Інфанта і аднарог

– Мадрыдам вашым – слушных каралёў, – выказаў зычанне я і, разглядаючы атрыманы папяровы шматочак, хацеў пашыбаваць на ўрок.

Аднак з-за пакаёвых пальмаў паказаўся Міроненка, якога дагэтуль ніхто з прысутных не прыкмеціў, і кінуў мне стылет іспанскай прыказкі:

– Хвалі сябе, Санча, бо іншыя за цябе гэта не зробяць.

Я ўхіліўся ад гэтага кідка і подбегам рушыў у кабінет.

Дзясятыя класы, адзін за другім, абмяркоўвалі будучы конкурс. Я выхопліваў паасобныя рэплікі дзяўчат. З іх вынікала, што ахвочых спаборнічаць за званне «Міс школа» было не так і мала, як мне ўяўлялася. Іх не спыняў ніводны пункт рэгламенту: ні выкананне песні, ні танец, ні нават дэфіле «О, Беларусь, мая шыпшына!» з вусным выказваннем на патрыятычную тэму. І чым болей імпэту яны выпраменьвалі, тым больш сумна і ніякавата рабілася мне, бо ў 11 «А» нічога падобнага быць не магло. Толькі з-пад палкі і не важна ў які дзень – да ці пасля пясочання.

Рабіць для сваіх падапечных абвестку я ішоў з ахвотай двойчы памножанай на нуль. Насуперак насцярогам сустрэлі яны мяне, як і звычайна. Прынамсі, нейкай надзвычайнай раззлаванасці ці раздражнёнасці не назіралася. На станцыі «Дно» маёй свядомасці бліснуў кволы ліхтар надзеі на імавернае паразуменне. Не спяшаючыся, грунтоўна я расказаў класу пра конкурс. Станцыйны ліхтар надзеі не згасаў, але вочы маёй парафіі не пачыналі свяціцца тым агнём, які мяне ўразіў на паралелі дзясятых. Павісла працяглае дакучлівае маўчанне.

– Ніхто нічога не хоча сказаць? – не выпускаючы вонкі свой сум, спытаў я.

– Давайце Багуслаўскую адправім, – удаючы саму сур’ёзнасць, прапанаваў Дастаеўскі. – Яна староста, у яе атрымаецца.

– Давай-ка ты сам туды пойдзеш, родненькі, – шыкнула на яго Аксана.

– Не будзем у богвед які раз пачынаць ваш дуэт, – папрасіў я і следам, пакуль Андрэй не паспеў зноўку разявіць рот, загадаў і яму, і ўсім іншым хлапцам выйсці з кабінета.

Тыя неахвотна, у бальшыні сваёй з фырканнем папляліся на выхад.

– Сцеражыцеся, даражэнькія, – звярнуўся да дзяўчат Андропаў перш, чым зачыніў за сабою дзверы.

– Можа, цяпер вы нешта скажаце? – спрабаваў я разварушыць вучаніц. – Няўжо ніхто не жадае добраахвотна, без майго прымусу, удзельнічаць у конкурсе?

– Ой, Эрнест Скіргайлавіч, калі б гэта была лыжная гонка ці стральба, то я абавязкова б пагадзілася, – падала голас першай Інгебора Каленвалава. – А ўсе гэтыя конкурсы прыгажосці з выхадамі на сцэну не для мяне. Мне нецікава, ці палічыць мяне журы самай прыгожай. Галоўнае, што мой малады чалавек так лічыць.

Яна прабачліва ўсміхнулася і машынальна аблізнула губы.

Я звярнуўся да Караблёвай:

– Алёна, помню, мне казалі, што ты яшчэ ў сёмым класе брала ўдзел у раённым конкурсе прыгажосці. Атрымліваецца, што вопыт ёсць. Пойдзеш?

– Там не вопыт быў, а адзін сапсаваны настрой, – млявым голасам стала тлумачыцца яна. – Я ж там ніякага месца не заняла. Нават суцяшальнага дыплома не далі. Ведаеце, як мне тады было крыўдна? Зараз аж слёзы наварочваюцца ад успамінаў. Я не хачу рызыкаваць зноў апынуцца ў тым жа становішчы, што і чатыры гады таму.

– Вельмі добра цябе разумею, – пагадзіўся я з яе довадамі і зноў звярнуўся да ўсіх дзяўчат: – Але што загадаеце мне рабіць у гэтай сітуацыі?

– Хай Лерка ідзе ці Аліса, – аператыўна перавяла стрэлкі Кася Вядзёркіна, як толькі сцяміла, што нашы з ёй позіркі сутыкнуліся.

– Ну, дзякуй табе, сяброўка! – ускіпела Булатнікава. – Я што? Падобная на мадэль?

– Здаецца, гэта будзе першы зафіксаваны ў гісторыі выпадак, калі ты прылюдна адмаўляеш сваю прыгажосць, – зрабіла заўвагу староста.

– Ой, не трэба толькі выпендрывацца. Ты цудоўна зразумела, што я мела на ўвазе, – выпаліла Лера. – Можаце мяне пад дулам пісталета туды гнаць, але я не пайду. Не пайду – і кропка!

– Дула пісталета – гэта добрая ідэя, – пажартаваў я.

– Не смешна, Эрнест Скіргайлавіч, ні кропелькі, – ушчуваў мяне гэты хадзячы кіпень. – Якое б дула вы там ні дасталі, гэта будзе вялізным прымусам. А вялізны прымус, да вашага ведама, амаль што згвалтаванне. Дык вы хочаце мяне згвалтаваць?

Я цяжка ўздыхнуў і адказаў ёй:

– У мяне такое падозранне, што адзіны чалавек, які тут хоча згвалтавання – гэта ты. Да таго ж не абы якога згвалтавання, а згвалтавання маіх мазгоў.

Вучаніцы дружна засмяяліся. Булатнікава незадаволена буркнула і замаўчала. Надышла чарга Алісы.

– Эрнест Скіргайлавіч, я не змагу, – не чакаючы майго пытання загаварыла яна. – Я вельмі саромеюся выступаць перад вялікай колькасцю людзей. Асабліва, калі большасць з іх мне незнаёмыя ці малазнаёмыя. Я абавязкова пачну заікацца…

– Ага, менавіта за сваё заіканне ты ўжо тры гады атрымліваеш дыпломы на школьных конкурсах чытальнікаў, – падкавырнула Вядзёркіна.

– Хто цябе за язык цягне? Адурэла зусім, – палаялася на яе Селязнёва, а мне мусіла даць больш разгорнутае тлумачэнне: – Калі ў зале будзеце вы, а вы ж там абавязкова павінны быць, то я не змагу нават рот раскрыць. Выступаць перад вамі я саромеюся перш за ўсё. Во такія піражочкі. Прабачце мяне.

– Дажылася! Эрнеста Скіргайлавіча яна баіцца! – састроіла здзіўленне Кася. – Эрнест Скіргайлавіч у нас белы і пухнаты, калі яго не злаваць.

Рэмарка наконт белага і пухнатага мяне кальнула, што я нават уявіў карціну: Аліса сядзіць і чытае аднакласніцам усе мае sms’кі. Неўпрыкмет для сябе я сціснуў край сталешніцы парты, каля якой стаяў. Сціснуў так моцна, што сталешніца трэснула. Дзяўчаты скалануліся і збянтэжана паглядзелі на мае рукі, у якіх мне выпала доля трымаць неахайную рэйчыну.

– Так, мне тут больш няма чаго рабіць. Вы яўна настроены на гвалт, – залепятала Булатнікава.

Яна хацела падняцца, але аднакласніцы ёй не дазволілі.

– Ды што ты торгаешся? Табе ўжо даходліва патлумачылі наконт гвалту, – выклікалася быць маім адвакатам Кася. – А парта паламалася, бо старая. З твайго году.

– Сучка! Ды я маладзейшая за цябе амаль на дзевяць месяцаў! – раз’юшылася Булатнікава. – А калі ты ўвогуле такая крутая, то чаго сама не хочаш на «міску» ісці?

– А хто табе сказаў, што я не хачу? – з пераможнай усмешкай перапытала тая.

– Ой, – узрадаваўся я. – І чаму ж ты маўчала?

– Па-першае, не хацела перабягаць дарогу астатнім дзяўчынкам. А па-другое, чакала, калі вы агучыце нейкія бонусы за ўдзел у конкурсе. Бонусы незалежна ад таго, перамагу я там ці не перамагу, – з хітрынкамі ў вачах, ледзьве не мурлыкаючы, прызналася яна.

Я глядзеў на яе нават не з павагай, а з праўдаістым святарным трымценнем, і мала не заспяваў ад усцешанасці:

– Так, бонусы будуць у кожным выпадку. Першы бонус – дзясяткі па ўсіх трох прадметах, якія я выкладаю. Другі бонус – каробка шакаладных цукерак ці торт на выбар. Трэці бонус – бутэлька шампанскага. Ну, і плюс да ўсяго я дапамагу з тэкстам патрыятычнай прамовы. Калі спатрэбіцца, то і з песняй таксама падсоблю. Цябе такі расклад задавальняе?

– Задавальняе, – згодна заківала галавой Вядзёркіна. – З вас торт «Графскія разваліны».

– Ды хоць «Сталінградскія руіны», Касечка! – гарэў ад вытворчага шчасця я.

Дзяўчаты ўраз павесялелі, нібыта толькі што не былі гатовымі перагрызці адна адной глоткі. Пан Самсунак паклікаў мяне прагледзець свежае пасланне. «Твая новая фаварытка?» – цікавілася Аліса. Набіраць адказ у тое самае імгненне выглядала б выдатным прыкладам нявыхаванасці. Я злавіў погляд Селязнёвай і злёгку матлянуў галавой, адмоўна адказваючы на яе пытанне. Апроч лёгкай ін’екцыі збянтэжанасці ад яе пытання, я атрымаў пэўны зарад задаволенасці, трактуючы пасланне як праяву рэўнасці. «Раўнуе, значыць кахае», – згадаліся словы кагосьці з вялікіх.

Я збіраўся сыходзіць, але Аліска падняла руку.

– Што такое? – сэрца маё забілася ад неразумення магчымага павароту.

– Вы дзённікі нам не збіраецеся аддаваць? А то другі дзень дамашняе заданне на агрызках запісваем, – агаломшыла яна мяне.

Я стукнуў сябе далонню па ілбу. Гэта ж трэба было так спудлаваць і забыць вярнуць дзённікі з маімі запісамі! Усведамляючы, што ілюзія выхаваўчага эфекту размовы з класам, што адбылася надоечы, наблізілася да мінусавага значэння, я пайшоў у настаўніцкую, дзе без дагляду пакінуў стос вучнёўскіх твараў, як Руслан Альгердавіч заўсёды называў дзённікі. Хлапцы, што тоўпіліся ў калідоры, нязграбна выгукнулі: «Нарэшце!», а Андропаў персанальна пацікавіўся:

– Ну, выбралі сабе галоўную жонку, таварыш Сухаў?

Мне ўстылі бясплённыя палемікі з ім, і таму давялося ў адказ адпусціць колкую смешку, якая цалкам адпавядала культурнаму коду, што быў абраны Пецем:

– Гюльчатай, прыкрый роцік.

Нават не хацеўшы, ён быў вымушаны гэта зрабіць ад выбуховай хвалі неспадзяванага для сябе адказу.

Пасля вяртання дзённікаў вучням я атабарыўся ў настаўніцкай на час чарговай «форткі». Спачатку падумалася, што не варта той час марнаваць напуста, і я нават разгарнуў у сваім нататніку чыстую старонку, каб пачаць пісаць патрыятычную прамову для Вядзёркінай. Аднак бясплённа пакруціўшы ў руках асадку, ужо праз хвіліну мусіў з роспаччу пакінуць гэты занятак як невыканальны. Нешта муляла мне свядомасць, нібыта гарошынка, якая муляла дупцю казачнай прынцэсы. Але ж я, дарма што наведваў казачны сусвет, не быў нават казачным свінапасам, затое збольшага ўмеў аналізаваць свой псіхалагічны стан. Зразумеў, што загваздка была ў Алісе. У той міжвольнай праяве рэўнасці. У тым, што так і не даслаў ёй адказу.

Я мітусліва схапіўся за мабільнік і набраў паведамленне: «Прабач, калі пакрыўдзіў. Яна пагадзілася, і да конкурсу мне лепей усе пылінкі з яе здзьмухаць». «Крыўдаваць з нічога – гэта па тваёй частцы», – аператыўна адказала яна, аздобіўшы пасланне смайлікам з падміргваннем. Я ўсміхнуўся і ледзьве не ўголас сказаў: «Кахае». У настаўніцкай паспелі з’явіцца Іскаліеў і Майсюк з роспытамі аб плённасці маіх перамоваў з гарэмам. Я дыпламатычна сказаў: «No comments» і вярнуўся да нататніка.

Праз трыццаць хвілін тэкст быў гатовы. Прагучаў званок з урока. У маіх падапечных скончыўся факультатыў. Я падарваўся і скіраваўся на першы паверх, бо надта карцела лішні раз зірнуць на Алісу. Каля вучнёўскага гардэробу панаваў Вавілон часоў апошняй стадыі ўзвядзення зіккурата-хмарачоса, а вялікі жрэц будаўнічага трэста Чабурахбанапал выбіваў на каменнай стэле клінапіс прарочых словаў: «Мы будавалі, будавалі і нарэшце пабудавалі». Але сярод гэтага вавілонскага гармідару не было і знаку вучняў 11 «А». Мне стала бракаваць паветра. Я рушыў у бок калідора, дзе насупраць кабінетаў пачатковых класаў каля люстэрка зазвычай апранала палітон Аліса. Гэтым разам там стаялі дзве васьмікласніцы і прыветна махалі мне рукамі. Я рэзка развярнуўся і ледзь не наляцеў на Кіру Краўзэ.

– Ой, Эрнест Скіргайлавіч, вы зараз такі энергічны, – не раззлавалася тая. – Шукаеце кагосьці?

– Ды так… Іголкі ў стозе сена, – сумна прашаптаў я.

– Калі на тых іголках маркіроўка «11 А», то яны паляцелі ў розныя стагі іншых калгасаў, – падтрымала вобразнасць вучаніца.

Я адказаў чуллівай усмешкай, хаця на душы шкрабаліся старажытнаегіпецкія коткі, а іх землякі святарныя жукі-скарабеі рабілі там жа сваю паўсядзённую справу. Толькі на лесвіцы, калі Кіра апынулася за спінай, мая журба праявіла сябе напоўніцу. Зрэшты, гэта так здавалася толькі да дваццатай прыступкі. Яна вывела мяне на пляцоўку між паверхамі да вялікага ваконнага вітража. За шыбкай падаў снег. Школьнікі разыходзіліся сваімі пасляўрочнымі шляхамі. Ненаўмысля я запаволіў хаду і ўбачыў, што ў заваконным свеце Аліса Селязнёва крочыць поруч са статным хлапцом. Пра нешта размаўляючы, яны спыніліся пад вакном, і мая любімая вучаніца ўзялася клапатліва папраўляць свайму спадарожніку стракаты шалік. Я назіраў за гэтым відовішчам з бясконцай сумнай зачараванасцю. Яна, ён, снежная бель і рознакаляровая паходня шаліка. У маёй галаве аднекуль загучала музыка і шчымлівы дзявочы голас заспяваў:

И пусть,

Как пепел снег

Ложится, засыпая сны сгоревших лет,

Сметая ложный блеск смешных теперь побед,

Надежд несбывшихся земных,

Неясных образов ночных…

Пустых…

Мае ногі сталі, як шклавата. Мне хацелася падобна аднаму з герояў Сяргея Балахонава сесці на дол і здранцвець у часовым забыцці. Можа, я і здранцвеў бы, калі б не Марына Нарымунтаўна, якая далікатна ўзяла мяне за локаць і павяла да сябе ў кабінет, каб трошачкі пагутарыць, мой любчыку. Я кінуў апошні позірк за шыбку, але снег паспеў ужо схаваць сляды Алісы і яе кавалера.

– Скажы, калі ласка, што адбываецца паміж табой і Алесяй? – адразу ж памкнулася даведацца Любартава.

Я састроіў міну пацана не ў курсах і агучыў яе неахвотным каментарам:

– Нічога не адбываецца, і дзякуй богу!

– Так? А што ж яна прыбягае сёння да мяне ўся ў слязах і губной памадзе і скардзіцца, што ты яе пакрыўдзіў?

– Пакрыўдзіў? Калі спыняць недарэчныя заляцанні азначае крыўдзіць, то тады я і сапраўды яе пакрыўдзіў.

– Дапусцім, ты асадзіў яе заляцанні. Але навошта так груба? Ты ж звычайна такі карэктны, Эрнесцік. А тут такія фразы – іспанская дварняга! Адкуль толькі ўзяў?

У мяне не было сілаў на тое, каб празмерна здзіўляцца.

– Здаецца, вас выпадкова ці свядома падманулі, – гаварыў я. – Такіх фразаў мне гаварыць ніколі не даводзілася і, перакананы, не давядзецца. Калі нехта не ў змозе засвоіць устойлівыя словазлучэнні і пераказвае іх абы-як, то хай ідзе на курсы ананімных фразеолагаў.

Завуч спачувальна пахітала галавой.

– Бачу, даражэнькі, што ты з-за свайго прыступу неяк змяніўся. Ачарсцвеў, ці што. А гэта няправільна. Чым табе Алеся не падабаецца? – зрабіла яна ў сваіх словах круты паварот. – Ты глядзеў на яе хаця б аднойчы ўважліва, а не праз прызму нейкіх тваіх прымхаў і забабонаў? Гжэчная ж дзяўчына. Магла б табе быць добрай жонкай. Няўжо ты да яе зусім абыякавы?

