Аўтамат з газіроўкай з сіропам і без

Вуліца Камсамольская, колішняя Феліцыянская

У гэтыя сутарэнні, у гэты глухі, падобны на пенал падвальны пакой мяне зноў кінуць праз многа-многа гадоў. Голага вырвуць з-пад кропельніцы ў палаце рэанімацыі, закруцяць у коўдру і выкрадуць са шпіталю, у якім, на горкі яблык збіты міліцыяй, я, ужо не хлопчык, не студэнт электратэхнікума сувязі, а кандыдат у прэзідэнты, якога міліцыя павінна была не біць, а ахоўваць, апынуся па дарозе да той самай плошчы, з якой прывезлі мяне цяпер.

— спяваў Гарык Клябанаў, і Палкоўнік, ківаючы, казаў: «Так-так, нам толькі здаецца, што кругоў многа, а круг адзін. Так што можна іх не лічыць».

Ён ківаў і гэтак казаў, але лічыў свае кругі.

Праз многа-многа гадоў ва ўжо нібыта не савецкай, а незалежнай Беларусі я прыйду ў дзень галасавання на выбарах прэзідэнта на вуліцу Інтэрнацыянальную да Генеральнай пракуратуры, каб… Зрэшты, не так важна, дзеля чаго я прыйду да Генеральнай пракуратуры, побач з якой каля кінатэатра «Перамога», які быў некалі клубам імя Сталіна, дзе выступаў джаз-аркестр Эдзі Рознэра, убачу татарку Нэлу. Мы адразу пазнаемся, хоць не бачыліся з таго дня, як я з’ехаў ад яе ў вясновым тралейбусе, у якім пахла першымі пралескамі. Аднойчы сустракаліся, праўда, у тралейбусе зімовым, але, сустрэўшыся, не ўбачыліся. Так бывае… І праз многа-многа гадоў у валасах татаркі Нэлы сіненькім агеньчыкам будзе свяціцца заколка, падобная на пралеску. Вось што важна, а не тое, дзеля чаго я прыйду да Генеральнай пракуратуры.

«Пакляніся, што правядзеш мяне праз усё жыццё пад руку!..» — капрызна запатрабавала татарка Нэла, калі я, ніякавата азіраючыся па баках, вёў яе пад руку з танцаў у Палацы прафсаюзаў. Я пакляўся. Але ўсе нашы клятвы пішуцца на хуткаплыннай вадзе…

Татарку Нэлу вёў пад руку мужчына ў доўгім, падобным да шыняля, шэрым паліто і ў каракулевай, як у той дамы з першага тралейбуса, шапцы. Той самай дамы, на якую я загадаў: калі яна выйдзе з тралейбуса і рушыць уперад па праспекце — ажанюся з габрэйкай Асяй, калі пойдзе назад — з татаркай Нэлай. Але дама не пайшла па праспекце ні наперад, ні назад, звярнула на вуліцу Даўгабродскую — і ні з татаркай Нэлай, ні з габрэйкай Асяй я не ажаніўся. З Асяй ажаніўся Гурык, а з Нэлай, хутчэй за ўсё, вось гэты — у шэрым шынялі і каракулевай шапцы: маёр Гагарын. Не той, які ўзляцеў у космас, а той, які дапытваў мяне ў КДБ, і якога, як і Нэлу, я адразу пазнаў.

Маёр Гагарын таксама пазнаў мяне адразу. Некалі ён дапытваў мяне не толькі ў КДБ — яшчэ і ў тэхнікуме, у якім я вучыўся і з якога мяне праз КДБ з ягонымі генераламі, маёрамі і старшымі лейтэнантамі маглі выгнаць. «Глядзі, твой кандыдат у прэзідэнты…» — сказаў ён татарцы Нэле, пакуль я разгублена вырашаў, што мне рабіць: заўважыць Нэлу, ці не пазнаць праз многа-многа гадоў? Жанчыны не любяць, калі на іх глядзяць праз гады…

Татарка Нэла зірнула на мяне і залілася румянцам.

Гэтаксама румянілася і габрэйка Ася. Абедзве мае каханыя, заліваючыся румянцам, выйшлі замуж за гэбістаў.

