побыту, нашага ганебна-славутага беларускага самаедства. Гэта ў нас, патлумачыў Гаўрыла Іванавіч, ад недастатковай выхаванасьці, культуры, інтэлігентнасьці, і ад недахопу належнага пачуцьця адказнасьці. Многія паэты і пісьменьнікі запомнілі, што не было, бадай, у клубе СП, а затым у ДЛ ніводнага літаратурнага вечара, на якім бы не прысутнічалі, будучы ўжо ў паважным узросьце, Гаўрыла Іванавіч і Ларыса Восіпаўна; гэта і былі іх адносіны да беларускай літаратуры і яе творцаў — павага і любоў, любоў і павага.

Аб нашай долі-нядолі беларускай, аб лёсе роднае мовы, аб тым, што цярпець такі зьдзек над ёй ужо нестае сілы, я часта гутарыў з тымі, каму найбольш давяраў і каму, бачыў я, таксама гэта вельмі балела: з Васілём Быкавым, з Іванам Мележам, Сяргеем Грахоўскім, Юркам Гаўруком, Сьцяпанам Александровічам... Балела многім, я называю тых, з кім быў у больш блізкіх адносінах і часьцей сустракаўся. Кожная такая сустрэча-гутарка моцна распальвала ўва мне пачуцьцё пратэсту, абурэньня і гневу, і я адчуваў, што ўдзелу ў гэтых даверлівых сяброўскіх размовах мне недастаткова, што трэба часьцей выходзіць на публічную трыбуну, на вочы і сэрцы многіх, многіх, многіх. І гэтакі чарговы выхад на шырокага чытача адбыўся. У траўні 1970-га я напісаў артыкул «У чаканьні рашучага павароту» — пра звышганебнае становішча мастацкага перакладу ў Беларусі. На прыкладзе толькі адной галіны нацыянальнай культуры (мастацкі пераклад), я наважыў паказаць і даказаць, як і чаму так жахліва зьнішчаецца ў нас беларуская школа, часопісы і газеты на беларускай мове, і наогул — уся беларушчына. Артыкул я занёс у тыднёвік «Літаратура і мастацтва», і, на маё вялікае зьдзіўленьне, ён быў прыняты да друку. Чаму на зьдзіўленьне? Таму што рэдактарам «ЛіМа» нядаўна быў назначаны вайсковы журналіст Л. Прокша, і менавіта таму, што вайсковы (з газеты «Во славу Родины»), многія пісьменьнікі, і я ў тым ліку, нічога добрага ад новага рэдактара не чакалі. І, трэба прызнацца, трохі памыляліся. Ён апублікаваў ў «ЛіМе» свой хвалебны артыкул пры Быкава — пра яго антысацрэалістычныя аповесьці. Ад прыроднага пачуцьця справядлівасьці — апублікаваў. Ну як жа крывіць душой, калі ў аповесьцях праўда? З гэтага ж пачуцьця ён прыняў да друку і мой артыкул. Але я вельмі слаба верыў, дакладней — амаль ня верыў, што публікацыя адбудзецца. Ды вось мне патэлефанавалі: «у наступным нумары ідзе ваш артыкул, зайдзіце вычытайце карэктуру». А назаўтра мне ад’язджаць на два тыдні ў Мурманск — у складзе брыгады сваіх калегаў з СП. Карэктуру я вычытаў і адзін адбітак узяў з сабой у дарогу, і ў самалёце перачытаў неаднойчы. Ніколі, мабыць, я так не хацеў, каб публікацыя майго «матэрыялу» адбылася. І папрасіў Ніну Іванаўну: «Калі артыкул будзе апублікаваны — дай у пятніцу мне ў Мурманск, на аддзяленьне СП, тэлеграму; з двух слоў: «усё ў парадку». І такая тэлеграма прыйшла.

А праз колькі дзён пасьля майго вяртаньня ў Менску адбылася рэспубліканская нарада партыйна-савецкага актыву па ідэалагічных пытаньнях, на якую сабралі звыш тысячы чалавек (усіх рангаў ідэолагі, рэдактары, парторгі і інш.). Дакладчыкам быў сакратар ЦК КПБ С. Пілатовіч. Вечарам да мяне зайшоў удзельнік нарады Мікола Матукоўскі і расказаў як было. «Сваім артыкулам ты давёў Пілатовіча да шаленства. Адарваўшыся ад дакладу, ён трос «ЛіМам» над галавой і ў страшнай злосьці крычаў: «Якога ён чакае рашучага павароту? Ад чаго і куды павароту? Ад ленінскай нацыянальнай палітыкі? Ад нашай магістральнай партыйнай лініі — да антыпартыйнай, да антысавецкай і антыкамуністычнай?» І ведаеш, як закончыў? «Застаецца зьдзіўляцца, што чалавеку з такімі поглядамі і такой пазіцыяй даверылі выхоўваць нашу універсітэцкую моладзь!» Так што чакай, Ніле, аргвысноваў», — сумна закончыў Матукоўскі.

Назаўтра мяне выклікаў да сябе дэкан факультэту Аляксей Воўк, з якім мы былі ў добрых таварыскіх адносінах (мой аднагодак, і разам вучыліся, праўда, ён на журналістыцы і скончыў на год раней). «Я ня ведаю, што ты там напісаў у газеце, прапусьціў, прабач, але рэктар моцна раззлаваны і патрабуе цябе “на кавёр”. Ён быў на нарадзе і чуў, як цябе граміў Пілатовіч. Кажа: «Гэта ўсё Ларчанка, Ларчанка зьбівае з тропу сваіх выкладчыкаў. Я ж ведаю гэтага вашага «длинного», ён жа піша харошыя вершы». (Сеўчанка, калі маё прозьвішча забываў, гаварыў «этот ваш длинный». Аднойчы, слухаючы ў зале мой верш пра старога настаўніка, ён пусьціў сьлязу.) Так што звані ў прыёмную, дамаўляйся і ідзі тлумач рэктару сам», — спачувальна ўсьміхнуўся мне дэкан.

Я рашыў, аднак, не сьпяшацца ісьці «на кавёр» і пачакаць паўторнага напамінаньня — авось адыдзе злосьць у «старога» (так у БДУ звалі за вочы Сеўчанку) і ўсё сыйдзе? Так і атрымалася: паўторнага выкліку мне не было, бо, мабыць, не было паўторнага націску на рэктара. Мабыць, вырашылі справу «спусьціць на тармазах» і шуму не падымаць, бо надта ж не выгадна: у артыкуле — страшныя рэальныя лічбы і адпаведныя высновы зусім не ў карысьць «ленінскай нацыянальнай палітыкі», аб якой гэтак рупіцца сакратар ЦК КПБ.

Вось некаторыя лічбы і некаторыя высновы з артыкулу «У чаканьні рашучага павароту»:

«У Беларусі ў 1965 годзе было выдадзена ўсяго пяць кніг замежных пісьменьнікаў. Такое становішча было ацэнена ўдзельнікамі нарады* як вельмі ненармальнае. Усе выказвалі надзеі, што будуць зробленыя адпаведныя высновы. І яны былі зробленыя. У 1967 годзе, праз два гады пасьля нарады, з усёй замежнай літаратуры на беларускай мове выйшлі ўжо ня пяць, а... толькі адна кніга: невялікі томік балгарскіх апавяданьняў.

Кнігі буйнейшых пісьменьнікаў сьвету, без якіх немагчыма духоўнае разьвіцьцё моладзі ў любой цывілізаванай краіне, у апошні раз выдаваліся на беларускай мове гадоў 30-40 назад. Гэта значыць усе пасьляваенныя пакаленьні беларускіх школьнікаў ня мелі і ня маюць магчымасьці чытаць на роднай мове кнігі, якімі захапляліся і захапляюцца сотні мільёнаў дзяцей ва ўсім сьвеце.

Прыгадваецца размова з адным нібыта адукаваным таварышам, які (...) заявіў: а навошта перакладаць на беларускую мову, калі ў нас усе ўмеюць чытаць па-руску? Навошта на беларускай мове Шэксьпір, Сэрвантэс, Гётэ, Бальзак, Дзікенс, калі ўсе яны ёсьць на рускай? Ну, як яму растлумачыць, гэтаму таварышу, навошта нам патрэбен беларускі Гётэ? Як растлумачыць, калі яму і так усё ясна? Але ж нехта павінен разумець, што народ мае права чытаць лепшыя творы сусьветнай літаратуры на сваёй роднай мове? І нехта павінен разумець, што (...) мастацкі пераклад для ўсякай літаратуры жыцьцёва неабходны, калі, вядома, яна не зьбіраецца паміраць заўтра.

У адносінах да выданьня мастацкіх перакладаў у рэспубліцы павінен наступіць рашучы паварот».

Публікацыя вельмі не спадабалася начальству, афіцыйным ідэолагам, але затое надта да душы прыйшлася сумленнай беларускай інтэлігенцыі. Доўгі час я прымаў шматлікія завочныя і вочныя віншаваньні. Напрыканцы 1970-га Быкаў прывёз мне з Гародні машынапісны тэкст пад назвай «Ці наступіць гэты доўгачаканы рашучы паварот?», падпісаны групай зэльвенскіх інтэлектуалаў (Трафімчык Л. В., Касьцевіч Л. М., Трафімчык В. І., Парцяная М. П. і інш.). Менавіта такім пытаньнем — «Ці наступіць жа ён нарэшце — гэты доўгачаканы рашучы паварот?» — заканчваўся мой артыкул у «ЛіМе». Тэкст зэльвенцаў меў падзагаловак: «Прысьвячаецца загі­нуўшым за незалежнасьць Беларусі і іх нашчадкам». Хачу вылучыць і падкрэсьліць у гэтым прысьвячэньні два словы: «за незалежнасьць Беларусі». І хачу сказаць для сёньняшніх маладых чытачоў: у 1971-м не толькі пісаць, але і думаць пра незалежнасьць Беларусі было небясьпечна, бо і думкі «праслухоўваліся». Ці трэба казаць, як мяне радавала, што і ў далёкай глыбінцы, прыкладам вось у Зэльве, ёсьць людзі, якім так баліць лёс Бацькаўшчыны, лёс роднай мовы і культуры. Свой роздум (гэтак у тэксьце вызначаны жанр — «наш роздум») зэльвенцы пачынаюць так: «Тое становішча, у якім сяньня знаходзіцца беларуская нацыянальная культура, наводзіць на цяжкую думку, што яе разьвіцьцё фактычна прыпынілася. А тое, што не расьце, не рухаецца ўперад, стаіць на адным месцы, з цягам часу адмірае. Гэтая акалічнасьць і прымусіла нас узяцца за пяро і выказаць усё тое, што горача набалела на сэрцы». Роздум іх — вельмі сур’ёзны, грунтоўны, насычаны фактамі і сапраўды «горача балючы». Амаль усе іх высновы і сёньня зьяўляюцца звыш актуальнымі. Напрыклад: «Значная колькасьць кіраўнікоў установаў ня ведае і ня хоча вывучаць, ведаць беларускую мову. У сувязі з гэтым паўстае пытаньне: ці могуць такія кіраўнікі, незалежна ад іх пасады, быць у кругу жыцьця беларускага народу, ведаць яго мары, думы, пачуцьці і своечасова на іх адклікацца з улікам нацыянальных асаблівасьцяў?» Разумная і справядлівая тэза! Так, па сутнасьці, чужакі, чужакі сядзяць у нас на пасадах. Гэта нейкая недарэчнасьць, што яны таксама лічаць сябе беларусамі. Што ў іх ад беларусаў? — ад беларускага кораню, ад беларускай культуры, ад беларускай душы? Яны ўжо як нейкай іншай пароды людзі. Калі манкурты — гэта чалавечая парода, значыць — з племя манкуртаў. Сталі манкуртамі самі і памагаюць каланізатарам ператвараць у манкуртаў іншых, асабліва — дзяцей, моладзь.

Я быў шчыра ўдзячны Васілю Быкаву за ўручаны мне «роздум» зэльвенцаў: гэта была вельмі патрэбная мне маральная падтрымка — іх пазіцыя, іх пратэст, іх патрабаваньні і высновы. Вядома ж, і іх адкрытая салідарнасьць са мною: «У сувязі з усім вышэй выказаным мы ня можам не раздзяляць поўнасьцю думкі Ніла Гілевіча “У чаканьні рашучага павароту”».

Тады ж Быкаў перадаў мне і яшчэ некалькі машынапісных старонак — ужо досыць пажоўклых, хоць і не патрапаных. «Вазьмі, — сказаў ён, — табе яны больш трэба. Дый баюся, што ў мяне іх могуць канфіскаваць.» — «Ну, канфіскаваць могуць і ў мяне!» — адказаў я Быкаву. Гэта былі ГУЛАГаўскія вершы Ларысы Геніюш. Колькасьцю роўна дваццаць. Аддрукаваныя на машынцы без беларускіх літар. Над кожным — пастаўленая рукой паэткі дата: ад 1949 па 1954. Кожны аркуш падпісаны ёю чарнілам — імя і прозьвішча. Датуль з паэзіяй Л. Геніюш я быў знаёмы па зборніку «Невадам з Нёмана». Моц таленту чулася і ў ім, але тое, што я прачытаў на пажоўклых аркушах, перавярнула маё ўяўленьне пра творчасьць паэткі. Вось дзе яна сапраўдная і вялікая! Вялікая тым, што глыбокі драматызм і трагізм свайго ўласнага лёсу зьнітавала з драматызмам і трагізмам лёсу Беларусі і беларускага народу.

Беларусь маю зноў закавалі,

толькі путы навокал зьвіняць,

гіне юнасьць на шэрым Урале,

але праўды яе не скаваць.

(1950)

І таму, о Рыцары Пагоні,

я пра вас зьняволяных пяю,

свае песьні ў шчырыя далоні

вам адным сягодня аддаю.

Сколькі б гора ні было прад намі,

сколькі б цяжкіх ні лягло дарог,—

пройдзем імі, калі будзе з намі

еднасьць, згода, міласэрдны Бог.

(1954)

***

Дзесьці аб гэтай пары маю веру ў свае сілы і ў непахіснасьць абранага шляху падмацаваў адзін, можна сказаць, дробны, але не зусім звычайны эпізод. Патэлефанаваў загадчык замежнай рэдакцыі беларускага радыё Веніямін Рудаў і спытаў, ці не хацеў бы я пазнаёміцца з тым, што пра мяне пішуць «в своих газетках» і гавораць «из-за бугра» па радыё беларускія буржуазныя нацыяналісты («бебурнацы»). Я не сумняваўся, у якім ведамстве служыць гэты не сімпатычны мне чалавек, здагадаўся адразу ж, для чаго ён мяне запрашае, прыемнага прадчуваў мала, але цікаўнасьць перамагла, і я сказаў: «Добра, прыйду». Рудаў пасадзіў мяне ў нейкім вузкім пакойчыку за столік і паклаў перада мной паперы — адбіткі з эмігранцкіх газетаў і «радыёперахваты». «Чытайце, знаёмцеся, я на колькі хвілінаў выйду, — сказаў. Пра мяне ў тых паперах было зусім мала. Ну, вось старонка з газеты «Беларус» за 1968 год. Некалькі маіх вершаў, невялічкая нататка, фотапартрэт (з кнігі «Бальшак»), факсіміле аўтографа. Але якія вершы падабралі «бебурнацы»! Калі б хто папрасіў мяне даць колькі вершаў у анталогію — напэўна, прапанаваў бы гэтыя шэсьць: «Край мой беларускі, край!», «Сьпявайце, юныя паэты!», «У старажытным гарадку над Гайнаю», «Не баюся, што мой век ня вечны», «Апошняе спатканьне з Веранікай», «Раўняюць хлопцы рэчку». Ну, а што ў нататцы? Неверагодна! Ды такога ня шмат у нашым савецкім друку было. Апошні абзац хуценька перапісаў сабе на лісток. «Ягоная паэзія вызначаецца шчырай і гарачай пачуцьцёвасьцяй, публіцыстычным патасам у рэагаваньні на зьявы актуальнага жыцьця, глыбокімі нацыянальнымі думкамі й палкай патрыятычнай любасьцяй да роднага краю, ягонае нацыянальнай мінуўшчыны, мовы й песьні». Гляджу «радыёперахваты». У адным — гутарка пра сучасную беларускую паэзію. Чытаю: «Непаўторнымі якасьцямі таленту і паэтычнага майстэрства, глыбінёй асэнсаваньня жыцьця і арганічнымі нацыянальнымі элементамі творчасьці сёньня высоўваюцца на чало вялікай кагорты паэтаў Аляксей Пысін, Ніл Гілевіч, Рыгор Барадулін». Хуценька перапісваю на лісток і гэта. Зноў жа — якая высокая ацэнка! Нашыя крытыкі, здаецца, да такога не падымаліся. Вяртаецца гаспадар пакойчыку. «Пазнаёміліся?» — «Так, прачытаў».— «Бачыце, яны хочуць заманіць вас у лавушку, каб скампраметаваць ваша добрае імя? Я спадзяюся, вы дадзеце ім водпаведзь. Я адвяду вам на гэта хоць 10, хоць 20 хвілінаў эфіру. Згодныя?» — «Але я не бачу, што абвяргаць. Па-мойму, і напісана і сказана пра мяне і маю творчасьць, прабачце нясьціпласьць, справядліва». — «Але ж ёсьць правіла: калі нашы заклятыя ідэйныя ворагі хваляць — значыць, трэба ад іх адмяжоўвацца». — «Ну, я падумаю», — сказаў, каб толькі хутчэй пакінуць памяшканьне. — «Добра, я вам патэлефаную». І праз некалькі дзён азваўся. «Ну, як? Зробім перадачу? Сказанеце трохі вашым няпрошаным хвалебшчыкам?» — «Не, не сказану. Няма жаданьня». — «Шкада, шкада! Вельмі шкада!» — тройчы паўтарыў расчараваным тонам загадчык рэдакцыі.