Я ледзь не падскочыў, як кот на гарачай блясе, але мая хвалёная карэктнасць моцна трымала мяне за шкіркі. Адказваць давялося седзячы і з нейкім невыразным падабенствам нейтральнасці:

– Прабачце, але мне не хочацца размаўляць на гэту тэму.

– А на якую тэму табе хочацца размаўляць? Можа, пра тваіх любімых вучаніц пагаворым? – урэзала Марына Нарымунтаўна.

Мой твар успыхнуў, нібыта цэлае поле пунцовых кветак у полыме зарніц.

– Што вы маеце на ўвазе? – ледзь адолеў я свінец, якім заплыў язык.

– Кажуць, у цябе васьмікласніца закахалася, – тлумачыла яна. – Псіхолаг на іх паралелі праводзіла тэст. І адна дзяўчынка ад цябе, як сказаў бы класік, уся ў пламеннях. З ёй можа быць сур’ёзная праблема.

– І мы цяпер павінны сачыць за ўсімі васьмікласніцамі, якім здаецца, што яны закахаліся ў свайго настаўніка-мужчыну? Думаю, што гэта нерэальна, дый непатрэбна. У восьмым яна думае, што кахае. У дзявятым ёй ужо смешнавата ўспамінаць пра гэта. А ў дзясятым яна са спакойнай душою сягае да якога-небудзь Дзімкі, каб у адзінаццатым будаваць з ім планы на аглядную будучыню. Усе гэтыя псіхалагічныя тэставанні цяперашніх васьмікласніц значаць не болей, чым любоўная варажба на зборніку матэрыялаў XXV з’езда КПСС, – выдаў я скептычную тыраду.

– Можа, ты і маеш рацыю, але будзь пільным і не давай нагоды, каб нейкая дзяўчынка зразумела цябе няслушна. Ты проста не ведаеш, але пасля твайго ўроку «Паэзія і проза любові» быў шэраг тэлефанаванняў ад бацькоў з канкрэтным пытаннем: што ж гэта такое настаўнік дзецям выкладае і дэкламуе?

– Дык гэта ж звычайная праграмная тэма, – абурыўся я.

– Я ведаю і тлумачыла гэта ўсё ўскіпелым матулечкам. Але ж адна зразумее, а другая – ніколі ў жыцці, а трэцяя будзе крычаць: «Што ён там за вершыкі чытаў?!».

– Калі ўжо ў Амара Хаяма вершыкі, то я тады не ведаю, як назваць тэксты песень групы «Пающие трусы».

– А ніяк не называй, – махнула рукой завуч. – Хай хоць у школе дзеці пачуюць сапраўдную паэзію. А мамак мы будзем браць на сябе… Які менавіта верш Хаяма ты цытаваў на ўроку?

Я анічуць не сумеўся і пранікнёна прачытаў рубаі:

Кахаючы, трываю ўсе дакоры

І вечнай вернасці зарок сягае зораў.

Як вечна буду жыць, гатоў да дня Суда

Пакорліва трываць гнёт цяжкі і суворы.

Жанчына некалькі імгненняў сядзела моўчкі, а потым сказала:

– Ведаеш, ты так геніяльна чытаеш гэты геніяльны верш, што, баюся, не толькі вучаніцы ў цябе могуць улялюшчыцца.

Пасля гэтых яе словаў мне стала вельмі шкада, што я не адмысловы разнавід страуса і не магу схаваць галаву ані ў пясок, ані ў засланую лінолеумам падлогу кабінета намесніка дырэктара па выхаваўчай рабоце. Зрэшты, я і не правяраў сябе на адсутнасць-прысутнасць гэтай здольнасці, дарма што крэсла пада мной падавала досыць выразныя сігналы аб сваім імаверным самаразбурэнні са скідваннем мяне долу.

Бачачы няёмкасць, якая гарачым жалезам была выпалена на маім твары, Любартава дазволіла сабе ўсміхнуцца і змяніць тэму:

– Як там твае дзеўкі настроеныя на конкурс?

– Адна пагадзілася.

– Дзіўна, што адна. Я меркавала, што ў тваім класе добрая палова дзявочага кантынгенту адгукнецца.

– Не хочуць яны адгукацца. А калі і хочуць, то не на гэты конкурс, – з сумам прамовіў я. – Калі вы не супраць, я буду гэтай дзяўчыне трохі дапамагаць.

– Дапамагай, дзеля бога. Толькі прашу цябе пра адно: давай абыдземся без Rammstein. Не хочацца, каб ты змусіў дзяўчынку выконваць на конкурсе «Міс школы» нешта правакацыйнае з запасаў дзядулек нямецкага індастрыялу, – паставіла яна ўмову.

– А гэта, між іншым, някепская ідэя, – пажартаваў я.

– Нават не думай, – суразмоўніца пагразіла мне пальцам. – Зразумей, што гэта не толькі конкурс прыгажосці і талентаў, але і спаборніцтва патрыятычных пачуццяў. Як бы напышліва апошняе ні гучала, але нашы беларускія і, шырэй, усходнеславянскія патрыятычныя пачуцці ніяк не стасуюцца з творчасцю гурта Rammstein.

– А як з усходнеславянскімі патрыятычнымі пачуццямі стасуецца індыйскі танец, які збіраецца паказаць адна дзесяцікласніца? – не спяшаўся я ўздымаць белы сцяг.

– Ты ж разумееш, што такое для нашай гісторыі Індыя, а што Германія. Індыя для нас заўжды была нечым таямнічым, але нязменна родным, – пачала досыць дзіўна аргументаваць свой пункт гледжання яна. – Ад казак пра Індыйскае царства і захопленых апавяданняў купца Афанасія Нікіціна да шчырых слёз савецкіх жанчын аб лёсах герояў «Зіты і Гіты» і «Танцора дыска». А калі браць беларускую мову, то сувязей са старажытнай Індыяй увогуле процьма. Ты як гісторык і шчыры беларус павінен гэта ведаць. Але самае галоўнае, мабыць, тое, што з Індыяй у адрозненні ад Германіі мы ніколі не ваявалі.

– Прабачце, але ж і беларусы, і немцы – індаеўрапейцы, – стаў пярэчыць я. – А старажытная Індыя з’яўляецца нашай супольнай радзімай. Што да войнаў, дык іх паміж роднаснымі народамі ніколі ў гісторыі не бракавала. Тое, што мы не ваявалі з Індыяй больш звязана з геаграфічным становішчам абедзвюх краін. Той жа логікай можна сказаць, што лепшыя сябры беларусаў – гэта афрыканскія плямёны тутсі, бо мы ніколі міжсобку не ваявалі. Дык, можа, мне нараіць маёй вучаніцы выйсці танчыць нейкі традыцыйны танец тутсі? Але ж і я, і вы, і дзядзька Гаўрыла з Полацку разумеем, што гэта толькі паліткарэктная лухта, якой прыкрываецца адсутнасць інтарэсу моладзі да тутэйшай культуры.

– Дык ты вызначся, чаго ты ўрэшце хочаш: тутэйшай культуры ці нямецкага эпатажу! – усклікнула завуч.

– Я хачу тутэйшай культуры ў шчыльнай сувязі з агульнаеўрапейскай. І каб гэтая сувязь фліртавала з масавай культурай. Таму я за Rammstein на беларускай мове, – настойваў я.

– Ёсць у тваіх словах нешта барочнае, – заўважыла гаспадыня кабінета.

– Я б сказаў, постмадэрнісцкае. Зрэшты, барока і постмадэрнізм – браты-блізняты.

– Дапусцім, я пагаджуся з тым, што твая дзяўчынка запяе на конкурсе песню Rammstein. Але адкуль ты возьмеш беларускі тэкст?

– Ды ёсць адзін пісьменнік, які іх песні перакладае. А калі патрэбнага перакладу ў яго даробку не будзе, то я перакладу сам.

– Добра. Толькі, калі ласка, узгадні гэта са мной. Не хацелася б, каб гучала песня з прапагандай гвалту і вайны як галоўнага сродку вырашэння міждзяржаўных праблем.

– Мы выберам песню пра каханне. Можа, не зусім шчаслівае, але ўсё-ткі пра каханне, – паабяцаў я.

– Ну, і каб без элементаў парнаграфіі, – дадала жанчына. – А то навокал яе і так з лішкам хапае.

Убачыўшы на паліцы кніжнай шафы факсіміле Трэцяга Статуту Вялікага княства Літоўскага, я падняўся з крэсла, паклаў руку на важкую таміну цёмна-цаглянага колеру і пакляўся, што ў песні маёй канкурсанткі не будзе ні парнаграфіі, ні нават лёгкіх намёкаў на эротыку.

– Скамарох, – абазвала мяне Марына Нарымунтаўна і абвясціла аўдыенцыю завершанай.

54.

Наступныя дні ішлі пад знакам клопатаў падрыхтоўкі да конкурсу. Я дзвесце разоў карэктаваў патрыятычную прамову. Мне давялося перакласці на беларускую песню «Rosenrot» і пераканаць Вядзёркіну, што яна ўмее спяваць. Сама Кася брала на сябе падрыхтоўку танца і строю. Не тое, каб я насіўся вакол яе, як чорт з маляванай торбай, але і калегі, і вучні гэта заўважылі. Заўважалі і закалупвалі мяне чортавым тузінам пытанняў. Адчувалася па-ранейшаму і рэўнасць Алісы. Хаця ўспамінаючы стракаты шалік Дзімы, я патанаў у неразуменні прычынаў яе рэўнасці. Я ўзяў паўзу. Не дасылаў ёй sms’ак, не шукаў нагоды для размовы, не сустракаў і не праводзіў да школьнага парога. Але яна мне мроілася ў снах, ад якіх заставаліся толькі маленькія фрагменты, каторыя, не зважаючы на яскравасць, было цяжка запомніць, а яшчэ цяжэй паяднаць у нешта суцэльнае. Здавалася, што і Селязнёва забылася на нумар майго мабільнага. І высновы наконт яе рэўнасці я рабіў выключна па заўважаных дакорлівых поглядах, якімі дзяўчына шчодра адорвала мяне пры кожнай зручнай і нязручнай нагодзе ці нават за адсутнасцю ўсялякіх нагодаў. Для мяне гэта было вельмі цяжкім выпрабаваннем. З аднаго боку – клапатлівае увязванне шаліка на шыі раскаханага Дзімы, з іншага – абцугі рэўнасці, што шкуматалі маё сэрца. Я мусіў заплюшчваць вочы, сціскаць сківіцы і выклікаць да дошкі іншых тады, калі мая любімая вучаніца цягнула руку.

Як і варта было чакаць, старшакласнікі зашапталіся, што ў мяне з Вядзёркінай нешта тыпу рамана. Я быў поўны прагі плюнуць у вочы таму, хто запусціў гэтую плётку. Дзіўная рэч: калі на ўдзел у нейкім конкурсе вучаніц угаварыў класны кіраўнік жаночага полу, то гэта тое, што трэба, і ніякіх абсурдных версій ніколі не ўзнікла. Але варта было тое самае зрабіць рэдкаму экземпляру класнага кіраўніка полу мужчынскага, як школа пачала распускаць языкі. Нават гэтага мне было дастаткова, каб ненавідзець класнае кіраўніцтва, але збочыць я не мог.

За пару дзён да восьмага сакавіка конкурс урэшце адбыўся. Як я ні адбіваўся, але Рыбанька ўсадзіла мяне сярод нешматлікіх удзельнікаў журы. Давялося паабяцаць ёй гранічную неаб’ектыўнасць на карысць сваёй вучаніцы. Алеся абыякава махнула на мяне рукой. У яе кіслай міне чыталася: «Мне ўсё адно, як ты будзеш галасаваць, галоўнае, каб ты тут сядзеў». Побач са мной сядзелі Дзяніс Давыдавіч і Грыша Стахіевіч. Не зважаючы на апошнія падзеі, хлапца як актывіста запрасілі ў склад журы, на што асабліва націскала Наташа Скрэпкіна. Атрымлівалася, што Кася Вядзёркіна мела ў журы два сваіх чалавекі. Я чакаў, што іншыя класныя кіраўнікі запратэстуюць. Але ўсім было абсалютна начхаць на тое, што адбываецца ў журы і на сцэне, таму абышлося без пратэстаў. Прадчуваючы перамогу прадстаўніцы 11 «А», я зларадна пацёр рукі.

Пасля ўступнага слова Алесі Сяргееўны на сцэне з’явілася пяць вучаніц. Вядзёркіна была адзінай канкурсанткай ад адзінаццатых класаў. У такім самым становішчы была і кволая бяляначка-дзевяцікласніца. Ну, а астатнія прынцэсулі, як іх назваў Давыдавіч, прадстаўлялі кожны клас з паралелі дзясятых. Такі дысбаланс мяне здзівіў і ў нейкай ступені раззлаваў. Атрымлівалася, што і я мог спакойна парваць конкурсныя ўмовы і не марнаваць час на ўгаворванне сваіх вучаніц. Але, як добры дурань, я гэтага ў адрозненні ад сваіх каляжанак не зрабіў.

Дзяўчаты пачалі з конкурсу візітовак-самапрэзентацый, які адбываўся ў форме гутаркі між імі. Кожная хвалілася сваімі цнотамі, дасягненнямі і планамі на будучыню. Кожная, акрамя дзевяцікласніцы, імкнуліся бліснуць гумарам, адаптуючы пад сябе барадатыя анекдоты. Касіны рэплікі стваралі ў мяне не самае лепшае ўражанне. Але ў тых умовах для мяне гэта не іграла зусім ніякай ролі. Нават калі б яна заікалася ці проста маўчала, я усё адно паставіў бы ёй найвышэйшую адзнаку, а астатнім – меншыя.

Мой план адразу раскусілі Мятлікава і Келдышава, якія сядзелі акурат за спінамі журы. За сваю пяцёрку для Вядзёркінай я атрымаў пальцам у бок. Лія Навумаўна так аддзячыла мне за маю аб’ектыўнасць і прашыпела:

– Што ты вычвараеш?

– Якая табе розніца? Што хачу, то і раблю. Я ў гэта чортава журы не прасіўся, – мне не ўдалося ўстрымацца ад рэзкай рэакцыі.

– Ты ў яе ўлюбіўся ці што? – шыпенне не спынілася.

– Ты галавой думаеш ці генератарам рэўнасці? – раз’юшыўся я.

Келдышава пакрыўдзілася. Мятлікава паспрабавала апеляваць да майго сумлення. Безвынікова.

– З якой такой халеры я буду тапіць вучаніцу майго класа! – анічуць не разумеў я.

– Цябе ніхто не просіць яе тапіць. Проста будзь аб’ектыўным хаця б у адносінах да іншых, – патлумачыла сваё меркаванне Галя.

Наша шушуканне ўстыла Іскаліеву, і ён сказаў нам сваё грунтоўнае палкоўніцкае цыц.

Канкурсанткі па чарзе пачалі выконваць песні. Пераважна гэта былі ўзоры саладжавага расійскага попу, ад якога зліпалася не толькі попа, але і папка выніковага пратаколу конкурсу, да якой міжволі цягнулася мая рука. Чарнявая дзесяцікласніца ў чырвонай сукенцы парвала залу і сэрца Дзяніса Давыдавіча:

Ты прости меня малыш.

Ду, ду-ду-ду, ду-ру.

Если любишь, то простишь.

Ду, ду-ду-ду, ду-ру.

Стары штурхнуў мяне злёгку локцем і паўшэптам сказаў:

– З яе цудоўная жонка атрымаецца. Калі ўжо маладзенькія падабаюцца, то раю звярнуць увагу. Калі не звернеш, то я са сваім унукам яе скантачу.

– Яна, канечне, прыўкрасная. Але не хачу пазбаўляць вашага ўнука такой шчаслівай долі, – гаварыў я сур’ёзна, але словы мае гучалі надта смяшліва.

– От, табе не дагодзіш! Такая ляля, а яму хоць бы хны, – незадаволена скрывіўся ён.

– У мяне з лялямі свае рахункі, – амаль што не схлусіў я.

Тым часам на сцэну выйшла Кася і, як ваўчыца, параненая стралой Купідона заскавытала:

Бачыць пані жар зары –

Ружа ззяе на гары.

Кажа любаму, каб той

З вышыні зняў ружу ёй.

Пажадала гэты цуд,

Так было і будзе тут.

Пажадала – будзе плён,

Павялося так здавён.

Мусіш рыць зямлю, як след,

Каб крышталь крынічны піць.

Ружы Цвет! О, Ружы Цвет!

Вір маўчыць, але не спіць.

Лезе на гару юнак,

Строма, стома ані ў знак,

Стрэмкай думка ў галаве –

Ружу любай ён сарве.

Пажадала гэты цуд,

Так было і будзе тут.

Пажадала – будзе плён,

Павялося так здавён.

Мусіш рыць зямлю, як след,

Каб крышталь крынічны піць.

Ружы Цвет! О, Ружы Цвет!

Вір маўчыць, але не спіць.

Пад нагой дрыжыць камень.

Вось гара раняе цень

І таго грымотны крык,

Хто ляціць уніз з гары.

Пажадала гэты цуд,

Так было і будзе тут.

Пажадала – будзе плён,

Павялося так здавён.

Мусіш рыць зямлю, як след,

Каб крышталь крынічны піць.

Ружы Цвет! О, Ружы Цвет!

Вір маўчыць, але не спіць.

Не зважаючы на тое, што спявала яна так сабе, песня заходзіла добра – і мне, і нейкай частцы прысутных у зале.

– Ну, ты ёй і лухту падсунуў. Ды яшчэ і на беларускую пераклаў, – дакучлівай мухай сваіх рэмарак назаляла мне Лія.

– Калі б ты хоць трошкі цяміла і ў нямецкім, і беларускім кантэксце гэтай песні, то не дазволіла б сабе такіх бяспутных выказванняў, – холадна адказаў я, падымаючы картку з максімальным балам для Вядзёркінай.

