Янкі, альбо Астатні наезд на Літве

З камуністычным прывітаннем --

Ісраэль Фабрыкант.

Гародня, вуліца Ніжняя Кантарская, што на Пярэспе, вялікая жоўтая камяніца адразу за дамком цёткі Цылі.

Не паспеў прасохнуць атрамант на паперы, як капэрта з лістом апусцілася ў паштовую скрыню побач з савецкім консульствам. Увечары былы жандар раскашаваў у кают-кампаніі рэстарацыі “CUD NAD NIEMNEM” і пасміхаўся, нібы сыты вупар.

-- Ну што, пархаты жыд, шаноўны Фабрыкант… Лічы, што гэтых янкі ўжо няма сярод жывых. Як, зрэшты, і Хроснага. Так што давай вып’ем за загібель усіх гэтых “бацькаў”, якія замінаюць нам жыць. Налівай!

Меладычнага бомкання келіхаў, як і мае быць у падобных выпадках, не прагучала.

18.

Цёмна-зялёны По-2 без апазнавальных знакаў гуў у блакітным небе, як тая памыйная муха. Сонца крышылася ў бліскучым коле драўлянага прапелера. Пагрозліва парыпвалі гарызантальныя рулі на крылах і закрылках. Дробныя птушачкі з жахам уцякалі ад нябеснага ціхахода.

Двое маладзёнаў, якія корпаліся на градах, амаль сінхронна ўзнялі галовы: самалёт пралятаў акурат па-над іх дзялкамі.

Земляробы нават здолелі разгледзець лётчыкаў у скураных шаломах і акулярах-кансервах. Пілатаваў біпланам фацат з бліскучымі жалезнымі зубамі. Пасажырскае месца займаў звяружны волат у чорнай чакісцкай скуранцы.

Маладзён у новым кепі ветліва прыўзняў руку і папрасіў пранікнёна:

Мой мілы таварыш, мой летчык,

Вазьмі ты з сабою мяне!

Маладзён у модных штыблетах замілавана падхапіў:

Бо, ведай, вялікі я хлопчык

І лётаць умею ў сне!

І тут, нібы ў адказ, да ног маладых летуценнікаў звалілася нешта празрыстае, пустое і брыдкае.

Маладзён у новым кепі падняў падарунак нябёсаў і разгублена хаўкнуў. Таварыш летчык шпурнуў яму пустую літровую пляшку з-пад кантрабанднай “крамлёўкі”. Барвовы туман накрыў хлопцаў, і ў іх душах зазвінелі трывожныя бомы катарсіса.

-- Во мудзілы! -- спахмурнеў маладзён у новых штыблетах. -- І не сорамна на чужыя грады розную брыду кідаць?

-- Не, не нашы хлопцы, -- маладзён у новым кепі гідліва падняў пляшку і адкінуў яе ў сметніцу. -- Нашыя людзі чужое майно шануюць. А гэта -- прыхадні нейкія. Праўду ў нацыяналістычных газетах пішуць: ад такіх, як яны, трэба бараніць нашы грады і наш край!

-- Во-во! -- падтрымаў маладзён у новых штыблетах. -- Яшчэ скажы дзякуй, што не граната. Шкада, стрэльбу з сабой не ўзялі!

Тым часам самалёт без апазнавальных знакаў набраў вышыню і ўзяў курс на захад. Пад крыламі паволі праплывалі сенажаці, пакрэмзаныя срэбнымі жылачкамі рэчак. Азёры зіхацелі, як навюткія манеткі. Палоска спелага жыта залацілася на скраі пашы, нібы вавёркавае футра на зялёным паліто.

Неўзабаве па курсе прамаляваліся панарама Гародні. На тле васільковага неба ўрачыста паўставалі вежы старадаўніх храмаў. Цацачны кацярок, што паволі поўз па шэрай нёманскай вадзе, шкроб яе, нібы вострая голка шкло.

По-2 заклаў паўкруг над пажарнай вежай і паляцёў на поўнач. Шасі з пругкімі коламі звісалі пад фюзеляжам, рыхтык, керзавыя боты. Прапелер упэўнена сёк дробныя ватныя аблачынкі.

Няўсмешлівы волат у авіятарскіх акулярах-кансервах прабегся вачыма па лётнай планшэтцы і зыркнуў у бінокль. Гародня з вышыні нагадвала сваю выяву на карце.

Назіральнік выцаліў вачыма тэатр Тызенгаўза і прыклаў да горла ларынгафон. З самалётнай антэны па-над Гародняй панеслася-паляцела чакісцкая радыяграма:

-- Згодна аператыўнай інфармацыі, так званыя янкі ў колькасці чатырох знаходзяцца ў так званым тэатры так званага Тызенгаўза, у квадраце А-3. Разам з імі -- наш амерыканскі таварыш-камінтэрнавец Сміт-Весон, якога вышэйзгаданыя янкі незаконна ўтрымліваюць у палоне, прымушаючы слухаць фашыстскую італьянскую оперу “Тоска”. Першая аператыўная група павінна незаўважна блакіраваць па перыметры ўвесь раён у квадратах А-4, А-5, В-2 і С-3. Другая аператыўная група пад выглядам буржуазных эстэтаў павінна наблізіцца да янкі на адлегласць агнявога кантакту і зліквідаваць іх, як ворагаў народа. Мы, сталінскія сокалы, будзем прыкрываць вас з паветра. Сігналам стане выбух каля так званага тэатра. Звяртаю ўвагу: амерыканскага таварыша Сміта-Весона браць толькі жыўцом! Канец сувязі.

А пад крыламі ўжо ззяў ацынкаваны дах гарадскога тэатра. Каля фасада стаялі легкавікі, брычкі і вазкі гарадзенскіх меламанаў. Вялізны грузавік “Студэбекер”, прыпаркаваны бліжэй да заапарка, міжволі вабіў зрок. Да заканчэння спектаклю заставалася колькі хвілін.

Сталінскі сокал з жалезнымі зубамі паклаў руку на рычаг бомбаскідальніка. Сталінскі сокал у чакісцкай скуранцы вытаркнуў станковы кулямёт, скіраваў рулю наніз і драпежна пасміхнуўся.

19.

Гострыя зубцы турэмнага мура ўгрызаліся ў начное неба, бы іклы цмока. Шчарбаты месяц злавесна адбіваўся ў старажытнай брукаванцы. Танюткі прамень пражэктара паволі прайшоўся па ваконных кратах і спыніўся на пабітай кулямі сцяне.

Неўзабаве канвой жандараў вывеў у турэмны дворык вязня ў памаранчавай кашулі. Прысуд ужо быў зачытаны: за экстрэмісцкую антыўрадавую дзейнасць злачынцу чакаў расстрэл. Але адважны смяротнік не маліў пра спагаду: ён спакойна падышоў да сцяны, расшпіліў гузік кашулі, мужна глянуў у вочы бязлітасным катам і заспяваў…

Расстрэльная каманда спрактыкавана ўскінула рушніцы. Палітвязню заставалася жыць лічаныя секунды.

І тут на сцэну гарадзенскага тэатра, здэкарыраваную пад турэмны замак, імкліва ўскочыў дробны сухенькі дзядок у модным капелюшы “барсаліна” на сівой галаве. Ён узняў пісталет і, не цэлячы, стрэліў у рампу.

-- Basta, certo a quest’ora! -- гнеўны італьянскі вокліч гарманічна наклаўся на ценьканне шкла. -- Не магу больш на гэта глядзець! Колькі разоў слухаю чароўную “Тоску” вялікага Джакома Пучыні, столькі разоў у фінале паганыя жандары абавязкова расстрэльваюць чарговага вялікага тэнара!

Музыкі ў аркестравай яміне адклалі інструменты і, нібы па камандзе, ускінулі галовы, каб зручней было глядзець. Дырыжор выпусціў з пальцаў палачку. Механік сцэны з перапуду запаліў усё святло. І толькі ачмурэлыя акцёры ў жандарскай форме па-ранейшаму стаялі са скіраванымі на Каварадосі стрэльбамі, і гэта канчаткова раз’юшыла дзядка ў “барсаліне”.

Два трапныя стрэлы, і з плячэй жандарскага афіцэра зляцелі бутафорскія эпалеты.

-- Piano, signior Mudillo, -- драпежна пасміхнуўся дзядок. -- La vuole il Karlo Spagecci! Koza Nostra! Sicilia, Palermo.

Словы пра “Козу Ностру” спярша прымусілі музыкаў знакамітай “Ля Скалы” зніякавець. Яны і не чакалі, што спрут сіцылійскай мафіі дацягнуў свае жахлівыя шчупальцы ажно да Крэсаў Усходніх. Але ўжо праз колькі секунд аркестранты паўсталі з-за пюпітраў і шалёнай авацыяй прывіталі Карла Спагеці. Увесь музычны свет ведаў, што гэты стары мафіёзі не толькі ахвяруе шалёныя грошы на оперныя імпрэзы, але і заўсёды бароніць паноў музыкаў ад размаітых непрыемнасцей.

-- Bravo, mafia! -- захлынаўся дырыжор. -- Bravissimo!

-- Viva eccelenza Karlo Spagecci! -- неадкладна адгукнулася струнна-смычковая група.

-- Viva рapа Karlo! -- узнёсла прывіталі дзядка групы ўдарнікаў і духавікоў.

Неўзабаве заўзяты аматар оперы і тэнар, які выконваў партыю Каварадосі, пад воплескі аркестрантаў рушылі са сцэны ў партэр. Размілаваны Карла ласкава тлумачыў спеваку пра “таямнічую гармонію” і “сяброўскую размову” трапнымі цытатамі з “Тоскі”:

-- Signior Cavaradossi! Recondita armonia… Ed or fra noi parliam da buoni amici… Вы спявалі, як вялікі Энрыка Каруза! Bella tenore!

-- Gracia, signior Spagecci! -- оперны спявак аддана заглядаў у вочы папулярнага мафіёзі-філантропа; у ягоным уяўленні гэты чалавек быў кімсьці сярэднім паміж Донам Карлеонэ і Джузэпэ Вэрдзі.

Гарадзенскія меламаны акругленымі вачыма глядзелі на сардэчнае яднанне мастацтва і крымінала. Але ж Спагеці абсалютна не зважаў на зніякавелыя твары яснавяльможнай публікі па абодва бакі партэра.

-- Я хацеў бы падарыць вам нешта ў знак удзячнасці! -- пасміхнуўся ён тэнару. -- Прыміце, калі ласка, гэты сціплы прэзент!

З гэтымі словамі стары мафіёзі выцягнуў з кішэні даўжэзны, мо з паўтары метры, ружанец.

-- Няўжо пан Спагеці такі набожны? -- шчыра здзівіўся спявак.

-- Гэта незвычайны ружанец, -- хітравата пасміхнуўся Карла. -- Я заўсёды дадаваў адну пацерку, калі забіваў чарговага мудзілу. Не забывайцеся насіць гэты ружанец, і хай вам дапаможа святая Цыцылія, нябесная апякунка музыкаў! А калі ў фінале якой-небудзь оперы вас нехта захоча пакрыўдзіць, вы толькі мне...

Спагеці не паспеў скончыць -- жахлівы выбух на вуліцы прымусіў яго змоўкнуць. Ваконнае шкло вадаспадам пасыпалася ў залу, і паветра пругка ўдарыла па тварах, бы тэатральная завеса. Крышталёвая жырандоля жалобна ценькнула і згасла. У паўцемры бліснулі зляканыя вочы публікі, і ўжо праз секунду тэатр скаланулі істэрычныя енкі паненак і трывожныя крыкі паноў.

Публіка імгненна кінулася да выхаду. Вірлівы натоўп бязлітасна разнёс Карла і спевака па розныя бакі праходу. Ужо ў вестыбюлі зрок старога мафіёзі зафіксаваў дзіўную карцінку: проста перад ягонымі вачыма зіхацеў залаты абразок з выявай святога Януара -- апекуна злодзеяў з махлярамі.

Сіцыліец узняў галаву і прамовіў разгублена:

-- Мama miо!..

Перад ім стаяў той самы Хросны, які калісці ўратаваў ягонае жыццё на старых чыкагскіх бойнях…

Былы лідэр чыкагскай групоўкі “Тутэйшыя” таксама пазнаў Карла. Але адказаць не паспеў. Імгненне, і спалоханая людская плынь выштурхнула на вуліцу і слыннага сіцылійскага мафіёзі, і ягонага названага беларускага брата.

20.