Паклаўшы трубку, я доўга сядзеў у крэсьле каля тэлефона і думаў. У тысячны, можа, раз думаў пра адно і тое ж. Ну вось і яшчэ адзін з тых, што пёрліся і пруцца да нас, у Беларусь, «на ловлю счастья и чинов», што жывуць тут ужо не адно дзесяцігоддзе, а ніводнай фразы па-беларуску сказаць ня могуць. Усё, што яны могуць і ўмеюць — дык гэта глуміцца з беларушчыны, таптаць яе і аплёўваць. І, што самае подлае і гнюснае, — цынічна вербаваць сыноў і дачок Беларусі, каб яны самі ім памагалі ў гэтым. Ён прапануе мне даць водпаведзь тым, каму да душы мае вершы. А хто ты такі і па якому праву патрабуеш ад мяне гэтага? А табе яны да душы — мае вершы? Вось гэтыя — перадрукаваныя газетай «Беларус»? Табе зразумела, чаму я іх напісаў, зразумелы той боль, тая горыч-скруха, тыя мары і спадзяваньні, з якіх яны вырасьлі? Чужое ўсё гэта, чужое — і табе, і тваім хаўрусьнікам. Усё, чым я найперш заклапочаны, чым жыву, чым дыхаю, што для мяне роднае, дарагое, сьвятое — усё гэта для вас чужое, далёкае, непатрэбнае, на ўсё гэта вы гледзіцё з пагардай і нянавісьцю. І калі б не перасьцярога з Крамля, што трэба ехаць да агульнага катла паціху, бо — на вачах усяго сьвету, бо — можна напалохаць народы сацыялістычнага лагеру, — вы даўно б усталявалі тут поўную «мураўёўшчыну».

З такімі думкамі і пачуцьцямі, што апаноўвалі мяне ўсё часьцей, я паехаў у лютым 1971 году ў Баку на Усесаюзную нараду па тэме «Узаемны мастацкі пераклад і абнаўленьне літаратурных традыцый». І гэты раз, канешне ж, сваё выступленьне прысьвяціў набалеламу: становішчу беларускай мовы ў Беларусі і таму нібыта натуральнаму «білінгвізму», ва ўмовах якога працуюць беларускія пісьменьнікі. «Выдатныя раманы І. Мележа, гэтак жа як і іншых вядомых пісьменьнікаў, у Беларусі выдаюцца: на беларускай мове тыражом 10-15 тысячаў, а на рускай мове — тыражом у 100 тысячаў экземпляраў ды і не аднойчы. Ды яшчэ з цэнтральных выдавецтваў гэтыя ж творы паступаюць у беларускі кнігагандаль у агромністай колькасьці. І што ж у выніку? У выніку — вучні школ і нават студэнты-філолагі беларускіх аддзяленьняў... чытаюць сваіх нацыянальных пісьменьнікаў у перакладах на рускую. (...) Добра гэта ці кепска? Радавацца беларускаму пісьменьніку ці не радавацца? Нармальная гэта зьява ці не? І як павінен пачувацца пісьменьнік, які ўсё гэта бачыць і разумее? Натхняе гэта яго на працу? Павышае яго творчы настрой ці наадварот?»

Азірнуўся на прэзідыум: здалося, кіраўнік нарады А. Крывіцкі, намесьнік галоўнага рэдактара «Литгазеты», глядзеў на мяне з нянавісьцю. Зноў гэты беларус, як і колькі гадоў назад у Менску, падсапсаваў сьвяточнае мерапрыемства ў гонар дружбы народаў. Назаўтра раніцай у гасьцініцы пры сустрэчы, без поціску рукі, праскрыпеў: «Навошта ж так эмацыянальна? Можна і спакайней». За тое ўдзельнікі нарады з іншых рэспублік успрынялі маё слова з вялікай душэўнай аддачай. Асецінскі паэт і літаратуразнаўца Нафі Джусойты вечарам у кафэ запрасіў мяне пасядзець з ім за столікам. Адбылася доўгая зацікаўленая, з поўным узаемаразуменьнем, размова, з якой мне стала ясна, што ў бальшыні аўтаномных рэспублік моўная стуацыя яшчэ горшая, чым у Беларусі. Так адбываўся карысны «абмен думкамі». Так пашыралася ў краіне веданьне пра «пасьпяховае ажыцьцяўленьне ленінскай нацыянальнай палітыкі» ў нашай рэспубліцы.

***

Заставаліся два месяцы да VI зьезду пісьменьнікаў Беларусі. Зусім непрадбачана, «не планава» яны пайшлі ў мяне на паэму «Сказ пра Лысую гару». Думка напісаць гэту гратэскава-сатырычную рэч зарадзілася ўва мне пад уражаньнем ад расказанага Міколам Аўрамчыкам пра дачныя клопаты пісьменьнікаў-«лысагорцаў» — членаў садоўніцкага кааператыву на Лысай гары ля Заслаўя. У першы момант я прыкінуў, што мы разам згарбузуем невялікі забаўны літаратурны капусьнік — для, так бы мовіць, унутранага карыстаньня. Але, напісаўшы ноччу (а гэта было ў Доме творчасьці «Каралішчавічы») першыя строфы, зразумеў, што лысагорскія клопаты могуць быць «падможным матэрыялам» для рэчы вельмі сур’ёзнай, а не для капусьніка. І я загарэўся гэтай маштабнай паэтычнай задумай з небывалай жарсьцю, яна апанавала мною так, што ўсе свае «бягучыя» творчыя справы давялося адкласьці ўбок. І тады ж мне стала ясна, што паколькі гэта не капусьнік, а сур’ёзны й маштабны сатырычна-гратэскавы твор, то ніякай супольнай працы над ім ня будзе — такія рэчы ні грамадой, ні на пару не пішуцца; як сказаў Чэхаў: пісаць з некім у сааўтарстве — усё роўна што ўдваіх адначасова іграць на адной скрыпцы. У працы над словам, над вобразам, над радком і страфой, над сюжэтам, над кампазіцыяй і г. д. ніякае напарніцтва мне непатрэбна. І гаворкі пра гэта быць ня можа. Да таго ж высьветлілася, што нават і над капусьнікам працаваць у творчым сааўтарстве з Аўрамчыкам я ня змог бы: мы абсалютна не сумяшчальныя — ні па вершу (рытміка, «дыханьне» ці «паходка» верша, інтанацыя), Ні па мове (лексіка, фразеалогія, сінтоксіс), ні па мастацкай палітры, па стылю. Тое, што ён спрабаваў у самым пачатку прапанаваць мне — радок ці страфу — я рашуча адхіляў або перарабляў на свой лад, бо было зусім мне чужое, — ва ўсіх адносінах не маё. Так што — буду пісаць адзін, а сябра будзе пастаўшчыком фактаў і першым слухачом напісанага (чытаў яму ўсё — і кавалкамі, і раздзеламі, слухач ён быў выдатны, часам ад сьмеху ажно заходзіўся).

Як быў напісаны «Сказ пра Лысую гару» і што гэта за твор, якога зьместу і характару, — аб гэтым я досыць падрабязна распавёў у адмысловым артыкуле, апублікаваным у газеце «Народная воля» за 30 жніўня 2003 году. Таму тут хачу вылучыць толькі адзін момант, які непасрэдна ўпісваецца ў магістральную тэму гэтае кнігі і які, дарэчы, мог бы быць для шукальнікаў аўтара «Сказа» ключом-падказкай, хто ж стаіць за псеўданімам «Францішак Вядзьмак-Лысагорскі». Маю на ўвазе строфы, прысьвечаныя беларускай мове — у разьдзелах «Так і зажылі» і «Замест эпілогу». Уважлівае, удумнае прачытаньне іх магло вывесьці дасьведчанага ў сучаснай беларускай паэзіі чытача на верны сьлед.

Ды зблытаць базіс з надбудовай

Ніхто з дасьведчаных ня мог.

Куды прасьцей ад роднай мовы

Было б адмовіцца, дальбог!

Ужо ж ня раз раўло мяшчанства:

«Пара камісію ствараць

Па ліквідацыі няшчаснай,

Што ўсё не хоча паміраць!»

Яны даўно былі гатовы

Ажыцьцявіць «сьвяты» парыў —

Ліквідаваць дарэшты мову,

Якой Купала гаварыў.

Але назло іх крыку: «Зьнішчыць!»,

З глыбінь народнага жыцьця

Увысь ірвалася Янішчыц —

Палесся мілае дзіця.

(«Так і зажылі»).

Калі ў сталіцы беларускай

Культурна-сыты мешчанін

Лічыў грамадскаю нагрузкай

Язык «тутэйшым» прышчаміць.

Калі другі артыст народны

Ня знаў і двух народных слоў,

Затое меў тут харч нязводны

І ў волю цешыўся з аслоў.

......................................................

Калі й пісьменьніцкія жонкі

Ад «моды» праглі не адстаць,

А іх «рабяты і рабёнкі»

Бацькоў ня ўмелі прачытаць.

Калі й тэатр падупалы

Даніну «модзе» аддаваў,

А цень вялікага Купалы

З труны тым часам уставаў,

Хадзіў-блукаў ля падаконьня,

Прасіў: «Браток! Хоць уначы,

Хоць ад кашмару, хоць спрасоньня

На роднай мове закрычы!..»

(«Замест эпілогуа»)

У кулуарах VI зьезду пісьменьнікаў, які адкрыўся 25 красавіка, толькі і было гаворкі, што пра паэму Ведзьмака-Лысагорскага. Тады ж, у час зьезду, я прызнаўся Васілю Быкаву, хто сапраўдны аўтар «Сказу», узяўшы, вядома ж, з яго слова — таямніцу не выдаваць, бо і «пакрыўджаныя», і правадыры зьядуць. Быкаў, выказаўшы агульнае захапленьне паэмай (што з ім здаралася рэдка), зазначыў: «Цябе могуць вылічыць па ідэйнай пазіцыі — прагрэсіўна-дэмакратычнай наогул і ў дачыненьні да персаналіі канкрэтна. Ну хоць бы па радках у абарону беларускай мовы, па зьедлівай крытыцы нацыянальнай палітыкі ў Беларусі... І бачыш: не зачэплены насьмешкай амаль ніводзін таленавіты і сумленны пісьменьнік: ні Куляшоў, ні Панчанка, ні Танк, ні Лынькоў, ні Мележ, ні Брыль, ні Адамовіч, ні Кудравец, ні Стральцоў, ні Адамчык — вельмі паказальны адбор! Мы ўжо пра гэта з Алесем гаварылі. Шкада, праўда, што Ніл Гілевіч трапіў пад абстрэл, — скасіў іранічна вока Васіль. —Я, вядома, разумею, чаму ты не абмінуў сябе. І, бадай, гэта правільна. Засьцярога тут ня лішняя.»

Далей пачалося самастойнае і незвычайна актыўнае жыцьцё паэмы; яе перапісвалі ад рукі, перадрукоўвалі на машынках і распаўсюджвалі па ўсёй Беларусі, а нават і за межамі рэспублікі, яе чыталі і тыя, хто ніколі паэзіяй не цікавіўся, і кожны хацеў мець свой асобнік. Упершыню ў гісторыі беларускай літаратуры паэтычны твор стаў у поўным сэнсе слова бестселерам. Касякамі пайшлі перайманьні, падробкі «пад Ведзьмака», з выкарыстаньнем ягонага прозьвішча. І канешна ж, пачалося вялікае нецярплівае гаданьне: хто? Хто напісаў? Хто, схаваўшыся за каларытны псеўданім, насьмеліўся сказаць столькі праўды пра жыцьцё-быцьцё пісьменьнікаў і наогул пра нашу рэчаіснасьць, — праўды нібыта пацешна-забаўнай, вясёлай, а насамрэч — горкай і сумнай, і зусім не бяскрыўднай для тых, хто камандаваў «часам, векам, эпохай». Пачаліся пошукі аўтара, якія расьцягнуліся больш чым на трыццаць гадоў, аж пакуль не былі нарэшце спынены ў досыць кур’ёзнай сітуацыі самім «Ведзьмаком-Лысагорскім». На гэтым і хацеў бы трохі запыніцца.

Увогуле, я ня меў намеру прызнавацца ў аўтарстве «Сказу» пры жыцьці — з простага меркаваньня, што незычліўцаў у мяне хапае і без гэтага і нажываць лішніх ня варта. Я выдатна ведаў, што пачуцьця гумару хапае далёка ня ўсім з ліку «зачэпленых» у паэме, што ёсьць і тыя, хто пакрыўдзіўся (і не беспадстаўна: сьмехатэрапія сям-там досыць балючая), дык навошта сабе ўскладняць жыцьцё? Дзеля падагрэву аўтарскага самалюбства, якога, як і ўсякі творца, я не пазбаўлены? Ну, не! На гэта мы ня клюнем, не спакусімся. Хай «гэта» дагоніць мяне пасьля — там, там, далёка... (Між іншым, недзе ўжо ў канцы стагоддзя прафесар А. Лойка аднойчы заявіць у друку: Калі б «Сказ» напісаў Н. Гілевіч — ён бы даўно прызнаўся ў гэтым, ня выцерпеў бы; я, маўляў, яго добра ведаю...). Хвалявацца мне, ці ўсплыве пасьля сьмерці аўтарства, патрэбы не было: у хатнім архіве — таўшчэзная папка, у якой усе, да апошняга радка, чарнавікі, і ўсе загатоўкі-накіды, і ўсе белавікі з праўкамі, усе варыянты,— усё да паслуг дасьледчыкаў. Гэта — па-першае. А па-другое, я быў пэвен: толькі маладасьведчаныя ў сучаснай беларускай паэзіі людзі, ці зусім эстэтычна глухія, могуць не адчуць і ня ўбачыць, хто аўтар «Сказу». Але ж такіх занадта шмат быць не павінна. Так думаў я. І памыліўся. Недасьведчаных і слаба сарыентаваных у творчасьці калегаў-паэтаў аказалася куды больш, чым я дапускаў. Якія толькі імёны кандыдатаў на Ведзьмака не называліся! І выдатныя, але зусім іншага пісьма-почырку, зусім іншай паэтычнай прыроды, і шараговыя, без прэтэнзіяў на творчую моц і высокае майстэрства, і зусім кволыя вершаробы, ва ўсіх адносінах бездапаможныя. Я сачыў за гэтым тасаваньнем літаратурных тузоў-каралёў-валетаў на старонках друку досыць пільна, і чым больш ішло часу — тым больш рабілася сумна. Ці людзі сапраўды не маюць уяўленьня, на што здольны той ці іншы паэт і ў чым адметнасьць яго пяра — ці людзі прыкідваюцца? Што амаль не называецца маё імя — гэта добра, я радаваўся, але як можна ўсур’ёз прыпісваць грэх аўтарства паэтам, у творчасьці якіх абсалютна нічога ад мовы і стылю Ведзьмака-Лысагорскага няма? Сапраўды — і сумна, і прыкра. Літаратары ж, філалагічна адукаваныя людзі!

Думалася: вось вы называеце імя паэта, лічыце, што гэта ён аўтар «Сказа». А на якіх падставах? Дзе ў яго паэзіі хоць намёк на Ведзьмакову сатырычную хватку, на яго іронію і сарказм, на яго гратэскі, на яго інтанацыі, на яго лексіку і фразеалогію? Нічога ж ведзьмакоўскага і блізка ў імярэка няма. Тады — навошта? Дзеля чаго — тасаваньне?

Вядома, многія адразу ж і беспамылкова распазналі аўтара «Сказа». Успамінаецца адзін эпізод. У час якогась пісьменьніцкага форуму (зьезду ці пленуму) мы стаялі адасобленай купкай у файе — чалавек пяць-шэсьць, у асноўным гародзенцы. Ня помню ўжо, хто справакаваў пытаньне наконт аўтара «Сказа пра Лысую гару», але пытаньне прагучала. І адказала на яго сваім сакавіта-мяккім, пявучым голасам Данута Бічэль: «Дурні, дурні, яны ўсё яшчэ ня ведаюць, хто Вядзьмак! — Тут Данута Янаўна, амаль гарэзьліва ўсьміхаючыся, глянула мне ў твар. — Ну хіба ня праўда, Ніл Сымонавіч? Хіба ня дурні? — І дадала: — Ну, але як ніхто нікога, апроч сябе, не чытае, дык і ня ведаюць...» «А каб ты была здарова! — хацелася мне насварыцца на слынную паэтку. — Што ж ты ў маёй прысутнасьці такое гаворыш!..»