Іскаліеў ацаніў яе выступ троечкай. Стахіевіч, напэўна, каб нікога з канкурсантак не пакрыўдзіць, выставіў усім чацвёркі. Да ўласнага гонару хлапец упарта гнуў сваю лінію, дарма што палкоўнік агітаваў падтрымліваць патэнцыйную жонку свайго унука. Думкі гледачоў падзяліліся. Зрэшты, іх думкамі ніхто і не цікавіўся.

У танцавальнай частцы конкурсу ўдзельніцы былі больш разнастайнымі, чым у песеннай. На сцэне мы пабачылі і індыйскі танец, і аргентынскае танга, і полечку трасуху… Што збіралася выдаць Кася ў гэтым нумары, я да апошняй секунды не ведаў. На рэпетыцыі яна мяне не пускала, а прызнацца – не прызнавалася. Калі Альхімовіч вынес на сярэдзіну сцэны стаячую вешалку, мяне пачалі казытаць трывожныя здагадкі. Вядзёркіна выйшла з-за куліс апранутая ў кароткія жоўтыя шорты і белую маечку на тонкіх шлейках, якія беспаспяхова спаборнічалі са шлейкамі чырвонага станіка. Абутая яна была ў светлыя чэшкі. Пульс мой паскорыўся сінхронна з ростам узроўню трывожнасці. Алесь уключыў музыку. З калонак вырваўся голас Сэм Браўн узору 1988 года са спевам, які ў мяне заўжды асацыяваўся з танцамі стрыптызёрак:

All that I have is all that you’ve given me

did you never worry that I’d come to depend on you

I gave you all the love I had in me

now I find you’ve lied and I can’t believe it’s true

Мяркуючы па рэакцыі залы, у большасці гледачоў асацыяцыі былі падобныя.

«Кляты сорам», – цыкнуў я сабе пад нос, не знаходзячы здольнасці зразумець, як Любартава дазволіла такі нумар.

Калі сказаць, што Вядзёркіна танчыла вельмі кепска, то гэта значыць нічога не сказаць. Яе дзіўныя звіванні вакол вешалкі забівалі напавал сваёй нягеглай парадыйнасцю. У яе рухах не было ні жыцця, ні агню, ні элементарнага жадання спадабацца хоць каму-небудзь з гледачоў. Яе рухі больш нагадвалі сутаргі захмялелай змяі, якая ўджаліла сябе ў хвост. Яе рухі больш нагадвалі шморганні галоднага зомбі, якога кайданкамі прыкавалі да ліхтарнага слупа і дражнілі, паказваючы таму язык і плакат з надпісам: «Мазгі тут».

– Ну, ты хоць зараз дуратою не майся. Пастаў ёй адзнаку па справядлівасці, – прашаптала мне Мятлікава.

– Галя, якая справядлівасць? Я ж не біблейскі гаспадар вінаградніку, каб быць справядлівым.

– Ды ты проста каваль-ідалапаклоннік з Карана, – кінула яна.

– Добра, што не паслухмяная жонка з «Дамастрою», – адкінуў я, не збіраючыся паддавацца на чые-небудзь спробы мяне ўмалёгаць.

Калі я зноў паставіў Вядзёркінай вышэйшы бал, не вытрымаў Давыдавіч:

– Эрнесцік, я нешта твайго гумару не зразумею. Што ты за адзнакі выстаўляеш? Ці, можа, гэта дзеўка табе штось паабяцала?

– Ага, паабяцала, – згодна заківаў я. – Новы сезон «Сакрэтных матэрыялаў».

– Хутчэй, «Блудлівай Каліфорніі», – тут жа зрэагавала Келдышава.

Іскаліеў незадаволена зіркнуў на мяне, разумеючы, што далей размаўляць са мной пра адзнакі бессэнсоўна. Усцешыўшыся гэтым, я страціў пільнасць і не падумаў, што стары мысліў стратэгічна і ўжо ведаў, калі і якім чынам нанясе свой удар.

Рыбанька абвясціла заключны этап конкурсу – дэфіле «О, Беларусь, мая шыпшына» з патрыятычнай прамовай. Што праўда, каляжанка з першага разу не змагла правільна вымавіць назву, прачытаўшы з паперкі так, як здолела: «О, Беларусь, мая шыншыла». «Толькі наша Алеся здатная на такое», – падумаў я, раняючы буйныя градзіны слёз, выкліканых бясплённымі намаганнямі задушыць уласны смех. Але і слёзы, і смех увадначас зніклі пасля таго, як першай на сцэну запрасілі Касю. Яна з’явілася ў кароткай ружовай сукенцы, трымаючы ў руках сярэдніх памераў плюшавага мядзведзіка. Яе дэфіле заключалася ў бязмэтным шпацыраванні па сцэне, якое нагадвала карціну мінскага авангардыста Афінагена Кілімава «Девочка-тинейджер приключений ищет».

Вядзёркіна, нарэшце, дабрыла да мікрафона. Толькі тады я згледзеў, што на грудзях пакутнага мядзведзіка вісеў круглы значок з надпісам «Я люблю Беларусь». На нейкае імгненне мне здалося, што дзяўчына возьме свайго плюшавага сябручка за горла, каб той механічным голасам баявога робата зачытаў прамову замест яе. На шчасце, гэтага не адбылося. Яна смела сцягнула мікрафон са стойкі і стала напамяць чытаць тэкст.

Голас яе быў штучна прачулым – роўна такім, як вучылі ў школе з першага класу: «Сябры мае! Землякі родныя! Са сцэны глямурнай даводзіцца мне прамаўляць да вас, цешачыся хараством нашай краіны. І калі якім народам сорамна не любіць свой край, то пагатоў нам, бо не абы-якую Айчыну маем, а краіну волатаў – людзей мужных і прыгожых. Можа, хто спытае: дзе ж твая Айчына? Адкажу. Яна там, дзе аксаміт летніх вечароў. Яна там, дзе азёрная сінеча. Яна там, дзе Зосі і Алесі. Яна там, дзе слава продкаў не змарнела ў смузе стагоддзяў. Мая Айчына ва ўзмаху лёгкага сінякрылага матылька. Мая Айчына ў таямніцах святых крыніц і ў водары даўніх кніг, кірыліцай пісаных вязкай. Мая Айчына ва ўскрыку руінаў сярэднявечных замкаў і ў сонечных бліках на вокнах новабудоўляў. Ёй не аднойчы даводзілася паўставаць з небыцця. Ёй не аднойчы даводзілася паўставаць супраць цемры. Ёй не раз выпадала гушкацца на арэлях між Усходам і Захадам, не заўважаючы, як арэлі ператвараюцца ў варожыя шыбеніцы. Але яна вытрывала. Яна не скарылася. Перажыла і лета гарачае, і гаўканне сабачае. Перажыла і лютыя сцюжы, і дзікія ружы. Люблю. Я люблю яе. За вялікае і малое. За трагічнае і смешнае. За словы Францішка Скарыны і пяшчотны шэпт юнака, што прызнаўся мне каханні. Я з табой. Ты чуеш?! Я з табой, мая Беларусь!».

Я ўважліва слухаў кожнае яе слова. Кася ні на крок не адступіла ад майго тэксту. Але ўсё адно мяне даймала дзіўнае пачуццё, нібыта сэнс маіх словаў у яе вуснах непазнавальна змяняўся. Скончыўшы прамову, яна пакланілася, а зварушаны мядзведзік крэкнуў: «Мама».

Астатнія канкурсанткі выходзілі пераважна ў вечаровых сукенках. Фаварытка Давыдавіча эпатавала публіку вясельным убраннем з вэлюмам. Палкоўнік міжволі пахлопаў сябе па грудзіне: ці то намацваў пакунак з пігулкамі, ці то шукаў мабільнік, каб тэрмінова выклікаць унука. Прамовы дзяўчын былі аднатыпнымі. У іх шмат гаварылася пра лясы, палеткі, рэкі, азёры, быццам толькі наша і ніякая іншая краіна славіцца такога кшталту эксклюзівам. У іх прамовах можна было смела замяніць слова «Беларусь» на слова «Канада», і сэнс пасланняў анічуць не страціўся б.

Журы выставіла апошнія адзнакі. Збіраючыся падняць картку з пяцёркай для Касі Вядзёркінай, я падсунуў сваё крэсла бліжэй да стала і нахіліўся наперад, каб не атрымаць па хрыбту ад Келдышавай і Мятлікавай. Мой позірк сустрэўся з позіркам Любартавай, якая ўвесь гэты час сачыла за імпрэзай, седзячы недалёка ад апаратуры. Яна ушчувальна паматляла галавой. За што канкрэтна Марына Нарымунтаўна мяне ўшчувала я не ведаў, але падстаў хапала з добрым лішкам. Я адвёў вочы. Рыбанька папрасіла журы заняцца падлікам балаў, а на сцэну тым часам выклікала дзесяцікласніцу, якая па-за конкурсам выступіла з песняй пра каханне.

Я так привыкла жить одним тобой,

Встречать рассвет и слышать как проснешься не со мной.

Мне стало так легко дышать в открытое окно

И повторять ей лишь одно…

Іскаліеў як старшыня журы ўзяўся за падлікі. Не зусім давяраючы яму, я ўтачыў нос у лічбы і правяраў кожнае дзеянне, каб складанне балаў раптоўна не скончылася ліпавым вынікам на карысць чарнявай нявестухны. Але стары гэтага і не хацеў. Ён сумленна падрахаваў выніковыя адзнакі кожнай канкурсанткі. Атрымалася, што наперад з перавагай у бал вырвалася адна з дзесяцікласніц. Астатнія ўдзельніцы набралі аднолькавую колькасць балаў. Такі вынік мяне цалкам задавальняў. Я рызыкнуў вярнуць сваё крэсла на зыходную пазіцыю і адкінуўся ў ім, слухаючы спеў:

Знаешь ли ты, вдоль ночных дорог

Шла босиком, не жалея ног,

Сердце его теперь в твоих руках,

Не потеряй его и не сломай.

Чтоб не нести вдоль ночных дорог

Пепел любви в руках, сбив ноги в кровь,

Пульс его теперь в твоих глазах,

Не потеряй его и не сломай…

Галя і Лія мяне не чапалі, толькі зноў заводзілі марны перашэпт пра маю суб’ектыўнасць. Я адно ўсміхаўся і падміргваў Вядзёркінай, намякаючы на някепскі вынік. І вось тут адбылося тое, што чакаць мне ніяк не выпадала. Дзяніс Давыдавіч пачаў абвяшчаць вынікі. Павіншаваўшы ўсіх дзяўчат, ён не стаў паведамляць пра набраныя імі балы. Ён проста называў намінацыю і прозвішча канкурсанткі. І першай ім была названа Кася Вядзёркіна як пераможца ў намінацыі «Міс замілаванне». Усе ведалі, што вынікі звычайна абвяшчаюць у зваротным парадку ад апошняга месца да першага. Ведала гэта і Кася. Таму пачуўшы сваё прозвішча першым, яна перамянілася з твару, з яе вачэй пацяклі слёзы, і дзяўчына кінулася за кулісы. Зала здзіўлена загула. Я падскочыў з месца і пабег на сцэну акурат тады, калі Іскаліеў называў пераможцу. Зала загула яшчэ больш здзіўлена. Я чуў, што слова ўзяла Любартава. Яна так заўсёды рабіла пад канец школьных мерапрыемстваў, якія ладзіліся пад яе патранажам. У гэтым канкрэтным разе ёй давялося шукаць такія словы, каб пракаментаваць і слёзы адной з удзельніц конкурсу, і скачкі яе класнага кіраўніка.

Я заляцеў у грымёрку. Кася сядзела на крэсле, трымаючыся рукамі за галаву, і галасіла, нібыта па нябожчыку.

– Касечка, супакойся, калі ласка, – ціха сказаў я, сеўшы на кукішкі, перад ёй.

– Ааай, Эрнест Скіргайлавіч, навошта вы мяне ў гэтую ганьбу ўцягнулі? «Міс замілаванне» – такая лухта! Апошняе месца. Я не магу. Якая ганьба. Заўжды ў санаторыях і лагерах адпачынку займала высокія месцы. А тут… Апусцілі ніжэй за плінтус. Можаце і пахаваць там…

– Паслухай, ніхто цябе ніжэй за плінтус не апускаў. І намінацыі гэтыя нічога не азначаюць. Хочаш возьмем пратаколы журы і разам з табой пералічым, – прапаноўваў я, не ведаючы, як яшчэ яе суцішыць.

– Ды якая ўжо цяпер розніца, колькі хто набраў тых балаў! – працягвала ўбольвацца яна. – Ужо ж уся школа ведае, што я адно толькі «Міс замілаванне». Суцяшальны прыз для дурнічак.

– Я цябе прашу, не кажы так. Ну, хочаш я папрашу Любартаву, каб заўтра вынікі разам з баламі кожнай канкурсанткі агучылі па школьным радыё? І ўсе будуць ведаць, што разрыву між табой і асноўнай масай іншых удзельніц папросту няма.

Дзяўчына адняла рукі ад твару і пагладзіла мяне па галаве.

– Дзякуй. Вы такі добры. Я ведаю, што залажала ўсе пункты конкурсу, але вы мяне ўвесь час выцягвалі. Не трэба ніякага радыё. Я паплачу і перастану. І не з такім горам людзі жывуць.

У грымёрку без папярэджання ўвайшлі іншыя канкурсанткі і іх аднакласніцы.

– О, вось чым класны кіраўнік са сваёй вучаніцай займаецца, – вельмі з’едліва прамовіла пераможца. – Цяпер, усё зразумела з вамі. А то мы ніяк не маглі зразумець, за што ёй такія суперскія балы ставяць.

Я скалануўся, устаў на ногі і павярнуўся да дзяўчат, каб адказаць хоць нешта на тую безапеляцыйнасць, якая палілася на мяне і Касю. У дзвярах стаялі мае вучаніцы, але кожная з іх, улучна з каралевай балаў, здаліся мне фанернымі роставымі фігурамі накшталт палігонных мішэняў. Я асекся і на пару імгненняў страціў здольнасць гаварыць, шалянічна разважаючы, ці трэба мне спрачацца з фанеркамі. Але ўрэшце сказаў:

– Перастань вярзці лухту. Я ставіў тое, што павінен быў ставіць. Калі б у журы сядзеў твой тата, то няўжо ж ён стаў бы крыўдзіць цябе нізкімі адзнакамі?

– Ха, дык вы яе тата? Нешта не клеіцца ваша хлусня, Эрнест Скіргайлавіч! – не адступала «Міс школы», павабліва ззяючы яблычкам мішэні.

– Я не сказаў, што я яе тата, – закіпела ўва мне злосць. – Ты, як заўсёды ўсе перакручваеш, ясачка. Назвалі цябе пераможцам, дык святкуй, калі ласка, і не лезь іншым у душы.

– А за што вы мяне папікаеце? Гэта вы былі несумленным, калі выстаўлялі адзнакі сваёй любімай вучаніцы, – працягвала ятрыць мяне суразмоўніца.

– Суцішся ты ўрэшце, грымза, – вырашыла мне дапамагчы Вядзёркіна.

– Ты надта шмат на сябе бярэш, сяброўка, – наўзаем прагучала прадказальная рэпліка. – Ці ўжо думаеш, калі ў цябе з Баластоўскім мусі-пусі-міленькі-мой, то можна так сваю зяпу разяўляць? Не, не выйдзе. Рамсы паблытала, дарагуша.

– На свой капыл іншых не раўняй! Вышукалася мне тут прыгажуня пісаная! Пагражаць надумала? Ды я табе зараз патлы ўсе павырываю ды пысу тваю бессаромную раздзяру да чырвонай юшкі! – усхадзілася Кася і была гатовай ірвануцца насустрач каранаванай дзесяцікласніцы.

Пані пераможца таксама набыла баявую паставу, і невядома, чым бы ўсё гэта працягнулася, калі б у грымёрку не зайшла Любартава.

– Што за гармідар? – не столькі спытала, колькі прадэманстравала сваю прысутнасць яна.

Суперніцы адразу страцілі свой ваяўнічы імпэт, завялі, перастаўшы нагадваць дзвюх байцовых жабак-прынцэсак. Адначасова і я здолеў зірнуць на большасць прысутных дзяўчат не як на фанерныя мішэні, а як на звычайных вучаніц, што не хочуць атрымаць двойку.

– Эрнест Скіргайлавіч, вы мне патлумачыце, што тут адбываецца? – завуч звярнулася персанальна да мяне.

– Пасляконкурсныя баталіі, – крыва ўсміхнуўся я і развёў рукамі. – Што тут паробіш…

– Дзяўчынкі, – Марына Нарымунтаўна пераключыла сваю ўвагу на вучаніц, – вы ўжо зусім дарослыя і павінны разумець, што жыццё рэч складаная і паласатая, як зебра. Не могуць быць адны толькі белыя палоскі. Не могуць быць адны толькі перамогі. Таму трэба вучыцца трымаць удары лёсу. Тое, што сёння нехта стаў пераможцам, а нехта трошкі не дацягнуў, зусім не трагедыя. Прывучайце сябе не згінацца ад дробных непрыемнасцяў. А тое, што справакавала ваш цяперашні канфлікт і ёсць дробнай непрыемнасцю. У процілеглым выпадку вам будзе вельмі цяжка адольваць куды больш няпростыя жыццёвыя бар’еры і перашкоды. Ну, не стала ты, Кася, зараз пераможцам. Няўжо гэта так страшна? Няўжо з-за гэтага трэба распачынаць варажнечу?

– Не, не трэба, – пагадзілася Вядзёркіна. – Я сапраўды ні з кім не хачу сварыцца. Але чакаю, каб і да мяне ставіліся так, як я да іх.

– Вось! – узрадавалася Любартава. – Залатое правіла маральнасці. Бачу, што Эрнест Скіргайлавіч здолеў цябе гэтаму правілу навучыць.