Пасярод вуліцы, акурат перад тэатрам, дымілася вялізная варонка, і збітыя выбухам кляновыя лісты яшчэ кружлялі па-над разбітай брукаванкай. Зграбная лакавая брычка ляжала каля сцяны, і яе колы шалёна круціліся. Спалохана іржалі коні, з прабітых радыятараў легкавікоў свістала пара.

З галоўнага тэатральнага ўваходу хвалю за хваляй выносіла зляканых операманаў. Натоўп хаатычнымі струменчыкамі расцякаўся па завулках, і панскія боты вішчэлі, не раўнуючы, як парсюкі на кірмашы.

Янка Лабановіч незадаволена агледзеў адарванае рукаво фрака і пытальна глянуў на Хроснага:

-- Што гэта было?

-- Мо, Гародню спасцігла кара нябесная, як Садом і Гамору? -- выказаўся Янкель Фінберг.

-- Пэўна, Другая Сусветная вайна пачалася! -- дапусціў Аянька Кільмандовіч.

-- Ды нешта яшчэ зарана, -- разважліва азваўся Іван Брыль.

І толькі Хросны нічым не здрадзіў хвалавяння. Ён спакойна агледзеўся, зафіксаваў позіркам сівога дзядка ў “барсаліне”, лёгка падхапіў яго пад пахі і амаль сілком штурхнуў у расчыненую дзвёрку “Студэбекера”:

-- Паехалі, пакуль мудзілы не наехалі!

Загад прагучаў вельмі дарэчна: з-за суседняга дома выляцеў даўжэзны “Пакард”. За лабавым шклом прамалёўваліся пысы тыповых мудзілаў. Істоты з такімі бездухоўнымі тварамі наўрад ці маглі б уседзець нават пяць хвілін у оперы. Доўгая кулямётная руля, што выторквалася з салона машыны, не сведчыла пра іх міралюбнасць.

Сітуацыя нібыта паўтарала перастрэлку на старых чыкагскіх бойнях. Толькі цяпер у Хроснага не было пад рукамі ані смяротнага машын-гана сістэмы “Максім”, ані выбуховага самагоннага апарата сістэмы “General Electric”, ані нават самай танюткай шваечкі.

І толькі маладзёвы імпэт хлопцаў-янкі дазваляў яму спадзявацца на паратунак.

21.

-- Да заапарка ірвуць, гады! -- азартна прашаптаў Пярдолэк, не адрываючы вачэй ад бінокля. -- Там вам капец і сасніцца!

Вось ужо цэлую гадзіну ён сядзеў на гарышчы воданапорнай вежы насупраць вакзала і цярпліва чакаў, які плён дасць ананімка, напісаная пад ягоную дыктоўку маленькім Срулем. Сіротка не мог адмовіць сабе ў задавальненні пабачыць смерць ненавісных з дзяцінства ворагаў. Плён пераўзышоў самыя смелыя спадзяванні: у баявой аперацыі таварышыкі-чакістыя задзейнічалі не толькі дзве групоўкі прафесійных галаварэзаў, але нават і баявую авіяцыю. Калі б на прывакзальнай плошчы, што сумежнічала з заапаркам, з’явіліся танкі -- былога жандара гэта не надта б і здзівіла.

Янукевіч выдатна бачыў, як “Студэбекер” віртуозна развярнуўся каля варонкі перад тэатрам Тызенгаўза. Як доўгі браніраваны “Пакард” крыху запаволіўся, каб аб’ехаць перакуленую брычку. Як кулямётная руля, што выторквалася з акна легкавіка, выплюнула агонь. Як амерыканскі грузавік са свістам падсеў на пашматаванае кола, але паспеў-такі ірвануць на плошчу, упэўнена пратараніў каваную браму гарадзенскага заапарка і знік пад шатамі.

Былы жандар разумеў выдатна: шанцаў у ўцекачоў няма. Уся прылеглая да тэатра тэрыторыя была надзейна ачэплена спрактыкаванымі ў тэрарызме чакістамі. Дый Хросны са сваімі памагатымі напэўна выправіліся ў оперу без зброі.

-- Зараз вы, мужыкі-хамы-быдла, за ўсё адкажаце! -- з асалодай прамовіў Пярдолэк і ўліп у бінокль вачніцамі.

22.

“Студэбекер” гнаў па вечаровым заапарку, нібы падранены белавежскі зубр. Пашматаванае кола шалёна лапатала, і пах палёнай гумы шлейфам цягнуўся за грузавіком. Вецер свісцеў у разбітым бакавым люстэрку. Жудасныя скавытанні ваўкоў і істэрычныя енкі шакалаў дадавалі краявіду змрочнай сімвалічнасці.

Наведвальнікаў не было, заалагічная ўстанова зачынілася з паўгадзіны таму. “Студэбекер” імкліва праскочыў галоўную алейку, знёс бамперам краты каля копанкі з кракадзіламі і спыніўся насупраць мураванага дамка з надпісам “SERPENTARYUM”.

А пераследнікі былі зусім побач. Доўгі браніраваны “Пакард” асцярожна сунуўся з боку стравусіных вальер. Працяглая кулямётная чарга бязлітаснай касой зрэзала бэз каля серпентарыя, і на алейку паляцела галлё.

Хросны, Спагеці і хлопцы спрытна пасыпаліся з машыны і кароткімі несіметрычнымі зігзагамі кінуліся да серпентарыя. Гэта было зроблена вельмі своечасова: наступная куляметная чарга, нібы нажом, успарола брэзентавы тэнт.

Але ўцекачы ўжо паспелі зачыніцца ў змяіным дамку.

У вялізных шкляных тэрарыумах скручваліся, слізгацелі і сычэлі размаітыя гады, сабраныя з усіх куткоў свету. Бязлітасныя кобры, незадаволеныя стралянінай, раз’юшана раздзімалі пярэстыя капюшоны. Стракатыя анаконды лянотна ўздымалі галовы і мерна разгойдваліся нібы метраномы. Флегматычныя пітоны звісалі з дэкаратыўных бярвёнаў і задуменна пазіралі маленькімі ільдзянымі вочкамі ў вокны, за каторымі ўжо мільгацелі твары мудзілаў відавочна чакісцкага паходжання.

На серпентарый абрынуўся шквал агню. Нападнікі не ашчаджалі набоі: аўтаматныя стрэлы заглушалі баявую чакісцкую лаянку, ценьканне ваконнага шкла і спалоханы лямант жывёлаў у вальерах.

-- Ну, і што цяпер рабіць? -- разгублена спытаў Лабановіч.

-- Поўны накаўт! -- сумна канстатаваў Брыль.

-- Я б нават сказаў -- каюк, -- азваўся Кільмандовіч.

-- Была б у вас зброя… -- мовіў Фінберг са скрухай.

Хросны пытальна паглядзеў на Карла Спагеці. Той сціпла пасміхнуўся і спакойна расшпіліў старамодны пінжак: з-за паса пагрозліва выторкваліся пісталеты і рэвальверы самых размаітых канструкцый, памераў і прызначэнняў.

-- Prego, signior! -- сіцыліец добразычліва працягнуў названаму беларускаму брату вялізны чорны пісталет. -- Прашу выпрабаваць гэтую машынку. Браўнінг 45-га калібра, моцна дапамог мне ў пятнаццаці банкаўскіх рабунках і ў дзевяці налётах на паштовыя цягнікі.

-- Viva mafia! -- узрадваўся Янка Лабановіч. -- А што б вы парэкамендавалі былому настаўніку?

-- Да вашага шляхотнага фрака, сіньёр, больш пасуе вось гэта! -- сіцылійскі мафіёзі гжэчна прапанаваў Янку зграбны ладны рэвальверчык, аздоблены срэбрам. -- Гэты кольт 38-га калібра мне спрэзентаваў сам сіньёр Аль Капонэ. Ён уласнаручна застрэліў з яго пяцёх шэрыфаў, трох федэральных суддзяў, двух прафсаюзных босаў і яшчэ тузін драбнейшых мудзілаў.

-- Адразу відаць, што ў пана сіцылійца вытанчаны густ! -- Лабановіч удзячна ўзважыў у руцэ кольт і паціху пасунуўся да вакна.

Нападнікі, пісьменна хаваючыся за дрэвамі, альтанкамі і вальерамі, паволі набліжаліся да серпентарыя. Янка асцярожна выткнуў рулю кольта ў вакно і стрэліў. Высокі мудзіла, які падкрадаўся з боку слановай загарадкі, схапіўся за плячо і са скавытаннем пакаціўся ў зарасці. Але аконную раму адразу ж разнесла ў трэскі чакісцкімі кулямі. Хросны з дакорам паківаў Лабановічу пальцам, сам злаўчыўся стрэліць з аднаго вакна, імгненна перакінуцца да другога, а хвігу нападнікам паказаць ужо з трэцяга.

-- Во дзядзька Хросны скочыў, як той сабака! -- у захапленні прамовіў Брыль.

-- Хіба можна так казаць пра Хроснага? -- абурыўся Янкель. -- Ну, скочыў сабе і скочыў. Поц на іх.

У дзверы ўжо гупалі чымсьці важкім: храбусцелі дошкі, вішчэлі цвікі, сыпалася тынкоўка. Куля, пасланая Янкам у дзверы наўздагад, відавочна не дасягнула мэты. Гупанне толькі ўзмацнілася, і да яго далучылася какафонія шчырых чакісцкіх пажаданняў. Меламан Карла грэбліва скрывіў вусны.

Кільмандовіч з падзякай адмовіўся ад прапанаванага яму рэвальвера. Праўдзівы улан прынцыпова грэбваў агняпальнай зброяй. Ён сціснуў у руках доўгае дзяржальна касы-літоўкі, стаў насупраць дзвярэй жывым помнікам палеглым касінерам Касцюшкі.

-- Мо ім грошы прапанаваць? Адкупімся, -- Янкель ляпаў сябе па кішэнях. -- Дробных ні ў кога няма?

А чакістыя ўсё гупалі ў дзверы і брыдкасловілі.

-- Ты лепш яе прытрымай, -- Брыль ужо сціскаў пад пахай адзін канец дэкаратыўнага бервяна, з другога на яго пазірала яшчэ сонная, але надта ўжо незадаволеная анаконда.

Янкель спалатнеў:

-- Яна жа трафная, на ёй лускі няма! І ўвогуле, мне працаваць нельга. Сягоння субота!..

-- ... а заўтра нядзеля! Да якой нехта не дажыве. -- Іван строс анаконду ў вялізны шкляны куб, узважыў важкае бервяно і пакруціў ім над галавой.

Дзверы яшчэ раз здрыгануліся і ляснуліся на падлогу разам з кавалкам сцяны. У праём пасунуліся недарэчна вясёлыя мудзілы.

-- Бэнц! Гы! -- толькі і паспела прамовіць пыса аднаго з іх.

Каса са свістам расцяла паветра, і скрываўленае вуха гаваркога чакістага ляпнулася на надлогу. Кінутае з падваротам бервяно знесла за сабой аднавухага і ўсіх астатніх -- чыста, як і не было.

-- Іван акбар! -- сувора папярэдзіў нападнікаў ліцвінскі татарын.

Але радвацца не выпадала.

У перспектыве алейкі трывожна бліснула лабавое шкло “Пакарда”. Загырчэў рухавік, і фары пагрозліва запаліліся, нібы настольныя лямпы ў следчым кабінеце НКВД. Цяжкі браніраваны лімузін пакаціў да дамка. Следам, як пехацінцы за танкам, пабеглі чакістыя.

-- За Радзіму! За Сталіна! -- раўлі яны, як каго не парвала, і аўтамабільны клаксон пераможна трубіў палкавым горнам.

Янка стрэліў. Куля выкрэсліла вогненныя пырскі з браніраванага крыла лімузіна і прафуркатала ў кусты. Іван у адчаі сціснуў кулакі. Аянька выставіў наперад касу, нібыта збіраўся ўсадзіць яе ў круп варожага каня.

-- Як на парадзе ідуць, -- палахліва азваўся з-за шклянога тэрарыума Янкель.

Чакісцкая навала нахабна кацілася на змяіны дамок. Карла і Хросны красамоўна зірнулі адзін на аднаго, і сіцыліец шляхетна саступіў беларускаму гангстэру права дзейнічаць.