«Ты абвінавачваешся ў спробе замаху на жыццё Першага сакратара ЦК КПСС, Старшыні Савета Міністраў СССР Мікіты Сяргеевіча Хрушчова…» — сталёва гледзячы мне ў вочы, дзёўб маёр Гагарын, які нездарма паабяцаў, што мы яшчэ сустрэнемся, і пульсавала ў маіх скронях, білася ў грудзях, трэслася ў пальцах: рас-стра-ля-юць… рас-стра-ля-юць… рас-стра-ля-юць…

«Вы абвінавачваецеся ў падрыхтоўцы дзяржаўнага перавароту, у спробе ўзброенага захопу ўлады…» — крыварота, гледзячы некуды ўбок, бо сам не верыў у тое, у чым абвінавачваў, гугнеў праз шмат гадоў адзін з трох гэбістаў, якія з’явіліся сярод ночы ў глухое, у якое мяне ўкінулі голага, сутарэнне «амерыканкі», унутранай турмы КДБ. На вуліцы лютаваў мароз, на сценах сутарэння бялела шэрань. Я так скачанеў, што ўжо не рухаўся, і мне ўсё адно было: расстраляюць мяне, павесяць, ці на кастры спаляць, але лепей бы спалілі — цяплей было б…

«Давайце будзем дамаўляцца, — сказаў другі гэбіст, у нечым падобны да маёра Гагарына. — Прапаную вам падпісаць вось гэтую паперу…»

— Давай з табой так дамовімся, — у гэтым самым сутарэнні прапанаваў мне маёр Гагарын. — Ты падрабязна расказваеш нам, вось на гэтай паперы вось гэтай асадкай пішаш пра тое, як твае старэйшыя… — ён памяў губу аб губу… — я хацеў сказаць: старэйшыя сябры, — але сябрамі іх назваць нельга, яны ворагі, нашы з табой ворагі, разумееш?.. як грамадзянін Сысой, браты Леднікі, Гарачы, Галушка, Клябанаў… хто там яшчэ?… ну, хто?..

— Болей нікога…

— Як нікога?.. А Воран?

— Дык ён…

— Што ён?.. Ну?.. Што ён?..

— Ён пазней прыйшоў…

— Куды пазней прыйшоў? Пазней за што?.. Чаго змоўк, га?.. Добра, пра гэта потым… Значыць, Сысой, браты Леднікі, Гарачы, Галушка, Клябанаў, Воран, які прыйшоў пазней, у змове з грамадзянінам ЗША… як яго?..

— Амерыканец…

— Зразумела, што амерыканец… Як яго?..

— Алік…

— Які ён Алік! Як яго зваць?

— Вы ж ведаеце…

— Ведаю! Але хачу, каб ты сказаў! Чым болей ты сам скажаш, тым для цябе самога лепей. Разумееш? Як яго зваць?

— Лі…

— Што: Лі? Лі — і ўсё?

— Харві. Лі Харві Освальд…

— Вось бачыш… Сказаў — і ўжо лепей… У змове з грамадзянінам Злучаных Штатаў Амерыкі Лі Харві Освальдам і грамадзянінам Канады… Ну, што маўчыш?

— А што казаць?

– Імя! У змове з грамадзянінам Амерыкі Лі Харві Освальдам і грамадзянінам Канады…

– Іх двое…

— Правільна, двое. Значыць, з грамадзянамі Канады… ну…

— Там толькі Джым быў. А Джон…

— Які Джым? Які Джон?

— Джым Калеснікаў. А Джон — Дак. Ён таксама пазней прыйшоў.

— З кім?

— З Воранам.

— Пазней з Воранам… Добра. Далей?

— Што далей?

— Далей што было?

— Нічога.

— Як нічога? Што было далей?

— Напраўду нічога! Мы сядзелі, елі…

— Вось бачыш: сядзелі, елі… А ты кажаш: нічога. Што елі?

— Сыр.

— Пілі? Што пілі?

— Віно.

— Якое?

— Партвейн.

— Партвейн. Ты піў?

— Не.

— А хто піў?

— Віл, Гарык… Усе патрохі.

— Усе патрохі… Напіліся і…

Маёр Гагарын зрабіў паўзу і глядзеў на мяне, чакаючы…

У часы пабудовы камунізму да выпівохаў адносіліся паблажліва, будаваць камунізм яны не заміналі, а калі нехта з іх і ўчыняў нешта нападпітку, гэта не абцяжарвала ягоную віну, а наадварот… Можа, маёр і праўда хоча, каб і мне, і ўсім нам лепей было? Але ж мы нічога не ўчынялі.