Мне стала крыху няёмка, як станавілася штораз, калі нехта з адміністрацыі школы проста ці ўскосна нахвальваў мяне ў прысутнасці вучняў. Іншым разам здавалася, што лягчэй стрываць, калі табе пры дзецях даюць добрага прачуханца, чым паліваюць мядовымі тырадамі. Праўда, такіх прачуханцаў са мной ніколі не здаралася, і параўнанне было чыста гіпатэтычным.

Час, як для школы, быў даволі познім. Скончылася другая змена, пра што завуч усім нагадала, зычачы поспехаў і добрай дарогі.

– Хадземце, – заклікала яна мяне. – Хай дзяўчаты спакойна пераапрануцца.

Я заўважыў спалоханыя вочы Касі, але не мог знайсці ніякай нагоды, каб змяніць становішча, якое заставалася выбуховым, не зважаючы на залатое правіла маральнасці. Кася ўмольна глядзела на мяне. На імгненне мне прымроіўся яе твар у сіняках, верадах і падцёках крыві. Мяне скаланула ад гэтага відовішча, і тут жа адшукалася выйсце.

Неўпрыкмет я зымітаваў гук вібрасігналу, хуценька выцягнуў мабільнік і стаў удаваць гутарку за Касінай мамай: «Так, Паўліна Вінцэнтаўна, яна яшчэ ў школе. Проста не паспела пакуль тэлефон уключыць пасля конкурсу. Не хвалюйцеся. А, дык вы ў школе? Каля кабінета гісторыі? Пабудзьце там. Дачка зараз прыйдзе. Заадно там і пераапранецца. Я дам ёй ключ. Ніякія гэта не турботы. Усё добра». І намесніца дырэктара, і вучаніцы ўлучна з Вядзёркінай назіралі за маім спектаклем з адмысловым напружаным здзіўленнем. Я не дазволіў вінаватай усмешцы з’явіцца на маім твары, схаваў тэлефон у кішэню і, працягваючы «Міс замілаванню» ключ ад кабінета гісторыі, растлумачыў, што яна павінна зараз рабіць. «Міс школа» стрэльнула па мне сваім вострым пранізлівым поглядам, быццам ужо я для яе раптам стаўся той самай роставай мішэнню.

Кася, як была, пашлэпала да кабінета. Следам з грымёркі выйшлі мы з Любартавай.

– Эрнесце, скажы, калі ласка, што за цырк адбываўся сёння ў часе конкурсу? – нарэшце спытала яна тое, што і павінна была паводле логікі рэчаў спытаць.

– Памятаеце «Аповесць мінулых часоў»? Той фрагмент, дзе вялікі каган Уладзімір прымае паслоў, кожны з якіх рэкламуе сваю рэлігію? – не пажадаў я проста браць і апраўдвацца.

– Вядома ж, гэта хрэстаматыйны сюжэт, – адказала завуч такім тонам, нібы зараз жа пачне на памяць цытаваць летапіс. Аднак яна абмежавалася адно прадказальным пытаннем:

– Да чаго ты пра гэта?

– Уявіце, калі б Уладзімір стаў збоку, пакінуўшы выбар рэлігіі за тройкай паслоў. Вось і я сёння быў паслом у такой сітуацыі.

– Чорт пабірай. Якія ты прыгожыя прыклады прыводзіш. Ажно праслязіцца можна, – ці то ўсур’ёз, ці то ў кур’ёз прамовіла яна. – Ты хоць разумееш, якую хвалю незадаволенасці сваіх вучаніц ты выклікаў на сябе, пасол? Гэта можа табе дацца ў знакі. Ты ж дарослы мужчына і павінен ведаць, што жанчыны прымаюць за належнае толькі адзін спосаб несправядлівай ацэнкі сваіх вартасцяў – камплімент. А твой сённяшні перакос з адзнакамі ні ў плот, ні ў азярод. Так што хваля немінучая.

– Добра. Буду ведаць. Старажытныя егіпцяне ведалі, калі разліваецца Ніл, і някепска спраўляліся з гэтым, выкарыстоўваючы вільгаць для сваіх патрэбаў, – зноў адзначыўся я.

– Ха-ха, толькі не забывай, што егіпцяне не ведалі сапраўднай прычыны нільскіх разліваў у той час, калі над іх галовамі было яснае блакітнае неба, – ушпільнула Любартава мяне і, пакуль я не ачомаўся, ўсадзіла ў мой мозг кантрольную іголку: – А яшчэ яны не ўмелі размаўляць з мацяркамі сваіх вучаніц па выключаным мабільніку.

Я толькі і здолеў, што хапаць ротам паветра, быццам рыба, якая выйшла з марскіх водаў на бераг у пошуках свайго старога рыбака.

– Давай. Ідзі да Касі. Супакой яе яшчэ раз. Толькі глядзі не накліч выпадкам гневу старажытнаегіпецкай багіні Мент, – дабіла мяне вобразнасцю Марына Нарымунтаўна.

55.

Хваля, якую прагназавала Любартава, стала накрываць мяне літаральна на другі дзень пасля конкурсу «Міс школа». Хваля была настолькі моцнай, што ўсе прымроеныя мною дамбы, каналы, сажалкі ды іншыя подумныя і няподумныя ірыгацыйная збудаванні выявіліся амаль бяссільнымі перад яе напорам. Найбольш гэта праявілася ў дзявочым 10 «В», адкуль паходзіла пераможца. Апроч адмовы вітацца і размаўляць са мной на пазаўрочныя тэмы, дзяўчаты з гэтага класа абралі традыцыйны для сябе спосаб адлюстравання сітуацыі – малюнак. Але ў адрозненні ад ранейшых сяброўскіх шаржаў чарговае іх палатно вылучалася гранічнай уедлівасцю ў бутэрбродзе з адметнай зласлівасцю. Гэта была старанная копія вядомай карціны Казіміра Малевіча «Чорны квадрат», пад якой стаяла мухабойная назва «Эрнест Скіргайлавіч Баластоўскі прымае адказнае рашэнне».

Вучаніцы клалі малюнак на пустую першую парту і чакалі маёй рэакцыі. Вонкава я ніяк не рэагаваў. Але ўнутры ў мяне ўсё кіпела. Мне было вельмі непрыемна ўсведамляць, што нехта мяне асацыюе з чарнатою, цемраю, цёмнымі сіламі. Вядома, можна было пастарацца знайсці ў паралелях з творам Малевіча нейкія станоўчыя асацыяцыі. Аднак разбуральная моц мадэрнізму, залучаная ў «Чорным квадраце», ніколькі не імпанавала мне. «Чорны квадрат» заўжды выклікаў у мяне дыскамфорт, нагадваючы ненажэрную чорную дзіру. Калі я вёў урокі ў 10 «В», а малюнак ляжаў проста перада мной, то нязменна паўставала пачуццё няўтульнасці, быццам чорны квадрат глядзіць на мяне.

Шторанак я прачынаўся не ў гуморы. Першай маёй фразай па абуджэнні было пытанне скіраванае ў нікуды: «Калі ж усё гэта скончыцца?». Я збіраўся ў школу, як на катаргу, усведамляючы, што там мяне чакаюць новыя кпіны і здзекі. Давыдавіч колькі разоў спрабаваў пагутарыць са мной. Але я не бачыў у гутарцы патрэбы. Мятлікава, як клапатлівая сястра, шкадавала мяне, бо нарэшце зразумела ўсю сітуацыю ў комплексе. Данцова замовіла два бервяна і набор цвікоў, каб у вольную хвіліну ўкрыжаваць мяне за надта панібрацкія адносіны з вучнямі. Нават яна не магла назваць рэчы сваімі імёнамі і паслугоўвалася дзіўнымі эўфемізмамі. Руслан Альгердавіч на гэтую тэму са мной увогуле не размаўляў і нават не намякаў. Ён усё яшчэ турбаваўся за маё здароўе.

Адзінаццатыя класы ці то раптоўна зрабіліся надта паліткарэктнымі, ці то ім было збольшага па барабану. Адкрыта падтрымалі мяне толькі дзяўчаты. Хаця і не ўсе чыста. Кіра Краўзэ і Ніна Дарошка былі ў гэтай падтрымцы самымі першымі. Іх словы рабіліся для мяне цудадзейнымі лекамі. Вучаніцы 11 «А», за выняткам хіба Алёны Караблёвай, былі больш стрыманымі. Аліса моўчкі глядзела на мяне, зацягваючы ў вір сваіх бяздонных вачэй.

Абяцаныя бонусы я аддаў Вядзёркінай на нейтральнай тэрыторыі. Яна радасна ўсміхалася і нават запрашала да сябе ў госці, каб супольна змыць горыч паразы. Ніколькі не вагаючыся, давялося ветліва адмовіць ёй. Асцерагаўся я і чужых позіркаў, і непрадказальнасці самой Касі. Што праўда, на наступны дзень за маёй спінай парачка глямурных кісаў з 10 «А» шчэрыла зубкі і пырскала слінкай, пляткарачы пра мяне і «Міс замілаванне». За гэта я выклікаў іх на ўроку да дошкі, патрабуючы грунтоўнага раскрыцця прычыны скарачэння пагалоўя дробнай бязрогай жывёлы ў фальварках Усходняга Палесся другой трэці XVIII стагоддзя. Не пачуўшы ад пляткарак ні бэ, ні мя, узнагародзіў абедзвюх адзінкамі. Тыя трагічна ўздымалі да неба вочы, заломвалі рукі, кусалі локці і рвалі на сабе валасы. Але нічога не дапамагала. Ні ім, ні мне.

Настрой не вяртаўся. Працаздольнасць знікла. Інтэрнэт глючыў. Кніжкі гублялі літары. Пляшкі гублялі літры. А інакш не было як заснуць. Для таго, каб спаць, быццам жыта прадаўшы, мне для пачатку трэба было некуды збыць сваю тандэтную бессань. Самыя выгодныя ўмовы тавараабмену знаходзіліся на бутэлечным дне, дарма што там, паводле паданняў, жыў чорт рагаты. Купіўшы сон, я падаў з капытоў і апынаўся ў лапах нябачнае пачвары, якую ведаў не з легендаў. Ложак мой ператвараўся ў вялізную балею, напоўненую ружовым мёдам. З раскінутымі ў бакі рукамі я трымаўся на паверхні. Але пачвара ў звыклай для сябе манеры ускоквала мне на грудзіну і пачынала ўсёй сваёй вагой націскаць, каб утапіць мяне. Я спрабаваў супраціўляцца, але не змог паварушыць ні рукамі, ні нагамі – нешта пякучае і адначасова халоднае працінала і паралізавала іх. Забываючыся на малітвы і моцныя словы, я павольна пагружаўся ў мёд. Вадкаватая маса ахвотна агортвала маё цела. «Пару брускоў мыла ўкінуць у гэты мядок не забыліся», – падумалася мне. Саладжавы ружовы водар рабіўся з кожнай новай секундай больш выразным. Я закрыў рот і пастараўся не дыхаць носам. Але ўсё было марна – мёд імкліва запаўняў мае ноздры. Я стаў захлынацца і шалёна кашляць. Запілімкаў мабільнік, вырываючы мяне з мядовага палону.

Ускочыўшы з ложка, я адразу зразумеў, што з носу шчодра цурчыць кроў, і рэзка хлопнуў па выключальніку. Электрычнае святло не злавіла ніводнага дэмана. Пан Самсунак паўтараў вестку аб прыбыцці sms’кі. «Мабыць, спіш. А я ўсё ніяк», – пісала Аліса. Пэцкаючы крывёй кнопкі, я набраў адказ: «Не сплю. Ты акурат адарвала мяне ад бландзінкі нябачанай красы». Не зважаючы на смайлік з падміргваннем, якім быў завершаны адказ, Селязнёва адпісала мне без усялякіх эматыконаў, што мусіла сведчыць пра сувітую сур’ёзнасць яе рэакцыі: «Прабач. Я не хацела табе перашкаджаць. Проста, думала, як ты там маешся. А ты во як раны гоіш…». Мне зрабілася ніякавата за свой жарт. Шпарка патлумачыўся: «Бландзінка была толькі ў сне». «Я здагадалася», – не прамарудзіла яна і азарыла паведамленне доўгачаканым смайлікам. З гадзіну мы абменьваліся пасланнямі ні пра што. Мяне ахінала пяшчотная цеплыня. Ці цёплая пяшчота. Я адчуваў сябе маленькім дзіцём, здольным фільтраваць шчасце з навакольнага хаосу чорных дзірак і квадратаў, відочных і невідочных монстраў, выбухаў у тунэлях між рэчаіснасцямі. З гэтым адчуваннем я сыходзіў у сон – неймаверна бесклапотны, поўны гаючае белі.

Уранку ад бесклапотнасці і белі не засталося і знаку. Я прачнуўся злым на ўвесь свет і доўга шукаў у лядоўні стратэгічную чырвоную кнопку, каб раз і назаўсёды паквітацца з ім. Быў пярэдадзень восьмага сакавіка. На працу ісці хацелася дакладна столькі ж, колькі французскаму каралю Людовіку XVI хацелася падымацца на эшафот. У школе меркавалася адзначэнне Міжнароднага жаночага дня. Адна думка пра гэта скаланала мяне. Я патэлефанаваў дырэктару і, ківаючы на пагаршэнне здароўя, папрасіў адгул. Руслан Альгердавіч паставіўся да маёй просьбы з разуменнем, адгул даў і наказаў тэрмінова папраўляць здароўе, святкуючы.

Цэлы дзень я прабавіў за кампутарам. У галаве плёскаліся зменлівыя думкі. У жываце плёскалася ранішняя гарбата. У маніторы плёскаліся піранні і іншая інтэрнэт-жыўнасць. У сеціве зноўку нехта не меў рацыі. У сеціве зноўку займаліся алхіміяй. У сеціве зноўку абмяркоўвалі «сіські» маладой паэткі Сонечкі Ёгуртавай, дарма што яна прагнула абмеркавання сваіх вершаў. Я тупа глядзеў у манітор. Я абыякава пазяхаў праз кожныя тры хвіліны. Я раўніва лаяўся, калі сувязь з усёй гэтай тупасцю перарывалася, і мадэм з цяжкасцю яе аднаўляў.

Восьмага сакавіка, ледзь паспеўшы прадзерці вочы ад пустых нікчэмных сненняў, я паспяшаўся набраць на мабільніку віншаванне для Алісы. Так, мне не падабаўся гэты дзень як усенароднае свята. Але большая частка людзей вакол мяне жылі ў іншай сістэме каардынатаў, дзе жаночы дзень успрымаўся як нешта належнае. У бальшыні жанчын з самага ранняга веку выпрацаваўся рэфлекс быць павіншаванай восьмага дня трэцяга месяца. Селязнёва не магла быць выняткам. Мне здавалася, што маё віншаванне адпавядала яе чаканням без увагі на тое, як яна да мяне ставілася.

Вучаніца адказала амаль імгненна, нібыта сапраўды чакала маіх віншаванняў. Яе кароткае «дзякуй» было аздоблена смайлікам з зорачкай. Я зірнуў на гэта і не даў веры вачам. Гэта здавалася фантастычным. «Смайлік з зорачкай? Гэта ж пацалунак!». Я радасна скакаў па хаце, мала не чапляючы галавою столь. Спыняўся, каб зноў паглядзець на тую зорачку, і працягваў свае скокі. Маёй ліхаманкавай радасцю знесла са сцяны рэпрадукцыю карціны Пітэра Брэйгеля Старэйшага «Паляўнічыя на снезе», якую некалі мне падарыў выпуск Арыны Зарыцкай і Мілы Шчодрык з нагоды дня касманаўтыкі.

Тое, што карціна звалілася, мяне трохі працверазіла. Вяртаючы яе на месца, я адчуў нарастанне сумневаў: «А ці сапраўды, Аліса хацела паставіць зорачку? А раптам яна проста памылілася? Ці мо’ у яе такі адказ запісаны як шаблон?». Я ўзяў мабільны і з трымценнем набраў пытанне: «А ты не памылілася з такой чароўнай зорачкай?», на якое дзяўчына адказала: «Неа» і паўтарыла той самы смайлік. Акрыленасці маёй не было межаў. Я хацеў верыць, што Селязнёва мяне кахае, і ўспрымаў паўтораны эматыкон толькі праз прызму гэтай веры. Калі б у тыя хвіліны нехта сказаў бы мне: «Расплюшчы вочы, ёлупень! Гэта толькі гульня!», я не вагаючыся, натоўк бы такому дабрадзею ў каршэль і выкінуў бы ў вонкавую цемру, дзе плач і скрогат зубоўны.

Акрылены, я ўзяўся тэлефанаваць у Гомель – віншаваць маму. Яна была ўсцешаная чуць мой голас. Нават калі б я не віншаваў, а чытаў інструкцыю па карыстанню кухонным камбайнам, яна ўсё адно б радавалася. Я чуў, што недалёка ад яе стаяў бацька і наракаў на сына, які не прыехаў да іх на выходныя. Мама не перадала мне яго нараканні, адно у чарговы раз запыталася: «Калі ты ўжо ажэнішся, сынку?». Мне ў чарговы раз давялося пераводзіць стрэлкі, не кажучы нічога пэўнага. Але ў душы маёй квітнела ўпэўненасць, што ўвосень можна будзе ажаніцца. «А чаму б і не, калі Аліса кахае?», – спытаў я ў сябе і зноўку пачаў храснуць у няпэўнасці. Падумалася, што амаль нічога, апроч колькіх адвольна трактаваных мною sms’ак, не сведчыла пра яе каханне да мяне. Збольшага, я апераваў уласнымі здагадкамі і дадумваннямі – пасткамі, асцерагацца якіх сам некалі вучыў іншых…

56.