Хросны спакойна ўзняў цяжкі браўнінг і прымружыўся. Стрэл прагучаў у разварушаным заапарку ціха, быццам корак ад шампану шпокнуў. З прастрэленага радыятара “Пакарда” фантанам засвістаў кіпень. Абвараныя чакістыя забегалі, як прусакі на патэльні. Густая пара зацягнула алейку. З яе імпэтна выткнуўся доўгі капот са срэбнай фігуркай на радыятары, і лімузін садануўся ў дрэва. З шатаў, як наймічка з печы, ляснулася дробная малпачка.

Спагеці сціпла пасміхнуўся.

-- А цяпер, шаноўные сіньёры, глядзіце, як гэта робіцца ў нас на Сіцыліі!

З гэтымі словамі слынны мафіёзі выцягнуў з-за паса дзве абсалютна аднолькавыя аўтаматычныя “берэты”, спрактыкавана праверыў абоймы і мяккаю тыгрынаю хадою рушыў да высаджаных дзвярэй…

Стрэлы з абедзвюх руляў прагрукацелі, нібы куляметная чарга. Мудзілы, якія правільным ланцугом наступалі ад цэнтральнай брамы, адзін за адным пакаціліся ў копанку да кракадзілаў. Галодныя рэптыліі, падобныя да раздзьмутых маласольных гуркоў, як і мае быць, неадкладна заплакалі, хіжа расчарэпілі пашчы і шпарка паплылі да пачастунку. Неўзабаве вада ў копанцы афарбавалася ў пяшчотны ружовы колер.

-- Cao, bambino, -- сардэчна развітаўся з ворагамі Карла Спагеці.

-- Sorry, -- развёў рукамі былы настаўнік.

Стрэлы на нейкі час сцішыліся, пэўна, нападнікі не чакалі ад абложаных падобнага спрыту.

-- Bravo, Карла Спагеці! -- уразіўся Хросны. -- Паважаю прафесіяналаў!

-- Bravissimo! -- падхапіў Іван упэўненым басам.

Спагеці ганарліва прыўзняў “барсаліну”:

-- Мафія неўміручая!

-- А ці можна паўтарыць такое на біс? -- сціпла папрасіў Янкель.

-- Натхненне скончылася! -- вінавата ўздыхнуў сіцыліец. -- Дый набояў амаль не засталося.

Нечакана з гары данеслася басавітае выццё самалёта, і шалёным градам лупанула доўгая кулямётная чарга. У бляшаным даху будыніны зоркамі заззялі дзіркі. Стрэлам ушчэнт разнесла вялізную шкляную скрыню з каралеўскім баа канстрыктарам. Жахлівы даўжэзны гад незадаволена ўзняў голаў і з ціхім пагрозлівым шоргатам пасунуўся да разбітага вакна. Неўзабаве стракаты, нібы татуіраваны, хвост знік за падваконнем.

Лабановіч зноў выставіў кольт у вакно і стрэліў у чакістага, што сядзеў на кукішках перад клеткай з гарыламі. Куля прасвістала ў нейкім сантыметры ад галавы мудзілы, і замок ад закратаванай дзвёркі паляцеў у траву.

Зрэшты, абложаным не давялося шкадаваць пра змарнаваны набой…

Металёвая дзвёрка вальеры з тужлівым рыпеннем прачынілася. Вялікі прыгожы самец гарылы асцярожна вылез са свайго дамка, зацвердзіўся на магутных нагах і штурхануў краты. Шляху на волю не замінала нішто. Пачварная малпа ўдарыла ў валасатыя грудзі кулаком і агаласіла паветра дзікунскім лямантам Кінг-Конга. Узброены пісталетам чакісты не стаў для гарылы вялікай перашкодай. Пасля нямоцнага ўдара ў вуха ён адляцеў метраў на дзесяць і сцішыўся.

Неўзабаве на волю выйшла ўся чалавекападобная сямейка: жонкі, дзеці, унукі, дзядулі і бабулі, цешчы і сваты. Праз колькі хвілін разумныя прыматы спрытна рассыпаліся па дрэвах.

Янка глядзеў на малпаў зачаравана, пэўна так назіраў за гаспадарамі Белавежскай пушчы лаціністы Мікола Гусоўскі, калі складаў сваю “Паэму пра зубра”. У галаве былога настаўніка плыў ціхі незямны гул: падобны стан ён упершыню зведаў у пятнаццаць гадоў, калі ўпершыню пакаштаваў бурачковага первака.

-- Хлопцы, -- пранкнёна сказаў ён, -- а я ведаю, што трэба рабіць!

23.

Аблога серпентарыя доўжылася ўжо з гадзіну, пакрысе набываючы рысы класічнай пазіцыйнай вайны. Біплан По-2, на які так спадзяваліся чакістыя, не мог даць рады; Хроснага планавалася браць толькі жыўцом.

-- Таварыш Баян! Таварыш Баян! -- пачулася ў навушніках скуранога пілоцкага шалома, -- тут нейкі паласаты шланг у кустах. Ой паўзе, ой паўзе!..

Таварыш Баян прыціснуў да горла ларынгафон:

-- Таварышы, вы што, зноў п’яныя? Хіба шлангі поўзаюць? Гэта супярэчыць…

-- Паўзе! Паўзе! Проста на нас! І сіпіць! А-а-а-а!..

На крык наклаўся загадкавы шоргат, нешта храбуснула, і ў навушніках запанавала злавесная ціша.

Таварыш Баян загадаў кіроўцу біплана знізіцца і закласці над заапаркам кола. Прыкрая неспадзяванка чакала чакістых і з другога боку. Да брамы ад чыгуначнага вакзала паціху сунуўся замаскаваны маладымі бярозкамі і сасонкамі танк “Рэно” -- лаплены-пералаплены ветэран імперыялістычнай вайны. З люка выторкваўся цэпелінападобны голаў Шалёнаса Халераса. Напэўна, лідэр тэрарыстычнай групоўкі “Лабусы” дазнаўся пра непрыемнасці, што напаткалі “папскага легата” і мужна рушыў на дапамогу. Некалькі грузавікоў з ковенскімі баевікамі кацілі следам.

-- Што ты вылупіўся на класавых ворагаў?! -- голас Баяна перакрыў роў прапелера. -- Бамбі!

Кіроўца азартна ашчэрыў жалезныя зубы і ў крутым віражы прайшоўся па-над прывакзальнай плошчай. Бомба ладным чорным парсючком мільганула ў паветры. Выбух раскрыўся чароўнай тыгровай лілеяй акурат перад танкам. Жалезную спаруду падкінула, нібыта пустыя начоўкі, і перакуліла пузам дагары. Таварыш Баян развярнуў кулямёт і з асалодай лупануў па галаўному грузавіку жмудзіласаў. Дзве ацалелыя машыны сінхронна развярнуліся і палахліва паімчалі туды, адкуль і з’явіліся.

Калі наступ жмудзіласаў быў паспяхова адбіты чакістымі яшчэ на падыходзе, то сітуацыя ў самім заапарку рабілася проста крытычнай. Цяпер падступныя янкі знарок стралялі па замках вальер з самымі небяспечнымі драпежнікамі.

Крыважэрныя звяругі, адчуўшы волю, з аслодай помсцілі двухногім за шматлікія пакуты за кратамі і страчаную радзіму. Па алеях з хіжым гырчэннем насіліся тыгры, львы, ягуары і пантэры. Палеская рысь, якая скацілася з яблыні-райкі на карак сухенькаму чакістаму, глядзелася на іх тле дробным катком. Зляканыя тэрарыстыя шукалі паратунку на дрэвах і дахах, але там на іх ужо чакалі гарылы, павіяны, гібоны і арангутаны.

Некалькі пакусаных кінуліся ратавацца да ворагаў у серпентарый. Але ў іх неадкладна паляцела вялізнае змяючае кубло.

Раскудлачаны страус ганяў немаладога чакістага вакол фантана і метадычна дзёўб небараку ў бліскучую лысіну. Белы насарог са злоснымі чырвонымі вочкамі матляў скрываўленым рогам. Грыфы ўсёй сям’ёй абселі затаптанага мудзілу ў чорнай скуранцы і з асалодай выдзёўбвалі вантробы, не раўнуючы, як той каўказскі арол пячонку ў Праметэя. Разгром давяршыў афрыканскі слон; ён выбраўся з загарадкі, пераможна затрубіў, падчапіў хобатам “Пакард” і кульнуў яго на бок.

А заапарк тым часам ачаплялі паліцыянты з вайскоўцамі. Грандыёзны міжнародны скандал быў гарантаваны, і савецкі бок напэўна не здолеў бы высунуць нейкія апраўданні. Людскія рэсурсы і тэхніка аказаліся змарнаванымі безвынікова: ненавісныя янкі так і не былі знішчаны, а амерыканскі таварыш-камінтэрнавец Джон Сміт-Весон па-ранейшаму знаходзіўся ў іх у палоне.

З борту По-2 было выдатна відаць, як паліцыянты з вайскоўцамі ловяць ды скручваюць чатырохногіх і двухногіх звяругаў. “Студэбекер” нетаропка выязджаў праз гаспадарчую браму.

Знянацку ў змярцвелых навушніках гучна шчоўкнула, і голас таварыша Праніка прымусіў галоўнага сталінскага сокала здрыгануцца:

-- Таварыш Баян, партыя і ўрад усё бачылі. Вы ані ў чым не вінаватыя. Вы ўсе мужна змагаліся, але буржуазныя нацыяналісты і ідэйна несвядомыя звяругі пакуль мацнейшыя. Загадайце, каб ацалелыя таварышы неадкладна забралі параненых і адступалі свінячымі сцежкамі!

-- А як жа янкі? -- ці то з радасцю, ці то са скрухай спытаў таварыш Баян.

-- Я прызначу ім такую сустрэчу, ад якой яны не здолеюць адмовіцца. А мы пераходзім на нелегальнае становішча. Паролі і яўкі застаюцца ранейшымі, -- па чакісцкаму разважліва азваўся таварыш Пранік.

-- Карацей, хавайся ў бульбу, -- уражана прашаптаў таварыш Баян.

Сталінскі сокал з жалезнымі зубамі адціснуў штурвал. Біплан хутка набраў вышыню і неўзабаве схаваўся ў аблоках, што так дарэчы зацягнулі неба над Гародняй.

24.

Вечаровае сонца сагравала вялізныя мармуровыя крыжы Пабернардынскіх могілак, залаціла пёркі на крылах каменных і жалезабетонных анёлаў. Вецер гнаў сухое лісце на гарадзенскі Падол і шаргацеў тапаграфічнай картай, абрусам разасланай на магільнай пліце. Раз-пораз край карты загінаўся. І тады сонца лашчыла надпіс-папярэджанне “Вы яшчэ ў дарозе, а мы ўжо дома”.

Гідкі рабы вусач з люлькай прыціснуў непаслухмяную карту ўломкамі цэглы і вырак:

-- Чалавек праходыт как хазаын нэаб’ятнай Родыны своей. Праўда, таварыш Адзік?

-- Дас іст Райх, геносэ Юзік, -- хударлявы псіхапат з нетутэйшымі тэатральнымі вусікамі гупнуў ботам у надмагільную пліту.

Мундштук трубкі рабога вусача тыцнуўся ў Вільню, Беласток, Брэст і Гародню.

-- Таварыш Адзік, эта будэт Савецкая Беларусь, -- папярэдзіў рабы вусач.

-- Вільня, Брэст -- зэр гут, Савецкая Беларусь. Гародня-Гартэн -- найн! Хальт! Цурюк! Дас іст дойчэ штадт! -- псіхапат пагрозліва вырачыў вочы.

-- А еслі заўтра вайна, еслі снова ў паход? Га, таварыш Адзік? -- нядобра прымружыўся рабы вусач.

-- Іх хабе філе дойчэн зольдатэн унд унтэрофіцырэн, геносэ Юзік! -- ледзь не заплакаў псіхапат, пакрыўджана крутануўся на абцасах і пашыбаваў да ровара-тандэма.

І тут, нібыта ў пацверджанне словаў пра вайну, ад тэатра даляцеў моцны выбух. Над горадам з’явіўся біплан без апазнавальных знакаў.

-- Сталінскія сокалы, таварыш Адзік! -- узрадавана пыхнуў люлькай рабы вусач, -- і в каждым сэрцы пламены матор!

-- Дас іст Люфтвафэ, геносэ Юзік! -- шчасліва бліснуў шклянымі вачыма псіхапат з тэатральнымі вусікамі. -- Шысэн, шысэн!

У заапарку сапраўды заляскалі стрэлы, і гэта змусіла таварыша Адзіка вярнуцца да надмагільнай пліты, засланай тапаграфічнай картай.

-- Польшча капут? -- недаверліва спытаўся ён.