— Ніхто не напіўся.

— Значыць, цвярозыя па зброю пайшлі?

Мяне сцяла: вось яно! Хоць Гурык і не адчыніў багажнік…

Маёр заўважыў, як я сцяўся, нахіліўся да мяне і так, што з курткі гузік адляцеў, згроб загрудкі.

— Чыя зброя?

Маўчаць не было як — дый без толку: іжэўка і карабін зарэгістраваныя.

– Іжэўка — Амерыканца, карабін — Віла.

Маёр як згроб мяне — гэтак і адпусціў. Сам напружыўся.

— Які карабін?

— Браўнінг.

— Які браўнінг?

— Двухствольны. На калібр 12 і на 7.62.

— Хіба такія бываюць?..

Я са здзіўленнем паглядзеў на маёра дзяржбяспекі, які не ведае, што ёсць такія карабіны — і тут маёр пачаў падымацца: павольна, упёршыся рукамі ў стол.

— Дык у машыне быў яшчэ й карабін? Іжэўка і браўнінг пад баявы патрон калібру 7,62?.. — І калі я, не разумеючы ягонага здзіўлення, кіўнуў, ён ткнуў пальцам у пакладзены на стол аркуш паперы: “Пішы! Усё пішы пад-ра-бя-зна!..” — і, грукнуўшы ў дзверы: “Ахова!..” — выскачыў з пакоя. Ён гэтак у дзверы грукнуў — кулаком ды яшчэ нагой, абцасам, што са столі вапна пасыпалася, і я ўспомніў, як у пад’ездзе, калі мы з Вілам з кватэры Джыма выйшлі, сыпанула пацяруха з люка на гарышчы. Хто на гарышча падняўся?.. Амерыканец?.. Для чаго?.. І я з жахам уцяміў, што карабіна ў машыне, калі брат Ледніка адчыніў для Гурыка багажнік, ужо магло й не быць. Багажнік дабітай леднікаўскай “Варшавы” і без ключа адчыняўся — цвічком…

— Вось пісталеты, вось гранаты, якія знайшлі мы ў вашым офісе, — раскладваў перада мной праз многа-многа гадоў фотаздымкі на стале наймаладзейшы з трох гэбістаў, мусібыць, аператыўнік. — І з такімі цацкамі вы будзеце даводзіць, што заклікалі людзей прыйсці на плошчу для мірнай акцыі?

Я адсунуў фотаздымкі ўбок.

— У нас не было зброі. І ніхто вам не паверыць, што была.

— А ну ўстаць! — раптам крыкнуў той, які прапанаваў мне падпісаць паперу, падобны на маёра Гагарына і, як выглядала па ягоных паводзінах, старэйшы з іх. — Стаяць!

Я не падняўся. Голаму перад апранутымі і сядзець ніякавата, а не тое, што стаяць…

— Вам што сказалі!.. — рыўком за валасы падняў мяне аператыўнік, а старэйшы стаў насупраць, твар у твар: да чаго ж на маёра падобны! І позірк, як у таго, з адлівам сталёвым — дзе ім гэткія позіркі адліваюць? І гэтаксама не гаворыць, дзяўбе. — Людзі ў справакаваным вамі натоўпе падушылі адзін аднаго. За вамі — трупы. Вы дзе-небудзь чулі пра мірныя акцыі з трупамі?.. Вось і я не чуў. Разам з падрыхтоўкай дзяржаўнага перавароту і спробай узброенага захопу ўлады — гэта ці 25 гадоў, ці найвышэйшая мера! Прычым, у закрытым судзе, так што ні казак пра вас не раскажуць, ні песень пра вас не спяюць!.. Падпісвайце паперу, у вас проста няма іншага выйсця.

З паперы, якую яны прапаноўвалі мне падпісаць, вынікала, што мяне ўцягнулі ў прэзідэнцкія выбары, у барацьбу супраць законнай беларускай улады ворагі Беларусі, завербаваныя замежнымі разведкамі, і называліся імёны ворагаў — маіх паплечнікаў…

— Пакажыце пісталеты. І гранаты пакажыце.

Аператыўнік абсадзіў мяне на прыкручаны да падлогі зэдаль, зноў падсунуў фотаздымкі.

— А гэта што?

— Пісталеты пакажыце, — паўтарыў я. — А не фотакарткі. Пакажыце гранаты.