Цэлы тыдзень пасля выходных я перабываў у пастаянных ваганнях. Штохвілінна змяняўся мой настрой. Я то цвёрда верыў у каханне Алісы, то не даваў за гэтае цверджанне і ламанага шэлега. Ваганні прыкметна адбіваліся на маіх паводзінах, і кожнаму карцела задаць мне пытанне: «Ці не закахаліся вы?». «Не! Ну, што вы! Стойкія алавяныя салдацікі не закохваюцца!» – даваў зразумець я, а сам знемагаў ад руху пачуццёвых арэляў…

Аднойчы пасля школьных баталіяў я вярнуўся дадому і без доўгіх роздумаў схаваўся на канапе пад коўдрай. За шыбкай трываў шэры дзень, які спрабаваў прыпудрыць сябе апошнім снегападам. Мабільнік паклікаў мяне з паўдрымоты. Аліса даслала паведамленне: «Муррр. Ты мая мурлыка. Я цябе кахаю». У радаснай стоме я прашаптаў: «Алах акбар!» і напісаў у адказ: «Даўно чакаў гэтага прызнання. Кахаю цябе». У думках я ўжо гартаў альбом з нашымі вясельнымі фоткамі. Але праз пару секундаў Селязнёва выліла мне на галоў цэбар сцюдзёнай вады: «Ай, ай! Я проста пераблытала! Прабач мяне, калі ласка! Я не хацела! Гэта выпадковасць!».

Мне стала кепска. Хацелася, каб канапа склалася і праглынула мяне ў сваё канапаўскае пекла. Рэагаваць на прабачэнне не знайшлося сілаў. Вучаніцу маё маўчанне ўстрывожыла. Праз хвіліну мне прыйшло яшчэ адно паведамленне: «О, які жах! Ты прабачыў мяне? Гэта такая дзікая памылка. Прабач». Ну, што я мог ёй напісаць на гэта?! Што ўсё добра? Што no problem, крошка, можаш памыляцца далей? Я не мог напісаць ёй гэтага. Мае рукі калаціліся, быццам я не прасыхаў ад бульбяной гарэлкі з 1863 года. «Раз памылілася, то сама сябе і выбачай», – падумаў я. Але дзяўчына настойвала на дыялогу: «Не маўчы. Прабач мяне. Я не хацела. Зусім выпадкова. Зусім нядобра. Прабач».

Неахвотна я падняўся з канапы. Апошні веснавы снег упарта працягваў падаць, абляпляючы сабою дрэвы і слупы, платы і сцены дамоў. Вечаровае сонца спяшалася на спатканне з трыма сланамі і чарапахай, але не шкадавала разліць на наваколле чарку-другую чырвонага віна. Ад гэтага заваконны краявід – чым далей, тым болей – здаваўся злавесным. Чырвань рэзала мне вочы. Але я глядзеў на яе. Так, як старажытны егіпцянін Шабака глядзеў на анамальную чырвань Ніла і іншых вадаёмаў сэрцу мілага Кэмета. Так, як жыхар старажытнарымскіх Пампеяў Дурнякус глядзеў на незвычайную чырвань паветра падчас імклівага набліжэння лавы з чэрава Везувія. Так, як японец Сюсюкі Херандзакі глядзеў з ускрайку Хірасімы на вогненны грыб ядзернага выбуху.

Я быў упэўнены, што праз нейкія секунды, мяне зацягне ў чарговы іншасвет. У горле захрас ванітны позыў. Алісу не пакідаў спадзеў дастукацца да мяне. «Прабач. Забудзь. Гэта проста глупая памылка. Прабач», – напісала яна ў чарговы раз. Я ўявіў, як на другім канцы Галацічаска, у доме паміж Сівой і Быстрыцай зазнае пакуты мая мілая дзяўчынка. Уявіў і ўзяўся за мабільнік. Але не для таго, каб суцешыць яе. «Вось ты і адчула сотую долю таго, што ўвесь гэты час адчуваю я», – пальцы бегалі па кнопках, выпярэджваючы думкі. «Злараднічаеш… Ну, добра…» – яна стала дакараць мяне шматкроп’ямі. У душы маёй гарэла гарчычнае поле. Як той ліпучы заваконны снег, я чапляўся за надзею, дарма што тая цэліла з нагана ў веру і любоў.

«А хто вінаваты ва ўсім? Няўжо ты не разумела, калі ўсё пачыналася, ува што гэта можа ператварыцца?» – напісаў я. «Так, я ведаю, што вінаватая ва ўсім сама! – прызнавалася вучаніца. – Але не разумею, што ж ты чакаеш ад мяне». «Чакаю, калі ты станеш маёй жонкай», – вырашыў не віхляць я. «Не стану», – цвёрда адказала яна. «Сёння – не, а заўтра – так. Будзеш дарослай – будзеш успрымаць гэта іначай», – вялікіх намаганняў мне каштавала не падняць белы сцяг і не расплакацца ў камізэльку безвыходнасці. «А калі я, па-вашаму, стану дарослай?» – дэманстратыўна перайшла на «вы» Селязнёва. «Дакладна не сёння. А ўвогуле: што будзе, то будзе», – дадаў я трошкі фаталізму.

Мабільнік замоўк. Я таксама. Шапацела раптоўная ноч. Гулі невыпадковыя думкі. Заснуць было немагчыма. Я ляжаў на канапе з расплюшчанымі вачыма, утаропленымі ў столю. Вакно я не завешваў. Праз шыбку струменілася святло ліхтара, які мерна вагаўся пад парывамі ветру і нудна рыпеў. Ліхтарнай шчодрасці хапіла, каб рэпрадукцыя карціны Брэйгеля Старэйшага была даволі выразна бачнай у агульным паўзмроку кватэры. Я міжволі перавёў позірк на яе. Нешта адразу мяне ўстрывожыла. Добра прыглядзеўшыся, мусіў канстатаваць: птушка, якая павінна была лунаць над схілам, знікла.

Уключыўшы святло, я хвілін з пяць глядзеў на рэпрадукцыю. Кожная дэталь на ёй мне была добра знаёмай. Птушка прапала, быццам выпарылася. Разам з тым, у агульнай выяве мяне яшчэ нешта бянтэжыла. Я не разумеў, што менавіта, і пачаў з яшчэ большай стараннасцю разглядаць палатно, аж пакуль не войкнуў, заўважыўшы, што паляўнічы, які ішоў паперад іншых, азіраецца. Рысы яго немаладога твару праглядаліся досыць выразна: высокі лоб, разбэрсаныя сівыя валасы, зморшчыны, знікомая ўсмешка, вялікія акуляры… Яго позірк быў поўны дакору. Немінуча я адчуў, каму гэты дакор быў адрасаваны. Ува мне раптоўна ўзнікла пачуццё віны перад ім, якое нічым нельга было патлумачыць. Рука паляўнічага ўказвала некуды ўдалеч. Я паспрабаваў вызначыць, куды менавіта. Пасля пэўнага напружання зроку здолеў разабраць, што паміж дзвюма скаванымі лёдам сажалкамі былі адлюстраваныя дзяўчына і аднарог. Здавалася, што яны імкнуліся ўцячы. «Ад паляўнічых?» – працяла мяне пытанне. На даляглядзе, на вяршыні гары шуганула пунцовая кропка. Я рэзка адскочыў ад карціны, якая ў адно імгненне занялася полымем…

Уранні я прачнуўся ад уласных слёз. Я не памятаў, што мне снілася, і, адпаведна, не мог уцяміць, чаму плакаў. Згадаў пра карціну і нетаропка падышоў да яе. Яна вісела без ніякіх пашкоджанняў. Сюжэтных зменаў на ёй таксама не назіралася: птушка была на сваім месцы, першы паляўнічы не паказваў свайго твару, дарога між сажалкамі пуставала, чырвоных кропак на гарах не прыкмячалася. Можна было радавацца і спіхваць усё на падступнасць сну. «А можа і перапіска з Алісай была ўсяго толькі сном?» – спытаўся я. Памяць мабільніка ў гэтым пытанні не пакідала ані кроплі аптымізму.

Кожная мая думка, кожнае маё слова, кожны мой рух поўніліся марнасцю. Я ішоў на працу, не адчуваючы пад сабой грунту. Я вучыў дзяцей, не бачачы ніводнага пробліску сваёй будучыні. Я глядзеў на Алісу, баючыся, што яна знікне проста зараз – яшчэ да надыходу канчатковага беспрасвецця. Яна ж маўчала. Па-ранейшаму маўчала. Магчыма, не мела чаго сказаць. А можа баялася сутыкнуцца з маім гневам. Так, я злаваўся. Я ўспыхваў, як добрая запалка, пры найменшай нагодзе ці нават без яе. Рэдкі клас, дзе я настаўнічаў, не атрымаў тымі днямі калонку нулікаў ці адзінак, пасля чаго завучы былі вымушаныя ладзіць разбор палётаў і нагадваць мне пра недапушчальнасць калектыўнага пакарання вучняў праз выстаўленне ім адзнак першага ўзроўню.

– А нуля, дык увогуле як адзнакі не існуе, – нагадвала мне Зінаіда Львоўна.

– Старажытныя рымляне таксама думалі, што нуля не існуе. Да чаго гэта іх давяло добра вядома… – выдаў я выяўную нісянеціцу.

– Ну, што з табой, Эрнесце? Крызіс сярэдняга ўзросту? Дык яшчэ рана… – нібыта клапацілася яна.

– Рана ніколі не позна. А калі раптам і позна, то неабавязкова загоіцца, – працягваў мудрагеліць я.

– Перастань. Ты чуеш мяне? Перастань выплюхваць свае асабістыя праблемы на дзяцей, – Данцова зноў стала суворай. – Што б там за клопаты ні былі ў цябе па-за школай, ты павінен гэта пакідаць там, а не цягнуць сюды. Колькі раз я павінна табе гэта нагадваць?

– А калі ў маім жыцці амаль няма гэтага твайго па-за школай? – роспачна спытаў я, гледзячы намесніцы дырэктара проста ў вочы.

– Не трэба гэтай меладраматыкі, – тут жа адцяла яна. – Прыберажы яе для дзяўчынак.

– Для якіх дзяўчынак? – вырашыў не губляцца я.

– Ну, тых… – Зінаіда Львоўна асеклася. – Ты ведаеш сам.

– Не, скажы, калі ласка, каго ты мела на ўвазе, – не сунімаўся я. – Мне надакучылі твае недамоўкі, эківокі і эўфемізмы.

– У цябе паранойя, – яна старалася гаварыць спакойна. – Я не мела на ўвазе нікога і нічога канкрэтнага. Гэта проста рытарычная фігура.

– Што?! Нікога і нічога канкрэтнага? – з паўабароту завёўся я. – А можа і мне пачаць выкарыстоўваць падобныя фігуры? Вось будзеш ты ў чарговы раз пафасна расказваць пра свой любімы Пецярбург, а я скажу: «Паашчадзі свой пафас для салодкіх хлопчыкаў».

– Супакойся! Я ў адрозненні ад цябе нагодаў для падобных фраз не давала, – запярэчыла завуч.

– Хе-хе, а кажаш, што нікога і нічога канкрэтнага, – калюча ўсміхнуўся я. – Вызначся з тактыкай, а потым ужо і лавіруй у хлусні.

– Ну, на цябе ж дзеўкі вешаюцца! Што табе яшчэ канкрэтнага трэба?! – закрычала Данцова. – Бяспуцце ты, Эрнест, хоць і спрабуеш гэта прытаіць за флёрам высакамоўных слоў.

– Ты абсалютна не ў тэме, Зіна. Очень далека от народа, – стрымана прамовіў я і без дазволу выйшаў з кабінету.

Гутарка з Данцовай пакінула мяне амаль цалкам абыякавым. Усе яе рытарычныя фігуры цьмянелі на тле маіх думак пра Алісу Селязнёву. Я дапускаў, што Зінаіда Львоўна пабяжыць скардзіцца на мяне дырэктару, але не рабіў з гэтага трагедыі. Я ўвогуле тады не рабіў ні з чаго трагедыі, калі не лічыць сітуацыі з Алісай Селязнёвай.

Прыйшоўшы на ўрок у 11 «В», я нагадаў пра кантрольную работу.

– Калі? Сёння? – загулі дзяўчаты.

– Натуральна, сёння, – пацвердзіў я.

– Вы нас не папярэджвалі загадзя! – працягнуўся гул у адказ.

– Я папярэджваў! І на дошцы запісана было. Калі вы не слухаеце настаўніка, дык гэта вашы праблемы, – не хацеў я саступаць бунту на караблі, які адно распаляў мой гнеў.

– Эрнест Скіргайлавіч, вы нас дакладна не папярэджвалі, – пачуў я не шматгаловы пазбаўлены аблічча натоўп, а зусім канкрэтную Кіру Краўзэ.

– Дык што атрымліваецца? – яхерыста ўсміхнуўся я. – «А» клас папярэдзіў, «Б» клас папярэдзіў, а на вас ясачак забыўся? Не можа такога быць. Сядайце, даставайце аркушы, падпісвайце, як звычайна. Варыянты ад вакна – першы, другі, першы, другі, першы, другі. Зараз раздам раздрукоўкі з заданнямі.

– Вы здзекуецеся? – адарыўшы мяне нядобрым позіркам, спытала Краўзэ.

– Ды гэта вы здзекуецеся! – выбухнуў я. – Думаеце, калі настаўнік хварэе, дык можна яму мазгі пудрыць?! Не выйдзе, дзеванькі. А ну занялі ўсе свае месцы!

– Ніхто вам нічога не пудрыць. Вы нас не папярэджвалі. А значыць мы не можам зараз пісаць кантрольную. Калі ж вы нас будзеце прымушаць да гэтага, то мы пойдзем скардзіцца дырэктару, – Кіра выдала тыраду, якой пацвердзіла мае ранейшыя здагадкі пра межы яе ветлівасці, чуласці і спагадлівасці. Усё тое, што мне заўсёды імпанавала ў ёй, імгненна разбівалася аб пагрозу дрэннай адзнакі.

– Ідзіце хоць у Гаагскі трыбунал, – расчаравана прамовіў я і махнуў рукой.

– Калі трэба будзе, то пойдзем і туды, – аскірзнулася Кіра і, поклічна кіўнуўшы колькім аднакласніцам, падалася да дзвярэй.

Я адвярнуўся ад бязмоўнай рэшты класа, якая, аднак, дазваляла сабе пераможна ўхмыляцца. Я тупа глядзеў у вакно. На чорныя рукі-голлі падрыхтаваных да сапраўднай вясны дрэў. На гразь, якой не даваў раскулешыцца перадапошні маразец. На дзіўнага мінака ў старасвецкім паляўнічым строі. Апошні раптоўна азірнуўся і памахаў мне на знак прывітання. Мая сківіца паспрабавала адвіснуць да самае падлогі, але ўперлася ў падваконне: абліччам мінак нагадваў паляўнічага, які кагадзе прымроіўся мне на рэпрадукцыі карціны Брэйгеля. Я збіраўся адчыніць вакно і крыкнуць незнаёмцу, каб той зайшоў у школу і пагутарыў са мною. Але ў тую самую секунду ў клас вярнулася дэлегацыя жальбітак на чале з Кірай Краўзэ. Дзяўчына свяцілася ад шчасця, нібы толькі што уласнаручна ўзняла сцяг перамогі над рэйхстагам.

– Эрнест Скіргайлавіч, зайдзіце да Зінаіды Львоўны, – ледзь стрымлівала сябе яна, каб не агучыць просьбу загадным тонам.

– Так точна, таварыш вучаніца. Дазвольце ісці? – блазнавата казырнуў я і, не чакаючы адказу, пайшоў.

Данцова сустрэла мяне са злараднай усмешкай і ўжо адкрыла шуфлядку, каб дастаць гішпанскі чабаток. Аднак у кабінет зайшоў дырэктар і запытальна зірнуў на яе і мяне. Зінаіда Львоўна паспрабавала падаць інцыдэнт у самых змрочных фарбах. Руслан Альгердавіч не прыняў гэтага змроку:

– Не драматызуйце сітуацыю, шаноўная. Настаўнік тут, можа, і невінаваты. А нават, калі і вінаваты, то не настолькі, каб учыняць тут вэрхал. Да таго ж у Эрнеста Скіргайлавіча праблемы са здароўем. Няўжо вы хочаце ўгробіць такога педагога?

– Але ж факты… – заікнулася завуч, але была адразу спынена дырэктарам:

– Якія факты, Зінаіда Львоўна?! Суцэльнае дадумванне!

Асадзіўшы Данцову, ён звярнуўся да мяне:

– Эрнесце, ідзі ў клас. Перанясі ім кантрольную работу на наступны раз. Навошта нам лішнія клопаты? А то ж ты ведаеш гэтых дзяўчынак. Прыйдуць да дому і пачнуць мамам расказваць, як іх у школе кантрольнымі мучылі.

Моўчкі пагадзіўшыся, я шмыгнуў за дзверы. Руслан Альгердавіч працягнуў размову са сваёй намесніцай. Мяркуючы па ўсім для апошняй тая гутарка была не самай прыемнай.

Вярнуўшыся ў кабінет гісторыі, я не стаў нічога казаць сваім вучаніцам, якія глядзелі на мяне ў чаканні якога-небудзь каментара. Разам з тым мне хацелася паспрабаваць прывесці іх хаця б у лёгкі ступар. Я сеў за настаўніцкі стол, дастаў аркуш А4 і пачаў старанна імітаваць напісанне заявы на звальненне. «Тлумачальную піша», – пайшоў па класу аблудны перашэпт. Я зрабіў выгляд, быццам нічога не чую. Дзяўчаты, якія сядзелі найбліжэй, працягвалі шпегаваць, выхопліваючы літары, якія шпарка пакідаліся мною на бялюткай паперы. «На звальненне», – пайшла другая хваля перашэпту, якая адразу ж змешвалася з хвалямі ахання і войкання.

– Вы збіраецеся звальняцца? – з надрывам спытала Краўзэ.

– А што мне рабіць у школе, калі нават мае любімыя вучаніцы ходзяць на мяне скардзіцца? – задаў я контрпытанне, поўнячы голас трагічнай патэтычнасцю, ад якой самому карцела гучна рассмяяцца.

