Вячэра манекенаў

Я НЕ ВАЛЬТЭР, АЛЕ...

Не ведаю, як каму, а мне заўсёды самым салодкім часам быў час ранішні. Цёплая падушка, цёплая коўдра, прыкідванне, як i што трэба зрабіць гэтым яшчэ адным падараваным табе днём.

Сённяшняя раніца нічым не адрозніваецца ад іншых, можа, толькі адным: мне — восемдзесят. Вунь на календары абведзена i дата — 11 мая 2027 года. Папраўдзе, дык i не думалася, што дацягну да гэтага дня. Спадзявалася на якіх-небудзь 65-70, а Бог накінуў яшчэ адзін дзесятак. I вось ляжу, з асалодай пацягваюся, любуюся парычком (на яго якраз гэтымі гадамі вярнулася мода), які сёння ўпрыгожыць за юбілейным сталом маю не такую ўжо i прывабную галоўку. Слухаю, як раз-пораз на кухні дзынкае посуд: дачка, нявестка, унучкі рыхтуюць святочны стол. Ну, а мне можна трошкі i адпачыць. Госці збяруцца дзесьці а пятай гадзіне. Ледзь не цэлы дзень вольнага часу, не садзіцца ж сёння за пісьмовы сгол! Як ніколі, на ім сапраўдны вэрхал: паштоўкі, віншавальныя тэлеграмы, нават зборнічкі вершаў ад маладых — усё легла на яго. Толькі віншавальны ліст ад пана прэзідэнта паклала асобна.

Дзіўная рэч, некалькі гадоў таму назад ён мне адкрыў адну маленечкую таямніцу: сваё захапленне астраноміяй. На гэтым мы з ім i сышліся. Астраномія заўсёды прыцягвала i мяне. Туманнасці, газападобныя зоркі, суседнія галактыкі, тэорыі сціскання i разгортвання Сусвету — суцэльная неспазнанасць i загадкавасць. Увогуле, цікавы чалавек гэты наш ці не няш ўжо прэзідэнт. Падазраю, што ён вядзе перапіску не толькі ca мною. А чаму б i не? З гісторыі вядома, што імператрыца суседняй Расіі Екацярына II перапісвалася з Вальтэрам. Вядома ж, я не Вальтэр, але прыемна атрымаць чарговы ліст ад прэзідэнта i развеяць нейкія ягоныя сумненні ці нават паспрачацца наконт той ці іншай астранамічнай тэорыі. Праўда, ён не надта любіць спрэчкі, ва ўсім хоча бачыць гармонію... Ат... Вось i званок... Напэўна, віншавальны. Трэба ўставаць i падыходзіць да тэлефона, сямейнікі сказалі: «Бабуля, сёння твой дзень. Мы да тэлефона не датыкаемся!»

— Алё-ё... Танечка! Божа... Ну вядома, усё разумею, пра што гаворка!.. Нічога страшнага, спазняйцеся!

Значыцца, Таня Сапач i Сяргей Дубавец спозняцца. А я ж казала: «На якое ліха вам гэты «мерседэс», купляйце лепш «таёту», мая хоць i старэнькая, а вунь яшчэ як цягне!» Не прыслухаліся, купілі. Цяпер штодня рамантуюць. Ну нічога, як-небудзь дабяруцца з Вільні. Дзе ж гэта? Куды прыткнула апошні нумар «Полымя»? Якая светлая ў Тані там нізка вершаў — з нейкім прытоеным сумам, які, што ранішні туманок, запаўзае ў душу i працінае да дрыжыкаў. Столькі наставіла радасных клічнікаў, не забыцца б паказаць ёй.