Старэйшы, падобны на маёра Гагарына, спытаў:

— Можа, вам і трупы паказаць?

Я кіўнуў.

— Так. І трупы.

— Давайце куды-небудзь зойдзем, — прапанаваў маёр Гагарын, муж татаркі Нэлы. — Раз мы ўжо спаткаліся.

І памяў губу аб губу.

Нашы звычкі з намі назаўсёды.

Татарка Нэла паглядзела на яго не надта ласкава — яна ўмела не надта ласкава глядзець.

— Нам няма калі.

Паўжыцця не бачыліся, а ёй няма калі…

У мяне насамрэч часу не было, меней за паўдня да пачатку мітынга на Плошчы заставалася, але раз яна так сказала…

У доме насупраць кінатэатра “Перамога” месцілася кавярня — і я прапанаваў маёру, ці кім ён цяпер быў:

— Можа, сюды?.. Тут жа ўсталяваная ваша праслухоўка?

— Можна й сюды, — рушыў ён цераз вуліцу. — Праслухоўка ў нас паўсюль. — І хмыкнуў. — Толькі я нічога і нікога больш не слухаю. У адстаўцы.

— Генерал?

— Не дацягнуў. Ці можна сказаць: не дашустрыў. Сябрук ваш шустрэйшы аказаўся.

Я спыніўся ў дзвярах кавярні, якія маёр расчыніў, прапускаючы мяне і Нэлу.

— Які сябрук? У мяне сярод вашых няма сябрукоў.

— Ёсць. Генерал Гурковіч. Ён, дарэчы, тут. Учора прыехаў з Масквы. Можна сказаць: назіральнікам за выбарамі.

Гурык у Мінску?… Тады нечага трэба чакаць. І не найлепшага. Там, дзе Гурык, добрага не дачакаешся. Хоць ён на пенсіі.

— Ён жа на пенсіі.

Маёр зноў хмыкнуў.

— А я дзе?..

Былых гэбістаў не бывае.

Кавярня была пустая. Увесь горад у гэты марозны дзень здаваўся спусцелым, і мяне непакоіла толькі адно: ці выйдуць у такі холад людзі на плошчу? Усё залежыла менавіта ад гэтага: выйдуць ці не выйдуць? А калі выйдуць, то колькі?.. Трэба было столькі, каб у іх пабаяліся страляць.

— Вам не дадуць дайсці да плошчы, — памяўшы губу аб губу, сказаў, як толькі мы селі за столік, маёр Гагарын, і татарка Нэла зноў зірнула на яго няласкава.

Па тым, як яна з ім паводзілася, як размаўляла, не выглядала на тое, што яна купаецца ў сямейным шчасці. Не выглядала…

Мне патрэбная была хоць нейкая паўза, каб уцяміць, чаму гэтак нечакана пачаў размову маёр — і я, шукаючы паўзу, дакрануўся да рукі Нэлы.

— Як ты, Нэла?… — І прабачыўся перад маёрам. — Выбачайце.

— Нічога. Яна вас кахае. Усё жыццё. Ва ўсякім разе, так кажа.

Калі так, дык многа-многа гадоў назад не трэба было мяне голага ўсю ноч пад сталом трымаць. А самой пасля з тралейбуса, як сіні каптурык, выскокваць.

— Яна мне ўсё пра вас расказвала! — раптам рассмяяўся маёр, нібы здагадаўшыся, пра што я ўспомніў. — Прычым, яе для гэтага нават вербаваць не трэба было. — І паглядзеў на мяне сур’ёзна. — Вы позна вылезлі з-пад стала.

Я зразумеў, пра што ён, але спытаў:

— Вы пра што?

— Вам трэба было вылазіць раней. У канцы мінулага стагоддзя. Яно было нашым. Вашым і маім. Я чакаў, дый шмат хто са мной, што вы вылезеце.

Гэта магло быць: ён мог чакаць. Тады многія чакалі: што будзе? А галоўнае: хто?

— Чаму ж не сказалі, што вылазіць пара?

— Дык вы ж не захацелі! Не пажадалі быць з намі, — нахіліўся да мяне маёр. — Вось тут, на гэтай вуліцы, памятаеце?.. — Ён адхіліўся. — Памыліліся са мной, дык цяпер, глядзіце, не памыліцеся з маім сынам… — І паўтарыў, стараючыся як найглыбей зазірнуць мне ў вочы. — Не памыліцеся.