-- Аканчатэльна і беспаваротна. Дык вайна, таварыш Адзік? -- рабы вусач прымірэнча працягнуў руку.

-- Бліцкрыг, геносэ Юзік! -- радасна паціснуў далонь псіхапат з тэатральнымі вусікамі і нашаторыў вушы.

Паўз могілкі гнала авечак малая беларусачка ў васільковым вяночку. Па-над капцамі, крыжамі і пахавальнямі ляцеў крышталёва звонкі дзіцячы дыскант:

З неба зорачка ўпала

Проста міламу ў штаны!

Хай бы ўсё там адарвала --

Толькі б не было вайны!

Рабы вусач незадаволена пыхнуў люлькай, ажно жарынкі разляцеліся:

-- Нэ панымаю меснага нарэчыя!

-- Ніхт фэрштээн! -- пацвердзіў псіхапат.

Малая беларусачка паправіла вяночак і нядобра скасавурылася на раварыстых.

25.

Поўная параза таварышаў чакістых у бітве пры заапарку не збянтэжыла Пярдолка. Ён ведаў: рана ці позна хлопцаў-янак дастануць. Але ж прадбачлівы былы жандар вырашыў інфармацыйна падстрахавацца. З прысабечаным пасведчаннем на імя генерала Дэфензівы Мікалая Хаперніка ён падкаціўся да хаблаватага тэлефаністага на гарадской станцыі. Янукевіч слушна меркаваў, што падобныя фацаты абавязкова супрацоўнічаюць з таемнай паліцыяй. Дэфензіву нездарма называлі “труйкай”: па чутках, ці не кожны трэці пісаў туды даносы на сваякоў, суседзяў і проста на падазроных асобаў.

Хаблаваты тэлефаністы, ледзь толькі пабачыў пасведчанне ў руцэ бела-русага “генерала”, усё скеміў і адразу выструніўся:

-- Цо моген зробіць для пана?

-- Выконваць мае і толькі мае загады ды не ставіць лішніх пытанняў. Ойчызна ў небяспецы, ёй пагражае самая страшная хвароба нашага часу -- беларускі нацыяналізм. Яны -- мужыкі-хамы-быдла, а, прамеджду протчым, на амерыканскім самохудзе ездзяць, шампан п’юць, цыгары паляць, у оперу ходзяць. Нават я сабе такога ніколі не дазваляў. Карацей, слухай, што трэба зрабіць…

…Праз тры дні Пярдолэк ведаў пра хлопцаў-янак і пра Хроснага ці не ўсё. Тэлефаністы аказаўся таленавітым шпегам. Ён не толькі перахопліваў усе размовы, але нават злаўчыўся праслухоўваць кватэру Эміліі Вастрабрамскай праз тэлефонны апарат.

Агульная сума прыбыткаў ад продажу “Горкага яблыка” прымусіла Пярдолка зайздрасна счарнець, а інфармацыя пра колькасць ахвяраў беларускай адраджэнкі-снайперкі і яе цемнаскурай гадаванкі -- здрыгануцца. Але ж адно данясенне тэлефаністага адначасова насцярожыла і ўзрадвала Пярдолка.

Колькі дзён таму на кватэру да Эміліі Вастрабрамскай завітаў бадзяжны мніх-францішканец. Імем вялікага Сталіна ён загадаў хлопцам прывезці амерыканскага таварыша-камінтэрнаўца Джона Сміта-Весона на Пабернардынскія могілкі. Сустрэча мусіла адбыцца на золку роўна праз тыдзень. У выпадку нязгоды шалёны францішканец абяцаўся выклікаць з-пад Мінску эскадрылью дальняй бамбардыровачнай авіяцыі і разнесці ў друз фабрыку па вытворчасці “Горкага яблыка”.

Вядома ж, былы жандар адразу скеміў, кім насамрэч быў той мніх і як скарыстаць мяркуемую сустрэчу на сваю карысць. Але свята, якое даўно чакала ўся Гародня, прымусіла яго на нейкі час пазабыцца нават пра янкі.

26.

Былая кананерка, ганарліва пераназваная ў “CUD NAD NIEMNEM”, ледзь праглядалася пад рознакаляровымі гірляндамі, трапяткімі нізкамі сцяжкоў, вымпелаў, пацеркамі ды гронкамі электрычнай ілюмінацыі. Духавы аркестр на ўзбярэжнай ад самай раніцы няспынна граў танга і полечкі-трасухі.

Навум Фабрыкант, апрануты з нагоды ўрачыстасці ў святочныя лапсердак і ярмолку, стаяў перад трапам і прыязна зазіраў у вочы першым наведвальнікам карыснай для грамадства ўстановы.

-- Яснавяльможныя паны і шаноўныя падпанкі! Як звяры ведаюць норы свае, пчолы -- вуллі свае, птушкі -- гнёзды свае, рыбы -- віры свае, -- з інтанацыямі рэкламнага агента перакручваў ён на свой капыл Скарыну, -- так і чалавек, да таго месца, дзе кілішак кульне, вялікую ласку мае. Куляйце сабе на здароўе, добрым людзям на прыбытак і... пераконвайцеся!

Моўша спрытна сервіраваў сталы. Гірша цягаў з камбуза скрыні з “Горкім яблыкам”, абачліва падмацаваным скрадзеным графскім какаінам. Маленькі Сруль разносіў панівы са смажанымі курынымі ножкамі і зайздросна шморгаў носам.

Неўзабаве на палубе з’явіўся Віктар Янукевіч у белым стройчыку і капітанскай фуражцы. Бляску залатога якара на кукардзе маглі пазайздросціць усе гарадзенскія каты. Пярдолэк гасцінна агледзеў наведвальнікаў, пасміхнуўся і ўрачыста блямкнуў у навюткую масянджовую рынду.

Моўша з Гіршам спрытна зацягнулі трап на палубу. Маленькі Сруль адвязаў ад кнехта швартовы і кінуў канец на масткі прычала. У цемры трума цяжка зрушыліся бліскучыя поршні ў пырсках мінеральнага алею. Загрукатала машына, магутныя вінты пагналі ваду за кармой, і “CUD NAD NIEMNEM” рушыў у першае плаванне.

Пярдолэк прыклаў да вуснаў бляшаны рупар.

-- Вітаю паньства на выспе свабоды! -- з хабёльскай пыхай пасміхнуўся ён. -- На нёманскім беразе законы Рэчы Паспалітай скончыліся, а на нашай палубе дзейнічаюць адно законы свабоды, роўнасці і братэрства. Кожны вольны тут напівацца да ўсрачкі, быць роўным у гэтым свінні і лічыць сябе братам самому начэльніку дзяржавы. Паньства можа не пераймацца, вашых жонак тут ніколі не будзе. Жанчынам і валацужным сабакам уваход на нашу палубу катэгарычна забаронены. Вялікаму караблю -- вялікае плаванне! Усе адпачываюць!

Гучныя працяглыя воплескі накрылі апошнія словы рэстаратара. Мужчыны нецярпліва напаўнялі чаркі, келіхі і гранчакі. Неўзабаве паны і падпанкі апетытна жлукцілі ўлюбёныя напоі. Моўша з Гіршам не паспявалі забіраць парожнія пляшкі і ставіць поўныя.

Упэўнена грукацеў рухавік, пенілася вада за кармой, і руіны Старога замка паволі знікалі з вачэй. Навум Фабрыкант у адпрасаванай ярмолцы з прыколатымі да яе стужкамі ад матроскай бесказыркі круціў стырнавое кола і прымаў гераічныя позы. Напэўна, у гэты момант ён уяўляў сябе камандзірам флагманскага дрэдноута. Маленькі Сруль застыў на носе з марскім біноклем. Янукевіч раз-пораз прыкладаўся да рыльца пляшкі і на мігі падказваў асвінелым панам, што ванітаваць дазволена проста ў нёманскія хвалі.

А вадаплаўная рэстарацыя ўжо падыходзіла да Ласосны. Сонца крышылася ў пляшках і келіхах. Недарэчна цвярозыя маладзёны на беразе зайздросна ўслухоўваліся ў традыцыйныя застольныя спевы.

-- Ну што, пархаты жыд -- шаноўны Фабрыкант?! -- Пярдолэк азартна пацёр далоні, -- і гэта толькі пачатак! Неўзабаве такія караблі з’явяцца на ўсіх рэках, азёрах, стаўках ды копанках Рэчы Паспалітай. І ад мора да мора пойдзе пагалоска пра добрага яснавяльможнага пана Віктара Янукевіча, які з дапамогай пейсатага кагала робіць для чалавецтва карысную і пачэсную справу. І тады ўдзячныя піякі адліюць маю постаць з чыстага золата… ды паставяць перад самім Бельведэрам!

-- На месцы пана Янукевіча я б узяў грашыма, -- закаціў вочы разважлівы Навум-бізнесовец.

Недарэчнае з’яўленне маленькага Сруля перапыніла летуценныя мроі кампаньёнаў. Нават пастава Фабрыканта-малодшага здраджвала, што ён моцна зляканы. Дрыготкі палец паказваў наперад.

-- Там... там... такое!

-- Што ты лямантуеш, як старая Цыля напярэдадні пагрому? -- паблажліва пасміхнуўся Пярдолэк. -- Што ты там пабачыў: перыскоп нямецкай субмарыны ці казацкія чаўны Налівайкі?

-- Чалавечая постаць за бортам, -- дрыготка прашаптаў маленькі Сруль.

-- Можа, нехта з паноў піякаў вырашыў сысці па-ангельску, не расплаціўшыся? -- спахапіўся Навум Фабрыкант.

-- Пайшлі глядзець, -- Янукевіч каўтнуў з рыльца і лянотна падаўся на нос кананеркі.

Водны краявід прымусіў былога жандара ачмурэла лыпнуць. Проста на карабель несла чалавечую постаць, але ж не з чыстага золата. Плынь выцягнула на нёманскі фарватар знаёмы Пярдолку кілім, з якога выторкваліся генеральскія боты.

Гэта быў труп адстаўнога генрала Дэфензівы Міколы Хаперніка.

-- От, Мурашова, курва старая, пашкадавала на шыю суседу свой прас павесіць! Пэўна, пра Герасіма і Муму не чытала! І рабі пасля гэтага дабро людзям, -- прасычэў Янукевіч.

Зубкі маленькага Сруля стукалі ў такт з карабельнай машынай.

-- І шт-то цяп-пер раб-біць?

Слушныя ідэі наведваюць галовы не толькі вялікіх навукоўцаў і не толькі ў сне.

-- Багор! -- рашуча загадаў Пярдолэк, не раўнуючы, як той хірург патрабуе ў асістэнта скальпель.

Нябожчык быў вылаўлены з першай спробы. На шчасце Янукевіча і Фабрыкантаў, яснавяльможныя піякі ўжо дайшлі да крытычнай рысы, пасля якой іх не збянтэжыла б з’яўленне на палубе нават здохлага сямігаловага цмока.

Моўша з Гіршам спрытна раскруцілі мокры кілім. Ссінелы твар Хаперніка быў добра ўжо пашчыканы нёманскімі насельнікамі. Тонкая шваечка з эстэтным маціцовым дзяржальнам, што выторквалася з вачніцы нежывога астранома-вычварэнца, паспела ўзяцца іржою. Калі вада крыху сцякла, з кішэняў палезлі ракі -- пуцаценькія, што тыя парсючкі ў дбайнага гаспадара. Але ж здольныя вучні Навума Фабрыканта не далі разпаўзціся членістаногім па рэстарацыі -- ракаў спрытна паскідалі ў выварку і занеслі на кухню.

-- Кілімам яшчэ можна каюту аздобіць. А што з мерцвяком рабіць? -- Навум задуменна пачухаў патыліцу. -- У гаспадарцы без дай патрэбы. Які з яго нам навар будзе?

-- Я ўжо ведаю, які, -- Пярдолэк мройліва смактаў губу. -- Ты “Горкі яблык” дзе купляеш?

-- Фурманка штораніцы з фабрычнай гуртоўні прывозіць.

-- Вось і добра. Трэба падкінуць мерцвяка ў фурманку, ды так, каб гэтага фурман не заўважыў.

-- Гэта можна!

Моўша з Гіршам перазірнуліся, пасміхнуліся адзін аднаму і пацягнулі нябожчыка ў карабельную лядоўню.

27.