Класціся назад у ложак ужо не хочацца. Трэба трошкі размяцца, пахадзіць па пакоі. I пра што ж гэта думалася да званка Дубаўцоў? Ага-а, прэзідэнт... Ягоны віншавальны ліст... А я, здаецца, апошнюю сваю кніжку яму не паслала, ды штосьці ён пісаў пра яе ў лісце. Значыцца, купіў сам. Дзіўная ўсё-такі штука жыццё! Зазірнеш у мінулае, i ўсё роўна як які тэлесерыял, сцэнарый якога напісаны рукою Самога Творцы. I не збочваеш, ідзеш па тым, што наканавана,— дзе подбегам, дзе павальней. Там спатыкнешся, там абтрасешся, а там i заплачаш... I ўсё ідзеш, ідзеш...

— Бабуля, які даставаць фарфор? Кітайскі ці, можа, паставіць наш?

— Гэта ўжо на ваш густ... Які палічыце патрэбным.

О-от... Справа, напэўна, не ў фарфоры. Нявестка паслала ўнучку, каб дазнацца, сплю я ці паднялася ўжо. Бач ты, посуду не могуць выбраць! А ix бы туды, у тую вялікую дэпрэсію, як калісьці пра свой падобны час гаварылі амерыканцы. Думалі б не пра фарфор, а пра тое, што пакласці на талерку. Якія ж гэта былі гады? Дзесьці сярэдзіна дзевяностых... Не, пачыналася ўсё значна раней. Сярэдзіна дзевяностых — гэта ўжо ледзь не самы пік. Распачыналася прыватызацыя... Куды ж падзеўся, у якіх гадах застаўся той малады празаік, што ўсё тады крычаў на розных сходах: «Дайце мне Ясную Паляну, i я стану Львом Талстым!» Яснай Паляны яму не далі, i Талстым ён не стаў таксама. Столькі гадоў прайшло, а вось, глядзі ты, помніцца... I тая дарагоўля, i тая інфляцыя. Напаўгалоднае жыццё, дзеці ў школах прытомнасць страчвалі, пра што, пэўна, мала хто i ўспамінае цяпер. Наша старэйшае пакаленне паціху адыходзіць, маладзейшыя неяк умелі тады круціцца. Але адно добра ведаюць усе: адтуль, з тых гадоў, мы вынеслі сваю Незалежнасць. Тады ж абіралі i свайго першага прэзідэнта. Самы першы, відаць, i самы запамінальны — малады, няўрымслівы. Праўда, спачатку было шмат непаразуменняў асабліва з нашым творчым людам, бо яшчэ ці не ў перадвыбарчай кампаніі прэзідэнт сказаў: «Спачатку эканоміка, а потым разбяромся i з астатнім...» Трэба было разумець: з культурай, мастацтвам, літаратурай. I гэта насцярожвала, нават абурала, тым больш што былі незразумелымі i адносіны прэзідэнта да нашай мовы. Адны ўпікалі яго, другія, наадварот, спрабавалі нейкім чынам апраўдаць, спасылаючыся зноў-такі на суседнюю дзяржаву. Маўляў у Расіі, скажам, у дзевятнаццатым стагоддзі ўвесь царскі двор размаўляў выключна па-французску. Ды i той жа класік Іван Тургенеў вёў перапіску з Флабэрам, з Жорж Санд, з Мапасанам на французскай мове. Толькі чамусьці творы свае пісаў на роднай, узбагачаючы залаты фонд не чыёй-небудзь, а сваёй нацыі. I гэта ніякім чынам не замінала высокім уладам бачыць у ім вялікага пісьменніка. Ці не ў часы цяжкіх дэпрэсій, як ні ў якія іншыя, інстынкты, закладзеныя ў чалавеку, пачынаюць барацьбу з Духам. I самы страшны, напэўна, інстынкт самазахавання, абы выжыць, любымі сродкамі, адсюль — разбой, крадзеж, гвалтаванне. Дух кліча да гармоніі, да ідэалаў у вышыню... Інстынкт цягне назад, бліжэй да братоў нашых меншых: урваць, адабраць, назапасіць. I якая ўжо тут духоўнасць, якая святасць! Ад гэтага ў старажытнасці гінулі цэлыя народы. Ці ж не было дэвіза: хлеба i відовішчаў, жахлівых i разбэшчаных?! Але што цяпер успамінаць пра тое, тым больш што i непаразуменні нашы з прэзідэнтам працягваліся нядоўга. Гэта ўжо, напэўна, быў дзевяноста шосты? Хто ж тады пазваніў мне? Здаецца, Валя Аколава.