Значыць, і сын гэбіст.

— Ён наперад закідвае… — бачачы маю разгубленасць, паклала мне руку на руку татарка Нэла. — А раптам ты прэзідэнтам станеш.

У позірку, якім глянуў на яе маёр, не было любові.

Але й нянавісці не было.

Пусты позірк.

Гэбісцкі.

Як яны яго выпрацоўваюць? Гэта ж не голас падвышаць навучыцца, не паўзу трымаць…

— Як сына зваць? — спытаў я татарку Нэлу, і маёр адказаў за яе:

— Як і вас.

— Ваша прозвішча Гагарын? — спытаў я гэбіста, які прапанаўваў мне падпісаць пакаяльную паперу.

Ён прамаўчаў.

Сын.

“Лёсу кругі — як кругі па вадзе…”

Раней, калі бацька ягоны мяне дапытваў, яны называлі свае прозвішчы. Цяпер — не.

— Вы разумеце, што з вамі можа быць? — спытаў ён замест адказу. — Нам патрэбны вынік. У нас загад. І мы яго выканаем. Таму, калі будзеце ўпірацца, нічога добрага вас не чакае. Між іншым, яны не ўпіраліся.

— Хто — яны?

Ён ткнуў пальцам у паперу.

— Вашы сябры ў палітыцы. Звалілі ўсё на вас.

Брэша… Дый што яны зваліць на мяне маглі?

— У мяне ў палітыцы няма сяброў.

— Значыць, ворагі.

– І ворагаў няма.

— А хто ў вас там? З кім вы?

— Нікога. Адзін.

Той, які палохаў мяне знойдзенымі ў маім офісе пісталетамі і гранатамі, сабраў фотаздымкі са стала і паклаў на стол шпрыц.

— Тады тым болей, — сказаў сын маёра Гагарына. — Калі яны вам ніхто…

— Яны табе ніхто! — шмат гадоў таму крычаў мне Гурык. — Ніякія не сябры! Сябры цябе гэтак не падставілі б! Не зацягнулі б у дом, з даху якога збіраліся забіць кіраўніка краіны!

— Ды ніхто не збіраўся…

— Тады на дах чаго падымаліся? Хто падымаўся?.. Дзе карабін?..

Яны шукалі карабін на даху — і не знайшлі. Калі б я не прагаварыўся, што ў машыне не толькі іжэўка, але й карабін быў, дык яны пра яго б і не ведалі. Я падставіў Віла і ягонага брата Арцёма, Палкоўніка, Эдзіка, Гарыка, Ворана, Джыма, Амерыканца… Але ж я і ўявіць не мог, у які бок маёр Гагарын той карабін паверне! І што Гурык прычэпіцца: “Хто страляць збіраўся?..” — ведаючы, што нікому з нас такое ў галаву б не ўзбрыло… Апроч хіба Палкоўніка і Амерыканца.

— Палкоўнік збіраўся? Амерыканец?.. — не адчапляўся Гурык, які дапытваў мяне пасля маёра Гагарына і даставаў нават больш, чым маёр.

Амерыканец мне, канечне, ніхто, але скуль я ведаю: збіраўся ён, не збіраўся? І я не бачыў, як ён на дах палез, толькі падумаў, што гэта мог быць ён… Дык што я казаць буду?

— Не збіраўся ніхто…

— Не збіраўся?.. Ніхто?… Хлопчык, ты разумееш, у што ты ўблытаўся? Па-мойму, не…

Гурык ступіў да дзвярэй, грукнуў у іх гэтаксама, як маёр Гагарын — кулаком і абцасам: “Ахова!..” Дзверы расчыніліся, Гурык падазваў мяне: “Сюды…” — і калі я падышоў, засунуў мае пальцы ў шчыліну паміж дзвярыма і вушаком, кінуўшы ахоўніку: “Давай!..” Ахоўнік, з якім прыём гэты быў, мусібыць, адпрацаваны, пачаў павольна прычыняць дзверы, а Гурык казаць: “Вось так табе будуць заціскаць пальцы на руках, на нагах… потым заціснуць тое, што ў цябе паміж ног… ты нават уявіць не можаш, як будзе балець… гэта яшчэ не баліць… ціснуць будуць датуль, пакуль ты ўсё не скажаш… нават тое, чаго не было… зразумеў?..” Я, пэўна, збялеў ад болю, бо ён, зірнуўшы на мяне, махнуў ахоўніку: “Досыць…”