Майму намеру — не прызнавацца ў аўтарстве «Сказа» да канца — зьдзейсьніцца не было суджана. Зусім неспадзявана і прыкра-недарэчным чынам прымусіў мяне адкрыцца Мікола Аўрамчык. У сярэдзіне 1990-х ён пачаў «па-сяброўску даверліва прызнавацца» некаторым паэтам і пісьменьнікам у сваім аўтарстве «Сказа пра Лысую гару». Іменна — у аўтарстве, а не ў сааўтарстве. Помню, як у двары Саюзу пісьменьнікаў Янка Брыль траім маладзейшым сябрам — Сіпакову, Зуёнку і мне — беспярэчным тонам абвясьціў, што аўтар «Сказу» — Аўрамчык, і што гэта інфармацыя дакладная, бо: «мне Коля сам сказаў, усё расказаў — і як пісаў, і як перадрукоўваў, і рассылаў па пошце...». — «Так і сказаў, што паэму напісаў ён?» — наўмысна па­прасіў я ўдакладніць сказанае. — «Ну што я вам хлушу, выдумляю? — ажно трохі пакрыўдзіўся Іван Антонавіч. — Ды гэта ўжо ведаюць і Максім, і Пімен, і Зьмітрок, і Алег і многія яшчэ. Дзіўна, што да вас не дайшло». (Дарэчы, М. Танк нават у дзёньніку зафіксаваў сваё захапленьне творчым подзьвігам М. Аўрамчыка: «Які малайчына М. А.! Ня горш, чым «Тарас на Парнасе»!)

Пасьля размовы з Янкам Брылём я пачуўся агаломшаным і разгубленым. Аўрамчык — аўтар «Сказу»? Дык а я — хто? Што гэта? Як гэта разумець? Ён жа ведае, што ў паэме няма ніводнай страфы, напісанай яго рукой, народжанай у яго галаве, душы і сэрцы! Увесь яго ўдзел — пастаўка мне фактаў, перадрукоўка і рассылка тэксту. Што ж ён робіць? Як ён мог на такое пайсьці? Ці гэта звышнаіўнасьць? Элементарная недасьведчанасьць у пытаньнях аўтарства? Па ягонай логіцы Л. М. Тал­стой суаўтарам сваёй геніяльнай аповесьці «Холстомер» павінен быў лічыць пісьменьніка М. Стаховіча, — паколькі ён скарыстаў пры напісаньні названай рэчы сюжэт задуманай і не напісанай Стаховічам аповесьці пра каня (брат пісьменьніка падарыў той сюжэт Талстому).

Калі і нараджаўся, і нарадзіўся, і пайшоў да людзей «Сказ», мне і ў галаву ні разу не прыйшло, што М. А. можа запрэтэндаваць на суаўтарства. Па іроніі лёсу — на самую гілевічаўскую з усіх маіх сатырычна-гратэскавых паэм.

Ну што ж! Мабыць трэба было, каб пад нашым невясёлым літаратурным небам здарылася і такое.

Ніна Іванаўна, помню, горка-скрушна сказала: «Усё адно як пракляцьце нейкае над табою...»

***

Але вернемся ў вясну 1971-га.

І на тым VI зьездзе я зноў гаварыў аб становішчы беларускай мовы на беларускай зямлі. Цяпер ужо — на апрабаванай тэме: мова і перакладная мастацкая літаратура. Да выступленьня грунтоўна падрыхтаваўся, узброіўся аб’ектыўнымі данымі — фактамі і лічбамі, якіх перш за ўсё партыйныя прапагандысты баяцца. Вам не спадабалася маё патрабаваньне рашучага павароту, выказанае ў артыкуле ў «ЛіМе»? Прыгразілі і думалі напалохалі? Ды не, шаноўныя. Я паўтару небясьпечныя факты і лічбы тут, з трыбуны больш высокай — перад першымі кіраўнікамі Беларусі і перад гасьцямі з усіх рэспублік. «Мы ў Беларусі да нядаўняга часу выдавалі ў год 3-5-7 кніг перакладной літаратуры. Цяпер пачалі выдаваць 10-12 кніг. (...) Гэта колькасьць мізэрная і зусім не дастатковая. Толькі што інфармацыйны бюлетэнь Саюза пісьменьнікаў СССР паведаміў, што ў нашых бліжэйшых суседзяў, у Літве, на год плануецца 130 кніг перакладной літаратуры. Удумайцеся толькі ў лічбы: мы, беларусы, дзесяць, а літоўцы — сто трыццаць! (...) У справе выданьня перакладной літаратуры мы, выбачайце, цягнемся ў хвасьце ня толькі пасьля саюзных рэспублік, але нават і пасьля аўтаномных. І дзіўная рэч, што мы пры гэтым не чырванеем ад сораму, што гэта ня б’е па нашай гордасьці, па нашым прэстыжы — што такая вялікая, эканамічна разьвітая рэспубліка на такім важным участку духоўнага жыцьця пляцецца ў хвасьце за ўсімі. Пра гэта немагчыма думаць спакойна, немагчыма маўчаць!»

Перадавалі мне знаёмыя з апарату ЦК: гэтае тройчы паўторанае мною «пляцемся ў хвасьце» вельмі не спадабалася і П. Машэраву, і толькі што абранаму сакратаром ЦК па ідэалогіі А. Кузьміну. Як гэта так: перадавая з перадавых БССР — у хвасьце нават за аўтаномнымі? Ах, гэта па перакладах? Ну, бяда невялікая, у Маскве перакладаецца ўсё лепшае з усяго сьвету — будзем чытаць на рускай, праблемы няма, і аднак жа — вельмі непрыемна слухаць: «мы — пляцемся ў хвасьце». Яшчэ больш былі раззлаваны чыноўнікі з Дзяржкамвыду. На ўрадавым прыёме ў гонар зьезду да мяне падышоў дырэктар выдавецтва Захар Матузаў — з такой пагардліва-кіслай фізіяноміяй, што аж я насьцярожыўся. «Товарищ Гилевич, ну что это вы все с надрывом! Всем хорошо, а вам плохо, а вы все с надрывом! Что — у вас не выходят книги, мы вас не издаем? Выходят, издаем. Зачем же этот надрыв?» — «Баліць, Захар Пятровіч, вельмі баліць! Таму і, прабачце, з надрывам...» — «Да бросьте вы! Не солидно это...»

Як бы ні злаваліся і ні кісьліліся таварышы начальнікі, а былі вымушаныя з грамадскай крытыкай палічыцца: колькасьць перакладных кніг у Беларусі пачала патроху нарастаць. Была створаная ў выдавецтве спецыяльная рэдакцыя перакладной літаратуры. У 1975 годзе пачаў выходзіць тоўсты штогоднік «Далягляды» — з разьлікам, што ён з цягам часу ператворыцца ў часопіс тыпу «Иностранной литературы» ці ўкраінскага «Всесьвіту». Тры гады ваяваў я, каб гэтыя «Далягляды» адкрыліся для беларускага чытача, і яны такі адкрыліся. У аддзяку (ці наадварот: дабіўся, дык і цягні!) я быў прызначаны рэдактарам гэтага выданьня. Ярэмца аказалася ня з лёгкіх, бо адразу ж, раней за іншых, за таленавітых, накінуліся на «Далягляды», на магчымасьці падзарабіць перакладчыкі-халтуршчыкі і проста графаманы, асабліва з ліку супрацоўнікаў выдавецтва (паспрабуй у якога-такога не прыняць да друку яго творчыя «перлы»!). На шчасьце, у склад рэдкалегіі далі згоду ўвайсьці такія аўтарытэты, майстры слова, як І. Мележ, Я. Брыль, В. Быкаў, Ю. Гаўрук, Я. Семяжон і з іх падтрымкай было лягчэй трымаць узровень. Помню, як папрасіў І. Мележа прачытаць 9 балгарскіх сатырычна-гумарыстычных апавяданьняў у перакладах Н., і ён іх усе катэгарычна адхіліў, нават і аднаго ня выбраў для публікацыі. Сказаў: «Яны і ў арыгінале, як сьведчыць зьмест, нічога ня вартыя! Навошта ён іх перакладаў? Не адрозьнівае сапраўдны мастацкі твор ад літаратурнага сьмецьця? У нас і свайго такога дабра хапае, дзеля чаго ж павялічваць яго колькасьць? Але ж і мовы няма, перакладчык зусім не адчувае жывога беларускага слова!..»

Жывое беларускае слова!.. О, колькі пралезла ў Саюз пісьменьнікаў «творцаў» начыста пазбаўленых адчуваньня жывога слова! З І. П. Мележам, у апошнія гады яго жыцьця, мы гаварылі пра гэта не аднойчы — асабліва ў Каралішчавічах, дзе нам выпадала бываць разам. З горыччу і скрухай гаварылі пра адносіны да беларускай мовы партыйна-савецкага кіраўніцтва рэспублікі. І гэта пры тым, што ўвогуле Іван Паўлавіч ставіўся вельмі паважліва, з піетэтам, і да П. Машэрава, і да Ц. Кісялёва, як, між іншым, і яны асабіста да яго. У нас менавіта так і было: асабіста правадыры праяўлялі, ну, можна сказаць, сяброўскія адносіны да вядомых беларускіх пісьменьнікаў, нават часам дэманстратыўна падкрэсьлівалі гэта, абыходзіліся ледзь не па-панібрацку. З ахвотай ішлі на тое, каб падтрымаць у тым, што датычыла выданьня твораў, прэміяў, узнагародаў і званьняў, паляпшэньня жыльлёвых умоваў, ці, скажам, уключэньня ў афіцыйную дэлегацыю БССР на сесіі ААН. Нават маглі даць і вельмі высокую дзяржаўную пасаду (старшынямі Вярхоўнага Савету рэспублікі былі М. Танк, І. Шамякін, І. Навуменка, міністрам Г. Бураўкін). Але што датычыла становішча беларускай мовы ў суверэннай (лічылася ж суверэннай!) беларускай дзяржаве — гэтай праблемы для нашых правадыроў як бы і не было. Каб хоць адзін раз хто-небудзь з іх на зьездзе ці на Пленуме ЦК КПБ заікнуўся: «Таварышы, мы ў моўным пытаньні далёка адышлі ад Леніна, ад ленінскай нацыянальнай палітыкі. Становішча нашай мовы ў нашай жа рэспубліцы ненармальнае. Давайце выпраўляць!» О, не! Усе абыходзіліся агульнай фразай пра разьвіцьцё і росквіт «сацыяліс­тычнай па зьместу і нацыянальнай па форме» беларускай савецкай культуры.

А становішча беларускай мовы ў беларускай жа дзяржаве ня проста ненармальнае, а дзіка ненармальнае. Ужо можна было гаварыць ня проста пра занядбаньне і вывядзеньне роднай мовы з грамадскага ўжытку, а пра сапраўдны лінгвацыд — пра франтальнае, «пагалоўнае» забіваньне і вынішчэньне мовы шматмільённага народу. І каб хоць якая, хоць самая малая прыкмета, што гэта варварства будзе спыненае, што наступяць перамены да лепшага! У такой сітуацыі пісьменьнікам, іншым дзеячам нацыянальнай культуры і навукі трэба было б часьцей «біць у звона» — падымаць голас у абарону роднае мовы. Рэальнасьць сьведчыла пра «наадварот» — усё, што магло б крычаць крыкам, прыціхла, прымоўкла, стулілася, схавалася «пад венік». Металёвым катком па жывой душы Беларусі каціліся гады пачварнай брэжнеўскай стагнацыі.

І правадыры і «масы», у тым ліку «маса» інтэлігенцыі, жылі зусім іншымі клопатамі, а менавіта: пра даасушэньне (давынішчэньне) балотаў, што неўзабаве вылезе нам бокам, пра гіганцкія, на дзесяткі тысячаў галоў, сьвінакомплексы — найвялікшыя ў СССР «фабрыкі сала-мяса»; пра награмаджэньне вакол кожнага гораду чатырохсоткававых садова-агародных «шанхаяў», каб такім «лысагорскім» спосабам выпусьціць сацыяльную пару з закіпелага катла простанароддзя; пра... наданьне Менску званьня гораду-героя (некаму ж прыйшла ў галаву такая дзіцячая забава — не людзей, а гарады ўзнагароджваць зоркай Героя!). Ну і пра футбол, канешне. Там, дзе бралі слова футбольныя жарсьці, усё астатняе імгненна траціла значэньне і вартасьць, тым больш нейкая там беларуская мова.

Раўнадушнае і нават непрыязнае стаўленьне чынавенства рэспублікі да беларускае мовы мяне засмучала і гняло страшэнна. Ну свае ж родам людзі — з беларускіх вёсак і мястэчак, гарадоў і пасёлкаў! Што з імі стала? Перарадзіліся? Ужо — не беларусы? Так задаволены сытым жыцьцём, што ў душы не засталося месца для пачуцьця сораму за адступніцтва, за нацыянальнае рэнегацтва? У гэтую пару росквіту «брэжнеўшчыны», хоць і ня часта, а ўсё ж здаралася мне выязджаць у розныя куткі Беларусі. Амаль паўсюдна на душы рабілася горка і сумна. Сям-там настолькі ўсё сваё людзі забілі, заглушылі, закідалі пошласьцю, сьмецьцем, што Беларусі ня бачна. Вядома, сустракаліся і астраўкі-выспачкі, дзе беларушчына жыла, дзе сачыліся яе крынічкі і гарэлі, хоць хліпаючы, яе агеньчыкі,— дзесь у школе, дзесь у бібліятэцы, дзесь у рэдакцыі мясцовай газеты. Але — як жа квола і... нясьмела! Вось, здаецца, яно ёсьць, вось яно гучыць — роднае беларускае слова — і раптам! Раптам заходзіць начальнік, дырэктар, проста «ня свой» — і ўсё: гаротнікі-патрыёты пераходзяць на рускую мову; сваё — роднае, ад Бога — слова ніякавата замаўкае. Як жа абудзіць у гэтых сапраўды шчырых патрыётаў пачуцьцё годнасьці — каб чуліся гаспадарамі ў сваёй хаце, на сваёй сядзібе? І каб не давалі ў крыўду матчына слова? Каб не саромеліся ім карыстацца? На хвалі гэтых перажываньняў і роздумаў нараджаюцца новыя вершы аб мове. Або нашэптваю іх, як замовы ці малітвы, або выкрыкваю, як перад натоўпам на плошчы, або эмацыйна-выразна дэкламую, як перад школьнікамі ў класе. Прыкладам апошняга — напісаны ў 1975 годзе верш «Калі я жыў?» з падзагалоўкам «Падказка для нашчадкаў»:

Калі я жыў? Адказ на гэта

Зусім ня цяжка будзе даць,

Бо ёсьць дакладная прыкмета,

З усіх найверная, відаць.

О невясёлыя гады

Майго жыцьця! Я жыў тады,

Калі вучылі ў мове рускай

У нас і горад і сяло,

І на ангельскай, на французскай

І на нямецкай — аж гуло,

На выкапнёвай старапрускай,

На мове інкаў і этрускаў

Таксама хораша ішло,

І толькі роднай беларускай

У школах месца не было.

Ну а калі ня вучыць школа

І гоніць мову за парог —

То як жа ёй гучаць наўкола

Ды так, каб сьвет прывеціць мог?

Калі пануюць запраданцы,

Што прадаюць свой родны край

За чужаземныя акрайцы, —

Ад іх спагады не чакай.

Даруе ўсё іх суд суровы —

Забойства, кражу, гвалт і зьдзек,

Адно любоў да роднай мовы

Вам не даруецца павек.

Такі мой час. Такім і ўвойдзе

Ён у гісторыю зямлі,

Дзе нашай мовай у стагоддзях

Калісь пісалі каралі.

Сугучнымі гэтаму былі вершы «***Жанчыны вёсак беларускіх, вам...», «***Страціў слова, страціў спадчыннае слова», «***Ах, валошка, валошка, сястрыца рамонка!», «Мой белы дзень», «Вось табе і дай-дай!» і многія іншыя. На дапамогу заклікаў і многіх славянскіх паэтаў XIX—XX стст., перастварэньні іх вершаў гэтай тэмы натуральна зьнітоўваліся з маімі — як натуральна перагукваліся прычыны, што іх паклікалі да жыцьця — трывога і боль за лёс роднай мовы, а значыць і за лёс Бацькаўшчыны.

На чарговым VII зьездзе пісьменьнікаў (1976, травень) сваё выступленьне я прысьвяціў пытаньню аб адказнасьці літаратара за плён сваёй працы. Закрануў, вядома ж, і моўны асьпект — сказаў аб нашай непатрабавальнасьці да сябе ў працы над словам: «Колькі даводзіцца чытаць кніг, якія раздражняюць сваёй непісьменнасьцю, кніг, дзе на кожнай старонцы аўтар ня ладзіць з мовай, у якіх ні лексіка, ні сінтаксіс, ні фраза не адпавядаюць духу нацыянальнай мовы, у якіх што ні сказ — то калька, прымітыўны газетны або чыноўніцка-канцылярскі штамп. У нас выходзяць зборнікі вершаў, якія проста немагчыма чытаць з-за іх непісьменнасьці, з-за моўнай неахайнасьці, з-за безгустоўнасьці ў выбары слова. (...) З непатрабавальнасьцю да слова, да стылю ў нас зайшло так далёка, што ўжо машыністкі і карэктары сьмяюцца і выпраўляюць за пісьменьніка, колькі хапае змогі. Удумайцеся толькі, якое парадаксальнае спалучэньне: непісьменны пісьменьнік!»