Дзяўчатам было не да смеху. Яны намагаліся змадэляваць сітуацыю, калі рэшта навучальнага года пойдзе без мяне. Перспектыва атрымаць у настаўнікі гісторыі Любартаву, Данцову ці нават Мятлікаву іх анічуць не цешыла. Пры ўсёй павазе да маіх каляжанак вучаніцы не маглі паверыць, што тыя не зарэжуць іх каштоўныя адзнакі.

– Вас дырэктар прымушае звольніцца? – зноў звярнулася да мяне Кіра.

– Ты мяне прымушаеш. І твае аднакласніцы, – адказаў я, удаючы, што перачытваю заяву і шукаю, ці не нарабіў у ёй памылак.

– Заставайцеся. Мы не хочам вас адпускаць, – прамовіла, трошкі чырванеючы, яна.

– Я падумаю над вашай прапановай, – з максімальным холадам адрэагаваў я.

Празвінеў званок, дазволіўшы мне сабраць усё сваё клунне і рушыць прэч без канчатковага расстаўлення кропак над «і». «Хай памучаюцца. Засранкі», – зласліва меркаваў я. Аднак дарогу мне заступіла ўсё тая ж Кіра.

– Эрнест Скіргайлавіч, не звальняйцеся. Хочаце, мы сёння застанемся пасля ўрокаў і напішам кантрольную работу. Толькі не аддавайце дырэктару заяву, – упрошвала яна.

– Кантрольная будзе наступным разам. І ўжо з іншым настаўнікам, – працягваў я свой карны спектакль.

– Ну, калі ласка, не сыходзьце, – не сунімалася дзяўчына.

Я глядзеў на яе і думаў, на якія яшчэ самазнявагі пойдзе яна, каб пастарацца ўмалёгаць мяне парваць паперку з фальшывай заявай. У тыя імгненні яе цяжка было пазнаць. Яна здавалася бясконца чужой, прышлай з іншай планеты. У ёй не заставалася амаль нічога блізкага і роднага маёй душы.

Дзверы адчыніла Ніна Дарошка, якая зачакалася сваю сяброўку. Убачыўшы на парозе Краўзэ і мяне, яна збянтэжылася:

– Што адбываецца?

– Эрнест Скіргайлавіч хоча звальняцца, – выпаліла Краўзэ.

– Як звальняцца? Навошта звальняцца? – Ніна здзівілася, а потым са сваёй добрай усмешкай ўдакладніла ў мяне: – Вы ж жартуеце?

– Жартую, – усміхнуўся я ў адказ і працягнуў ёй заяву. – Вазьмі і парві яе.

– А вы іншую не напішаце?

– Не, Ніначка, не напішу.

Вучаніцы 11 «В» зараўлі ад радасці. Мне ад іх пазітыву было ні цёпла, ні холадна, бо ўжо ведаў дакладна, чаго ён варты. Тым не менш я дазволіў Кіры прыабняць мяне за плечы, абы яна толькі пакінула мяне нарэшце ў спакоі. Паўз дзверы праходзіла Аліса. Я не бачыў яе. Я адчуў спінай позірк і паспяшаўся выйсці на калідор.

– Замацаванне новай тэмы? – ціхутка спытала Селязнёва, калі я параўняўся з ёй.

– Паўторнае абагульненне раней засвоенага матэрыялу.

– І як матэрыяльчык?

– Раўнуеш?

– Не кажы глупстваў. Рэўнасць – гэта твая звычка, – адпарыравала яна.

– Хм, мадэмуазель, вакол вас уюцца адны аслы, – страшна недакладана працытаваў я нейкую кіношку.

– Селязнёва, хопіць настаўніка клеіць, – крыкнуў наўздагон Дастаеўскі. – Табе тваіх бойфрэндаў на крутых тачках мала?

– Андрэй, ты дэбіл, – без лішняга нервашалу прамовіла Аліса і прыспешыла хаду.

Я прыпыніўся, дачакаўся крыкуна, па-бацькоўску ўзяў яго за шумлацце, прыціснуў да пажарнай шафы і прашыпеў яму проста ў твар:

– Яшчэ раз зачэпіш яе, адразу ж апынешся ў гэтай шафе замест пажарнага рукава.

– Я буду скардзіцца, – заскавытаў ён.

– Давай адразу ў Гаагскі трыбунал, – аўтаматычна сарвалася з маіх вуснаў.

– Ды ладна. Я пажартаваў, – нечакана прымірэнча прамовіў вучань.

– А я не, – мая сур’ёзнасць не ведала межаў, не раўнуючы сусвет у ілжывай тэорыі пра яго бясконцасць. – Таму трымайся ад яе на адлегласці.

Я аслабіў хватку і ўрэшце адпусціў вісуса. Усе, хто быў на калідоры і стаў сведкам майго кароткага дыялогу з Дастаеўскім, амаль не звярнулі на нас увагі. Яны, відавочна, меркавалі, што класны кіраўнік проста праводзіць прафілактычную гутарку. Прынамсі, ніхто не звярнуўся з роспытамі ні да мяне, ні да яго. Я дапускаў нейкую долю верагоднасці, што ён і сапраўды пабяжыць скардзіцца да завучаў ці да дырэктара. Але для мяне было важнейшым абараніць Алісу ад пустой балбатні. Зрэшты, мне не было вядома, колькі пустаты ўтрымлівала ў сабе балбатня Дастаеўскага.

Не чакаючы новых казусаў, я паспяшаўся дадому. Перад сыходам у вестыбюлі заўважыў Алісу. Яна кіўнула мне на развітанне і прашаптала: «Дзякуй». Я ўсміхнуўся ёй і радасны пакінуў школьны будынак.

На вуліцы трывала няпэўная вясна. Цёмныя плямы асфальту і зямлі яшчэ не цалкам пераважалі сярод прыснежаных гарадскіх краявідаў. Я кіраваўся да прыпынку, намагаючыся зарыфмаваць свае мімалётныя пачуцці. Рыфма ніяк не паддавалася, але стварала ўражанне скарачэння працягласці майго звыклага маршрута.

На прыпынку я апамятаўся. На здзіўленне, навокал не было ніводнай душы. Я нават наўмысна разгледзіўся на ўсе бакі, каб спраўдзіць сваё адкрыццё. Сапраўды людзей нідзе не прыкмячалася. А разам з тым зніклі ўсе азнакі транспартнага руху. Панавала поўная цішыня. Я зазбіраўся быў патэлефанаваць каму-небудзь са знаёмых, каб упэўніцца, што яшчэ не ўсё страчана. Аднак раптам з боку цэнтра да прыпынку наблізіліся дзве постаці. У іх даволі проста было пазнаць Кіру Краўзэ і Ніну Дарошку, не зважаючы на нязвыкласць іх адзення: чорныя шапачкі, чорныя курткі, чорныя штаны, чорныя берцы.

«О, дзяўчынкі! – выгукнуў я. – Вы яшчэ і на нейкую спецыяльную секцыю ходзіце? Ці не на спартыўнае арыентаванне?». Замест таго, каб адказаць на маё пытанне, дзяўчаты неспадзявана падскочылі ўгару і ў чатыры нагі адзначыліся на маіх грудзях. Ад неверагоднай сілы ўдару мяне адкінула назад, і я балюча ўпаў наўзнак, не да канца ўсведамляючы сэнс таго, што адбываецца.

Кіра і Ніна падбеглі ўшчыльную да мяне і пачалі збіваць нагамі. Я курчыўся на бруднай плітцы ходніка, сілячыся хоць неяк змякчыць кожны новы ўдар. Мяне ахапіла крыўда і злосць. Я дакараў сябе за тое, што дазволіў збіць сябе з ног і з панталыку. Недзе ўнутры мяне разагралася полымя. Я мала разумеў, чым яно было: канцэнтраваным болем ці нянавісцю да сітуацыі. Урэшце мне ўдалося ўхапіцца за лытку Краўзэ і з усяе моцы шмаргануць. Дзяўчына ўпала долу, не выраніўшы ніводнага гуку. Падзенне сяброўкі вельмі раз’юшыла Дарошку, і яна паспрабавала скочыць мне на грудзіну. Аднак я схітрыўся кульнуцца на бок, а калі Дарошка дарэмна тупнула аб плітку, вярнуўся назад, штурхаючы той пад ногі яе сяброўку. Ніна ледзь не страціла раўнавагу і колькі секунд балансавала. Мне хапіла гэтага часу, каб ускочыць. Я скінуў палітон, які мне дужа перашкаджаў, і набыў баявую паставу. Дзяўчаты праз імгненне падняліся і зноў былі гатовыя да атакі.

«Што вам трэба?! – крычаў я, як не ў сабе. – Гэта з-за кантрольнай ці што?! Ну, не маўчыце ж». Аднак тыя па-ранейшаму не збіраліся адказваць на мае пытанні. Яны наляцелі на мяне, працягваючы бойку. І адна, і другая чаргавалі кулачныя ўдары з ударамі ног. І хаця я спрамагаўся адбіцца ці ўхіліцца ад большасці з іх, некаторыя дасягалі сваёй мэты. З выгляду далікатныя дзявочыя кулачкі білі, нібы магутныя стопудовыя молаты. Калі з майго носа не тое, каб зацурчэла – палілася кроў, а правая шчака ператварылася ў нейкае падабенства гатовай да смажання адбіўнухі, я адмовіўся ад абарончай тактыкі і рушыў на дзяўчат з боем.

Мой наступ выявіўся зусім марным. У руках Кіры і Ніны аднекуль з’явіліся ланцугі, якімі яны адразу ж узяліся мяне лупцаваць. Я паспрабаваў адбегчы, але не атрымалася. Ланцугі спрытна апавілі мне ногі. Нападніцы сінхронна пацягнулі на сябе. Я грымнуўся долу. Праз імгненне яны сталі вытанцоўваць на мне канкан ці штосьці да яго падобнае. Я хрыпеў ад болю і пляваўся крывёю ды ранішняй кавай. Сілаў супраціўляцца не заставалася. Перад вачыма шырока расчыніліся вароты змрочнага тунеля, у неймавернай далечы якога пульсавала белая кропка. Гледзячы на гэтую кропку, я раптоўна адчуў, што тунель пачаў мяне павольна засмоктваць у сваё чэрава. Мае думкі чэзлі, як жалобныя кветкі на ўзбочыне апакаліпсісу. Засмоктванне ўспрымалася як нешта зусім натуральнае, на што не варта абурацца і чыніць супраціў.

– Што ж вы вытвараеце, сучкі! – гучным рэхам заляскатаў па тунелю голас Арыны Зарыцкай.

– На хер з пляжа без канвенцый! – дадаўся рашучы покрык Мілы Шчодрык.

Тунель завагаўся і стаў марудна мяне вырыгваць. Што адбывалася па-за ім, я мог толькі здагадвацца. Ні новых крыкаў, ні валтузні, якая б сведчыла пра бойку, не было чуваць. Праз нейкі час мая свядомасць паяснела. Я расплюшчыў вочы і ўбачыў, што стаю на нагах, дзякуючы падтрымцы Арыны і Мілы.

– О, дзяўчынкі! Вы, як заўжды, своечасова. Дзякуй, – прамовіў я і закашляўся.

– Не трэба дзякаваць, Эрнест Скіргайлавіч. Гэта ўсяго толькі збег абставін, – паспяшалася Зарыцкая стрымаць мяне ад разваг.

– Так, фантастычны збег абставін, – паспяшалася Шчодрык пацвердзіць меркаванне сяброўкі.

– Добра. Няхай абставін збег. А дзеўкі гэтыя куды збеглі? – пацікавіўся я, ацэньваючы маштабы бруднасці маёй вопраткі.

– Зніклі гадаўкі. Прапалі, як у ваду ўпалі, – паведаміла Арына і падала мне палітон.

– Што яны ад вас хацелі? – удакладніла Міла без асаблівай зацікаўленасці ў голасе.

– Не ведаю, – стомлена прамычаў я. – Як твой літаратурны семінар? Хадановіч добра да тваёй творчасці ставіцца?

Дзяўчына пачырванела, нібы да яе звярнуліся з нечым непрыстойным.

– Эрнест Скіргайлавіч, мне выклікаць для вас хуткую? – перабіла мае роспыты Зарыцкая.

Я пільна паглядзеў ёй у вочы і рассмяяўся. Ці то ад нервовай напружанасці, ці то ад іншага ліха мяне прарвала на голасны несціханы смех.

– Я сказала нешта смешнае? – здзівілася мая нядаўняя вучаніца.

– Арыначка, сонейка, нічога смешнага ты не сказала. Проста, як мне падаецца, прыспеў час скінуць маскі. Хто вы насамрэч такія? Я разумею, што ніякім збегам абставін немагчыма патлумачыць вашы з’яўленні ў крытычныя для мяне моманты. Значыць, вас нехта або нешта скіроўвае. Да таго ж вы з аднолькавым поспехам дапамагаеце мне ва ўсіх рэчаіснасцях, дзе мне даводзілася апынацца. Дык хто вы?

Дзяўчаты збянтэжана пераглянуліся.

– Выклікай хуткую, – сказала Шчодрык сяброўцы.

– Не трэба хуткай, – запярэчыў я. – Калі не хочаце казаць праўду, то не кажыце. Але не трэба старацца сплавіць мяне ў лякарню. Вы ж цудоўна ведаеце, што пакуль мне там няма чаго рабіць. Сінякі зніклі. Косткі зрасліся. Калі што і баліць, дык сардэчныя раны, атрыманыя на любоўным фронце. А ведаеце, як у мяне на любоўным фронце? А на любоўным фронце ў мяне без зменаў. Пазіцыйная вайна. Ні табе вердэнскай мясарубкі, ні танкаў на рацэ Сомэ…

– А як жа Сталінград? – вырвалася ў Арыны.

– Адкуль ты ведаеш пра Сталінград? – пераможна ўсміхнуўся я, нібыта злавіў за руку злодзея.

– «Маё каханне – Сталінград». Вы так заўсёды гаварылі, – імгненна знайшлася яна.

– Сапраўды? Не мог я такога казаць. Не было каханне да Цыпінай Сталінградам.

– А да гэтай дзяўчынкі стала? – уклінілася Міла. – Тады ўжо ніяк не пазіцыйная вайна… Трэба быць дакладным у метафарах.

– Літаратурныя семінары не мінаюць дарма, – усміхнуўся я. – А гэта важна. Нават калі ты існуеш у гэтай рэальнасці як заканспіраваны агент каманды падтрымкі нябёсаў.

– Што вы верзяце! – састроіла яна абурэнне.

– Ды ладна. Лепш скажыце, на якой глебе ў камандзе адбываецца канфлікт? Чаму для адных я непажаданы баг, а для іншых – надзея на перамогу ў вайне?

Сяброўкі зноў пераглянуліся – гэтым разам не так збянтэжана. Адказваць на мае пытанні яны яўна не збіраліся. У іх вачах гулялі хітрынкі. Дзяўчаты ўшчыльную наблізіліся да мяне і адначасова пацалавалі – адна ў левую, другая ў правую шчаку. Я імкліва падхапіўся з ложка, з цяжкасцю атрасаючы са свядомасці рэшткі сну.

57.

Я заблытаўся ў здагадках. І без таго разбэрсаныя думкі бэрсаліся яшчэ больш. Ныла грудзіна. Як ад пачуцця безвыходнасці ў каханні да Алісы, так і ад жахлівых сінякоў, што знайшліся на маім целе пасля нібыта сну. «Няўжо з-за мяне ідзе вайна? – пытаў сябе я, сёрбаючы са старой жалезнай конаўкі гарачую гарбату, якая замяняла мне сняданак. – Няўжо і я, і ўвесь навакольны свет з’яўляемся не больш, чым складаны старанна прапісаны праграмны код? А калі гэта сапраўды так, то чым асаблівым вызначаюся я, што са мной адбываюцца падобныя дзівосы? Няўжо я баг, праграмная памылка, якую адна частка праграмістаў хоча падправіць ці ўвогуле выдаліць, а другая, напэўна ж, лічыць станоўчым збегам абставін? Эх… Як цяжка быць багам!».

Кіра і Ніна паводзілі сябе вельмі натуральна. Я нават і не стаў пытацца ў іх, ці маюць яны чорную вопратку і берцы. Бо тыя Кіра і Ніна, якія напалі на мяне ў нібыта сне, выглядалі баявымі робатамі ў дзявочым абліччы, робатамі, якіх адправілі нябачныя гаспадары для вырашэння праблемы. А можа, не для вырашэння, а толькі для чарговага напаміну на адрас праблемы, каб тая не працягвала свавольна завастрацца. У кожным разе я ведаў, што не спынюся. Я не збіраўся кідаць думкі пра Алісу. А развагі пра вялікую кампутарную сімуляцыю самі па сабе не ведалі зводу, дарма што знаходзіліся на перыферыі маіх мысленчых працэсаў.

На ўроку ў 11 «А» руку раптоўна падняла Селязнёва. Мне падумалася, што дзяўчына асцерагаецца маёй меркаванай помсты за мур, мая мурлыка і проста хацела сваім адказам пацвердзіць сваё права на высокую адзнаку.

– Я не планаваў цябе сёння выклікаць, Алісачка, – прамовіў я.

Памяншальна-ласкальная форма яе імя дзіўным рэхам раскацілася па прыціхлым класе.

– Эрнест Скіргайлавіч, дазвольце мне выступіць. Я падрыхтавала даклад з выкарыстаннем дадатковай літаратуры, – настойвала на сваім і тлумачыла сітуацыю яна.

– Ды дайце ўжо вашай любіміцы выступіць, – голас падаў Пеця Андропаў. – Яна ж дзеля вас старалася. Хаця б з дакладам.

– Пеця, дазволь мне самому разабрацца без тваіх пакепліванняў, – не жадаў я развіваць тэму ў выбраным ім ключы і кіўнуў Алісе, запрашаючы да дошкі.