— Вы не ўяўляеце, як будзе балець… — гледзячы, як аператыўнік набірае шпрыц, казаў той крывароты гэбіст, які няўпэўнена зачытваў пастанову пра мой арышт, але цяпер голас ягоны быў упэўнены: ён ведаў, пра што казаў. — Сутаргава, у вас здараліся сутаргі? Мяркую, здараліся, вы дастаткова пражылі. Яны пачнуцца ў нагах і руках, скручваючы кожны палец, пасля ў спіне, ва ўсім целе, але найстрашнае — болі ў галаве, іх немагчыма трываць… І вы падпішаце любыя паперы, назавеце ўсе, якія мы скажам вам называць, імёны. Усе замежныя разведкі. Прыдумаеце нават такія, якіх няма. Ні на Зямлі, ні на Месяцы… Так што падпісвайце, пакуль ёсць выбар, цацкацца з вамі ніхто не збіраецца.

— Як і з намі, — сказаў сын маёра Гагарына. — Думаю, гэта вы таксама разумееце.

Гэта я разумеў… Але нічога з таго, што загадалі ім выбіць з мяне іхнія гаспадары, не існавала. Нідзе не было. Ні на Зямлі, ні на Месяцы.

— Я не буду падпісваць. Калі здолею вытрываць…

Сын маёра Гагарына пакруціў галавой:

— Не здолееце.

Ён круціў галавой так, як сказаць нешта хацеў, каб астатнія не пачулі. Як падаваў нейкі знак… Я й раней заўважаў, што ён хоча ад іншых гэбістаў неяк адасобіцца, паказаць, што ён з імі толькі па нявыкрутцы. Але ж круціцца з імі — дык чаго тады галавой круціць?..

Бацька ягоны не круціў. Толькі губы мяў адну аб адну.

— Нашага сына завуць, як цябе, і ён многае пра цябе ведае, — сказала татарка Нэла. — Нават пра тое, як вы з Амерыканцам хацелі Хрушчова забіць, і Амерыканец карабін у нашай кватэры схаваў.

Шмат гадоў таму татарка Нэла жыла ў тым жа доме, у тым жа пад’ездзе, дзе здымаў кватэру канадзец Джым Калеснікаў. На тым жа апошнім паверсе, на той жа лесвічнай пляцоўцы — дзверы ў дзверы. З тых дзвярэй я некалі выйшаў пад раніцу, каб ужо не пастукаць у іх ні днём, ні вечарам… У тыя дзверы пастукаўся Амерыканец, які, падняўшыся на дах, убачыў, што ў двор дома ўслед за Хрушчовым бягуць гэбісты. Ён спусціўся з гарышча, яму трэба было недзе схаваць карабін, — і ён ведаў, дзе жыве татарка Нэла, якая танцавала з ім рок-н-рол у Палацы прафсаюзаў.

Аднойчы пасля танцаў у Палацы прафсаюзаў Нэла выйшла з кватэры Джыма Калеснікава і ўвайшла ў сваю кватэру ўся падраная… І дапытваць яе прыехалі маёр і старшы лейтэнант. Гагарын з Гурыкам.

— Шкада, карабін я тады не знайшоў… — хмыкнуў маёр Гагарын. — Стаў бы генералам і меў бы жонку-генеральшу. Я адразу, як толькі яна дзверы адчыніла, па ёй убачыў: дзеванька ведае, чаго мы да яе прыйшлі. Зброя тут. Але знізу раптам крыкнулі, мы ўсе кватэры ператрасалі: “Знайшлі!..” Я спусціўся: карабін. Браўнінг. Пасля аказалася: не той. І гаспадар — наш супрацоўнік. З тэхнічнай службы, але наш. Я зноў наверх, усё абшарылі — нічога. А Нэла, пакуль мы ўнізе з нашым тэхнічным супрацоўнікам разбіраліся, карабін на гарышча падняла. Ну, хто будзе шукаць там, дзе ўжо шукалі?.. Дый падумаць я не мог, што яна на такое здольная. — Ён пацёр шыю, нібы яму гальштук муляў. — Так што вы ёй абавязаны. А я — вам. Не ляпні вы спачатку пра карабін, а пасля пра Нэлу — не стала б яна маёй жонкай. Усё наша жыццё з адных ляпаў.