Усе тры прамовы на зьездах (на V, VI i VII) я, натуральна, уключыў у свой першы зборнік літаратурнай крытыкі і публіцыстыкі «У гэта веру», запланаваны выдавецтвам «Мастацкая літаратура» на 1978 год. Дзесь у чэрвені 1977-га рэдактар кнігі А. Разанаў (у яго па рукапісу істотных пытаньняў ня ўзьнікла) папрасіў мяне прыйсьці ў выдавецтва, бо да асобных артыкулаў кнігі ёсьць сур’ёзныя прэтэнзіі ў галоўнага рэдактара Аркадзя Марціновіча. Ну вось, чаго баяўся, тое і здарылася. У першай і другой зьездаўскіх прамовах А. Марціновіч пазначыў, што трэба апусьціць, што ў друк пайсьці ня можа. Я паглядзеў на абведзеныя алоўкам абзацы і асобныя сказы — і мне стала блага. Ад мяне патрабуюць зьняць усё тое, дзеля чаго я гэтыя тэксты ўключыў у кнігу (дзеля чаго выходзіў і на трыбуну пісьменьніцкіх зьездаў). Так я і сказаў Марціновічу: «Ты патрабуеш выхаласьціць галоўнае, а пакінуць другараднае. Які ж сэнс такія абкарнаныя, амаль напалавіну абрэзаныя прамовы друкаваць.? Па сутнасьці, ты патрабуеш, каб я іх зьняў з кнігі!» І тут я пачуў самае цікавае. Роўным, спакойным голасам (а ён гаварыў толькі так — роўна-роўна!) і з лірычнай прыязнасьцю на твары Аркадзь Нічыпаравіч сказаў: «Я вось думаю, што, можа, гэта і нясьціпла прапаноўваць у кнігу свае зьездаўскія выступленьні. Гэта ж не артыкулы, не рэцэнзіі...» «Гэта важней, чым артыкулы! — горача, зусім ня роўным голасам запярэчыў я галоўнаму. — Я прашу цябе: пачытай яшчэ раз гэтыя абзацы, у іх няма нічога «крамольнага», усё ў рамках закона. Вельмі прашу цябе — не псаваць кнігу!» — «У такім разе я перадам рукапіс у Дзяржкамдрук, хай там вырашаюць». — «Не рабі гэтага! — амаль узмаліўся я. — Ты ж ведаеш, што ў канфліктнай сітуацыі Камітэт падтрымае галоўнага рэдактара, а ня аўтара». — «Ну чаму ж? А можа, я памыляюся? Хай паглядзяць». — «Вельмі прашу: давай вырашым гэта з табою, па-таварыску. Ты спакойна, няспешна пачытай яшчэ раз, я праз два дні да цябе зайду».

Праз два дні мне патэлефанавалі, што па пытаньні майго рукапісу мяне запрашае да сябе намесьнік старшыні Дзяржкамітэту па друку А. Барушка. Значыць, маю просьбу галоўны ня ўважыў. Ах, Аркадзь, Аркадзь! Як сумна, што ў былых франтавікоў у зусім мірных сітуацыях не прагаворвае мужнасьць!.. Што чакае мяне ў Камітэце — я не сумняваўся. Таварыш Барушка рашуча падтрымаў усе патрабаваньні Марціновіча і больш таго — знайшоў яшчэ і сам колькі абзацаў, якія загадаў зьняць. У выніку — мае прамовы ў кнізе «У гэта веру» аказаліся зрэзанымі амаль напалавіну. Аднавіў я іх цалкам, паводле рукапісу, толькі ў кнізе «Любоў прасьветлая» (1996).

***

У 1978 годзе з маім жыцьці адбылася важная падзея — я быў прыняты ў рады КПСС. Зрабіў я гэты крок, ня ўхвалены некаторымі маімі знаёмымі, аж на 47-м годзе жыцьця. Чаму так доўга не сьпяшаўся і нарэшце рашыўся — аб гэтым лічу патрэбным расказаць больш-менш падрабязна.

Увогуле не было б дзіўным, калі б я ўступіў у Камуністычную партыю яшчэ ў маладым ўзросьце, у студэнцкія ці асьпіранцкія гады. Пярэчаньняў ідэалагічнага парадку для гэтага ў маёй сьвядомасьці не было. Ад калыскі гадаваўся і рос у сям’і камуніста, з 14 гадоў выхоўваўся ў камсамоле, шчыра верыў у камуністычныя ідэа­лы (аб чым сьведчаць і многія вершы юнацкай пары); верыў, што пасьля выкрыцьця «культу асобы» партыя адраджаецца і адродзіцца на асновах і прынцыпах лені­нізму, што жахлівае мінулае не паўторыцца — абноўленая, аздаравелая партыя гэтага не дапусьціць, у ёй перамогуць, возьмуць верх сапраўды верныя сацыялістычнаму ладу сілы, перамогуць ідэі Леніна — у тым ліку і ў вырашэньні вельмі набалелага нам, беларусам, нацыянальнага пытаньня.

Рэчаіснасьць, вядома, моцна азмрочвала мае думкі, прымушала заглыбляцца ў аб’ектыўныя прычыны заганных зьяў, сацыяльных, маральных і іншых хваробаў у арганізме грамадства. Узьнікалі сумненьні, пачуцьці пратэсту, злосьці і абурэньня, але — да перамены сьветапогляду і злому ідэалагічнай сэрцавіны не дайшло. «Сацыялістычны лад — рэч выдатная, толькі — з чалавечым абліччам, вось за яго і трэба змагацца», — гэта было маім перакананьнем. Як быў перакананы я і ў нялюдскай драпежніцкай сутнасьці капіталізму, асабліва на яго раньняй стадыі («дзікі капіталізм»), у чым мне дапамаглі пісьменьнікі-класікі XIX— пачатку XX ст.

Чаму ж, у такім разе, я так доўга не далучаўся арганізацыйна да партыі, ідэйныя асновы якой вызнаваў? Хіба не прапаноўвалі, не запрашалі? Запрашалі, і не аднойчы. Але я адмаўляўся. Па дзьвюх прычынах. Па-першае, баяўся гэтага самага арганізацыйнага пачатку — трапіць туды, дзе ўсё заарганізавана, і кожны свой крок ты будзеш вымушаны рабіць па статутных правілах арганізацыі, прытрымлівацца яе жорсткай дысцыпліны. Гэта, я ведаў, не для мяне: прыродны індывідуаліст, чужую волю, чужую дысцыпліну трываць не люблю, міруся з ёю кепска. Па-другое, вялі­кія антыпатыі ў мяне выклікала — за нязначным выняткам — партыйнае начальства. Амаль заўсёды, дзе ні сутыкаўся з партыйнымі босамі, адчуваў, што гэта людзі, кантактавацца з якімі я ня ўмею і не маю жаданьня, яны для мяне чужыя, як чужы для іх і я — са сваёю паэзіяй, якой яны не чытаюць, і сваімі галоўнымі жыцьцёвымі клопатамі, а найперш — са сваёю беларускай мовай. Яны не гавораць і ня хочуць гаварыць са мною на агульнай мове — на мове гэтай зямлі, на мове вялікага беларускага народу. Гэтым самым яны мяне абражалі, мне была няўцерп іх непавага, іх пагарда да майго «сьвятая сьвятых» — да матчынай мовы.

Але я не пераносіў сваю несімпатыю да партыйнага чынавенства на ўсю партыю. Ні ў якім разе! Я быў знаёмы з многімі камуністамі, у чыёй сумленнасьці і высокай чалавечай годнасьці не сумняваўся, якіх шчыра паважаў, любіў, а з некаторымі меў блізкія сяброўскія адносіны. Такімі камуністамі былі ў прыватнасьці самыя выдатныя тагачасныя паэты і пісьменьнікі — і ў СССР і ва ўсіх іншых сацыялістычных краінах. У Беларусі — гэта, да прыкладу, А. Куляшоў, М. Танк, П. Панчанка (дарэчы, даў мне рэкамендацыю ў партыю), І. Мележ, А. Пысін, У. Калесьнік, В. Казько... — блізкія, дарагія мне людзі. На Украіне — мае добрыя сябры Дз. Паўлычка, П. Варанько, Б. Алейнік, І. Драч; у Летуве — Э. Межалайціс, Ю. Марцінкявічус, А. Малдоніс, А. Балтакіс; у Балгарыі — А. Германаў, І. Давыдкаў, А. Стаянаў, Л. Леў­чаў, С. Караславаў, Г. Джагараў, П. Мацеў і іншыя выдатныя паэты майго пакаленьня, сяброўствам з якімі я даражыў і ганарыўся.

Дык вось менавіта украінскія сябры і выказалі мне аднойчы, у вузкім колцы, сваё недаўменьне: «А чаму ты, скажы, ня ў партыі? І ты, і Быкаў? Чаму вы ня ў партыі? Вы робіце вялікую памылку. Будучы беспартыйнымі, вы вельмі абмяжоў­ваеце свае магчымасьці паслужыць Беларусі, той справе, за якую змагаецеся. У нашай сітуацыі з партыйным білетам непараўнальна лягчэй дабівацца вырашэньня важных канкрэтных справаў, — мы, на Украіне, гэта даўно зразумелі. Вы фактычна ўхіляецеся ад гэтай работы. І замест вас пытаньні вырашаюць іншыя — людзі, раўнадушныя да лёсу Беларусі, чужыя і варожыя ёй, ды і проста дурныя, прымітыўныя, бездухоўныя...»

Гэты ўкол (а быў і другі, і трэці) прымусіў мяне моцна задумацца. Сапраўды, упускаюцца рэальныя магчымасьці больш эфектыўна пазмагацца і за беларускую мову, і за беларускую школу, і за беларускую кнігу — а значыць і за беларускую будучыню наогул. Туды, дзе ўсё і замешваецца, і варыцца, і адцэджваецца, запрашаюць партыйных, і раяцца з імі, пытаюцца іхняй думкі. А вы, беспартыйныя разумнікі, можаце шаптацца на кухні. Вам няма доступу нават да інфармацый аб тым, што абмяркоўвалася-вырашалася ў ЦК, у абкаме, гаркаме, міністэрстве, Камі­тэце, адным словам — на «кухнях» партыйна-дзяржаўных.

Дагэтуль помніцца: пачуў, што адбыўся «закрыты» партыйны сход у Саюзе пісьменьнікаў, нібыта пра штось важнае на ім гаварылася. Тэлефаную блізкаму сябру, партыйцу амаль са студэнцкай парты. «Што там цікавае было на сходзе, аб чым гук?» — «Прабач, але сход быў закрыты, сказаць не магу» — «Такія важныя сакрэты абгаворвалі?» — «Ня ў тым справа. Проста ёсьць парадак і дысцыпліна, раз сход закрыты — значыць закрыты...» Гэта быў мне ўдар пад дых. Я дабіваюся адкрытай размовы пра нашыя беларускія праблемы з высокім начальствам, а тут — нават блізкі сябар асаджае мяне высакамерным напамінам: ня маеш права! Інфармацыя толькі для партыйных!.. А на сходзе былі і знаёмыя мне партыйныя нягоднікі, паклёпнікі, «стукачы» і проста апушчэнцы-мачыляпы. І ім — давер, і на іх апора — на іх розум, гонар і сумленьне...

Вось такі быў парадак-лад, такая сістэма правоў грамадзянаў у дзяржаве. Хочаш з большай аддачай папрацаваць на выратаваньне роднай мовы, школы, кнігі, хочаш каб з табой хоць трохі лічыліся — абзаводзься партыйным білетам. І дзейнічай! Карыстайся правам члена партыі! Бяз гэтага твае прамовы, твае прапановы пад увагу не бяруцца: ат, нешта там ляпнуў беспартыйны нацыяналіст!..

Параіўся з Нінай Іванаўнай. «Цяжка табе цяпер, а будзе яшчэ цяжэй! І аднак жа давай згоду. Дзеля таго, чым жывеш, напэўна, зможаш рабіць больш.»

І я даў згоду. І ў бліжэйшым часе пераканаўся: так, мае магчымасьці працаваць на Беларусь, на беларускую ідэю сталі нашмат большымі. Але пра гэта — трохі пазьней.

***

У першыя дні студзеня 1978 году мой самы даверны і блізкі к тым часе сябар Васіль Быкаў перасяліўся з Гародні ў Менск — атрымаў са згоды ЦК КПБ (перш за ўсё з ласкі сакратара ЦК А. Т. Кузьміна) невялікую, з трох пакойчыкаў (іменна пакойчыкаў!) кватэру па вуліцы Танкавай (цяпер — Максіма Танка). У той жа дзень, як яму ўручылі ключы, ён запрасіў мяне і Ніну Іванаўну на «агледзіны». Мы былі першыя з сяброў, хто пераступіў парог яго новага жыльля. З кватэры яшчэ ня выветрыўся сьпецыфічны дух неабжытасьці. Натуральна Васіль Уладзіміравіч прапанаваў хоць па грамульцы «прыняць» у знак такой незвычайнай падзеі. З мэблі была толькі адна «замурзаная» табурэтка, якой, напэўна, карысталіся рабачаі, і таму гаспадар паставіў бутэльку каньяку на падаконьнік — у першым зьлева пакойчыку. Быў ён, зразумела, у добрым настроі, яшчэ да агледзінаў ахвотна прыняў маё за­прашэньне пераначаваць у нас, і мы адтуль, з Танкавай, разам вярнуліся на Карла Маркса, 36. Была, як і не аднойчы раней, сьціплая вячэра, і была доўгая, за поўнач, гаворка. Гаварылі нібыта пра розныя рэчы і пра розных людзей, знаёмых і сяброў, але ўсё было афарбавана адным звыклым настроем, адной заклапочанасьцю: куды ідзем, куды прыдзем і што з намі будзе? Ніякай не прадчуваецца і не прадбачыцца прасьветліны! У гэтакіх гутарках з ім у нас было поўнае ўзаемаразуменьне.

Радкі з «Дзёньніка» (11.1.1978):

«Званіў Быкаў — рамантуе новую «хату». Зьдзірае цэмент з плінтусоў, каб можна было добра пафарбаваць. Мастак! Ня церпіць эстэтычнага браку.»

Радкі з «Дзёньніка» (18.1.1978):

«Вечарам прыйшоў Васіль — паначаваць, паколькі ў «хаце» яго пафарбавана і не зайсьці. Сядзелі, гаварылі. Злуецца на жонку, што слухае «баб», якія яе там падзудж­ваюць.»

Радкі з «Дзёньніка» (23.1.1978):

«Хадзіў у «Полымя» — забраў успаміны пра Лынькова, друкаваць ня будуць, хаця, па словах Шкрабы, і «вельмі цікавыя». Сказалі: «Мы ўжо Лынькова закрылі, пачынаем — пра Мележа». Ну ці ж ня сьмешна! «Закрылі» Лынькова!

Вечарам з Генадзем і Матукоўскім былі ў Васіля на новай кватэры. Дурное! Абы-што. Трата часу і здароўя.»

Радкі з «Дзёньніка» (8.2.1978):

«Палуднаваць да мяне прыйшлі Быкаў і Матукоўскі. Памянулі яшчэ раз Аркадзя Аляксандравіча (Куляшова — Н. Г.), пагаварылі. Матукоўскі страшэнна абураны, што не пазвалі яго на памінкі (вельмі на Чыгрынава крыўдзіцца). З вялікім абурэньнем гаварылі і пра тое, што на памінкі не запрасілі Бярозкіна (сьпецыяльна выйшаў з бальніцы — разьвітацца з сябрам) і Кісьліка. Гэта ўжо трэба ня мець нічога чалавечага ў душы. Самазваныя геніі і чынушы-бюракраты, а не пісьменьнікі! Тры дні ўтрасалі сьпісак, каго запрасіць — і ня ўспомнілі блізкіх сяброў нябожчыка.»

Нават з гэтых кароценькіх дзёньнікавых занатовак бачна, як часта пачалі мы з Васілём Уладзіміравічам сустракацца па яго перасяленьні ў сталіцу, — сустракацца, вядома ж, для шчырых мужчынскіх размоваў (асабліва, калі сыходзіліся сам-насам, удвох, бо ў яго часам была інфармацыя, агучваць якую ў прысутнасьці іншых сяброў ён ня мог.)

Так, пераезд Быкава ў Менск мяне вельмі ўзрадаваў — магчымасьцю часта бачыцца, сустракацца і абмяркоўваць «праклятыя пытаньні». Засмуціла, праўда, адна акалічнасьць: да перамены месца жыхарства спрычыніўся, апрача ўсяго іншага, распад сям’і, аб чым мне адразу ж і сказаў сам Васіль Уладзіміравіч. Помню, як мы доўга, гадзіны дзьве, бадай, хадзілі ўвечары паблізу майго дому, і ён мне ўсё тлумачыў, чаму развод з Надзеяй Андрэеўнай непазьбежны. Нечаканасьць для мяне была поўная, я бываў у Гародні ў Быкавых, нават начаваў аднойчы, і чамусьці думалася, што сябру на жонку пашанцавала — прыгожая, маладжавая, тактоўная. Выдатна разумеючы, якая далікатная рэч — сямейныя ўзаемаадносіны, я прыняў тлумачэньне Васіля як пытаньне вырашанае. Маўляў, жыцьцё ёсьць жыцьцё, значыць, так трэба. Зусім хутка высьветлілася, што ў менскай кватэры ён будзе жыць з новай жонкай Ірынай Міхайлаўнай. Яшчэ да яе прыезду з Гародні і нашага знаёмства з ёю я зразумеў, што да сваёй новай палавіны Быкаў ставіцца з вялікай душэўнасьцю і любасьцю і што яны знаюцца ўжо ўга як даўно. Ну, але гэта, так бы мовіць, тэма іншая, а мне, паўтаруся, было вельмі ўцешна, што з гэтага часу Быкаў у Менску, побач, — Быкаў, у кантактаваньні з якім я адчуваў надзвычай пільную патрэбу. Сустрэчы нашы сталі сапраўды вельмі частымі, а ўзаемаадносіны — яшчэ больш блізкімі.