Яна выйшла да настаўніцкага стала і паклала на яго тэчку з раздрукаваным тэкстам свайго даклада.

– Тэма майго выступу «Псіхалагічная культура ва ўмовах інфармацыйна-кампутарнай цывілізацыі», – досыць смела пачала Селязнёва.

– Сур’ёзная заяўка, – стрымана пракаментаваў я.

– Калі мы кажам, што нейкі чалавек з’яўляецца культурным, то, як нешта само сабой зразумелае, маем на ўвазе і яго псіхалагічную культуру, – не сумеўшыся ад майго каментара, працягвала вучаніца. – Яна, як і прававая, палітычная, эканамічная культура чалавека, з’яўляецца адным з самых важных і неабходных элементаў агульнай культуры. Ці трэба тлумачыць, якую важнасць мае псіхалагічная культура для цяперашніх пакаленняў? У наш час складваецца інфармацыйна-кампутарная цывілізацыя, якой патрабуюцца людзі з асаблівым тыпам псіхікі…

– Ведаем мы, які там асаблівы тып псіхікі, – не ўстрымалася Каленвалава. – Уткнецца ў кампутар і рубіцца без памяці ў свае гулькі. Ніякім спосабам не адарвеш…

– Не, Інгебора, ты няправільна зразумела, – не збянтэжылася Селязнёва. – Пад гэтым асаблівым тыпам падразумяваюцца здольнасць праяўляць ініцыятыву і прадпрымальнасць, уменне суадносіць свае намеры і мэты з мэтамі іншых людзей. Але я хачу спыніцца на пэўным праблемным моманце. Справа ў тым, што інфармацыйна-кампутарная цывілізацыя нясе з сабою і небяспеку. Гэтую небяспеку можна акрэсліць як панаванне сімулякраў.

– Гэта калі дзяўчаты аргазм сімулююць? – гэтым разам не ўцярпеў Дастаеўскі.

Я хацеў яму нешта сказаць, але замест мяне сказала Багуслаўская:

– Заткніся. Хаця б адзін раз наяўнасць мазгоў у сваёй галаве прасімулюй, а потым вякай.

– Увогуле паняцце «сімулякр» лацінскага паходжання, – Аліса рабіла выгляд, быццам нічога не адбылося. – Яно выкарыстоўвалася ў перакладах твораў знакамітага філосафа Платона, які жыў у Старажытнай Грэцыі. Праўда, у гэтым разуменні сімулякр азначае даволі звычайныя для нас рэчы – выяву, малюнак, карцінку. Але я, гаворачы пра небяспеку панавання сімулякраў, мела на ўвазе значэнне, якое ўклаў у гэта паняцце сучасны еўрапейскі філосаф Жан Бадрыяр. З яго пункта гледжання сімулякры ўяўляюць сабой выяву, якая не мае арыгінала. Сыходзячы з гэтага, сімуляцыю аргазму нельга назваць сімулякрам.

– А сімуляцыю аргазму на ўзор якой-небудзь порназоркі, напэўна, можна, – зрабіў выснову Стахіевіч.

Ад гэтых прыкладаў мяне з аднаго боку душыў смех, а з іншага я разумеў, што настаў час умяшацца.

– Папрашу развіваць тэму на іншым прыкладах, – наказаў я.

– Калі ласка, – усміхнулася Селязнёва. – Гістарычны прыклад. Выпуск газеты «Правда» надрукаваны фашыстамі 28 жніўня 1941 года, у якім паведамлялася, пра «бліскучыя вынікі германскіх поспехаў за два першыя месяцы вайны з Савецкім Саюзам».

Мяне перасмыкнула. Паміж класам і мной з’явілася маленькае вакенца, у якім я бачыў той фальшывы выпуск «Правды» з партрэтам Гітлера. Ніхто з вучняў нічога, апроч майго здзіўлення, не прыкмеціў.

– Сам Бадрыяр назваў сімулякрам вайну 1991 года ў Персідскім заліве. Назіраючы за гэтай вайной па тэлевізары, людзі не мелі ніякай магчымасці даведацца, ці было там нешта насамрэч, або гэта проста карагоды карцінак і ўзрушаных прапагандысцкіх рэпартажаў на экранах, – голас Алісы стаў гучаць для мяне так, нібыта яна прамаўляла ў пячоры.

Побач з папярэднім вакенцам з’явілася яшчэ адно. На тле палаючых нафтавышак імкліва праносіліся бронетранспарцёры і іншая вайсковая тэхніка. Я выразна адчуў, што хістаюся між рэчаіснасцямі.

– А можна больш прыземлены прыклад? – ледзьве не ўмаляў я, атуліўшы лоб далонню.

– Можна, – яна ў чарговы раз усміхнулася. – Напрыклад, я не прыйшла сёння ў школу. Заўтра вы пытаеце ў мяне пра прычыну адсутнасці. Я кажу, што да нас прыехалі госці з Валгаграду, і бацькі дазволілі мне застацца дома. Вы мне верыце і не ператэлефаноўваеце маме, каб удакладніць, ці сапраўды так усё было. Хаця папраўдзе я проста не хацела ісці на лабараторную работу па біялогіі і сядзела дома, займаючыся са зборнікам задач па фізіцы.

Кроплі поту пацяклі па маіх скронях. Спіна неверагодна ўзмакрэла.

– Дык гэта была б проста хлусня. Навошта тады паняцце сімулякра? – заўважыла Багуслаўская.

– Не кожная хлусня можа быць названа сімулякрам, – узялася тлумачыць Селязнёва. – Бадрыяр сам разважаў даволі блытана. Але калі браць у якасці крытэру адсутнасць арыгіналу, то сімулякрам можа быць названа толькі фантастычная хлусня. Калі ты схлусіш, што ў цябе балела галава, гэта сапраўды будзе проста хлуснёй. Калі ж ты заявіш, што ў цябе балела галава, бо іншапланецяне калупаліся ў тваіх мазгах, гэта будзе сімулякр. Па крайняй меры, нешта блізкае да яго.

Пакуль гучалі яе тлумачэнні, адчыніліся яшчэ два вакенцы. У адным Аліса адкідвала зборнік задач па фізіцы і цалавалася з Дзімам. У другім Аксана Багуслаўская сшыткам уліку вучнёўскай наведвальнасці адмахвалася ад брыдкіх зялёных чалавечкаў, якія наравілі ўкласці яе на аперацыйны стол. Я адчуў неверагодны скразняк, які зацягваў мяне адначасова ва ўсе расчыненыя вакенцы. Мне давялося ўхапіцца за стол і трымаць, што меў моцы.

– Дарэчы, пра хлусню, – натхнёнасць Алісы не ведала межаў. – Зараз вельмі распаўсюджана трактоўка жэстаў. Кажуць, што чалавек, які ў размове міжволі чухае нос, хлусіць. А цяпер уявім сітуацыю, калі нехта падчас сур’ёзнай гутаркі ці дзелавых перагавораў бярэ і чухае сабе нос. Чухае наўмысна, бо ведае, што суразмоўцы ў курсе трактоўкі гэтага жэста. Як хто думае – гэта хлусня ці сімулякр?

– Цябе не ў тыя нетры пацягнула, – зрабіў закід Пеця Андропаў. – Якая розніца з чым мы маем справу – з копіяй копіі, якая не мае арыгіналу, ці з хлуснёй пра хлусню на невядомых падставах? Ты лепш скажы, чаму ж усё-ткі сімулякры пагражаюць чалавецтву?

Я не меў сілаў асадзіць яго за пыхлівы тон, з якім ён звяртаўся да Алісы. Адчынілася чарговае вакенца. За круглым сталом сядзелі рэспектабельныя мужчыны. Кожны з іх натхнёна чухаў свой нос.

– А тым і пагражаюць, што, насычаючы сабою свет, ператвараюць яго ў гіперрэальнасць, – не разгубілася дзяўчына.

– Рэальнасць гіпапатамаў у гіпермаркеце, – адстаронена выдаў Пеця.

– Калі ўспрымаць тваю рэпліку, як прыклад, то ён досыць яскрава ілюструе гіперрэальнасць, – не стала ў абарончую позу Аліса. – Гіперрэальнасць уключае ў сябе разнастайныя рэальнасці, якія могуць ніяк не адпавядаць рэчаіснасці. Іх можа нараджаць сукупнасць знакаў, якая збольшага адпавядае сапраўднай рэчаіснасці. Мы гаварылі пра знакі на пачатку навучальнага года. Калі памятаеце, знак – гэта прадмет, які ўспрымаецца праз пачуцці і фіксуе значэнне і сэнс іншага аб’екта. Дык вось, гіперрэальнасць урэшце можа не адпавядаць ні сапраўднай рэчаіснасці, ні знакавай сукупнасці, якой яна спараджаецца.

Я на ўсю катушку млеў ад відовішча ў новаадчыненым вакенцы – гіпапатамы танчылі з насарогамі сярод паліцаў гіпермаркета пад назвай «Слон у пасуднай краме». Кася Вядзёркіна арупілася стылем матэрыялу, які прадстаўляла Селязнёва:

– Прабач, але неяк яно ўсё мудрагеліста. Цяжка ўлавіць сэнс.

– Касюня, гэта ж філасофія постмадэрнізму, а не ружовыя панчохі, – ветліва, але настойліва адрэзала Аліса. – Але прывяду выказванне іншага прадстаўніка гэтай плыні, які выказаўся больш ёмка. Італьянскі навуковец, пісьменнік і публіцыст Умбэрта Эка, якога так паважае і цэніць наш шаноўны Эрнест Скіргайлавіч, вызначыў гіперрэальнасць як свет абсалютнай, ідэальнай падробкі, у якім імітацыі не проста рэпрадукуюць рэальнасць, але намагаюцца нават яе палепшыць.

– Дык у чым тады небяспека? – зноў нагадаў пра сябе Андропаў.

– Небяспека ў тым, што гіперрэальнасць захінае ад нас сапраўдную рэальнасць, – імгненна прадоўжыла Аліса. – Для сучаснай эпохі ўласціва панаванне пачуцця страты рэальнасці. Свет стаў дагары дрыкам, і гэта выдаецца за рэальнасць. Звычайнаму чалавеку складана разабрацца ў плынях інфармацыі, што абрынаецца на яго галаву. Яму цяжка адрозніць, дзе праўда, а дзе набор сімулякраў. З іншага боку навакольны свет для яго абмяжоўваецца прасторай, якую ён засвоіў фізічна, і той сукупнасцю інфармацыі, якую ён атрымаў з мас-медыя. Калі нейкая падзея не трапляе ў поле ўвагі інфармацыйных агенцтваў, то для чалавека яна папросту не існуе. Аднак, калі тыя самыя агенцтвы пачынаюць трубіць, што ў Абухаўскім завулку нарадзіўся дзіцёнак, які іграе на скрыпцы, то сярэднестатыстычны спажывец інфармацыі рызыкуе паставіцца да такога паведамлення з даверам. А гэта ў агульным выніку азначае, што панаванне сімулякраў выбівае з-пад нашых ног грунт крытычнасці. Успрымаючы тую ці іншую інфармацыю, мы павінны клапаціцца пра яе аналіз, крытычны разбор. Інакш нам давядзецца да скону жыць у палоне сімулякраў.

Выступоўца звярнулася да аднакласнікаў і да мяне з просьбай задаваць пытанні. Я не мог паварушыць ні языком, ні вуснамі. Я захінаў сябе яшчэ ад аднаго вакенца, за якім немаўлятка іграла на скрыпцы дзіўную мяшанку з «Турэцкага маршу», «Развітання славянкі» і «Оды да радасці».

Клас маўчаў, і Селязнёва збіралася вярнуцца на сваё месца. Аднак руку падняла Вядзёркіна і спытала:

– Скажы, калі ласка, а гэты Бодры Яр пісаў што-небудзь пра каханне?

Аліса задумалася і неахвотна прамовіла:

– Можа, і пісаў. Але я ведаю толькі пра яго інтэрпрэтацыю спакушэння.

– А ну, а ну, – загула мужчынская палова класа.

– На думку Бадрыяра спецыфікай жаночага з’яўляецца не які-небудзь род дзейнасці, а менавіта спакуса. Ён меркаваў, што за кожнай тэхналогіяй спакушэння хаваецца сама спакуса. Пры гэтым спакуса паўстае як нейкая асаблівая сіла, якая патрабуе не ўраўнаважанай рэакцыі, а надзвычайнай аддачы і павышэння ставак у гульні…

– Госпадзі, гэта ж так відавочна! Навошта гэтыя філосафы ўсё ўскладняюць? Ніколі не выйду замуж за філосафа, – упэўнена заявіла Кася.

– А ты за сантэхніка-гінеколага ідзі. Дзешава і сярдзіта, – параіў Пеця.

Я хацеў ляпнуць кулаком па сталу, але не змог адпусціць сталешніцу. Утварылася яшчэ адно вакенца. У ім з’явіўся Супер-Марыё з люстэркам Куско ў руках. Я быў перакананы, што мае клеткі адасабляюцца ад мяне, імкнучыся ў кожнае з утвораных вакенцаў. Я не ведаў, як гэта выглядала звонку, але спадзяваўся, што вучні ўсё ж заўважаць няладнае і дапамогуць мне. Ніхто нічога не заўважаў.

Я яшчэ больш чэпка ўхапіўся за сталешніцу, не зважаючы на тое, што ўзмакрэлыя далоні наравілі саслізнуць. Здавалася, што калі я адніму рукі ад яе, то баль незвычайных скразнякоў імкліва запраторыць мяне ў стракатыя карцінкі. Невядома, чым бы гэта ўсё скончылася, калі б не Аліса.

– Якую адзнаку вы мне паставіце? – звярнулася яна да мяне. – Свой адказ я не магу ацэньваць крытычна. Аднак мне здаецца, што я заслужыла высокі бал.

Амаль адразу пасля гэтага яна ціхенька прашаптала: «Пастаў, калі ласка, дзясятку». Гэтыя словы выбуховай хваляй ударылі па вакенцах, разбураючы іх дарэшты. Я рэзка тузануўся, быццам ратаваўся ад няісных аскепкаў. Пад здзіўленымі позіркамі вучняў я агоўтаўся. Паставіў Селязнёвай дзесяць балаў і перайшоў да новай тэмы, міжволі паглядаючы на прастору, дзе толькі што віселі клятыя вакенцы.

Пасля ўрока я папрасіў Алісу застацца, каб паразмаўляць. Яна адпіралася і прыдумвала прычыны, каб адмовіцца.

– Кінь гэтыя адгаворкі. Не з’ем жа я цябе ўрэшце, – не здаваўся я.

– А раптам…

– Мне трэба ў цябе нешта спытаць.

– Ты зноў пачынаеш? Эрнест, я не кахаю цябе. Я ж табе пісала, што ты мне падабаешся як чалавек і як настаўнік. Але нам ніколі не быць разам. Вось гэта ты павінен быў даўно зразумець, каб не мець ілюзій, – махала цесаком катэгарычнасці дзяўчына.

Безумоўна, яе словы былі балючыя, як укусы шалёных вавілонскіх сабак. Але я ў той момант быў заклапочаны іншым і намагаўся не зважаць на сэнс яе выказванняў.

– Што-што, а мець ілюзіі ты мне дакладна не забароніш, – паматляў галавой я. – Але мне не хочацца размаўляць з табой на гэту тэму. Ты мне лепш скажы, што цябе прымусіла падрыхтаваць даклад па сімулякрах? Няўжо ты баялася, што я стану табе за нешта помсціць?

Аліса асеклася і схіліла голаў, пазіраючы сабе пад ногі.

– Мне сорамна пра гэта казаць, – сцішана прамовіла яна.

– Чаму? – здзівіўся я.

– Я кіравалася не развагай, а сном, – нехаця прызналася яна. – Мне прысніўся нейкі мужчына, які складаў мазаіку. Ён наказаў мне зрабіць даклад на гэтую тэму і назваў кола фактаў, якія я магла прывесці ў якасці прыкладаў.

Мяне яе прызнанне дужа ўзрушыла.

– Як выглядаў гэты чалавек? – кінуўся я ў роспыты.

– Выглядаў, як пісьменнікі дзевятнаццатага стагоддзя на карцінках у падручніках выглядаюць.

– Такі ж абмаляваны? – не зважаючы на хваляванне, пажартаваў я.

– Неа, – усміхнулася Аліса. – Проста падобны тып, вопратка.

– Ясна. А якую мазаіку ён складаў?

– Там быў аднарог і дзяўчына.

Я ледзь здолеў закусіць губу, каб не выгукнуць: «Селезень!». Я не ведаў, як тлумачыць з’яўленне яго вобразу ў сне Алісы.

Я дапускаў, што тая частка каманды падтрымкі, якая жадала майго знішчэння, выкарыстала вобраз Селезня, каб праз яго змусіць прапраўнучку паквітацца са мной. Разлік мог быць простым – дзяўчына ненаўмысна правакуе шэраг мікравіхураў, якія разносяць мяне па некалькіх рэчаіснасцях, з якіх мне ніколі не выбрацца, нават з дапамогай Арыны і Мілы.

Разам з тым мяне бянтэжыла такая мудрагелістая камбінацыя, і ў галаве раз-пораз грымела пытанне з фільма пра іншую Алісу Селязнёву: «Ты уверен, что она не пират?». Адказу не было, як не было і сілаў даць веры, што мая любімая дзяўчына мела задачу знішчыць мяне.

– Скажы, а як тая мазаіка выглядала? – перарваў я маўчанне. – Нічога ў ёй дзіўнага не было?

– Было, – прашаптала вучаніца і залілася барваю. – Дзяўчына на мазаіцы была вельмі падобная на мяне…

– А аднарог? – чамусьці не здзівіўшыся, прадоўжыў удакладняць я.

– На цябе, – з цяжкасцю вымавіла яна. – Хаця я не разумею, як такое магчыма.