— Рая, ты ў спісе!

— У якім? — бы штосьці здранцвела ўва мне.

— Хіба не ведаеш? Прэзідэнт хоча паслухаць нашых паэтаў. У Саюзе пісьмепнікаў (тады яшчэ была гэтая ўстанова) ладзіцца літаратурны вечар.

Іду ў Саюз. Там вялікая мітусня. Старшыня Саюза майшоў да дырэктара Літфонду прасіць грошай. Трэба ж наладзіць хоць які фуршэт, ёсць магчымасць пагаварыць з прэзідэнтам вочы ў вочы. А дырэктар Літфонду развёў рукамі: няма! Апошнія аддаў у якасці дапамогі на зубы вядомаму крытыку. Тады ўжо паслугі дантыста пісьменніку былі не па кішэні. Што ж тут рабіць? I, як заўсёды, знайшоўся хтосьці дасціпны. А што рабіць, хто будзе красавацца перад прэзідэнтам, той хай i прыходзіць ca сваім шампанскім. Дурных няма, у нас цяпер рынкавыя адносіны. На тым i спыніліся. Праўда, у мяне дома тады ўзнік маленькі канфлікт. Муж заўпарціўся: «Ніякай пляшкі шампанскага! Твайго апошняга ганарару не хапіла табе нават на калготкі. Адмаўляйся ад вечара!» Але ўсё ўтраслося. Пазванілі з Саюза, сказалі, што ў ім яшчэ не перавяліся джэнтльмены i жанчыны ад шампанскага вызваляюцца. А потым i джэнтльменам не давялося яго купляць. На дапамогу прыйшла «Дайнова» ці нейкі камерцыйны банк. I ўсё прайшло добрым ладам. A неўзабаве i больш... Прэзідэнт пачаў у сваёй рэзідэнцыі наладжваць паэтычныя чытанні, дзе арганізоўваліся невялічкія кніжныя выстаўкі, куды запрашаліся аташэ па культуры розных дыпламатычных прадстаўніцтваў. З ix дапамогай шмат хто пачаў перакладацца на іншыя мовы, пачалі выходзіць нашы кніжкі ў Чэхіі, у Італіі, у Германіі... Вось так з дапамогай нашага першага прэзідэнта мы i пачалі ўлівацца ў агульначалавечы літаратурны працэс. Зноў званок... Можа, Лена Папова? Мелася прыехаць раней.

— Алё-ё... Лёня? Лёнечка! Ды ты ці не з Гаваяў звоніш?! З ix самых? Прывязеш у падарунак вершы? Вельмі ўсцешана...

Вось і Лёня Дранько-Майсюк пазваніў. Ён ужо з паўгода жыве на Гавайскіх астравах. Калісьці, вельмі даўно, сваю першую кніжку ён назваў «Вандроўнік» i ўсё вандруе з тых часоў: то ў Італіі, то ў Францыі... Неяк мне сказаў што Парыж стаў зусім не той. Сумна i нецікава. Заходнееўрапейцы апошнімі гадамі чамусьці аблюбавалі нашу Гародню. Ім таксама ў Парыжы сумна. Лёня хутка вернецца з новай кнігай. А я ж зусім нядаўна перачытвала ягоны «Акропаль». Ды вось яна, кніжка, яшчэ нават не пакладзеная на паліцу:

Трэба ж, як завярнуў! «Пацалункавы ерусалім»... Валодзя Някляеў яшчэ з часоў маладосці пры сустрэчы заўсёды так далікатна цалуе ў шчочку. А сёння дык, напэўна, i ў абедзве. Праўда, шкада, што на шчочку нічога гладзенькага ды ружовенькага не нацягнеш. Але Валодзя ўсё разумее, яму й самому не васемнаццаць, як, дарэчы, i ўсім астатнім, хто сёння прыйдзе за гэты святочны стол. А Лёню Дранько-Майсюку трэба будзе напісаць ліст... Па тэлефоне не паспела сказаць, што на тым тыдні ў старым Мінску адкрывалі помнік нашаму любаму Н. Ён быў трошкі маладзейшы ад нас, але мы лічылі яго сваім сябрам. Я толькі плакала — Н. агромністы ў бронзе! A колькі люду! Урад, інтэлігенцыя, проста чытачы, шмат было i з самых багатых слаёў. Вельмі ўсхвалявана i пранікнёна гаварыў адзін надта вядомы i шаноўны банкір. Ганарыўся тым, што яму выпала жыць у адным часе з Н. Што яшчэ даўно-даўно сустракаў ягоныя вершы ў друку i захапляўся гэтым вялікасным талентам. Мне перапала трошкі больш, чым вядомаму банкіру, бо не толькі захаплялася вершамі Н., a i даволі часта сустракалася з ім. Ну вось хоць бы тады, дарэчы, усё ў тых жа дзевяностых, у той самай сярэдзіне. Вяртаюся са сваёй «Работніцы i сялянкі», дзе тады працавала, i ў пераходзе пад Круглай плошчай заўважаю Н. Звярнула ўвагу на нейкія летнія атопкі, а на дварэ ці не лістапад ужо быў. Праўда, яны i не здзівілі. Купіць прыстойны абутак творчаму чалавеку ўжо i не ўяўлялася магчымым. Час быў блытаны, грамадства спяшалася як мага хутчэй падзяліцца на багатых i бедных. Ужо шмат хто назапашваў першапачатковы капітал, а той-сёй дык даўно i назапасіў. Ну, а які капітал у паэта? Толькі вершы, за якія плацілі ледзь не дзірку ад бубліка.

— Што ты стаіш такі пахмурны? — пытаюся.

— Ды праваліся яно ўсё, хачу хоць на тыдзень куды-небудзь з'ехаць! У вёску, у нізкае неба, у дажджы, каб як след адпісацца...

— З'едзь!

— А за які шыш? Без білета не паедзеш, ды i не кулак жа там будзеш грызці!

I тут я ўспомніла... Быў у мяне такі знаёмы Iгap К. Знаёмства наша пачалося дзесьці з сярэдзіны васьмідзесятых. Помню, ці не ў «Маладосці» быў надрукаваны мой верш, які пачынаўся радкамі:

Я з душы сваей вырвала слова

i яго акрыліць не змагла,

за абдымак куплю ў птушкалова

маладога пад восень шчыгла...

I мяне праз нейкі час проста завалілі лістамі, i ледзь не на кожным адваротны адрас: п/с i нумар... Пісалі маладыя людзі, як гаворыцца, з месцаў не надта аддаленых, якія апынуліся там з прычыны самых розных абставін на той ці іншы тэрмін. Iгap быў адным з тых адрасатаў i, як пасля расказваў, прачытаўшы той верш, уявіў сябе маладым шчыглом у клетцы, але справа ўжо не ў гэтым. Дзесьці на пачатку дзевяностых званок у дзверы. Адчыняю. Стаіць яшчэ малады чалавек з «мільёнам пунсовых руж». Гэта i быў Iгap. А бывала, мы сустракаліся выпадкова ў метро ці на вуліцы. Я радавалася за яго. Ён адкрыў нейкі свой бізнес, i ўсё ў яго было проста выдатна. Вось i сказала нашаму міламу Н.:

— Ведаеш, ёсць у мяне адзін чалавек, які, напэўна, табе дапаможа, i з'едзеш ты ў свае дажджы. Пойдзем званіць...