Адно з яркіх і дарагіх мне сьведчаньняў гэтага — удзел Васіля Уладзіміравіча ў маім аўтарскім вечары, які адбыўся ў вялікай актавай зале БДУ 23 лістапада таго ж 1978 году. Гасьцей толькі нас двое і было. Гаварыў Быкаў не экспромтам, ня з ходу, а сур’ёзна падрыхтаваўшыся. Уласна, сваё важкае слова ён прачытаў універсітэцкім прыхільнікам беларускай паэзіі з аркуша. Прызнаюся, што так пра маю працу ў літаратуры ніхто яшчэ на публіку не гаварыў — з такой сур’ёзнасьцю і павагай, і з такой шчодрасьцю ў ацэнках. Дазволю сабе падаць тут хоць некалькі радкоў. «Гэтыя два розныя бакі яго творчасьці (ліра-эпіка і сатыра — Н. Г.) аб’яднаныя адною моцнай, я сказаў бы высакароднай якасьцю, якую можна вызначыць як фалькорную, глыбока народную, што ідзе з самых вытокаў беларускага жыцьця, яго нацыянальнага характару і яго гісторыі. Што датычыць менавіта гэтага боку таленту Гілевіча, то маю сьмеласьць сказаць, што ў сучаснай беларускай паэзіі Ніл Сымонавіч, бадай, ня мае сабе роўных.»

Калі пасьля, нямала зьбянтэжаны, я прамармытаў яму: «Ці не занадта ты, братко? Я не чакаў такога», — Быкаў адказаў: «Нічога не занадта. Рэч у тым, што я даўно заўважаю: да цябе ставяцца несправядліва. Вось і цяпер: на дзяржаўную прэмію ў піку табе вылучылі Лужаніна. Ну вядома ж, ЦК падтрымае гэтага заслужанага...» (Сваё слова Быкаў закончыў пажаданьнем, каб вылучэньне маёй кнігі «Актавы» на Дзяржаўную прэмію БССР завершылася посьпехам).

Гэта была ці не найсьветлая паласа ў гісторыі маіх узаемаадносінаў з сябрам і паплечнікам. Багаславёная часіна!..

***

Сталася так, што 1970-я гады прынесьлі мне многа горкіх стратаў. У лютым 1972-га памёр ад раку лёгкіх бацька Сымон Пятровіч. У красавіку 1976-га памёр ад хваробы сэрца старэйшы на два гады брат Леў Сымонавіч. У жніўні 1978-га — пасьля больш чым двух гадоў страшных пакут у поўным паралюшы, бяз мовы і ў нерухомасьці — адышла ў іншы сьвет мама Кацярына Мікалаеўна. У студзені 1980-га памерла маладзейшая на тры гады сястра Ідзея Сымонаўна. Гэтыя асабістыя страты, што праходзілі праз сэрца адна за адной, прымусілі пільней паўзірацца ў мінулае — пройдзенае і перажытае, глыбей адчуць свой сыноўні і брацкі абавязак і сваю віну, ясьней зразумець сэнс некаторых жыцьцёва важных філасофскіх катэгорыяў і маральных прынцыпаў. Несумненна, гэта адбілася на ідэйна-эстэтычнай канцэпцыі, сюжэце і зьмесьце рамана ў вершах «Родныя дзеці», першыя строфы якога я накідаў у 1972 годзе.

Успоруч з раманам пісаў у гэтыя гады п’есы. Можна нават сказаць, што мае сямідзесятыя пайшлі пераважна на п’есы. «Прыступ» творчай жарсьці да драматургіі аказаўся неспадзявана моцным. Напісаў сем аднаактовак (адна з іх — «Не крычы гоп!» — атрымала Другую прэмію на конкурсе і ўвайшла ў выдадзеную ў Маскве анталогію сучасных савецкіх аднаактовак) і дзьве п’есы, так бы мовіць, «паўнаметражныя»: вершаваную камедыю «Формула іржавіны» і драму «Начлег на бусьлянцы», у якой, між іншым, востра закранутая тэма адносінаў да роднай мовы. Дасюль шкадую, што тэатры не зьвярнулі на гэту рэч увагі.

На 1970-1975 гады прыпадае і бальшыня маіх васьмірадковых лірычных мініяцюр, якія выйшлі асобнай кнігай пад назвай «Актавы» ў 1976 годзе. Кніга была вылучаная на дзяржаўную прэмію імя Я. Купалы, але ў ЦК рашылі даць гэтым разам прэмію М. Лужаніну за зборнік «Лявоніха», ідэйным стрыжнем якога было вершаванае апавяданьне пра Леніна «Начны тэлефон». Да думкі ЦК прыслухаліся многія сябры Камітэту па прэміях і маю кандыдатуру не падтрымалі (прамаўчалі). У Камітэце было шмат людзей сумленных, якія за «драўляную» лужанінскую «Лявоніху» — з элементарнай павагі да свайго мастацкага густу — прагаласаваць не маглі і аддалі свае галасы мне, але іх нехапіла. У выніку — купалаўская прэмія не дасталася ў той год нікому.

Гісторыя з грамадскім абмеркаваньнем і разглядам на Камітэце вылучаных на прэмію твораў пакінула ў маёй душы прыкры асадак. Найперш ад таго, што думка-ацэнка чытацкая нічога ня значыць, і ад таго, што для многіх «майстроў слова» і «інжынераў чалавечых душ» думка-ацэнка цэкоўская важней за ўласную.

Радкі з «Дзёньніка» (I.XII.1978):

«Быў на абароне дысертацыі У. Васілевічам, былым маім студэнтам, сынам Алены Сямёнаўны. Добра абараніўся, разумны хлопец. Растуць дзеці, прыходзіць новае пакаленьне вучоных! А мы — патроху — на абочыну. Так трэба.

Там жа ў Акадэміі паглядзеў тэлеперадачу пра свае «Актавы» — пад рубрыкай: «Творы, вылучаныя на Дзяржаўную прэмію БССР». Усё сапсаваў аўтар перадачы, ён жа вядучы, Іосіф Скурко. Такое мямліў-кілзаў штось дубовае, так прымітыўна, што немагчыма было слухаць. Ніводнага слова пра майстэрства, пра вобразы, пра настроі — і гэта ў размове аб актавах, аб «элегіях неэлегічных дзён»!

Радкі з «Дзёньніка» (6.XII.1978):

«Глядзеў тэлеперадачу пра «Лявоніху» Лужаніна — пад той жа рубрыкай: «На Дзяржаўную прэмію БССР». Запішам для пачатку: мне далі 20 хвілінаў, Лужаніну — 30. Аба мне перадача ішла днём, калі ўсе на працы, пра Лужаніна — вечарам, пасьля 18-ці. Ну, а галоўнае: што і як гаварыў пра мяне Скурко — і што і як гаварыў пра Лужаніна Някляеў! Зямля і неба! Так гаварыў, такімі высокімі словамі і з такім пафасам, што трэба Ленінскую даваць! Вось так арганізоўваецца абмеркаваньне, так мнагавопытныя выхапні-тарбахваты забясьпечваюць сабе прэмію. Але ж і паскудна на душы ад усяго ад гэтага!»

Радкі з «Дзёньніка» (26.XII.1978):

«Настрой — вельмі кепскі. Прыйшлі з Нінай да высновы, што сапраўдных сяброў у мяне няма. Калі б хоць хто з іх хоць слова сказаў на Камітэце! Не, сябры прамаўчалі. Крыўдна іменна ад гэтага. Бог з ёй, з прэміяй. Але — не сказаць ні слова ў падтрымку? Ёсьць над чым задумацца!.. Дык хто ж яны, мае сябры?..»

***

Тым часам становішча роднай мовы ў Беларусі пагаршаецца і пагаршаецца. Ды і як не пагаршацца, калі і знакамітыя навукоўцы і жывыя класікі літаратуры праяўляюць партыйную заклапочанасьць аб тым, каб ня даць беларускай мове адда­ліцца ад рускай, і заклікаюць працаваць на іх збліжэньне. На рэспубліканскім схо­дзе партыйнага актыву (чэрвень 1979-га) І. П. Шамякін не бяз гонару заявіў: «Пісьменьнікі, мастакі ў гэтым плане робяць нямала. Мне хочацца напомніць самы сьвежы прыклад — артыкул Кандрата Крапівы «Ці будзем мы езьдзіць па левым баку?», апублікаваны гэтымі днямі ў «Зьвяздзе». Старэйшына нашай літаратуры і навукі з марксісцка-ленінскіх пазіцыяў, дасьціпна і сьмела выступіў супраць ужываньня штучных словатвораў, якімі некаторыя рэдактары стараліся аддаліць беларускую мову ад рускай. Крапіва падкрэсьлівае гістарычную еднасьць нашых моў, якія выйшлі з аднаго кораня, і натуральнасьць, прагрэсіўнасьць працэсу іх збліжэньня ў савецкі час».

Натуральнасьць і прагрэсіўнасьць!..

Прагрэсіўнасьць растварэньня адной самастойнай славянскай мовы ў другой, беларускай — у рускай! Якая бездань навуковасьці і маральнасьці пад гэтай высокапатрыятычнай пазіцыяй! Гэта ўжо сапраўды на ўзроўні народнага пісьменьніка-акадэміка і народнага пісьменьніка-кіраўніка СП. Помню, менавіта так каментавалі мы на кафедры і артыкул Крапівы і прамову Шамякіна. З горкай высноваю: «Што ж гэта ў нас робіцца? Навуковая і літаратурная эліта вітае збліжэньне моў!»

Як гэтае збліжэньне выглядзіць на практыцы — наглядна ілюструе яшчэ адзін народны пісьменьнік у камедыі-фельетоне «Верачка» (тады ж, у 1979 годзе): сердаболіе, распахнуць душу, пцічка-медзічка, во ізьбежаніе, злы умысел, дзержыць, безнраўственасьць, абстаяцельна, буква закона і г. д. і г. д.

Калі так настроеная эліта — як быць і пачувацца звычайнай, шараговай патрыя­тычна не анемічнай інтэлігенцыі? Вось і бачу, што ў яе асяроддзі ўсё больш запаноўвае апатыя, — як бы яе перамагла змора-стома. Нават ваяўніча-бунтоўныя «адзінкі» прыціхлі. Няйначай як нейкае ўсеагульнае зьмірэньне з тым, што адбываецца, усталёўваецца, што наканавана. Можа, гэта быў адбітак агульнай удушлівай грамадска-палітычнай атмасферы ў краіне? Усё ж былі гады пасьля разгрому «Пражскай вясны», разгрому «Нового мира» і сьмерці Аляксандра Твардоўскага: многае, што ў часы «хрушчоўскай адлігі» абуджала і мацавала надзеі, цяпер ашляхла і захірэла. Тым больш тое, што абуджала беларускія надзеі. Дагэтуль з горкай усьмешкай успамінаю, як 28 траўня 1980 году ў перапоўненай вялікай зале БДУ калегі — прафесары, дацэнты, выкладчыкі — сагналі мяне з трыбуны. Як «новасьпечанаму» заслужанаму дзеячу навукі БССР мне быў аказаны давер і гонар — высту­піць на сходзе партактыву універсітэту. Папярэдзілі: будзе прысутнічаць П. М. Ма­шэраў. Тэму выбраў — праблемы падрыхтоўкі настаўнікаў-славесьнікаў у БДУ іна­чай — аб ролі і значэньні слова ў выхаваньні школьнікаў. Слова атрымаў амаль у самым канцы. Машэраву слухаць мяне не даваў рэктар — увесь час напаўголаса гаварыў з ім, карыстаўся зручным момантам і «вырашаў справы». У зале слухалі мяне кепска — адчувалася, што ім гэта зусім нецікава. Зачытваю выдатную цытату з В. А. Сухамлінскага — яго водпаведзь тым, хто недаацэньвае працу філолага, выкладчыка мовы і літаратуры. «Якая гэта вялікая памылка, як многа шкоды яна можа прынесьці! Выкладаньне мовы — вельмі трудная, складаная і адказная справа. І калі мы хочам, каб школа спраўлялася з задачамі, якія цяпер ускладаюцца на яе, выкладчыкамі гэтага прадмету павінны быць людзі самыя здольныя, самыя таленавітыя. Таму што працэс авалоданьня мовай — гэта ня толькі і ня проста перадача ведаў, уменьня, навыкаў. Гэта перш за ўсё выхаваньне. Выхаваньне душы, выхаваньне розуму, фармаваньне ладу мысьлі, карпатлівая разьба і лепка найтанчэйшых рыс духоўнага аблічча чалавека...» А ў зале — перамаўляюцца, гудзяць, шэпчуцца. Калі пачаў гаварыць, як кепска мы выхоўваем культуру мовы на журфаку, якія непісьменныя людзі прыходзяць з БДУ на тэлебачаньне і радыё, — пачуў, што мне запляскалі. У сэнсе: годзе! злазь! Затым яшчэ і яшчэ, і ўсё больш дружна. Я ветліва ўсьміхнуўся зале — і «зьлез». Атрымаў што называецца высьпятка. І варта! Знайшоў тэму для выступленьня ў Беларускім дзяржаўным універсітэце! Дзівак, дый толькі!

ЧАСТКА ТРЭЦЯЯ

1980—1989

Летам 1980-га маё адносна спакойнае прафесарскае жыцьцё зусім нечакана апынулася пад пагрозай страціць свой звыклы status-kwo: мне была зроблена прапанова пайсьці на іншую працу — не педагагічную і не навуковую.

Мы вярталіся — вялікая група пісьменьнікаў — з якойсьці літаратурнай шуміхі на Гродзеншчыне, у «Ікарусе» было тлумна, пасажыры хадзілі па салоне, мяняліся месцамі, і да мяне, дзесь у палавіне дарогі, падсеў Максім Танк.

— Хачу з табой трохі пагаварыць. Ня буду цягнуць рызіну, а скажу адразу: хацеў бы і быў бы рад, каб ты прыйшоў у Саюз на працу, на пасаду першага сакратара. — І, ня даўшы мне нават выказаць зьдзіўленьне, прадоўжыў. — Давай, брат, прыходзь, па­працуем разам. А то ты ўжо там заседзеўся на факультэце. Навуменка вунь пайшоў у акадэмію, а ты давай да нас...

Прапанова была звышнечаканай, і калі б зыходзіла не ад Максіма Танка — мог бы нават прыняць за розыгрыш. Мяне — на першага сакратара Саюза пісьменьнікаў? Няўжо гэта сур’ёзна? Нацыяналісту нумар адзін даверыць такую пасаду? Няхай сабе не на першую ролю, а на другую — і аднак жа! Галоўны творчы саюз рэспублікі! Што ж здарылася? Нешта памянялася ў нацыянальнай палітыцы? Не заўважаецца ж нічога такога.» Такія, прыкладна, пасьпелі крутануцца ў галаве думкі. І я адказаў, іранічна ўсьміхаючыся:

— Не, Яўген Іванавіч, дзякую, але... я не гаджуся на такую пасаду. — І ўдакладніў: — Я не гаджуся ў начальнікі. Камандаваць ня ўмею.

— Ха! — выбухнуў, наўмысна сярдзіта, Танк. — Ён не гадзіцца! А я, па твойму, дык і нарадзіўся начальнікам! Запрэглі — і цягну. Так што, давай, дружа, не адмаўляйся...

Між тым, я гаварыў праўду: я не магу загадаць, а толькі магу папрасіць: калі ласка; не магу чалавеку «тыкаць» — нават зусім маладому, ніводнаму студэнту за 30 гадоў ня «тыкнуў»; я моцна бянтэжуся і ніякавею перад нахабствам і хамствам. За жыцьцё я пераканаўся, што арганізацыйная праца — зусім не мая стыхія. А пасада «першага» вымагала акурат такой працы. Ёю, ведаў я, і займаўся І. П. Шамякін — практычнымі пытаньнямі жыцьцядзейнасьці Саюзу. Старшыня быў, калі па шчырасьці, «вясельным генералам» — адкрываў пленумы, вёў прэзідыумы, хадзіў засядаць на розныя камітэты, камісіі, на форумы, зьезды, прыёмы, і толькі ў крайніх выпадках — у ЦК ці ў Саўмін — па вельмі важных пытаньнях.

— Яўген Іванавіч, я сапраўды па характары зусім ніякі не начальнік. Гэта — па-першае. А па-другое, нашто спатрэбіўся я, калі столькі ёсьць прэтэндэнтаў, столькі ахвотнікаў прымерыць на сябе гэты мундзір. Аж мычаць некаторыя! Аж сьліньку пускаюць!

— А вось таму, што надта ж прагнуць, ім і ня робіцца прапанова.

Нешта ён гаварыў яшчэ ў гэткім жа сэнсе, але я катэгарычна адмовіўся.

— Не, і не, Яўген Іванавіч. Не крыўдуйце, не палічыце, што я не хачу менавіта з вамі працаваць, проста... Ну не для мяне гэта.

— І ўсё такі ты падумай, браток, падумай. Я табе заўтра ці пасьлязаўтра па­званю...

Пра размову з Танкам я, канешне ж, расказаў дома Ніне Іванаўне. Яна катэгарычна падтрымала маё адмоўнае стаўленьне да зробленай прапановы. Па-першае, яна ўвогуле не хацела, каб я пакінуў працу ва універсітэце; пра свае намеры перайсьці на хлеб «вольнага мастака» я гаварыў ёй неаднойчы, але яна ўсур’ёз гэта, можна сказаць, не ўспрымала, настолькі была ўпэўнена, што «такога глупства» я не зраблю. Гэта яе перакананьне яшчэ памацнела, калі я разгарнуў на кафедры стратэгічную працу па зьбіраньні, выданьні і дасьледаваньні фальклору. А да пачатку 80-х мае творчыя планы на гэтай дзялянцы былі яшчэ далёка не завершаныя. Па-другое, яна шмат ведала пра ўнутрыведамасныя справы ў СП Беларусі, пра норавы «інжынераў чалавечых душ», якія даюць аб сабе знаць у канфліктных сітуацыях, у брудных плётках і нагаворах, і вельмі хацела, каб я ад усяго гэтага быў як мага далей. Дык чаго ж туды сунуцца-лезьці?