Вось ужо колькі дзён уся Гародня шапталася пра геройскую перамогу жменькі тутэйшых хлопцаў-янак над бездухоўнымі дыпламатамі-пярэваратнямі. Падбіты, перакулены танк “Рэно” па-ранейшаму ляжаў на прывакзальнай плошчы, і настаўнікі вадзілі да яго школьныя экскурсіі. Абсмалены цэпелінападобны голаў Шалёнаса Халераса, што тырчэў з люка, выклікаў у дзетак-беларусаў нездаровую цікаўнасць, і на другі дзень мёртвага тэрарыстага жмудзіласа прыбралі ў трупярню.

Бітва пры заапарку стала самай папулярнай тэмай і ў кабінетах Дэфензівы, і на гарадскім рынку, і ў хатах нёманскіх рыбакоў, і нават у бардэлях Раскошы. Слава хлопцаў-янкі раздзьмулася да памераў аэрастата і імкліва панеслася ў хмарнае крэсовае неба.

Янка Лабановіч, як прызнаны лідэр грамады, упэўнена кіраваў гэтым паветраным сродкам. Ён ведаў, што яго яшчэ напаткаюць і ілжывыя арыенціры, і перуны з маланкамі, і нават здрадніцкія зенітныя абстрэлы з зямлі. Але ж вера ў юнацкія ідэалы свабоды, роўнасці і братэрства надавала яму рашучасці і ўпэўненасці ў перамозе дабра над ліхам. Дый жыццёвы досвед паважанага беларускага гангстэра Хроснага і яго слыннай маці-адраджэнкі шмат чаго быў варты.

Жыццё кацілася звыклай каляінай.

Працоўны дзень Лабановіча быў распісаны па хвілінах. Сустрэчы са скарумпаванымі мытнікамі і паліцыянтамі, інспекцыі канапляных палеткаў, яблыневых садоў і бураковых плантацый забіралі ўвесь светлавы дзень.

Іван Брыль сабраў з мясцовых хаблоў першую на Крэсах бейсбольную каманду. Хуткіх перамог ад яе ніхто не патрабаваў. У вольны ад гульняў і трэніровак час бейсбалістыя, узброеныя бітамі, ахоўвалі фабрыку. Буржуазны спорт, пачэсная праца і някепскі заробак пакрысе перавыхоўвалі нават самых зацятых хаблоў.

Янкель Фінбер, як і мае быць, трашчаў арыфмометрам, шаргацеў бухгалтарскімі талмудамі і пралічваў найбольш выгодныя фінансавыя камбінацыі. Але ж узнёслая местачковая душа не забывалася і на гармонію духу. Па вечарах Янкель браў падораную яму грамадой скрыпку працы Гварнэры і цешыў сяброў народнымі мелодыямі.

Аянька Кільмандовіч, як і раней, паспяхова спакушаў жанчын карысных для агульнага бізнесу чыноўнікаў. Жонка галоўнага рыжскага мытніка па-ранейшаму заставалася ў сферы яго ўплыву. Транспарты, наладаваныя “Горкім яблыкам”, штотыдзень без перашкодаў адыходзілі да другога берага Атлантыкі.

Ісабэль Карвальес нечакана зацікавілася кінематографам. На жаль, хлопцы-янкі не маглі даць ёй рады, бо самае галоўнае з усіх мастацтваў пакуль што было па-за межамі іх увагі, інтарэсаў і ўплываў.

Але штопятніцы сябры збіраліся ў канторы на традыцыйную нараду. Падчас дэгустацыі новых гатункаў “Горкага яблыка” яны падрахоўвалі здабыткі і абмяркоўвалі планы на будучыню. Як і мае быць, рэй вёў Лабановіч.

Але яго наватарскія ідэі не заўсёды прымаліся паплечнікамі.

-- Янка, скажы шчыра! Нашто ў нашым бізнесе такія шалёныя выдаткі? -- спытаў Іван Брыль на адной з гэткіх нарадаў.

-- І сапраўды, -- згодна падхапіў Кільмандовіч, -- нейкі гідраўлічны прэс ад Крупа, нейкі газагенератар ад BMW. За гэтыя грошы можна было цэлую стайню з ладных паненак арганізаваць.

-- Дый увогуле, куды і нашто сыходзяць нашы грошы? -- сувора падвёў рысу Янкель Фінберг.

Лабановіч нетаропка ўскінуў руку, спакойна паглядзеў на “Брэгет” з пяшчотнымі цэйлонскімі смарагдамі, шчоўкнуў плацінавай запальнічкай і запаліў гаванскую цыгару.

-- Гідраўлічны прэс, што я сапраўды выпісаў ад Крупа, дазваляе за адзін дзень выціснуць столькі соку, колькі твае бейсбалістыя, Ваня, не здолеюць і за месяц, -- спакойна патлумачыў былы настаўнік, -- а што тычыцца газагенератара ад BMW, то...

Ён не паспеў скончыць, у залу пасяджэнняў убеглі двое маладзёнаў:

-- Там... там... такое! -- маладзён у навюткай скураной кепі вырачыў вочы.

-- Зусім мёртвы мудзіла! -- працягнуў маладзён у стылёвых чаравіках на тонкай падэшве.

-- Дзе -- там? -- спакойна ўдакладніў Лабановіч.

-- Дзе, дзе… У фурманцы, -- аднагалосна азваліся маладзёны і неадкладна перажагналіся.

І тут, нібыта ў пацвярджэнне іх словаў, за вокнамі сіпла прасігналіла паліцэйская машына.

-- Задурыце ім галовы! -- крыкнуў Янка хлопцам і пабег на гаспадарчы дворык.

Сівы конь нервова хроп, біў капытом і трывожна касавурыўся на фурманку. З-за борта тырчэлі ногі ў аблезлых вайсковых ботах. Крытычнасць сітуацыі вымагала ад Янкі спрыту. Былы настаўнік скінуў труп долу і пацягнуў за ногі ў давільню.

Індустрыяльны інтэр’ер алкагольнай вытворчасці мог усцешыць вока піяка і давесці да роспачы сябру Таварыства цвярозасці. Гідраўлічны прэс памерам з ладную сялянскую хату ўзвышаўся па-над транспарцёрам. Гумовая стужка няспынна гнала бясконцыя шэрагі пляшак. Ад рознакаляровых этыкетак з выявай “Горкага яблыка” стракацела ў ваччу.

Бліскучыя штокі гідрацыліндраў прыўзнялі пліту над ёмістасцю. Яблычныя макухі ссыпаліся ў глыбокі латок. Паднялася засланка, з бункера зашаргацела ў прэс садавіна. Янка неадкладна перакінуў мерцвяка цераз край сталёвай ёмістасці. Сярод яблыкаў знічкай бліснула эстэцкае маціцовае дзяржальна, і цяжкая пліта бязлітасна пасунулася наніз.

А ў стадолу цэха ўжо забягалі паліцыянты. На казённых тварах чыталася павага да законаў і парадкаў санацыйнай Польшчы. Бейсбалістыя з каманды Івана Брыля так і не здолелі затрымаць іх.

-- Паступіла дакладная інфармацыя, што вы хаваеце тут цела зніклага генерала Міколы Хаперніка! -- афіцыйным голасам абвесціў афіцэр, -- мы маем ордэр на пошукі і на арышт -- у залежнасці ад выніку пошукаў.

Валошкавыя вочы былога настаўніка глядзелі з нахабным спакоем.

-- Прошен бардзо! Але ж, баюся, панам паліцыянтам давядзецца доўга шукаць!

Паліцыянты неадкладна прыступілі да сваёй не вельмі пачэснай справы. Яны перасыпалі яблыкі, звінелі пустымі пляшкамі, зазіралі ва ўсе катухі і нават наведалі прыбіральню. Але ж ніякіх слядоў зніклага генерала адшукаць не здолелі.

А па бясконцай гумовай стужцы праплывалі пляшкі з напоем нязвыкла ружовага колеру. Афіцэр асцярожна зняў адну і паглядзеў на святло.

-- Новы гатунак? -- з павагай удакладніў ён у Лабановіча.

-- Так, эксперыментальная партыя, -- запэўніў Янка. -- Толькі сёння запусцілі: “Горкі яблык генеральскі”. Калі пан жадае, то можа ўзяць адну на дэгустацыю.

-- Кепскі той жаўнер, які не імкнецца стаць генералам! -- з падзякай у голасе азваўся паліцыянт...

...Цудоўнае ўратаванне хлопцы святкавалі да самога вечара. І толькі калі бляшаны дах фабрыкі пасрабрыў месяц, Лабановіч запытаўся:

-- Ну як, хлопцы, цяпер зразумелі, што прэс ад Крупа ў нашай гаспадарцы не лішні?

-- А газагенератарная ўстаноўка? -- нагадаў Янкель.

-- Ты ж не забыўся, што ў нас неўзабаве сустрэча з чакістымі мудзіламі на Пабернардынскіх могілках? -- дадаў Іван.

-- Там павіяны з насарогамі не вядуцца, а мерцвякі нам рады не дадуць. Не ў Дэфензіву ж па дапамогу звяртацца! -- слушна заўважыў Аянька.

-- Што-небудзь прыдумаем, -- супакоіў Лабановіч, а па нахабным бляску вачэй усе зразумелі, што ўсё ён даўно прыдумаў.

Да сустрэчы на Пабернардынскіх могілках заставалася пяцьдзесят пяць гадзін.

28.

Сонечны прамень нібыта сякерай рассёк хмары над лесам, і магутныя камлі карабельных соснаў імгненна афарбаваліся ў золата і чырвань. Вялізны дзяцел у чырвоным каптурку метадычна задзёўб па звонкай сухастоіне -- зялёны гай азваўся трывожным рэхам.

Звяружны волат са зжаўцелым шнараватым тварам замілавана паглядаў на карысную птушку:

-- Як стучыць, як стучыць! -- прымружыўся ён, -- свой хлопец! Адразу відаць -- руплівец НКВД! Шкада, пісаць не навучаны.

-- А можа, ён марзянкай шыфроўку ў наш Цэнтр перадае? -- дапусціў калега і гучна шчоўкнуў жалезнымі зубамі.

Вось ужо колькі дзён таварыш Баян і кіроўца жылі на скраі лесу ў канспіратыўным засценку НКВД. Пасля паразы ў заапарку і ліквідацыі савецкага консульства ў Гародні ацалелыя чакістыя сапраўды сышлі на нелегальнае становішча. Цяпер яны нават не рызыкавалі наладжваць штодзённыя сеансы радыёсувязі з Мінскам.

Таварыш Пранік, пераапрануты бадзяжным мніхам-францішканам, няспынна крэйсіраваў на адрамантаваным “Пакардзе” па ўсіх Крэсах Усходніх з пачкам фальшывых нумароў у багажніку. Камандзір падбадзёрваў дэмаралізаваных чакістых у іх схованках і збіраў сілы для апошняга рашучага бою з беларускімі буржуазнымі нацыяналістамі.

Ад выніку сустрэчы на Пабернардынскіх могілак залежала шмат. Але ж дысцыпліна сярод чакістых няўхільна падала. Пакінутыя без камандзірскага нагляду, дыпламаты-пярэваратні забыліся на палітінфармацыі, канспектаванне правадыроў і сходы парт’ячэяк, і, як вынік, імкліва скаціліся ў багну маральна-побытавай распусты. Нават маральна ўстойлівы таварыш Баян падхапіў жаўтуху -- страшны “гепатыт А”.

-- Ну і твар у цябе, таварыш Баян, -- спачувальна ашчэрыўся кіроўца. -- І гэта ж трэба было так зжаўцець, рыхтык, белакітаец!

-- Лепш на сябе паглядзі! -- пакрыўдзіўся таварыш Баян. -- Як добра, што таварыш Сталін нас не бачыць!

-- Цікава, а чым зараз таварыш Сталін займаецца? -- патэтычна запытаўся кіроўца.

-- Сталін думае пра Беларусь! -- упэўнена азваўся старэйшы чакісты, -- ён ніколі не спіць! Ён увесь у працы!

-- Нават у прыбіральні?

-- Што ты вярзеш? Правадыры не сяруць і не сікаюць, -- сувора абсёк таварыш Баян. -- Яны нават у дзяцінстве не дрочаць!

На лясной дарозе зафырчэў аўтамабільны рухавік, і чакістыя сцішыліся. Паміж дрэваў бліснуў знаёмы радыятар са срэбнай фігуркай. Таварыш Пранік насцярожана агледзеўся і выбраўся з машыны. З-пад доўгай сутаны здрадніцкі парыпвала партупея, а на сцягне праглядаўся абрыс вялізнай кабуры.