Гэтак яно i здарылася. Iгap не адмовіўся стаць, як тады гаварылі, спонсарам, i Н. надоўга знік.. Потым у яго былі i шумная слава, i грошы, i нават званне ганаровага акадэміка нейкай французскай акадэміі мастацтваў. I вось... Н. у бронзе. Магчыма, прыйдзе да яго i Iгap. Не ведаю, дзесьці згубіліся яго сляды ў часе, як нярэдка губляецца след шчырага, добрага чалавека. I прамовы ля помнікаў пачынаюць гаварыць зусім іншыя людзі.

Зноў званок...

— Алё-ё... Волечка?! Якое палатно?! Мужа? Не турбуйцеся, прымацаваць, вядома, будзе дзе... Прыязджайце з унукам, пабавіцца тут з маёй праўнучкай.

Званіла Вольга Куртаніч. Трэба ж, надумалі... Муж у яе выдатны мастак, дык хочуць цэлае палатно прывезці ў падарунак. I хоць дом у мяне i не надта вялікі, усяго два паверхі на дзевяць пакояў, але сцен дастаткова. Прыладзім палатно на самым кідкім месцы. Усё-ткі добра, што тут, пад Шышчыцамі, я аблюбавала сабе гэты дамок. Ці ж магла калісьці падумаць, што так разрасцецца Мінск i што можна будзе замахнуцца нават на ўласную будыніну? Калі ж гэта я купіла яе? Ды ўжо гадоў з восем... У Англіі тады выдалі майго «Міжпланетнага Пажарніка» для дзетак. Вось i з'явілася магчымасць. I зазірае штодня густое кляновае голле ў вокны, прасейваючы сонечныя промні, замінаючы ім да канца асвятліць гэты пакойчык. А я, дарэчы, i люблю прыцемак. Ён засяроджвае думкі і заўсёды навявае нейкую наразгаданую тугу... Па чым? Ці па кім? Усё імкнуся i імкнуся штосьці ўспомніць, а яно ніяк не даецца, i ці ўвогуле было яно, тое штосьці? Вялікая радасць, каханне, звычайнае простае шчасце... Ды i што яно такое? Хто можа сказаць, што спатоліў душу шчасцем?

— Бабуля... Чуеш, бабуля! Хтосьці ўжо звярнуў да нас... Табе трэба выйсці!

Ну, напэўна... Унучка прачыніла дзверы i адразу знікла. У ix сёння свой клопат, вунь які апетытны дух ідзе з кухні. Трэба ж нешта накінуць на плечы...

I хто ж гэта там палівае кветкі ў пярэднім пакоі? Лена... Лена Папова... А я ж i думала, што яна мелася прыехаць раней...

— Дык ты ўжо тут? А чаго ж адразу не зайшла да мяне?

— Хацела, але Сяргей твой сказаў, што расхвалюешся i, чаго добрага, падскочыць ціск. Ну ідзі, выходзь на ганак... Там ужо нехта прыехаў.

Глядзі ты, i надвор'е не падвяло — вясёлы i цёплы майскі дзень. Шкада, што чарнабрыўцы яшчэ не цвітуць. Столькі кветак за жыццё прайшло праз рукі, a любімымі засталіся толькі гэтыя. Чыя ж там машына? Ды Аляксей... Аляксей Дудараў з Валяй!.. І навошта абыходзяць клумбу?

— Не абыходзьце! Прастуйце цераз яе!

А вунь i яшчэ легкавічок збочвае... Вось i пачынаюць збірацца мае госці.

— Усё-ткі абышлі клумбу...

— Ды кінь ты пра яе! — Лёша нібыта i не змяніўся, тыя самыя лёгкія рухі.

— Што ж табе сёння сказаць, Баравікова?!

— Што сказаць?.. Ды каб жа я ведала, Лёша! Чарнабрыўцы яшчэ не цвітуць. Думаю, ці браты змогуць прыехаць... I ўвогуле... Маладосць наша дзесьці далёка-далёка ззаду, а наперадзе так блізенька дыхае вечнасць. Што ж тут ужо скажаш? Што скажаш?..

1994