А праз два дні мне быў званок. Але не ад Танка. Пазваніў загадчык аддзелу культуры ЦК КПБ А. Петрашкевіч.

— Хацеў бы вас пабачыць. Ёсьць пільная патрэба. Можа, падыйшлі б?

— Зараз? Ці калі?

— Лепш, каб зараз, калі выпадае, калі чаму важнаму не перашкоджу. Пропуск будзе ў паставога, унізе.

Жыў — зусім побач, можна сказаць, пад пахай у ЦК, і таму праз колькі хвілінаў быў у Петрашкевіча. Па дарозе гадаў, навошта спатрэбіўся, прыкінуў колькі варыян­таў — але ніводнага наконт перамены месца працы, тым больш — наконт таго, што было прапанавана старшынёй СП. А менавіта гэта і абвясьціў мне, звышветла ўсьміхаю­чыся, загадчык аддзелу. Пачуўшы прыкладна тое, што надоечы пачуў Танк, выказаў шкадаваньне і... запрасіў мяне да сакратара ЦК па ідэалогіі А. Кузьміна. Размова ў галоўнага ідэолага рэспублікі была нядоўгая, бо, высьветлілася, ён ужо ведаў пра маё рэагаваньне на ганаровую прапанову ад Танка. Спытаў, між іншым, якая ў мяне зарплата ў БДУ. Даведаўшыся, што амаль у два разы большая, чым у першага сакратара праўленьня СП, сказаў, што гэта можна будзе адрэгуляваць, увесьці персанальны аклад. (Забягаючы наперад зазначу: нічога не было «адрэгулявана»: за 9 гадоў службы ў СП я страціў больш за 16 тысячаў рублёў — амаль дзьве «Волгі»). Як і заўсёды там, дзе размова заходзіць пра грошы, я і гэтым разам бясьпечна махнуў рукой і заявіў, што справа не ў зарплаце, а ў тым, што гэтая пасада мяне ня вабіць, начальнікам сябе не ўяўляю.

Было бачна, што Кузьміна я ні трохі не пераканаў. Ён штось гаварыў, што я буду ў пары з Яўгенам Іванавічам, а ў яго вялікі аўтарытэт і досьвед, а затым спытаў, колькі мне яшчэ даць на роздум? Тыдня хопіць? Дамовіліся. Праз тыдзень сустрэнемся.

Зноў гутарылі-раіліся з Нінай Іванаўнай — як жа выйсьці з гэтай сітуацыі, каб і не прыняць прапанову і ня надта раззлаваць цэкоўскіх ідэолагаў. Рашылі ўпор зрабіць на маю навуковую працу ў галіне фалькларыстыкі, на яе важнасьць і на маю захопленасьць ёю, тым больш, што зусім нядаўна, у красавіку, мне было нададзена ганаровае званьне «Заслужаны дзеяч навукі». Падрыхтаваўся пераканаць Кузьміна ў нямэтазгоднасьці зрываць мяне з універсітэту, пазбавіць шчасьлівай магчымасьці працаваць па прызваньню на карысьць навукі,— маўляў, літаратурнага чыноўніка можна знайсьці, дый куды лепшага, больш здатнага трымаць кіроўчыя лейцы ў руках, а знайсьці замену навукоўцу, у якога распачаты канкрэтныя тэмы-планы, практычна немагчыма, хто за цябе напіша новую манаграфію і менавіта па тваёй канцэпцыі? Ніхто. Гэта — як і ў літаратуры, ці ў музыцы, ці ў іншым родзе мастацтва.

Падрыхтоўка мая да новай сустрэчы аказалася дарэмнай. Размова з Кузьміным была яшчэ больш кароткай, чым у першы раз, фактычна, ён ня стаў мае аргументы выслухоўваць, убачыўшы, што я прыйшоў «ня з тым». Адно сказаў: «Відаць, я мала даў вам часу падумаць. Вы, здаецца, едзеце ў адпачынак? Вось і добра. Пасьля адпачынку, праз месяц, сустрэнемся. Спадзяюся, ужо з іншым вынікам.»

Стала ясна, што пытаньне закручана вельмі сур’ёзна і што наперадзе — нялёгкія выпрабаваньні маёй волі, свабоды майго сумленьня, трываласьці майго характару. Што яны так прычапіліся? У чым справа? Ну, а калі я дам згоду? Ці так усё будзе для мяне кепска і страшна? На факультэце так ці іначай я ўжо надоўга не застану­ся: пасьля таго, як перастаў быць загадчыкам кафедры літаратуры прафесар М. Р. Лар­чанка — маё становішча рэзка зьмянілася, рэжыму найлепшага спрыяньня, да якога я за 20 гадоў прывык, прыйшоў канец. Асабліва — калі і новы загадчык кафедры І. Я. Навуменка перайшоў у Акадэмію і кафедру ўзначаліла дацэнт В. Каз­лова. Быў і яшчэ адзін аргумент «за», які ўсьведамляўся мною ад самага пачатку і, адчуваў я, можа ўрэшце стаць вырашальным: магчымасьць, заняўшы такую пасаду, нешта зрабіць для выратаваньня беларускай мовы і культуры, беларускай школы, беларускай кнігі і наогул для беларушчыны, — зрабіць нашмат больш, чым раблю цяпер. Я ўвесь час помніў, што мне казалі ўкраінскія і літоўскія сябры: «Дарэмна вы, беларускія нацыянальныя патрыёты, ухіляецеся ад кіраўніцтва Саюзам, аддаўшы яго ў рукі сервільных чыноўнікаў ад літаратуры, якія ня толькі пішуць, але і жывуць і дзейнічаюць паводле правілаў «чего изволите?» Вы недаацэньваеце магчымасьці, якія ў гэтым плане дае пісьменьніцкая арганізацыя, — з ёю не-не ды і вымушаныя правадыры лічыцца.» Гэта было праўдай, колькі разоў бачыў сам, як нашыя літначальнікі ад боязі страціць пасаду капітулявалі перад уладамі або не праяўлялі ініцыятыву, не рабілі тое, што трэба было рабіць у інтарэсах Роднага Слова і Роднай Літаратуры. Дык, можа, варта дзеля гэтага ахвяравацца і пахадзіць у ярме хоць нейкі час — можа, і сапраўды ўдасца што-небудзь зрабіць?

Рашыў параіцца з блізкімі сябрамі: што на гэта скажуць яны, як паглядзяць на такі паварот справы, як бачуся я ім на пасадзе літаратурнага чыноўніка? Навіну сябры ўспрынялі, мякка кажучы, без ніякага энтузіязму. Быкаў: «Ну, гэта дзіўна, што іх выбар спыніўся на табе. Шчыра кажучы, я ня надта цябе ўяўляю ў ролі Шамякіна. Ён быў у сваёй роднай стыхіі, а ты, — наколькі я цябе ведаю, чужы ёй.» Я пачаў яму гаварыць пра магчымасьці хоць трохі ўплываць на вырашэньне пэўных, канкрэтных задач літаратурнага і культурнага жыцьця ў Беларусі. «Вядома, нейкія магчымасьці будуць, але перабольшваць іх ня варта. Разагнацца табе не дадуць.» Матукоўскі зрэагаваў крыху весялей, але таксама з пэўным рэзервам сумненьня. «Калі дадуць табе падабраць добрую, верную каманду — тады можаш пагаджацца... А як з універсітэтам? Ня будзе шкада? Прафесар — гучыць больш важка, чым сакратар Саюзу.» Найбольш сумненьняў пасеяў ува мне Бураўкін. «Цяжка параіць. Глядзі сам. Пойдзеш — лёгка ня будзе. Ведаеш, у якую ваўкаўню трапіш. Выдатны паэт, але «фанерны танк» Яўген Іванавіч не падтрымае, не таму, што ня хоча, а таму, што трымціць нават перад інструктарам ЦК. Будучы членам ЦК. Так што — глядзі, думай...»

Вось гэтак адазваліся сябры на маё турботнае пытаньне да іх — як быць? Аніякога заахвочваньня, ні слова абяцаньня падтрымкі, — маўляў, ідзі, бярыся, будзем дапамагаць, пры выпадку — заступімся, у крыўду не дадзім... Нашмат пазьней уцямлю, дзе тут таілася для мяне загадка, чаму найблізкія сябры не прывіталі выбар ЦК КПБ. Аказваецца, у аднаго з іх былі свае планы і свае разьлікі.

Відочнае незацікаўленьне сяброў у маім узыходзе на пасаду першага сакратара СП яшчэ больш пераканала мяне, што любой цаной трэба ад прапанаванага мне высокага гонару адбіцца.

З такім намерам і такім настроем і падаўся ў Дом творчасьці Кактэбель, дзе, пакуль іншыя бралі сонца, мне звычайна нядрэнна працавалася (летняе сонца я трываю кепска, асабліва на поўдні). І ўжо ў дзень прыезду атрымаў яшчэ адну моцную падзарадку для свайго «антысакратарскага» настрою. Хтосьці з маскоўскіх знаёмых спытаў: «Дык што — маеце новага першага сакратара Саюзу? Мы тут і ня чулі пра такія перамены ў вас.» — «Пра такія перамены я ня чуў таксама»,— кажу.— «Як ня чулі? Учора паехаў адсюль ваш вядомы празаік, і ад’язджаючы сказаў нам: “Вам добра тут заставацца, купацца, загараць, а мне трэба ехаць упрагацца ў вялікі хамут і выцягваць з балота арганізацыю.”» — «Што за хамут?» — спыталі мы, за­інтрыгаваныя. — «Ды вот, разумееце, якая пятрушка... Назначылі першым сакратаром Саюзу, замест Шамякіна. Мне гэта ні к чаму, канешне, мая справа — раманы пісаць... Ну — нікуды не падзенешся, давядзецца і ў гэтым ярме пахадзіць...»

Вось так, досыць характэрнай для «вядомага празаіка» мовай, паведамілі мне навіну маскоўскія кактэбельцы. Пра каго гаворка, мне стала ясна з першай хвіліны: пра аднаго з цяперашніх сакратароў СП, які курыруе прозу, хварэе на празьмерную амбітнасьць, уладу любіць — хлебам не кармі, а дай, і які, канешне ж, за пасаду ў СП будзе трымацца да канца — хіба што яму прапануюць месца міністра. Уражаны я быў надзвычайна. Адчуў, што «назначаны сакратаром» гаварыў ня жартам, і калі трохі хлусіў, перазагінаў па звычцы — дык менавіта трохі. Як жа мне ўсё гэта разумець? Што за двайная гульня ў ЦК КПБ? Але, зрэшты, дзякаваць богу, што я пра гэта даведаўся. Узброімся і гэтым контраргументам для будучай размовы з Кузьміным. Бо ня трэба мець шмат фантазіі, каб уявіць, у якую я траплю сітуацыю, маючы побач, у суседнім кабінеце, яшчэ аднаго «першага сакратара». Якое ў мяне будзе з ім супрацоўніцтва!.. Тут ужо сапраўды і Танк не дапаможа.

Новая, трэцяя сустрэча з галоўным ідэолагам рэспублікі адбылася дзесьці каля 20-га верасьня. Да размовы я падрыхтаваўся грунтоўна, — каб па ўсіх лініях даказаць няслушнасьць вылучэньня маёй кандыдатуры на пасаду «першага». Але абышлося без размовы. «І так — дабро? Згода?» — спытаў гаспадар кабінету. — «Не, Аляксандр Трыфанавіч, не і не. І папрашу вас выслухаць мяне» — «Не, прабачце, я ўжо вас двойчы слухаў. Цяпер вы ўсё скажаце Пятру Міронавічу. Хадземце да Пятра Міронавіча.» Я амаль аслупянеў. Як? Да Машэрава? А навошта? Кузьмін падняўся з крэсла і, мне здалося, досыць злосна, з раздражненьнем, прагаварыў: «Вы думаеце, я вас столькі ўгаворваў бы? Няўжо вы нічога не зразумелі? Пятру Міронавічу падалі сьпісак з шасьці кандыдатур. Ён памеціў дзьве з іх — Гілевіч і Бураўкін — і сказаў: апрача гэтых — ня бачу.» Я напомніў, што Бураўкіна мы ўсяго два гады назад прызначылі старшынёй Белтэлерадыё, і ён добра працуе.— «Ну, тады Гілевіч. Усё — пытаньне закрываем.» Пётр Міронавіч да вырашанага пытаньня не вяртаецца. І так, хадземце...»

І мая стойкасьць здрыганулася. Машэрава я ведаў і паважаў з часоў яго камсамольскага лідэрства, я слухаў яго яшчэ ў 1950, калі быў в. а. сакратара камітэту камсамолу педвучылішча, і неаднойчы пасьля. І калі, аказваецца, гэта ён спыніўся на маёй кандыдатуры — то ўся сітуацыя пачынае для мяне трохі іначай сьвяціцца. Значыць, гэта яго асабісты давер. Значыць, разуменьне і падтрымка будуць забясьпечаныя на самым высокім узроўні. Давядзецца «раззброіцца» і капітуляваць. Усё, што я здолеў вырваць у Кузьміна — яго згоду на маю ўмову: ня больш, як на тры гады. Толькі на тры гады! Гэта была, вядома, мая наіўнасьць, — тры, ці пяць, ці зусім адзін год — гэта ўжо будуць вырашаць яны, а ня ты, шараговы партыец.

Праз два тыдні П. М. Машэраў трагічна загінуў. Яшчэ праз два тыдні, а менавіта 17-га кастрычніка, я быў выбраны на Пленуме СП першым сакратаром праўленьня. Я мог чакаць, што са сьмерцю Пятра Міронавіча ідэолагі ЦК перагледзяць пытаньне аб маім пераходзе на працу ў СП, але яны гэтага не зрабілі, што было зразумела: адразу ж парушаць волю першай да ўчора асобы — хто ж асьмеліцца? Хоць, напэўна, сяму-таму, думаю, і хацелася разбурыць спланаваныя і падрыхтаваныя выбары ў Доме літаратара.

***

Дзіўнае сталася дзіва: я, чалавек, які ўсё жыцьцё чуўся зусім няздольным кіраваць і камандаваць, у 49 гадоў далучаны да кіраўніцтва не абы-якога калектыву — галоўнага (вядучага!) творчага саюзу рэспублікі. Дзіва — дзіўнае, але толькі для мяне самога, бо людзі-пісьменьнікі нічога незвычайнага ў гэтым ня ўбачылі. Як у падобных сітуацыях нярэдка кажуць: а чаму б і не? А чаму б і ня ён? Праўда, «тронную» маю прамову слухалі насьцярожана, і ня думаю, што засталіся задаволенымі, бо пра такія рэчы, як літфонд, дом творчасьці, паліклініка, кватэры, творчыя камандзіроўкі і іншае я нават і ня ўспомніў. Наогул, слова было занадта кароткім і прысьвечана літаратурна-грамадскім праблемам: аўтарытэт пісьменьніка, ідэйна-мастацкія вартасьці твораў, якія пішам і выдаём, лёс беларускай мовы і беларускае школы, узровень прапаганды літаратуры і г. д. Высьветлілася і нешта больш непрыемнае для мяне: дзякуючы ня лепшаму характару, я пасьпеў нажыць нямала ворагаў сярод нашай грамады. І яны далі аб сабе знаць у першыя ж дні маіх новых клопатаў. Яшчэ аніяк і нічым не праявіў сябе, а ўжо ў ЦК пайшлі ананімкі. Адна — вершаваны пасквіль на камароўска-рускай мове, зьдзеклівы, з абыгрываньнем майго імя, з пагардай да маёй творчасьці. Напісаны досыць прафесійна, набітай у рыфмаваньні рукой. Аўтар хутчэй за ўсё быў не адзін, а група сабутэльнікаў; за гарэлкай і рыфмавалі. Не сумняваюся, што гэта былі будучыя «вялікія дэмакраты», якія ўжо тады бачылі і ведалі, што іх эгацэнтрызму я слугаваць ня буду — як і ні чыйму іншаму, бо — мне ёсьць каму слугаваць, у мяне ёсьць Бацькаўшчына. Другая ананімка — суцэльны лямант: каго вы назначылі на пасаду «першага», трэба неадкладна перавырашыць, «я вас прашу і малю». Па зьмесьце і лексіцы пазнаў дробнага алкашыка-лысагорца. Трэцяя — бруд сямейна-бытавога парадку з выхадамі на маю радню.

Трэба сказаць, што новы тым часам загадчык аддзелу культуры ЦК І. Антановіч гэтыя перлы злосьнікаў і паклёпнікаў паказваў мне ахвотна. Здаецца, з намёкам: глядзіце, што мы пра вас ведаем, і што людзі думаюць; мы вас прызначылі, але, але... Але зьбіраецца «кампрамат», таму — майце на ўвазе, і старайцеся заслужыць нашую абарону. На душы было агідна, і ня толькі ад ананімак, але і ад «сладастрасьція», з якім яны падаваліся мне для азнаямленьня.