-- З камуністычным прывітаннем, таварышы, -- фальшывы францішканец падступна пасміхнуўся, -- спадзяюся, вы ўжо заканспектавалі першакрыніцы правадыроў?

-- Таварыш Пранік, дакладаю, -- выструніўся таварыш Баян, -- першакрыніцы, канспекты, партбілеты і сцяг нашай брыгады закапаныя ў надзейным месцы. Правадыроў канспектуем напамяць.

-- Мяне таксама цікавяць нарматывы па стральбе, выбуховай справе і масавым атручванні насельніцтва, -- з добрай чакісцкай усмешкай запатрабаваў справаздачы таварыш Пранік.

-- Мы тут адзін аднаго кантралюем, -- звонка заляскалі жалезныя зубы, -- страляем трапна: ужо ўсіх вавёрак у лесе перабілі. З выбухамі таксама ў парадку, практыкуемся. Рыбу глушым спраўна. А што тычыцца атруты, то таварыш Баян сам нейкую буржуазную бацылу падхапіў! Зжаўцеў, бы той агент Гаміндана!

Таварыш Пранік выслухаў інфармацыю з жалезнай чакісцкай вытрымкай.

-- Мушу прызнаць, партыя і ўрад дадзенымі мне паўнамоцтвамі нездарма захавалі вам жыццё. У іншых таварышаў справа пастаўлена значна горш.

Галоўны чакісты спрытна выцягнуў з-пад сутаны кумачовы адрэз, графін, гранчак, адкашляўся ў кулак і прамовіў афіцыйна:

-- Таварышы, нас трое. А гэта азначае, што па статуце мы маем права правесці партсход. Абвяшчаю павестку дня. Першае: палітінфармацыя, вывучэнне прамоў генія ўсіх часоў і народаў. Другое: перадача нашым слаўным ворганам амерыканскага таварыша-камінтэрнаўца Джона Сміта-Весона на Пабернардынскіх могілках з наступнай ліквідацыяй так званых янкі і іншых празрэнных беларускіх буржуазных нацыяналістаў. Трэцяе: рознае. Прапаную пачаць непасрэдна з другога пункта. Зборнік прамоваў давяраю прачытаць самім. Адказны -- таварыш Баян. Хто за? Хто супраць савецкай улады? Хто ўстрымаўся? Прынята адзінагалосна. Рэгламент для прамовы -- не больш за паўгадзіны, -- абвесціў чакісты ў сутане, зацурчэў з графіна ў гранчак і зашамацеў паперамі.

Да сустрэчы на Пабернардынскіх могілках заставалася трыццаць сем гадзін.

29.

Сіверны вецер шаргацеў шатамі могілкавых дрэваў. Па-над капцамі шматлікіх змагароў за долю і волю змрочна шыхтаваліся аднолькавыя казённыя крыжы. Злавесна блішчэлі золатам надпісы на плітах надмагілляў. Зграя варонаў, што вярталася з гарадзенскіх сметнікаў да родавых гнёздаў на Пабернардынскіх могілках, на якую хвіліну парушыла крыкамі ўрачысты спакой і сцішылыся ў высокіх шатах.

Бела-русы фацат з вялікай валізай спрытным пацуком шыбаваў галоўнай алеяй. Каля гатычнай капліцы-пахавальні, што стаяла на ўзгорку, ён спыніўся і шчоўкнуў ліхтарыкам. Бляклая жоўтая пляма паволі прайшлася па заімшэлай цэгле і знерухомела на каваных дзвярах.

-- Што, Віця, мерцвякоў не баішся? -- падбадзёрыў сябе могілкавы бадзяга і выцягнуў з валізы злодзейскі набор адмычак.

Замок іржава захрабусцеў. Неўзабаве Янукевіч ужо зачыняўся з сярэдзіны. Ліхтар выхапіў колькі замураваных нішаў з табліцамі і закратаванае вакенца. Былы жандар Бярозы-Картузскай ніколі не даваў веры могілкавай містыцы і гатычным жахам. Як чалавек прагматычны, ён заўсёды ведаў, як дасягнуць сваёй мэты. Паразка ў гарадзенскім заапарку і няўдача з падкінутым трупам генерала Дэфензівы не збянтэжылі мэтанакіраванага Янукевіча. Ад тэлефаністага шпега ён дазнаўся, што сустрэча ацалелых чакістых і янкі адбудзецца на Пабернардынскіх могілках на досвітку.

План Пярдолка быў просты і надзейны. Гэтым разам ён спадзяваўся на канчатковую перамогу.

Важкі кулямёт сістэмы Дзегцярова, прысабечаны на месцы пабаявіска ў заапарку, гарантаваў падступную правакацыю. Янукевіч так непахісна верыў у свой поспех, што нават прыхапіў пляшку “Горкага яблыка”, якую планаваў выпіць за тое, каб зямля сталася для ворагаў колам. Ён разаслаў на магільнай пліце газетку, выставіў пляшку і немудрагелістую закуску, разгарнуў кулямёт руляй да ваконных кратаў і глянуў на гадзіннік.

Да сустрэчы на Пабернардынскіх могілках заставалася шэсць гадзін.

30.

Мігатлівая зорка свечкі адбівалася ў глянцавым фотаздымку Эміліі Вастрабрамскай, перакрэсленым чорнай жалобнай стужкай. Шляхотная палісандравая труна ў стылі ампір, што трагічна высілася пасярод гасцёўні на зэдліках, прымушала задумацца пра хуткаплыннасць жыцця, марнасць усялякага змагання і высокую духоўнасць.

-- Ну што, добрае слова сказаць не будзе лішнім, -- пранікнёна мовіў Хросны і падышоў да труны. -- Мама! У сваім жыцці людзі зведалі ад вас толькі ласку. Даруйце, калі што не так...

-- А што тычыцца мудзілаў, -- падхапіў Лабановіч, -- то дзякуючы вам, мы канчаткова пераканаліся -- яны не людзі.

-- Дарагая цётачка Вастрабрамская, -- сувора працягнуў Брыль, -- мы зрабілі для вас усё што маглі. Выканалі вашую волю. Лепшай труны не было нават у Язэпа Пілсудзкага, трасца ягонай мацеры і халера ягонаму бацьку...

-- Хай вам будзе ў ёй утульненька, цёпленька, -- сантыментальна шморгнуў носам Фінберг.

-- Зрэшты, усе мы яшчэ сустрэнемся на могілках, -- філасофскі дадаў Кільмандовіч.

-- Усе там будзем, -- ускінуў голаў беларускі мафіёзі. -- Ну што, панеслі...

Хлопцы-янкі ўзяліся за пукатыя срэбныя скобы. І тут Карвальес не стрывала і з крыкам кінулася крыжам на высокае вечка труны.

-- Гэта я там павінна ляжаць, а не вы, мама! Чуеце? Я!..

-- Паспееш, наляжышся, -- Хросны з цяжкасцю адцягнуў мулатку ад труны і паправіў жалобны вэлюм на яе капялюшыку. -- Табе яшчэ жыць і жыць!

Неўзабаве хлопцы асцярожна неслі труну па сходах. Двое маладзёнаў выйшлі з цёмнага кутка насустрач, у іх руках зашамацеў штучнымі кветкамі пахавальны вянок. На шырокай бел-чырвона-белай стужцы ззяў залаты надпіс: НАШАЙ СЛЫННАЙ АДРАДЖЭНЦЫ АД ПЕРАВЫХАВАНЫХ ХАБЛОЎ. Маладзёны з павагай паклалі вянок на вечка ампірнай труны і пытальна паглядзелі на блізкіх нябожчыцы.

-- Пэўна, яе ворагі беларушчыны забілі? -- дапусціў маладзён і нервова скамечыў кепі.

-- За палітычныя перакананні і любоў да роднага слова? -- яго прыяцель калупаў пляцоўку насцяком чаравіка на тонкай падэшве.

Але на іх амаль не зважалі. Пэўна, раптоўная трагедыя выклікала ў хлопцаў часовае скажэнне розуму. Яны шэптам згадвалі пра нейкія манекены з французскай крамы, пра нейкі газагенератар вытворчасці BMW і яшчэ чамусьці абмяркоўвалі прагноз надвор’я на сённяшнюю раніцу.

“Студэбекер” ужо стаяў каля пад’езда. Перавыхаваныя хаблы са спачуваннем правялі позіркам труну, што знікла ў антрацытавай цемры кодаба. Лабановіч сеў за руль. Грузавік паволі, як і належыць катафалку, пакаціў у бок Падола.

Да сустрэчы на Пабернардынскіх могілках заставалася менш за гадзіну.

31.

На досвітку Пабернардынскія могілкі зацягнуў туман, і змрочны краявід набыў нечаканае падабенства з акварэлямі Бялыніцкага-Бірулі. Браніраваны “Пакард”, які нахабна сунуўся галоўнай алеяй старасвецкіх могілак, брутальна парушаў крохкую гармонію жыцця і смерці. Сімпатычная смагардавая жабка спрытна скочыла ў каляіну і спалохана сцішылася. Пругкае шырокае кола бязлітасна чвякнула. Легкавік спыніўся на ўзгорку, непадалёк ад гатычнай капліцы-пахавальні. Кіроўца з жалезнымі зубамі выбраўся з-за руля і з цікаўнай усмешкай паглядзеў на расціснутае ў каляіне бяскрыўднае земнаводнае.

-- Ці не такі і кожнай жабы лёс, што пнецца на хаду кульнуць савецкі воз?! -- падбадзёрыў кіроўцу таварыш з нездароўчым гепатытным тварам.

Апошнім з машыны выбраўся таварыш Пранік. Ён адкінуў мнішскі капюшон, паставіў на капот рацыю і замацаваў чараціну антэны:

-- Першы, першы... Дакладай аператыўную абстаноўку.

-- Знаходжуся ў гняздзе з супрацьтанкавай рушніцай і тузінам гранатаў, -- пачулася з навушнікаў бадзёрае, -- чакаю загадаў партыі і ўраду.

-- Добра. Другі, што ў цябе там?

-- Сяджу ў схованцы паміж капцамі, надзейна замаскаваўся пахавальнымі вяночкамі. Узброены мінамётам, магу накрыць, мо, палову могілак.

Трэці, чацверты і ўсе астатнія таксама не спалі ў шапку. Таварыш Пранік крыху павесялеў -- наяўныя сектары і зоны абстрэлу дазвалялі знішчыць усё жывое на могілках ці не за хвіліну

-- Слухайце ўсе, дарагія таварышы. Як толькі празрэнныя янкі перададуць нам нашага амерыканскага таварыша Джона Сміта-Весона, па маёй камандзе бязлітасна расстрэліваем ворагаў калгаснага сялянства, рабочага класа і працоўнай інтэлігенцыі!

-- А калі тыя янкі ўсё ж не прывязуць нам таварыша-камінтэрнаўца? -- асцярожна пацікавіўся таварыш Баян.

-- Ім няма куды падзецца. Нашая дальняя бамбардыровачная авіяцыя ўжо прагравае рухавікі на мінскім аэрадроме, -- запэўніў таварыш Пранік, -- аднаго фугаса дастаткова, каб разнесці іх беларускую буржуазную фабрыку ў друз!

Туман паціху сплываў у нізіну, і ў перспектыве алейкі за хмызамі намаляваўся нерухомы “Студэбекер” з надпісам JANKI на тэнтаваным кодабе. За лабавым шклом не было відаць нікога, абедзве дзвёркі заставаліся адчыненымі. І гэта крыху насцярожыла чакістых.

-- Таварыш Пранік, а таварыш Пранік! Мне вось цікава, а ці можа быць камуністаму страшна на могілках? -- недарэчна пацікавіўся кіроўца з жалезнымі зубамі.

-- Загадваю дажыць да світанку! -- пачулася ў адказ.

Чакістыя рушылі да “Студэбекера”, прайшлі скрозь зарасці і спыніліся. Карціна, што адкрылася ім, абсалютна не стасавалася з афіцыйным пратаколам перадачы палоннага: каля разрытай магілы на гурбе свежай зямлі паблісквала палісандравым вечкам шляхотная ампірная труна. Вакол яе ў нязручных паставах, нібы статуі ў алтары езуіцкага касцёла Францішка-Ксаверыя, застылі Янка Лабановіч, Іван Брыль, Янкель Фінберг і Аянька Кільмандовіч. А вось амерыканскага камінтэрнаўца таварыша Сміта-Весона з імі чамусьці не было.

-- А чаго яны на сустрэчу труну прыцягнулі? -- азадачыўся таварыш Баян.