Я падышоў бліжэй да яе, узяў за плечы і, гледзячы ў вочы, сказаў:

– Дай мне слова, што ты не прыйшла, каб сцерці мяне.

Сумеўшыся, яна зірнула на мяне, як на вар’ята, і хацела нечым адказаць. Аднак дзверы шырока расчыніліся, і ў клас заляцеў хлапец, у якім я адразу пазнаў Дзіму.

– Прыбяры ад яе рукі, казёл! А то зараз хлябала разаб’ю! – крыкнуў ён і кінуўся да нас.

Аліса перапалохалася і старалася стрымліваць хлапца. Я схапіў са стала кніжку і заняў выгодную абарончую пазіцыю. З выгляду госця было ясна, што на канструктыўны дыялог ён ісці не збіраўся, і ўгаворванні ніякага плёну не прынеслі б.

– Ну, перастань, – супакойвала яго дзяўчына, трымаючы за куртку.

– Што ён з табой рабіў? І што хацеў? – крычаў той і, не чакаючы адказу, глумліва звяртаўся да мяне: – Ты думаеш мяне спыніць падручнікам па гісторыі?

– Не, я хачу спыніць цябе падручнікам па грамадазнаўстве, – не менш глумліва рэагаваў я. – Кніжка хоць і тонкая, але павер мне, сябручок, калі тыцну, дык расколешся да сракі.

– Што? Чаго ты трындзіш? Табе дазволена вучаніц мацаць? Гробаны педафіл! Ты ў цюрагу сядзеш. А там твой падручнік па грамадазнаўстве стопудняк на брытанскі сцяг парвуць! – не сунімаўся Дзіма, і мне станавілася зразумелым, што яго голас я чуў не толькі ў Сталінградзе.

– Ачомайся, хлопча. Я не збіраюся апраўдвацца перад крыклівым гаўнюком, накшталт цябе. Лепей раскажы Алісе, як ты са сваім таварышам спрабаваў пераняць мяне ў цёмным закутку, і што з гэтага атрымалася, – маланкава выдаў я.

Крыкун зніякавеў, імпэт ягоны згас, як і не было. Дзяўчына недаверліва зірнула спачатку на мяне, а потым на яго і не прамінула спытаць:

– Ты сапраўды ладзіў нейкую засаду на Эрнеста Скіргайлавіча?

– Ну… Мне хацелася папярэдзіць яго, каб не лез да цябе, – неспадзявана змяніў крык на лапатанне нязваны госць. – Ты ж сама казала…

– Што я табе казала?! Што?! – раззлавана выбухнула Селязнёва. – Я цябе прасіла засады рабіць? Ці можа змушала цябе прыбягаць сюды і распачынаць скандалы на пустым месцы? Дзіма! Як жа ты не разумееш, што нават, калі я не кахаю Эрнеста, ён усё адно мне дарагі! Так, мне было складана апошнія некалькі месяцаў. Але гэта не значыць, што табе ці тваім прыяцелям трэба ўлазіць ува ўсё гэта ды яшчэ такімі спосабамі.

Мне было нязвыкла назіраць і слухаць яе такой, якой яна паўставала ў тыя хвіліны. Ува мне стракатымі гадзюкамі перапляталіся і радасць, і крыўда. Дзіма зусім абмяк і прыпадобніўся да анучы ці да пянькі, унутрана гатовай да таго, каб з яе вілі вяроўкі. «Божа, калі б яна павабіла мяне пальчыкам, я выглядаў бы дакладна гэтак жа, як зараз выглядае ён», – падумалася мне, і ад гэтай думкі мне зрабілася вусцішна.

Я паклаў кніжку на стол, разумеючы, што выкарыстоўваць яе ў якасці баявой сякеры не давядзецца. Аліса прашаптала нешта сябру на вуха. Той нягучна запярэчыў, але яна пярэчанняў прымаць не збіралася. Хлапец насупіўся і, адводзячы вочы, звярнуўся да мяне:

– Прабачце, Эрнест Скіргайлавіч, больш падобных інцыдэнтаў не паўторыцца.

– Прынята, – як мага больш прымірэнчасці ўклаў я ў сваю інтанацыю, хаця хлапцова фраза пакідала мне вялікае поле для разважанняў, а яму не меншае поле для манеўру. Чамусь адразу згадаўся дыялог з класічнага эратычнага фільма:

– Ты ж сказала, што ніколі не здраджвала мужу.

– Я сказала, што ніколі не здраджвала яму ў Парыжы.

Мая прымірэнчасць вынікала адно з майго стаўлення да Алісы. Я цвяроза ўсведамляў, колькі клопатаў сваімі паводзінамі паспеў нарабіць ёй за памянёныя некалькі месяцаў.

– У вас урок? – уварвалася ў кабінет Андрамедава.

– Не, – нядбала кінуў я.

Селязнёва і яе сябрук хуценька выйшлі ў поўнай адпаведнасці з традыцыяй, якую ў народзе называюць англійскай.

– У мяне перанос урока. Перакінулі ў твой кабінет, – патлумачыла Рагнеда Іванаўна.

– Калі ласка, – абыякава працадзіў я, узяўшыся за мабільнік, каб напісаць колькі словаў Алісе.

– Эрнест, ведаеш што? – прыкметна завіхляла настаўніца.

– Сума квадратаў катэтаў роўная квадрату гіпатэнузы? – не адрываючыся ад тэлефона, пакпіў я.

Перш, чым жанчына паспела зноў раскрыць рот, пан Самсунак панёс sms’ку Алісе: «Ты непаўторная дзяўчына. Шкада, што каля цябе такі пасрэдны хлопец».

– Няхай усе гэтыя катэты ляцяць к чорту, – навязлівая суразмоўніца паспрабавала быць рашучай і разняволенай. – Я ўсё ніяк не наважвалася. Ні пасля старога новага году, ні пасля 23 лютага і твайго прыступу ў спартзале… Але сёння я хачу нарэшце папрасіць у цябе прабачэння. Прабач мяне, Эрнест.

– За што? – не падымаючы вачэй, састроіў я поўнае неразуменне.

– Як за што?! – чырванеючы ўскрыкнула Андрамедава. – Я ж табе такое паведамленне пасля «Арэсы» адправіла. Няўжо яно цябе ні кропелькі не кранула? Га?

Я моўчкі паціснуў плячыма і прыняў адказ ад Аліскі: «Я звычайная і хачу звычайнага шчасця».

– Ты можаш мне ўрэшце паглядзець у вочы?! – ускіпела настаўніца.

– А толку? – працягваючы дэманстраваць поўную адсутнасць эмоцый, я паклаў у партфель падручнік і, шчоўкнуўшы зашпількай, бязмоўна пабрыў прэч.

58.

Чарговы цягнік маіх роздумаў прывёз мяне ў веснавыя вакацыі. Руслан Альгердавіч у першы ж вакацыйны дзень сабраў у сваім кабінеце ўсіх мужчынаў школы і даручыў традыцыйную ганаровую місію – чыстку школьных сутарэнняў. Мімаходзь ён заўважыў, што асобным з нас чысціць сутарэнні будзе гэтак жа проста, як крыўдзіць каляжанак. Я зразумеў, што гэта шпілька ў мой адрас, але цяжка ўздыхнулі чамусь усе калегі, апроч мяне і Вальдэмара Мікітавіча, які з аднаму яму вядомай прычыны агучыў шведскую прымаўку: «Калі гавораць пра троляў, яны прыходзяць у сенцы». Усе ўздыхнулі па другім разе. Усе без астачы, улучна з самім Міроненкам.

Выконвалі мы даручаную работу дружна, як студэнты смаргонскай акадэміі.

– Такімі тэмпамі мы хутка да старога падвала дабярэмся, – адзначыў у адказ на агульную шпаркасць Іскаліеў.

– Што за стары падвал? – не зразумеў я.

– Столькі працуеш у нашай школе і не ведаеш? – здзівіўся Дзяніс Давыдавіч. – Я думаў, калі гісторык, дык абавязкова павінен ведаць.

Пытанне пра стары падвал нечакана зацікавіла ўсіх.

– Ён застаўся ад даўнейшага будынку, – узяўся тлумачыць старажыл. – Там ці то белагвардзейскі асабняк быў, ці то панскі палац. Гэтага я ўжо дакладна не ведаю.

Майсюк з Альхімовічам паспрабавалі спытаць пра прывіды і скарбы. У адказ усе ўбачылі толькі разведзеныя старэчыя рукі і адмоўнае матлянне галавой. Маё сэрца тым часам затахкала з неймавернай хуткасцю. Я цудоўна разумеў, што гаворка ідзе пра рэшткі гарадской сядзібы Селезня, якую згадваў Белікаў.

– Дык што там увогуле? – ледзь здолеў вымавіць я ад навальнага хвалявання.

– Нешта ёсць. Але нічога асаблівага, – казаў стары. – Дакапаемся сам убачыш на свае вочы. Таму не хвалюйся лішні раз. Калі нешта цікавае будзе, то свой артыкул па гісторыі ты ў кожным выпадку напішаш. Ні я, ні Лёнік, ні Лесь, ні хто іншы на твой хлеб замахвацца не будзе.

Напарнікі засмяяліся і вярнуліся да працы з прыкметнай гультаяватасцю. Мне ж нясцерпна хацелася як мага хутчэй апынуцца ў старых сутарэннях, хаця я і не ведаў, што гэта магло мне даць. Недзе праз гадзіну мы вынеслі апошнія каркасы парт, вучнёўскіх крэслаў і фрагменты стэндаў, ад якіх тхнула ХХV з’ездам КПСС. Далей была толькі сцяна. Звычайная, нічым неадметная сцяна. Убачыўшы гэта, я ледзьве не заскуголіў. Мне хацелася кінуць дакорлівае слоўца Давыдавічу. Аднак, калі цьмянае святло толькі што ўкручанай лямпачкі дапоўнілася яркім промнем ліхтарыка, які дастаў Альхімовіч, маё расчараванне знікла.

Ад сцяны там і сям паадстравала тынкоўка. У вызваленай ад яе прасторы досыць выразна праглядаліся фрагменты мазаікі. Я падышоў бліжэй, схапіў з-пад ног нейкую жалязяку і стаў ліхаманкава сашкрабаць рэшту тынкоўкі. Астатнія бязмоўна назіралі за маімі ліхаманкавымі рухамі. Калі большая частка тынкоўкі ўпала долу, я ўрэшце змог зразумець, што перада мной фрагменты мазаічнай выявы, якая снілася Алісе. Дзева сапраўды нагадвала яе, а ў аднарогу пазнаваўся я, прынамсі, у маім даармейскім абліччы. Многіх каменьчыкаў, керамічных плітак, смальты ў выяве не хапала, што выглядала цалкам лагічным і вытлумачальным. А вось наяўнасць крыжападобнай выемкі у цэнтры сцяны паміж дзевай і аднарогам мяне збянтэжыла. Я сеў на кукішкі, каб больш уважліва разгледзіць яе. Краі выемкі выглядалі ідэальна роўнымі. Мне было цяжа ўстрымацца ад таго, каб не правесці па ёй пальцам.

– Эрнесцік, здаецца, што ты не тымі адтулінамі цікавішся, – карчомна пажартаваў Іскаліеў, выклікаючы буру мужчынскага смеху.

Я ніяк не адрэагаваў на жарт. Нейкая сіла на імгненне адхінула мяне ад сцяны, і на той самы час перад маімі вачыма ўзнік ясны відарыс: крыж у зямлі пад адным з вулляў на пасецы каля сутоку Быстрыцы і Сівой. Апамятаўшыся, я ведаў, што ўбачаны ў відзежы крыж павінен апынуцца ў выемцы між дзевай і аднарогам. Праўда, да якіх наступстваў магло прывесці гэтае ўз’яднанне, мне даводзілася толькі здагадвацца.

– Дык скажы, што ты там асаблівага ўбачыў? – без найменшага намёку на жарты запытаў Майсюк.

– У якім сэнсе? – дужа збянтэжыўся я.

– У самым прамым. Чым цябе гэтая абшарпаная сценка прывабіла?

Разумеючы, што ніхто, акрамя мяне, мазаікі не бачыць, я яшчэ больш сумеўся і роспачна паціснуў плячыма. Тлумачыць усім, што на сцяне ёсць досыць выразная выява, сэнсу не было.

Закончыўшы працу ў сутарэннях, мы вярнуліся ў кабінет дырэктара і папрасілі адгул за добрую і хуткую працу. Руслан Альгердавіч не пярэчыў, дазволіўшы наступным днём у школу не прыходзіць. Я ўсцешана выдыхнуў, задаволены тым, што не давядзецца марудзіць з выездам на прымроеную пасеку, думка пра якую магічнай стрэмкай пульсавала ў галаве. Як толькі мы выйшлі з кабінета, я звярнуўся да Майсюка:

– Слухай, Ярык, як ты наконт таго, каб заўтра з’ездзіць за горад у адно цікавае месцейка? Мне трэба артыкул па краязнаўству пісаць. А без выезду туды закончыць яго ніяк не атрымаецца. Справа даволі тэрміновая, а часу, як заўжды не хапае. А ў цябе машына. Змог бы дапамагчы?

– Яно, канечне, можна было б, – ухмыльнуўся фізік. – Але мы тут з Алесем і таварышамі надумаліся ў Counter Strike разануцца.

– А вы згадайце нас з Яраславам Леанідавічам у сваім артыкуле, мы і перанясем наш Counter Strike на іншы час, – нечакана прапанаваў Альхімовіч.

– Калі справа за гэтым, то няма пытанняў, – выказаў гатоўнасць я.

Майсюк з прыкметнай доляй ушчування ў поглядзе зірнуў на Хімыча, але пярэчыць не ўзяўся:

– Ну, калі гэтая паездка не вельмі шмат часу забярэ, то добра. Бензін хоць аплоціш?

Я згодна хітнуў галавою, выцяг з кішэні грошы і, перадаючы іх Яраславу, пацікавіўся:

– А яшчэ аднаго чалавека возьмеш?

– Эрнест, а ты часам не скарб збіраешся шукаць? – заўсміхаўся калега.

– Калі і скарб, то не ў тым сэнсе, які ты маеш на ўвазе. Там куды мы паедзем схаваны важны элемент нетрадыцыйнага дэкору колішніх сядзібаў нашага рэгіёну, – схлусіў я. – Дык можна яшчэ аднаго чалавека ў нашу кампанію запрасіць?

– Давай, – згодна махнуў рукой Ярык.

Мы зайшлі ў лабаранцкую. Майсюк і Альхімовіч селі каля вакна і закурылі. Я тым часам патэлефанаваў Бухоўскаму.

– Здароў, дзядзька. Ёсць тут адна прапанова тупічаская, – пачаў я і следам агучыў тую ж версію, што і колькімі хвілінамі перад тым вяшчаў для Ярыка з Алесем.

– У мяне буханне вясны, – на свой заўсёдны капыл Мікаэл перакруціў назву архаічнага народнага абраду.

– Ой! Ну, колькі яшчэ можна ў гэтых спектаклях іграць! Хіба ты яшчэ не нагуляўся? Агу, вясна! Агу, красна!

– Ладна, чувак, хрэн з табой. Я згодны. Толькі ты абавязкова беленькай вазьмі і добрага закусончыку. Толькі не забывай, што закусь градус скрадае, – пачуў я ў адказ і паабяцаў выканаць усё, як належыць, дадаўшы на развітанне просьбу:

– Металашукальнік не забудзь.

Рэшта дня мінула для мяне ў інтэрнет-баталіях і пякотцы з перапынкамі на вывучэнне карты. Наступным ранкам у вызначаны час я сустрэўся з Бухоўскім на прыпынку каля фабрыкі «Чырвоны дол». Мікаэл быў вясёлым. А калі на яго просьбу я набыў яму бутэлечку «Тубарг Грын», ён павесялеў удвая. Мне не хацелася задаваць яму лішніх пытанняў ні пра расстанне з зазнобушкай Ксеняй Чудатворнай, ні аб прычынах такой моцнай ранішняй цягі да піва. Як ні дзіўна, ён пытаннямі мне таксама не назаляў, адно паўтараючы: «Ну, ты сапраўдны сябар». Заезджаныя кружэлкі былі для Бухоўскага ці не галоўным у яго жыцці захапленнем пасля гарэлкі ды молодой и неопытной вытоковки.

Неўзабаве да прыпынку падкаціў «жыгулёнак» Майсюка. Мы хуценька загрузіліся і паехалі. Мікаэл, пазнаёміўшыся з Ярыкам і Алесем, злёгку змяніў рэпертуар сваёй кружэлкі, тлумачачы ў розных варыянтах, як ім пашанцавала працаваць у адной школе з такім калегам, як Баластоўскі. Мне хацелася чырванець і зелянець ад гэтага, але розум сушылі іншыя думкі. Я быў перакананы, што крыж будзе абавязкова знойдзены. Я наперад смакаваў той момант, калі прыеду з крыжам у школу, спушчуся ў сутарэнні і памяшчу адсутную дэталь у гняздо.

Мікаэл лепятаў і лепятаў. За вокнамі шпарка змяняліся гарадскія дэкарацыі. Змяняліся настолькі шпарка, што даводзілася сумнявацца, ці сапраўды на «жыгулях» мы едзем. Пераехаўшы па мосце праз Сівую, Ярык збочыў з галоўнай трасы і пакіраваў аўтамабіль у акалоддзі, якія за дваццаць гадоў свайго перабывання ў межах горада так і не набылі тыпова гарадскіх прыкметаў. «Недзе тут і Аліса жыве», – падумаў я і ў тое самае імгненне атрымаў ад яе паведамленне: «Дзякуй за дзясяткі! Тата з мамай падарылі мне новы мабільны тэлефон!». Я ўсміхнуўся, усведамляючы, што зусім няздольны зразумець дзіцячае шчасце маёй любімай вучаніцы.