На першым жа пасяджэньні прэзідыуму, якое было падрыхтавана яшчэ без мяне і ў праекты рашэньняў якога я ня стаў умешвацца, разглядалася і «кватэрнае» пытаньне — аб адсяленьні ад аднаго вядомага крытыка дачкі, каб палепшыць яму ўмовы для «творчай працы» (такая практыка ў дзейнасьці СП існавала). Прэзідыум падтрымаў просьбу крытыка. Пасяджэньне закончылася позна вечарам, а назаўтра раніцой мяне запрасіў да сябе (дакладней — загадаў зьявіцца) І. Антановіч. «Што вы ўтварылі? Неадкладна адмяняйце рашэньне! Ваш парторг ужо быў у мяне і выказаў свой пратэст. Крытык нічога не атрымае. Райвыканкам не зацьвердзіць вашае рашэньне, — пра гэта ўжо мы паклапоцімся.»

Першае, што мяне зьдзівіла, гэта спрыт кіраўніка партарганізацыі СП — калі ж ён пасьпеў «далажыць начальству»: ноччу? Другое, чым я быў моцна ўражаны, — неверагодна пільны кантроль з боку ЦК за дзейнасьцю кіраўніцтва СП. Нават самае простае бытавое пытаньне павінна быць узгоднена тут, у гэтым доме! Дык а што можна рабіць без узгадненьня? Да гэтага часу я ўжо высьветліў для сябе: планы і тэмы пленумаў праўленьня, пасяджэньняў прэзідыуму і сакратарыяту абавязкова павінны быць у ЦК, пра эвентуальныя зьмены ў планах — абавязкова паведамляць, планы культасьветніцкай працы (усе юбілейныя і проста творчыя вечары, сустрэчы з чытачамі, прыём дэлегацыяў, выезды за межы Беларусі і г. д.) — таксама ў ЦК! Ні кроку без узгадненьня! Хіба што Літфонд пад меншым кантролем — і выдае пуцёўкі ў дамы творчасьці самастойна? Ды і гэта яшчэ невядома, можа, і гэтую дзейнасьць адсочваюць?

Слухаю амбітнага партыйнага чыноўніка і спасьцігаю, куды я ўскочыў і колькі мяне будуць тузаць, прыніжаць і зьневажаць па самай дробязнай прычыне і зусім беспрычынна, як вось цяпер. Незаслужаную «вывалачку», ды яшчэ ў такім грубым, непачцівым тоне, я пераношу кепска, зусім кепска, і таму спрабую абараніцца. «Па-першае, кажу, калі наш парторг такі прынцыповы, дык чаму ён моўчкі праседзеў на прэзідыуме, чаму ня ўзяў слова і не даказаў, што такое рашэньне будзе памылковае? Што гэта за партыйная пазіцыя — бачыць, разумець, што калегі, таварышы і сябры, робяць памылковы крок і не засьцерагчы іх, хітранька прамаўчаць? Па-другое, чаму папрок выказваецца мне, калі я ня меў дачыненьня да падрыхтоўкі прэзідыуму? І чаму цяпер я павінен ставіць пытаньне аб адмене пастановы і за чужыя грахі нажываць ворага ў асобе гэнага крытыка? Хто рыхтаваў пытаньне — хай і адкручвае назад.» — «Вы нечага не зразумелі, шаноўны першы сакратар, — досыць скрыпуча прагаварыў Іван Іванавіч. — Вы знаходзіцеся ў ЦК, дзе ад крытыкі не адхрышчваюцца, а ўдзячна выслухоўваюць. Добра, сьпішам гэта на вашу нявопытнасьць. Але зрабіць тое, што я сказаў, давядзецца. Усяго добрага!..»

Здаецца, ці ня ў той жа дзень, што так паскудна пачаўся, я даведаўся пра штось такое, ад чаго мне стала ня проста сумна, а моташна і скрушна. Інжынер-будаўнік Літфонду (была такая пасада — на перыяд будаўніцтва) запрасіў мяне зьезьдзіць паглядзець месца, дзе будзе новы дом творчасьці «Іслач» і дзе ўжо рыхтуецца пад яго пляцоўка. Мне ў поўным сэнсе слова стала блага. Раней да мяне даходзілі чуткі, што кіраўніцтва СП езьдзіць па ваколіцах Менску, выбірае лясное ўрочышча, дзе мог бы, на радасьць пісьменьнікам, узвысіцца новы шыкоўны дом творчасьці. Але я думаў, што само будаўніцтва — недзе ў далёкай персьпектыве. Пакуль будзе выкананы праект усяго ансамблю — з усімі будынкамі, дварамі, інфраструктурай, — пройдуць гады. Аказваецца, усе праектныя дакументы гатовыя і работы «нулявога цыклу» пачаліся: высечаны лес, зроблена маркіроўка, забіты першыя калкі. Ліміты на будоўлю пайшлі, першыя дзясяткі тысячаў з адпушчаных Літфондам СССР трох мільёнаў — выдаткаваныя, наступны год — першы год ударнага будаўніцтва. А ўсяго «ударных» будзе пяць — у канцы 1986-га Дом творчасьці «Іслач» пачне функ­цыянаваць. І гэты Дом павінен збудаваць я — чалавек, які, апрача шпакоўнямі ў дзяцінстве, ніколі ніякім будаўніцтвам не займаўся і не цікавіўся. Ну не старшыня ж — не Максім Танк, якому праз два гады 70, будзе непасрэдна займацца ўсімі практычнымі пытаньнямі новабудоўлі, — як не займаўся ён колькі гадоў раней і будаўніцтвам Дома літаратара — усё цягнуў яго нястомны намесьнік (раўназначна — першы сакратар) Іван Шамякін. Дык Шамякін у такіх практычных справах добра знаўся, сам меў сярэднюю адукацыю будаўніка, будаўнікам Менску прысьвяціў вялізны раман «Атланты і карыятыды», ведаў усіх начальнікаў у сталіцы і абласьцях, з многімі сябраваў асабіста, ведаў усе кнопкі, на якія трэба націснуць, каб будаўніцтва (справа ў нас — неймаверна цяжкая!) рухалася наперад. А што ведаю і якіх знаёмых маю я? Трохсот пісьменьнікаў, з паўсотні навукоўцаў-філолагаў, з дзясятак журналістаў, столькі ж мастакоў і кампазітараў, ну яшчэ трохі настаўнікаў і бібліятэкараў... І, бадай, ніводнага міністра, намесьніка міністра, сакратара абкаму, старшыні выканкаму... Дый страшна ня ўмею абзаводзіцца знаёмствамі, прывабліваць і прыбліжаць да сябе, рабіць сябрамі патрэбных людзей — на бяду-на шкоду сабе, вядома. Такі ўжо некантактны, няздатны на шырокія прывязанасьці ўрадзіўся,— вечна ў самім сабе, у сваіх пастаянных і нязводных думах-клопатах пра лёс Роднага Слова, лёс беларускай школы, беларускай культуры — кнігі, тэатру, музыкі. Пра лёс усяго таго, што зусім ці амаль зусім не цікавіла пераважную бальшыню тутэйшых начальнікаў. «А зачем нам на белорусском Шекспир, (или Гете, или Данте) если он есть на русском?»

Як умеюць абзаводзіцца знаёмствамі і сябрамі творцы канктактныя, рэалісты і прагматыкі,— я пераканаўся на адным эпізодзе, сьведкам якога быў. Заходжу ў будынак Саюзу пісьменьнікаў (яшчэ на вуліцы Энгельса), у маленькі пярэдні пакой, які разьдзяляе кабінет старшыні і кабінет сакратара, і бачу на вялікім масіўным стале цэлыя штабялі бандэроляў — зусім аднолькавых памерам. «Што такое, прабачце цікаўнасьць? Што за манбланы?» — спытаўся ў супрацоўніцы апарату. «Гэта новы раман Івана Пятровіча, вось памаглі загарнуць і падпісаць і зараз павязем на пошту.» — «І куды ж гэта, калі не сакрэт?» — пытаюся. — «Усім першым сакратарам райкамаў Беларусі, па сьпіску.» — «Дык колькі іх тут?» — «Сто з гакам.» — «Ну, правільна, — кажу, — сакратары павінны чытаць лепшыя творы беларускай літаратуры. Самі купіць — могуць і не здагадацца, а так — хочаш ня хочаш — чытай!»

Супрацоўніца з разуменьнем усьміхнулася.

«Дык во, ядрона вош, як набываюцца нерадавыя, уплывовыя сябры, як заваёўваецца іх увага і падтрымка, а значыць — і вялікія заказы на кнігу, і пахвальныя словы ў друку ці на тэлерадыё і іншыя ласкі! Ну, малайчына! Ай-ай-ай, які малайчына!.. Але... а як жа распаўсюджваецца і прапагандуецца беларуская кніга па-за гэтай прыватнай ініцыятывай? Чаму ў кнігарнях пыляцца і курчацца штабялі беларускамоўных выданьняў? Дарэчы, на якой мове пасылаецца сакратарам райкамаў новы раман? Ці на мове зямлі і народу — гаспадара гэтай зямлі!»

Так што мне з папярэднікам у справе будаўніцтва і не раўняцца, і не цягацца. Прызнаюся, ад перажываньняў з гэтай прычыны, я ажно ўчарнеў. На што будуць ісьці мае сілы цэлыя пяць гадоў! (Дый добра, калі пяць, бо — планы не заўсёды вытрымліваюцца.) А хіба я пра гэта, пра будаўніцтва, думаў і тады, калі даваў згоду, і цяпер — па абраньні? Я думаў толькі пра адно — як найлепшым чынам ахвяраваць свае сілы і здольнасьці на тое, каб Саюз пісьменьнікаў хоць на трохі павярнуўся тварам да самых балючых беларускіх праблемаў — да таго галоўнага, чым павінна сёньня, у гэтых гістарычных абставінах, жыць нашая нацыянальна сьвядомая інтэлігенцыя. Толькі пра гэта і думаў і думаю! А тут — будаўніцтва! Ну што ж, неяк будзе, давядзецца паднапружыцца; зрэшты, калі ўрад рэспублікі даў згоду і прыняў грошы — то будзе таксама варушыцца і памагаць, заказчык-то — Літфонд усесаюзны, Масква. (Так урэшце і сталася. Урад ішоў насустрач, ціснуў на падрадчыка, асабліва старалася тагачасны намесьнік прэм’ера Н. М. Мазай: і зараз бачу, як яна на будоўлі, куды прыязджала не аднойчы, ходзіць па гурбах друзу ў туфельках на абцасіках.)

Клопатаў, як я зразумеў адразу, у першага сакратара будзе шмат, у тым ліку, вядома ж, і пра пісьменьніцкі быт, пра ўмовы творчай працы сяброў СП, забесьпячэньне жыльлём і аўтамашынай (і тое, і другое трэба выбіваць, вырываць, вымольваць), і пра выданьне кніг беларускіх аўтараў у Маскве і Ленінградзе, і пра ўшанаваньне памяці нябожчыкаў... Аднак жа — галоўнае, галоўнае і яшчэ раз галоўнае: скіраваць усю дзейнасьць і высілкі на тое, каб беларускія пісьменьнікі ўсё часьцей задумваліся над лёсам Бацькаўшчыны, яе мовы і культуры, каб дух беларушчыны ўсё глыбей пранікаў у іх сьвядомасьць, каб ад абыякавасьці і раўнадушша, якога занадта шмат у пісьменьніцкім асяроддзі, іх душы і сэрцы памкнуліся насустрач вялікім і высакародным патрыятычным ідэям, каб мацней загараліся грамадзянскім неспакоем, бо толькі неспакойныя могуць нешта зрабіць для Радзімы. К таму часу, праз паездкі ў Балгарыю і ў Славенію, праз замежнае радыё на славянскіх мовах, я ўжо добра ведаў пра ролю Саюзу пісьменьнікаў Чэхаславакіі ў падрыхтоўцы гэтак званай «Пражскай вясны», якая ўскалыхнула ўсю Еўропу, у тым ліку і мільёны сумленных чалавечых душ у СССР. Мне ўсё больш станавілася ясным, што ў краіне насьпяваюць сур’ёзныя перамены і што яны будуць выкліканыя перш за ўсё нявырашанасьцю нацыянальных праблемаў, грубым скрыўленьнем ленінскай нацыянальнай палітыкі, — у тым ліку і ў галіне эканомікі, а ня толькі мовы і культуры. Хоць моўна-культурны асьпект праблемы — самы балючы, безумоўна, для сьвядомага прадстаўніка любога, пазбаўленага свабоды і незалежнасьці народу. Калі праз адзінаццаць гадоў разваліцца СССР — я стану пускаць «у людзі» сваю ўласную формулу: «Галоўная прычына развалу Савецкага Саюзу — дзікае, гвалтоўнае задушэньне ў Беларусі беларускай мовы.» На першы погляд — спрашчаю праблему такой фармуліроўкай, але па сутнасьці — спрашчэньня няма, беларуская мова тут — толькі вобраз-сімвал. У СССР, на ўсіх нярускіх тэрыторыях, ішоў планамерны працэс гвалтоўнай русіфікацыі і асіміляцыі, у нас, у Беларусі, яго вынікі былі асабліва жахлівыя, таму і ўзяў за сімвал лёс нашага, беларускага Слова, нашай беларускай Душы.

Аб чым я тады, восеньню 1980-га, прыйшоўшы на працу ў СП, думаў-марыў? Аб тым, што я павінен не ўпусьціць ніводнай магчымасьці, якую можна скарыстаць дзеля абуджэньня нацыянальнай самасьвядомасьці ў беларускай інтэлігенцыі, што б гэта ні было: пленум, сход, прэзідыум, канферэнцыя, літаратурны вечар, артыкул ці інтэрв’ю ў друку... Я павінен біць і біць у адну і тую ж кропку, напамінаць і напамінаць усім, хто пачуе ці прачытае, пра наш найпершы, наш сьвяты абавязак.

На лістках засталіся занатаваныя сьляды маіх тагачасных думак-роздумаў сам-насам з сабою. «Дзе ж уласны прыклад нацыянальна сьвядомай інтэлігенцыі? Колькі нас, хто і дома — з жонкай, з дзецьмі, з цешчай, з суседзямі — гаворыць на мове сваіх таленавітых кніг? І прычым тут улада? Улада вінаватая, што ты не гаворыш з жонкай і дзецьмі па-беларуску? Сяджу ў рэдакцыі часопісу. Зьвініць тэлефон. Намесьнік рэдактара, вядомы паэт, падымае трубку. «Нет, не получится. Мне тут надо на полчасика задержаться. Сходи забери сама...» І паклаў трубку. Ну, ясна. Гаварыў з жонкай. Гаварыў на штодзённай мове сям’і, хатняга жыцьця. Значыць, так гаворыць і з дзецьмі, і з унукамі... Паклаў трубку і прадоўжыў са мной гаворку на «нашай роднай любай матчынай» мове. Ну ці ж не фарысеі і крывадушнікі? Сказанае яшчэ ў большай меры датычыць многіх нібыта нацыянальна сьвядомых артыстаў, музыкаў, мастакоў, філолагаў АН БССР, выкладчыкаў ВНУ і гарадскіх школ... Настаўнікі толькі на ўроку карыстаюцца беларускай мовай, а ледзь скончыўся ўрок — ужо на калідоры, а часам і ў класе — пераходзяць на рускую. На ўроку такая настаўніца — як беларуская артыстка ў замежнай оперы: сьпела па-італьянску і тут жа натуральна пераходзіць на звыклую штодзённую мову. Гэтак жа, як настаўнікі, карыстаюцца беларускай мовай артысты нашых драматычных тэатраў — толькі на сцэне! Беларуская мова для іх — толькі мова прафесіі, але — ня мова душы. Ад гэтага шмат траціць і мова прафесіі, бо яна не ўзбагачаецца, не шліфуецца ў жывой гаворцы штодзённа і штохвілінна.

У нас ужо вырасьлі і вырастаюць цэлыя пакаленьні творчай інтэлігенцыі, якія не валодаюць або зусім слаба валодаюць беларускай мовай, карыстаюцца бог ведае якім валапюком і «трасянкай». І хочуць без культуры мовы падняць агульную культуру грамадства, агульны стан духоўнасьці? Гэта немагчыма. Цуды бываюць толькі ў казках.»

«Я хачу, каб пісьменьнікі лепш усьвядомілі сваю місію, свой абавязак перад народам, сынамі і дочкамі якога зьяўляюцца. Я спадзяюся, што памагу многім вылезьці з «балота», і яны стануць думаць пра Беларусь і нешта рабіць, каб ратаваць родную мову, і каб ствараць сур’ёзную вартую народа літаратуру. Я спадзяюся, што памагу зрабіць Саюз пісьменьнікаў магутнай грамадскай сілай, якая будзе ўплываць на агульны стан рэчаў у Беларусі. Я спадзяюся, што троху-патроху ўдасца зьмяніць маральны клімат у Саюзе пісьменьнікаў, — як у сталіцы, так і ў абласьцях. Я спадзяюся, што наш Дом літаратара з цягам часу стане сапраўдным храмам беларушчыны, беларускага слова, беларускай паэзіі і музыкі, храмам беларускай культуры, беларускай духоўнасьці; храмам, з якога людзі будуць выходзіць з душою прасьветленай і ўзвышанай; стане тым асяродкам, дзе будзе фармавацца і культывавацца ідэалогія беларускага нацыянальнага адраджэньня.»

«Я ведаю, што кнігі ня пішуцца ў пакоях Дома літаратара, але якасьці, неабходныя пісьменьніку, каб напісаць добры твор, трэба выхоўваць і тут, у Саюзе. Саюз пісьменьнікаў ёсьць увасабленьнем грамадзянскага аблічча беларускага пісьменьні­ка. Саюз прадстаўляе яго ня толькі ў Беларусі, але і ў сьвеце.»