-- Можа, для нас? -- удакладніў кіроўца.

-- Марксісцкаму матэрыялісту няма чаго баяцца на могілках. Хай нас усе гэтыя рэакцыянеры баяцца! Мы пашыем саван для сусветнай буржуазіі! -- таварыш Пранік выцягнуў з рукава стэрыльна бялюткую насоўку, каб даць сігнал.

Далоні таварыша Баяна і кіроўцы сінхронна апусціліся ў кішэні.

І ў гэты момант позірк старэйшага чакістага спыніўся на труне. З адтуліны-байніцы, замаскаванай ампірнымі срэбнымі накладкамі, на яго пагрозліва глядзела чорная руля буйнога калібра...

32.

Эмілія Вастрабрамская ляжала ва ўтульнай браніраванай труне і меркавала: з якога мудзілы лепш пачаць. Пальцы лашчылі халодную гашэтку станковага кулямёта. Вока праз прыцэл фіксавала ўсе рухі і перамяшчэнні чакістых.

Бялюткая насоўка фальшывага мніха паклала канец ваганням адраджэнкі. Чакісты з вытанчаным тварам садыста і гіпнатычным позіркам кобры так і не паспеў ускінуць руку: кароткая чарга працяла яго наскрозь і адкінула на мармуровага анёлка. Высакародны белы камень укрылі крывавыя пырскі. Зляканыя спадарожнікі ахвяры кінуліся ў зарасці, але мудзіла з жалезнымі зубамі крыху замарудзіў. Наступная чарга ўбіла яго ў зямлю. Пашэнціла толькі ўцекачу з нездароўчым зжаўцелым тварам, куля адно адарвала яму вуха.

Гэтая страляніна сталася першымі тактамі магутнай мілітарнай сімфоніі. Глыбокім басам выбухалі гранаты, трывожным трэмалам рассыпаліся аўтаматныя чэргі, меладычна свістаў мінамёт, турэцкім барабанам вухалі фугасы. Неўзабаве гукавую палітру ўзбагаціў новы гук, ад гатычнай капліцы хіжа азваўся кулямёт сістэмы Дзегцярова.

І тут на мелодыку вайны наклалася выразная дэкламацыя былога настаўніка:

... застыгла ў жылах кроў;

Скрозь вее цяжкі дым ад спаленых лістоў,

І мігдаловы горкі пах.

Рука Эміліі пацягнулася да маскі супрацьгаза. І не здарма -- не мінула і хвіліны, як могілкавы краявід спрэс зацягнула густое белае мроіва.

33.

Кулямётная руля, што тырчэла з закратаванага вакна гатычнай капліцы, метадычна плявалася вагнём. Пярдолэк азартна ціснуў гашэтку і сыпаў кулямі, нібы дбайны сейбіт зернем. Бліскучыя спрацаваныя гільзы з меладычным ценьканнем адбіваліся ад пахавальных табліцаў. Белае мроіва, што недарэчна паўзло па могілках, яшчэ дазваляла разгледзець плён страляніны.

Янукевіч бачыў, як доўгай чаргой знесла галаву Янку Лабановічу, як заваліўся магутны Іван Брыль, як адляцелі рукі ў Янкеля Фінберга, як пашкумутала на ладныя кавалкі Аяньку Кільмандовіча. Праўда, былы жандар чамусьці не заўважаў ані фантанаў крыві, ані бліскучых вантробаў. Перадсмяротных крыкаў і енкаў таксама не было чуваць. Але хваля шчасця, што накрыла кулямётчыка-забойцу з галавой, пазбавіла яго здаровага сэнсу.

-- Ну што, атрымалі, паскуды?! -- Пярдолэк замяніў адстраляны кулямётны дыск на новы, -- я вам яшчэ ў Школе Падставовай пакляўся адпомсціць! Маеце!

Тым часам падазроны туман гусцеў, і неўзабаве вока шчасліўца ўжо не здольнае было разгледзець ані забітых ворагаў, ані вялікай ампірнай труны каля разрытай магілы.

Пярдолэк кашлянуў. У горле зашкрэбла, рот поўніўся слінаю, з’явіўся паскудны металёвы прысмак, кадык таргануўся. Янукевіч выпусціў кулямёт і аберуч схапіўся за шыю. Вочы вырачыліся, укрыты пенай язык вываліўся з разяўленага роту.

Толькі цяпер былы жандар скеміў, што за туман паўзе ў закратаванае акенца пахавальні. У галаве знічкай мільганула парада, засвоеная яшчэ ў войску. Маўляў, у выпадку раптоўнай газавай атакі жаўнер мусіць неадкладна змачыць тканіну і прыкласці да твару. Натуральна, насоўкі ў Пярдолка не было, але ж шкарпэтка з уласнае нагі прыдалася; неадкладна змочаная сікунамі, яна і легла на твар.

Раптам перад самым акном танютка прасвістала і выбухнула міна. Тынкоўка вадаспадам абрынулася на Янукевіча. Ён толькі паспеў прыкрыць галаву і неадкладна гупнуўся на падлогу. Апошняе, што зафіксаваў слых былога жандара, быў голас Лабановіча:

-- Хлопцы, цяпер зразумела, нашто ў нашай гаспадарцы газагенератар ад BMW? Які ветрык падзьмуў. Я ўжо і супрацьгаз зняў!

34.

Вецер шамацеў лісцем у могілкавых шатах. Краявід праяўляўся, нібы на фатаграфічнай паперы; белае мроіва пакрысе зносіла да Нёмана. Неўзабаве атрутны газ распусціўся канчаткова.

Карціну, што адкрылася вачам, ніколі б не дазволілі сузіраць сваім гадаванцам суворыя сёстры-кармеліткі. Сярод разбітых надмагілляў і выкарцаваных крыжоў валяліся целы мудзілаў у самых вычварных позах. Крывавыя пісягі, бліскучыя вантробы і распырсканыя чакісцкія мазгі па-мастацку разнастаілі змрочны могілкавы краявід.

Тэрарысты з НКВД, дэзарыентаваныя невядомым белым мроівам, з пераляку стралялі, не цэлячы, і, натуральна, раз-пораз траплялі па сваіх. Ацалелыя ў перастрэлцы мудзілы прынялі смерць ад газа, які спраўна выдзімаў з сябе і гнаў на могілкі газагенератар ад BMW.

А сярод раскурочаных магіл і паваленых дрэваў шчыраваў Янка. З падсумка беларускага буржуазнага нацыяналіста звісаў гафрыраваны шланг супрацьгаза. Былы настаўнік падняў вечка ампірнай палісандравай труны і жэстам заслаўскага князя Ізаслава перад маці Рагнедай дапамог адраджэнцы падняцца.

-- Вам яшчэ рана тут ляжаць!

Цётка Вастрабрамская з палёгкаю сцягнула маску супрацьгаза.

-- Я толькі аднаго не паспела дастрэліць, -- патлумачыла яна крыху вінавата, -- звяружны мудзіла з жоўтым тварам. Пэўна, на гепатыт хворы.

Лабановіч заправіў гафрыраваны шланг і пасміхнуўся:

-- Лепшы сродак ад “Гепатыта-А” -- “Цыклон-Б”!

Вайсковая аперацыя на могілках была пралічаная і здзейсненая хлопцамі, як шахматная партыя Хасэ Рауля Капабланкі з пачаткоўцам.

Чакістыя мудзілы памыліліся ўжо ў дэбюце, бо палічылі, што першы ход за імі. Хлопцы-янкі яшчэ па цёмнаму расставілі вакол разрытай магілы манекены, што па-мастацку выяўлялі ўсіх чатырох. Нерухомасць постацяў Янкі, Івана, Янкеля і Аянькі лёгка тлумачылася жалобнай скрухай перад абліччам смерці. Тым часам прататыпы манекенаў і Хросны ў абачліва надзетых супрацьгазах хаваліся ў непраходных зарасцях непадалёк ад газагенератара.

Вершы Багдановіча пра “мігдаловы горкі пах”, прадэкламаваныя Янкам, сталі сігналам да маштабнай газавай атакі. Прагноз надвор’я абяцаў бязветраны світанак, а гэта гарантавала, што атрутны газ накрые могілкі раўнамерна. Такім чынам, поўная і канчатковая перамога была дасягнутая ўжо ў мітэльшпілі.

Іван лёгка засунуў масіўны газагенератар у кодаб “Студэбекера”. Хросны, Аянька і Янкель пацягнулі да грузавіка пустую ампірную труну.

-- Колькі ж народу мы тут паклалі! -- уразіўся Лабановіч, перш чым сесці за руль.

-- Такія прыгожыя могілкі мёртвымі мудзіламі запаскудзілі! -- скрушана дадаў Брыль.

-- Усе гэтыя помнікі, пэўна ж, дорага каштавалі! -- Фінберг паглядзеў на мармуровага анёлка з адбітымі крыламі.

-- А я да таго ж ранішні намаз прапусціў! -- уздыхнуў Кільмандовіч.

Цётка Эмілія ўставіла ў бурштынавы мундштук доўгую дамскую папіроску, прыпаліла ад паднесенага Хросным агеньчыка і з ласкавым дакорам прамовіла:

-- Хлопцы, а нягож вы думалі, што змаганне за светлую будучыню -- гэта барацьба дабра і ліха?

-- А што ж гэта такое? -- не зразумеў былы настаўнік.

-- Гэта барацьба ліха з яшчэ горшым ліхам! Добры мудзіла -- забіты мудзіла, -- запэўніла адраджэнка.

-- Карацей, паехалі, пакуль пшэцкія мудзілы не наехалі! -- падсумаваў Хросны.

Цяжкі амерыканскі грузавік даў задні ход, развярнуўся і асцярожна, каб не расціснуць каго з падабрэлых мудзілаў, пакаціў да брамы.

35.

Янукевіч апрытомнеў раптоўна, быццам хто штурхануў у карак. Ён сцягнуў з твара смярдзючую важкую шкарпэтку і ўбачыў, што ляжыць на цагляным друзе. Праз раскурочаны дах у капліцу ўжо зазіраў пахмурны світанак. У горле і ў носе па-ранейшаму шкрэбла, круцілася галава. Былы жандар ускінуў на плечы кулямёт і рачкі пасунуўся да высаджаных дзвярэй.

Карціна могілкавага апакаліпсісу прымусіла сціснуцца нават Пярдолкава сэрца. Пасечаныя кулямі манекены, што валяліся вакол разрытай магілы, выдасталі з яго праўдзівы крык спакутаванай душы:

-- От, падлюкі! Зноў мяне падманулі!

Раптам з-за пакамечанага выбухамі знаёмага “Пакарда”, што страшна чарнеў сярод надмагілляў, пачуўся прыцішаны енк. Янукевіч здрыгануўся і нібы самнамбула, на дыбачках рушыў на гук.

Паміж капцамі на кукішках сядзеў звяружны волат з жаўтаватым тварам, і скрываўленым, ажно кропала, рукавом прыкрываў нос. Дрыготкая рука безвынікова спрабавала прыляпіць да галавы адарванае вуха.

Былы жандар інстынктыўна ўскінуў кулямёт і пагрозліва наставіў на аднавухага:

-- Адсечанае не прыточаш! -- кулямётная руля красамоўна тыцнула ў шыю. -- Ну што, пазнаеш мяне, мудзіла чакісцкі? Зараз ты мне за ўсё адкажаш!

Аднавухі нібы не пачуў. Ён разгублена агледзеўся і спыніў позірк на мерцвяку ў скрываўленай мнішскай сутане:

-- А я ж казаў табе, таварыш Пранік, што гэтыя янкі ўсіх ухойдаюць! Калі іх не спыніць, неўзабаве да сусветнага панавання прыйдуць!

-- Мне вось цікава, а табе жыццё даражэй? -- абсёк трызненне Пярдолэк.

-- Як не даражыць жыццём, калі да камунізму ідзём! -- азваўся аднавухі.

-- Менавіта таму і прысуджаю цябе да смяротнага пакарання, -- Пярдолку карцела каго-небудзь забіць, і калі не янак -- дык хаця б параненага небараку, -- дарэчы, як хочаш, то можаш памаліцца свайму савецкаму богу, -- літасціва дазволіў былы жандар.

Дрыготкая рука слізганула ва ўнутраную кішэню скрываўленай скуранкі. Янукевіч не стаў рызыкаваць, адразу адскочыў і націснуў на гашэтку. Кароткая чарга ўспарола жывот.

Смяротна паранены чакісты заваліўся на спіну і прашаптаў:

-- У краіне светлай, дзе я ўміраю... я не самотны, я кнігу маю...

З горла аднавухага пайшла кроў. З кішэні выслізнула рука -- мёртвыя пальцы сціскалі чырвоны томік “І. В. Сталін. Прамовы”.

Пярдолэк адставіў непатрэбны ўжо кулямёт і спрактыкавана шныпарыў па кішэнях забітага. Здабыча -- ладны пачак банкнотаў па сто злотых і цяжкі залаты партцыгар з надпісам “Выдатніку стрэльбаў. Курапаты, 1937”, -- крыху суцешыла сіротку.

-- Гэта табе, Віця, не ў багажніку чакісцкага “Пакарда” ездзіць! -- і былы жандар спрытным пацучком пабег да разбуранай капліцы.

Пляшка “Горкага яблыка”, абачліва прыхопленая на Пабернардынскія могілкі, ацалела хіба што цудам. Яна ганарліва ўзвышалася на расколатай пліце сярод цаглянага друзу. Янукевіч нервова згрыз сургуч разам з коркам, сплюнуў, і прагна прыклаўся да рыльца. Кадык заторгаўся. Бельмы закаціліся ажно пад лоб.

І тут між зубоў слізганула і ткнулася ў язык нешта недарэчна гострае.

Янукевіч хваравіта выкашляў на далонь аскепак маціцовага цыліндрыка. Гэта былі парэшткі той самай шваечкі, ад якой прыняў смерць астраном-вычварэнец Хапернік.

36.

Па глянцавай шчацэ Мурашова-вешальніка каціліся буйныя кроплі. Генерал-губернатар жалобна глядзеў з залачонай рамы ракако, як дзеткі-беларусы цягаюць пад дажджом партрэты яго далёкіх сваякоў і ідэйных натхняльнікаў: хана Батыя, Малюты Скуратава і Ўладзіміра Пурышкевіча. Патаптаная карціна “Апрычнікі на прывале” крыва выторквалася са сметніку, і дурнаватыя твары памагатых Івана Жахлівага глядзеліся ўжо не так страшна, як у гасцёўні Соф’і Уласеўны.

Мурашова, якая прышыбавала з вакзала дахаты, з’явілася на сметніку вельмі дарэчы.

-- Грышанька мой! Што ты робіш, засранец?! -- графіня кінулася да хлопчыка, які з асалодай дзіравіў цвічком вочы на пратрэце Рыгора Яфімавіча, -- Распуцін -- наша ўсё!

-- Грыша харошы! Грыша харошы! -- патрыятычна азваўся з клеткі маскальскі папуга.

Пакручаная поліартрытам рука расчыніла драцяную дзвёрку:

-- Манамашанька, дзяўбі іх! Фас!

Крылаты нахаба распрасцёр крылы і хіжым птэрадакцелем абрынуўся на дзяцей. На сметніку ўсчаўся жудасны вэрхал. Зляканыя дзеткі кінуліся ў браму. Неўзабаве крыкі сціхлі, і раскудлачаны папуга геройскі спланіраваў на плячо гаспадыні.

Графіня сядзела на мокрым бруку і танютка падвывала. Халодны дожджык падаў на зморшчаны, што тая дуля, твар. Шкляны цыліндр, у якім плавала нешта доўгае і агіднае, па-сіроцку стаяў паміж ног Мурашовай.

На плач неадкладна з’явіўся дворнік.

-- Дзе?.. Дзе?.. Дзе?.. -- заходзілася ў плачы графіня.

-- Гэта пан Янукевіч загадаў вашыя транты выкінуць.

-- Парашок дзе? -- нарэшце вымавіла старая гаротніца.

-- Які парашок?

-- Той, што я ад мітрэнгі нюхаю!..

-- Відаць, пан Янукевіч сабе пакінуў.

-- А як жа мой дом? -- разгублена памкнулася да дзвярэй Соф’я Уласеўна.

-- Цяпер ён там адзін жыве. А вам прасіў перадаць, каб вы яго не турбавалі. У яго рэстарацыі ўсе паны-паліцыянты штосуботы напіваюцца. Пасодзіць вас адразу! А за што, маўляў, самі ведаеце. Карацей, пані графіня, ваш лёс: чамадан, вакзал, Расія, -- добразычліва пасміхнуўся дворнік.

Падчас сумнай размовы Манамах хціва касавурыўся на шкляны цыліндр. Рэч, што плавала ў ім, ужо даўно цікавіла дасціпнага птаха. Дзюба расчыніліся, нібы разышліся паловы ракаўкі-пярловіцы. Накрыўка адляцела імгненна. Папуга добра-такі каўтануў спірту, і гэта справакавала яго на блюзнерскі ўчынак.

-- Я Белы Арол! -- п’яна пракрачыў Манамах, схапіў у дзюбу тое самае доўгае і агіднае, распрастаў крылы і ўпорхаў на вільчык.

-- Манамашанька, як ты мог? Гэта ж наша вялікаруская нацыянальная рэліквія! -- выгукнула Соф’я Уласеўна і неадкладна страціла прытомнасць.

Дворнік пасунуўся бліжэй, прымружыўся на папугу, і ад пабачанага ў яго адразу адвісла сківіца. Манамах, нібы тая нёманская чайка -- рыбіну, сціскаў у дзюбе даўжэзны заспіртаваны чэляс.

І тут з-за хмараў паказалася сонейка. Яго пяшчотныя промні заззялі ў кропельках спірту, нібы тая вясёлка. Птах раскінуў крылы і ганарліва панёс здабычу ў бок Нёмана.

37.

Паўпразрысты дым слаўся над нёманскай вадой. Плынь абцякала навязаны да камня ровар-катамаран. Дробныя рыбкі раз-пораз скакалі з вады: палявалі на чамяру, уцякалі ад драпежнікаў. Каля вогнішча, распаленага проста на вялізным камяні, атабарыўся рабы гідкі вусач з люлькай у зубах. Хударлявы псіхапат з нетутэйшымі тэатральнымі вусікамі паглядаў на яго добразычліва.

Каля рабога стаяла драцяная клетка з паштовым чорным воранам. Бот псіхапата нервова тузаў большую па памерах клетку з паштовым нямецкім арлом. У вогнішчы дагарала тапаграфічная карта; з аднаго боку якой яшчэ чыталася “Das Reich”, а з другога “БССР”.

Атмасфера заахвочвала да шчырага сяброўства. Вусатыя дзядзькі падміргвалі адзін аднаму, пасміхаліся і строілі кепікі.

Рабы адклаў люльку, сцягнуў з шампура самы вялікі кавалак недасмажанага мяса і замілавана прапанаваў:

-- Люблю з кров’ю! Пакушай, таварыш Адзік! Эта труп класавага врага!

Тэатральныя вусікі псіхапата грэбліва таргануліся.

-- Найн, геносэ Юзік! Іх бін вегетарыянец!

Рабы набулькаў у келіх грузінскага віна. Рука псіхапата пацягнулася да біклагі з рэйнскім.

-- Дружба, таварыш Адзік?

-- Фройндшафт, геносэ Юзік!

Меладычнае бомканне келіхаў паплыло над Нёманам, нібыта куранты адбілі новы час.

-- Этат мыкрафільм с нашай новай граніцай ужэ сэгодня будэт у таварышча Молотава! -- гідкі вусач паставіў каля клеткі з паштовым чорным воранам маленькую гумовую капсулу.

-- Гер Рыбентроп іст гут партайгеносэ! -- па сітуацыі азваўся хударлявы псіхапат і ўладкаваў сваю капсулу на клетцы з паштовым нямецкім арлом.

І тут позірк таварыша Адзіка спыніўся на землямерчым рыштунку. Вочы яго істэрычна акругліліся.

-- Вас іст дас, геносэ Юзік?! -- шалёна заскуголіў ён.

-- Эта обшчый аршын для ізмэрэныя рускай зэмлі, таварыш Адзік!

Псіхапат зашаргацеў нямецкай металёвай рулеткай і нервова прыклаў стужку да аршына. Рыштунак геносэ Юзіка аказаўся шалберскім, ці не на чвэрць даўжэйшы за належнае. Сухі палец упёрся ў махлярскую рысачку на аршыне.

-- Вас іст дас, геносэ Юзік?

-- Эта лынія Сталіна! -- падступна прымружыўся рабы вусач.

-- Русішэ швайн! -- раз’юшана выгукнуў псіхапат, пасля чаго неадкладна атрымаў па галаве тым самым аршынам.

У беснаватых вачах закружлялі незлічоныя карагоды каляровых жарынак. Агаломшаны пахіснуўся, бездапаможна абмацаў рукамі паветра і цяжка апусціўся на камень.

-- Галавакружэніе ат успэхов, таварыш Адзік? -- з’едліва паспачуваў рабы вусач.

Упарты псіхапат, тым не меней, не здаўся, а падступна склаў за спінай з рулеткі пятлю. Удаўка са свістам зашморгнулася на шыі рабога.

-- Дас іст майн кампф, геносэ Юзік! -- псіхапат узрадавана торгаў металёвы шворак.

І тут жахлівы крылаты цень накрыў барацьбітоў-змагароў. Правадыры сінхронна ўскінулі галовы, і на іх вусатыя пысы фугаснай бомбачкай паляцеў заспіртаваны чэляс.

-- Што за хэрня, панымаеш? -- прыдушана вымавіў рабы вусач.

-- Дас іст поц! -- злякана вызначыў псіхапат.

Тым часам п’яны ва ўмат папуга напаскудзіў на спіну паштоваму чорнаму ворану, цюкнуў у галаву паштоваму нямецкаму арлу і нахабна здзёўб абедзве капсулы з мікрафільмамі.

-- Chto ty jesteś? -- у адзін голас спыталіся вусачы.

-- Orzeł Biały! -- самавызначыўся маскальскі папуга, дзяржаўна распрастаў крылы і пераможна паляцеў у бясхмарную вышыню.

-- Навэрное, амэрыканскі шпыон, -- дапусціў рабы вусач. -- У іх жа на гербе белый арол. Cабака-Рузвэльт прыслал. Нэнавыжу янкі!

-- Янкі! Швайне! -- ахвотна пагадзіўся псіхапат. -- Амерыкосэн зінд унтэрмэншэн!..

Цяпер вусатыя дзядзькі паглядалі адзін на аднаго больш цярпіма і талерантна: агульны вораг зноў часова замірыў іх. Рабы вусач дэманстратыўна адкінуў аршын. Псіхапат прымірэнча згарнуў рулетку.

-- Еслы сакрэтныя пратаколы пакта Молатава-Рыбентропа станут ізвэстны празрэнным янкі -- ход мыравой історыі перамэнітца! -- жахнуўся гідкі вусач.

-- Алес капут! -- заскуголіў псіхапат і заплакаў...

38.

Неба, чыстае як шклянка, накрывала гарадзенскі краявід чароўным блакітным купалам.

Па Раскошы шпацыравалі гжэчныя паны, і пекныя паненкі бязмэтна пераходзілі ад вітрыны да вітрыны.

На раскарцаваных Пабернардынскіх могілках корпаліся паліцэйскія следчыя і агенты Дэфензівы, і старэнькі ксёндз адлічваў пацеркі -- шаптаў малітву за супакой счарнелых душаў чакістых.

Задаволеныя кракадзілы грэліся на пясочку заапарка і сыта пазяхалі.

Каля шляхотнай рэстарацыі трансакіянскім лайнерам высіўся “Студэбекер” -- Хросны, цётка Эмілія, хлопцы і Ісабэль святкавалі сваю чарговую перамогу над бездухоўнасцю.

Ад тэатра Тызенгаўза даносіліся чароўныя мелодыі Вердзі; Карла Спагеці замілавана слухаў оперу “Сіцылійская вячэра”.

Вадаплаўная рэстарацыя “СUD NAD NIEMNEM” вярталася з чарговага алкагольнага круіза. Шчасліва гарлалі піякі, а на пірсе іх ужо чакалі раз’юшаныя жонкі.

У буфеце гарадзенскага вакзала сядзела на чамадане Соф’я Уласеўна і ў чаканні парыжскага цягніка грэла рукі каля распаленага праса.

А паміж небам і зямлёю біўся, нібы танюткая блакітная жылка на шыі, кранальны дзіцячы дыскант:

Магутны Божа, Ўладар сусветаў,

Вялікіх сонцаў і сэрц малых,

Над Беларусяй, ціхай і ветлай,

Рассып праменні свае хвалы…