«Я хачу, каб пісьменьнік больш актыўна і вынікова ўдзельнічаў у будаўніцтве беларускай культуры, апірышчаў беларускага нацыянальнага духу. Мяне вельмі непакоіць атмасфера маральнага апушчэнства і безадказнасьці. Безадказнасьць мае мноства праяваў і абліччаў, і шмат прычынаў паходжаньня. Адна з іх — адступленьне ад законаў звычайнай чалавечай маралі, няздольнасьць выстаяць перад націскам беспрынцыпнасьці і нахабства. У нас узаконена плата за кампліментарную крытыку, за «фіміям», за паслугі яўна падхалімскага кшталту. І плата, канешне ж, ня ўласным дабром, а дабром паспалітым. Напрыклад, падтрымкай слабай кнігі ў выдавецт­ве — за кошт адцясьненьня кнігі таленавітай і моцнай; падтрымкай публікацыі ў часопісе без чаргі — зноў жа за кошт марнаваньня ў чарзе твораў больш таленавітых і значных; пасылкай у цікавую камандзіроўку, на выгаднае мерапрыемства; пад­трымкай пры дзяльбе кватэр — хоць усім бачна, што іншы, ня менш таленавіты пісьменьнік, мае больш пільную патрэбу ў павелічэньні жыльлёвай плошчы.»

Так думаў-марыў я, рыхтуючыся да новай службы на пачатку незабыўнай восені. А неўзабаве на тых жа лістках запісаў: «За два першыя месяцы да мяне прыйшлі “на прыём” 64 чалавекі. З іх 50 — па кватэрным пытаньні. Астатнія — наконт аўтамашыны, выданьня кнігі, камандзіроўкі... Ніводнага — каб падзяліцца са мною думкамі, як жа будзем змагацца за родную мову, за беларускую школу, з прапановамі наконт выданьня новага часопісу, які вельмі патрэбен, наконт новага беларускага тэатру, бо на сёньня — драматычных — усяго тры на ўсю Беларусь... Найпершы клопат і спа­дзяваньне на «новую мятлу» — палепшыць жыльлёвыя ўмовы. Пры гэтым, ведаючы становішча некаторых наведнікаў, было проста сорамна слухаць. На шчасьце, такіх няшмат. У бальшыні — сапраўды жыльлёвая праблема абвастрылася да крайнасьці (жаніўся сын, пайшлі дзеці, і дзьве сям’і ў двух пакойчыках, з якіх адзін прахадны; а дзе працаваць пісьменьніку, дзе прадугледжаны законам «рабочы кабінет»?)

Першыя 64 прыходы «на прыём» мяне здорава асадзілі на зямлю: вось гэта і ёсьць рэальнасьць, вось гэтым і будзеш займацца — штодзённа і неадхланна. Зрэшты, і лагічна. А чаго іншага ты чакаў? Людзі прыходзяць з тым, што баліць, што наймацней баліць. Як хворыя да доктара. Дапамажыце! А пра іншае — пагаворым, сустрэўшыся дзе-небудзь у парку ці на вуліцы... Быў, праўда, і адзін візіт бяз просьбы, проста сяброўскі — каб засьведчыць пашану і дружалюбства: Р. Барадулін зайшоў з новай, яшчэ «цёпленькай», кнігай «Вечалле». Дарэчы, надпіс быў са значэньнем: «Шаноўнаму Нілу Сямёнавічу на ўспамін толькі пра ўсё добрае. З павагай.» Гэта ж было сказана і вусна: пра ўсё добрае. Ну, што ж, выдатна! Буду ўспамінаць добрае і ня буду ўспамінаць дрэннае, у прыватнасьці — злосна кусьлівыя скарпіёнскія эпіграмы і брудныя рыфмаваныя пасквілі — ня толькі на мяне, але і на маю сям’ю, у тым ліку на цешчу і на васьмігадовага сына, які меў няшчасьце паслаць у «Вясёлку» свае дзіцячыя вершыкі. Будзем кіравацца толькі добрым, дарагі сябар. Ды ўжо ж былі і дамовіліся аднойчы. Нават на калена падаў, кленучыся ў сяброўскай прыязнасьці. Чаму б не паверыць яшчэ раз — ужо без укленчаньня? Жыць, помнячы добрае, і думаючы пра добрае, усё-такі лягчэй.

У маленькім — спаяным, здружаным — гурце сакратароў СП я аказаўся целам чужародным — адчуў гэта адразу. Усе яны былі «людзі Шамякіна», усе прывыклі да ўсталяванага бестурботна-вальготнага спосабу «выкананьня службовых абавязкаў», былі ў гэтым сэнсе здольнымі вучнямі непасрэднага шэфа, балазе, галоўны шэф, старшыня, глядзеў на ўсё праз пальцы. Ён быў вялікі паэт і радаваўся, што пачуваецца за сьпіной І. П., як за каменнай скалой — надзейна і звышнадзейна: хлопцы працуюць, справы ідуць нядрэнна, пісьменьнікі ў камандзіроўкі і ў дамы творчасьці езьдзяць, Бюро прапаганды — прапагандуе, юбілейныя вечары прахо­дзяць, вялікай крытыкі з «вышак» няма, у асноўным там задаволены, — ну то і дзякаваць Богу! А што яшчэ? І хлопцы-сакратары вельмі прызвычаіліся да спакою і ўтульнасьці ў асабняку-бункеры (так яго празвалі за вонкавы выгляд) на Фрунзе, 5. Моцнага сяброўства між імі не было, але і варажнечы таксама, разумелі, што трэба суіснаваць, цярпець сёе-тое і з сім-тым мірыцца, кожнаму служба падабаецца, бо вельмі падабаецца мець пэўную ўладу, адчуваць, што ад цябе ў нейкай меры нешта залежыць і з табою, як з усякай уладай, людзі безуладныя вымушаны лічыцца.

Натуральна, што мой прыход усяліў у іх душы неспакой і трывогу. Праз паўгода — чарговы, VIII зьезд пісьменьнікаў. Зразумела, што першы сакратар СП на зьезьдзе мяняцца ня будзе, іначай бы яго цяпер не назначалі. Значыць, новую «каманду» будзе падбіраць ён — мае на гэта права, і з кім яму захочацца локаць да локця працаваць — невядома, наўрад ці з намі, мы — вельмі розныя. І. Ч., які ўвогуле глядзеў на сваіх «паплечнікаў» звысоку, быў занепакоены наймацней. Мала таго, што не дасталася пасада «першага», дык можна ўвогуле застацца ў СП бяз «лейцаў». А як жа тады падтрымліваць рэнамэ лепшага раманіста ў сучаснай беларускай літаратуры? Катастрофа! Талент — талентам, а лейцы таксама нешта значаць. І ён паставіў перад сабою задачу — як мага больш абмежаваць маю ролю, не дапусьціць узрастаньня майго ўплыву «на масы», а на зьезьдзе, на выбарах праўленьня — праваліць. Праваленага — першым сакратаром не выбіраюць. Б. С., жывога, хітрага розуму чалавек, скеміў, што і з гэтым нежаданым «першым» можна су­працоўнічаць, тым болей што ёсьць трывалы ідэёвы грунт для гэтага — супольнае змаганьне за беларускую мову. Так, сапраўды, у шчырасьці клопату Б. І. пра роднае слова я ніколі і ні трохі не сумняваўся, і гэта было для мяне найважней. Гэтага, я быў перакананы, больш чым дастаткова, каб не надаваць асаблівага значэньня рэчам іншага парадку. Ёсьць жа нешта, павінна ж быць нешта ў жыцьці, што для чалавека важней за ўсё астатняе!

***

2-га сьнежня адбыўся пленум праўленьня СП, які разгледзеў два пытаньні: аб чарговым VIII зьезьдзе пісьменьнікаў Беларусі і аб сучаснай беларускай драматургіі. Дакладчыкам па першым пытаньні быў Максім Танк. Зьезд пастанавілі правесьці 14-15 красавіка наступнага году. Дакладчыкам, па прапанове Максіма Танка, зацьвердзілі.... першага сакратара — на вялікае зьдзіўленьне і маё і, напэўна, многіх. Я зусім не чакаў такой прапановы з боку М. Т., ведаючы, што па даўняй завядзёнцы з асноўным дакладам выступае старшыня. Але рашыў, што гэта, канешне ж, узгоднена ў ЦК, і моцна адбівацца ня стаў і ўрэшце згадзіўся. Помню, пранізала думка: «Трэба згаджацца! Гэта будзе выдатная магчымасьць сказаць пра тое, што цябе найбольш хвалюе і клапоціць, сказаць з такой трыбуны, з якое слова адрасуецца ўсяму грамадству, абавязкова друкуецца і набывае ў пэўнай меры афі­цыйнае гучаньне.» А яшчэ мне падумалася: я напішу даклад такі, каб яго было цікава слухаць. Я напішу яго — ад першай літары да апошняй — сам. Усе даклады дагэтуль пісалі літкансультанты апарату СП, прыгладжвалі (рэдагавалі) сакратары па жанрах, а дакладчык, старшыня Саюзу, толькі агучваў гатовы тэкст з трыбуны. Такая была завядзёнка, — на мой погляд, у вышэйшай ступені — заганная, перанятая з практыкі арганізацыі і правядзеньня рэспубліканскіх і ўсесаюзных зьездаў партыі. Але ж тыя партыйныя даклады — зусім іншая рэч, хоць і ў іх людзям хацелася бачыць адбітак характару, тэмпераменту, мовы першай асобы. Пісьменьніцкі даклад без пячаці асабовасьці — што можа быць больш сумным і недарэчным? Бясконцы пералік імёнаў, назваў кніг, «паднятых тэм», посьпехаў і дасягненьняў, — божа, як гэта было заўсёды нецікава слухаць! Дарэчы, ня надта і слухалі: шушукаліся, перамаўляліся, шалясьцелі газетамі, — чакалі спрэчак. «Я зраблю даклад зусім іншы, і ўпэўнены, што будуць слухаць, — я пастаўлю пытаньні, да якіх раўнадушных у зале ня будзе, ці амаль ня будзе — так амбітна думалася мне ў прэзідыуме пленуму.

Па другім пытаньні — аб сучаснай беларускай драматургіі і тэатры — узяў слова і я, хоць і зусім не зьбіраўся. Выступіў на тэму, якую ні дакладчык (Макаёнак), ні іншыя прамоўцы не закранулі: аб беларускай мове ў беларускіх драматыных тэатрах. І сказаў пра гэта вельмі рэзка, з абурэньнем. Сутнасьць і выснова была наступная: не зразумела, чаму амаль ні слова не было сказана пра мову — пра моўнае майстэрства драматургаў і пра мову на сцэне. Асабліва — пра мову на сцэне. «Беларускую культурную грамадскасьць вельмі засмучае мова нашых тэатраў, у тым ліку і, можа быць, перш за ўсё — акадэмічнага імя Янкі Купалы. Іншы раз цяжка трываць, чуючы, які гвалт чыніцца над словам і над гукам нашай такой прыгожай, такой мілагучнай мовы. Пра якую ідэйна-мастацкую якасьць сьпектаклю можна гаварыць, калі на сцэне замест мовы — нейкі жахлівы валапюк? Тэатр без культуры мовы? Прабачце, але гэта ўжо не тэатр. Ва ўсякім разе, не сур’ёзны тэатр.» (Цытую па кнізе «Покліч жыцця і часу». 1983).

Многім, асабліва людзям з ЦК і Міністэрства культуры (сяму-таму з драматургаў) маё слова не спадабалася — за прамату і вострасьць. У нас прывыклі, што гэтакім тонам начальства гаворыць толькі ў адрас ворагаў камунізму, праваднікоў буржуазнай ідэалогіі ды іх ненаўмысных (аблудных) «падпявалаў» з ліку ідэйна не загартаваных творцаў. Але каб з такім крытычным пафасам кіраўнік СП гаварыў у абарону беларускай мовы? Гэта ўжо занадта! Так ня трэба, нельга. Ну, можна было асьцярожную заўвагу зрабіць, папрасіць чыноўнікаў міністэрства і кіраўніцт­ва тэатру: вы ўжо, калі ласка, зьвярніце ўвагу, а то неяк няёмка.., — і ўсё, і досыць. Бо гэтак рэзка пра нас, пра наша цудоўнае савецкае мастацтва гавораць толькі брахуны на забугорнай радыёстанцыі «Свабода».

Досыць-такі моцна загарэўшыся ідэяй — парушыць стэрэатып зьездаўскіх дакладаў і магчымасьцю акцэнтаваць увагу на звышактуальных для беларускай культуры, для лёсу беларускай нацыі праблемах, я літаральна на другі ж дзень пасьля пленуму пачаў накідваць на лісткі тэзісы да свайго будучага дакладу. О, сьвятая прастата! — выгукнуў неўзабаве, усяго праз месяц, калі ня меней. У самы разгар напружанага абдумваньня гэтых самых тэзісаў — мяне паклікалі. Туды, на «верхатуру». І сказалі: «Мы перагледзелі пастанову вашага пленуму аб зьезьдзе. Даклад будзе рабіць старшыня праўленьня Максім Танк. Гэта, дарэчы, у вашых жа інтарэсах. Больш таго, мы вам рэкамендуем увогуле ня браць на зьезьдзе слова.» Апошняе мне ўжо і зусім не спадабалася. І я спытаў: «Рэкамендуем ці забараняем?» — «Рэкамендуем, — падкрэсьліў І. Антановіч. — ЦК не забараняе пісьменьніку гаварыць, але пісьменьнік-камуніст разумее, як трэба ставіцца да нашых рэкамендацый.»

Ён выдатна, проста дасканала, валодаў беларускай мовай — гэты ўчарашні чыноўнік-міжнароднік, доктар філасофіі, выкшталцоны і амбітны Іван Іванавіч. Што значыць сын сапраўднай беларускай вёскі! Ніхто ні да яго, ні пасьля яго на пасадзе загадчыка аддзелу ЦК КПБ ня мог пахваліцца такім веданьнем роднае мовы. Як і пазьней — на пасадзе міністра замежных справаў, якую ён займаў ужо ў суверэннай, незалежнай Рэспубліцы Беларусь. Праўда, ужо тады, калі яе суверэнітэтам пачалі гандляваць.

Што ж усё-такі здарылася, што мне ня толькі далі «ад варот паварот», але нават і выступіць на зьезьдзе «не парэкамендавалі»? Чаму, у сувязі з чым — агледзеліся і спахапіліся? Самі — ці хто-небудзь паклапаціўся? Пагаварыў з Васілём Быкавым — што, маючы глыбока аналітычны склад розуму, думае ён пра гэту сітуацыю? «Справа ў тым, што ў плане службовай кар’еры ты робіш вялікія памылкі — ты палохаеш начальства сваёй пазіцыяй. Ня толькі ваяўнічай абаронай беларускай мовы, але і патрабаваньнямі перайначыць усталяваны лад-парадак у Саюзе пісьменьнікаў.» Што праўда — тое праўда. Раблю «памылкі». З пункту гледжаньня партыйнага начальства і літаратурных генералаў. На радасьць гэтым апошнім. І яны мае «памылкі» выкарыстоўваюць! Ужо выкарысталі. Хіба іх магло не ўстрывожыць, напрыклад, маё выступленьне на апошнім партыйным сходзе Саюзу? «Навошта ж... так горача марыць пра ўласную несьмяротнасьць? Дай, дарагі сябра, людзям і часу сказаць сваё слова! Ня мучайся бяссоньніцай ад таго, што яшчэ ня ўсе рэспублікі Саюзу пляскаюць у ладкі, атрымаўшы ў перакладзе на родную мову твой твор. Сьціплей трошкі пачувайся, дарагі і шаноўны!» А калі я пачну гаварыць вось такое і на зьезьдзе — у дакладзе? Праз 20 з гакам гадоў у адной з папак я знайшоў сярод папер «тэзісы» дакладу, які так і застаўся ненапісаным. Вось некаторыя з іх.

«Сёньня рэальную літаратурную палітыку робяць часопісы і выдавецтва, а не Саюз пісьменьнікаў, таму самых аўтарытэтных і прынцыповых людзей трэба накіроўваць на працу туды. Прыклад — В. С. Палтаран: па яе рэдакцыі дрэнныя кнігі не выходзяць. Вось што значыць чалавек на сваім месцы! Нехта сказаў: «Дык што ж вы хочаце? Яна — рэдкі чалавек: яна і ў рот не бярэ сьпіртнога!..»

«Ужо колькі гадоў гаворым, што ў выдавецтве мёртва ляжаць рукапісы таленавітых маладых, а кніжкі графаманаў ідуць «зялёнай вуліцай». Колькі яшчэ будзем гаварыць?»

«Рэкамендацыі Прэзідыуму СП для выдавецтва нічога ня значаць. «Вы сабе, мудрацы, гаварыце, а мы паставім у план выданьня і выдадзім тое, што хочам!» І зразумела! А што? Гэта нашае выдавецтва! Зрабіце сваё, пісьменьніцкае выдавецтва, якім будзе кіраваць праўленьне СП — і ўсё! І выдавайце тое, што рэкамендуеце.»

«Прызнаемся: мы зьмірыліся з сярэднім узроўнем нашай літаратурнай «прадукцыі», сярэдні ўзровень выдаём за высокі, а зусім нізкі — за сярэдні. Гэта — шкодная, згубная тэндэнцыя ў нашай крытыцы, у нашай творчай атмасферы. Гэта — выяўная адзнака правінцыялізму. Сьвет прызнае толькі высокі ўзровень і найвысокі.»