— Чаму наша? — няласкава спытала татарка Нэла. — Тваё… — І праз гэтую няласкавасць зноў я ўспомніў, як некалі з’ехаў ад яе ў вясновым тралейбусе, у якім пахла першымі пралескамі, і як потым спрабаваў вярнуцца ў тралейбусе зімовым, але вярнуцца ўжо было немагчыма, позна. Я і ўспамінаць не хацеў пра гэта, бо вінаваты быў, наскрозь вінаваты і нават не думаў, што некалі яна мне даруе, а татарка Нэла зазірнула мне ў вочы. — Ты чаму не вярнуўся?.. Я за яго пайшла, бо за цябе баялася. Ён мяне застрашыў… І тым карабінам, і тым афрыканцам, які мяне… якога ты…

Яна заплакала…

Я ўстаў і пацалаваў заколку ў яе валасах. Сам не чакаў, што пацалую…

Гэта выглядала, канечне, тэатральна, маёр нават скрывіўся: маўляў, тэатр — але што ёсць наша жыццё? І хто ў маім жыцці маёр Гагарын, каб я зважаў, крывіцца ён ці не?..

Нэла скрозь слёзы ўсё зазірала мне ў вочы — я ледзь вытрываў позірк…

— Чаму ты не вярнуўся?.. — паўтарыла яна, мезенцам слязінку скінуўшы.

— Бо дама ў каракулі павярнула на Даўгабродскую.

— Што? — не зразумела Нэла. — Якая дама?..

Каб я ведаў…

Нікога і нічога мы не ведаем. Мяркуючы, што ведаем усё пра ўсё і ўсё пра ўсіх.

Некалі, апроч дамы ў каракулі, была яшчэ дама з мандарынамі. Я на абедзвюх загадваў, як на лёс, а яны прабеглі міма па вуліцах Даўгабродскай і Падлеснай, і нават на імгненне думка ў іх не мільгнула, што яны прабеглі — і ўсё бягуць — праз маё жыццё…

Час падціскаў, я развітаўся, каб пайсці — маёр Гагарын прыпыніў мяне.

— Ваш Гурык, генерал Гурковіч, прыехаў назіраць за вамі. Разумееце?.. Я вас папярэдзіў. Лічыце, што аддзячыў. — І ён кіўнуў у бок татаркі Нэлы. — За яе.

Шкада, што яна дасталася яму.

Нэла ўратавала Віла, Палкоўніка, Гарыка, Эдзіка, Амерыканца, мяне… Не ўратавала толькі Джона Кенэдзі. Калі б яна не схавала карабін, наўрад ці Амерыканец пабачыў бы Амерыку. І Прэзідэнта Злучаных Штатаў, які разам з Хрушчовым хацеў адкрыць свету таямніцу іншапланецянаў, ніхто б не забіў.

Ці ўсё адно забіў бы нехта?..

— Скажыце, — спытаў я, ужо выходзячы з кавярні, пра тое, пра што ад самага пачатку хацеў спытаць. — У Навінках… у вар’ятні…

Я зрабіў паўзу, каб паглядзець, як ён зрэагуе. На ягоным твары нічога не зварухнулася.

— Што ў Навінках у вар’ятні?..

Не скажа.

— Нічога.

Сын маёра Гагарына паклаў маю руку локцем на край стала.

— Не падпішаце вы — нехта падпіша. Нам усё адно, хто… Кандыдатаў хапае. Але я асабіста хацеў бы, каб гэта былі вы. Разумееце?..

Я зразумеў, чаго ён галавой круціў. І чаму маёр Гагарын двойчы сказаў: “З маім сынам не памыліцеся…”

Яны прапануюць мне гульню.

Але я нагуляўся.

— Няхай падпісвае, хто хоча.

— А вы — не?

Я пакруціў галавой. Гэтаксама, як ён.

— Ну, што ж… Торгніцеся — зламаю! — прыціснуў ён мой локаць да стала і кіўнуў аператыўніку. Той наклаў жгут, намацаў вену…

Некалі ў вар’ятні мне заломвалі руку, калолі. Цяпер — тое самае ў турме. Што ж яны да мяне прычапіліся? Праз усё жыццё…

Боль, як і казаў крывароты гэбіст, які зачытваў мне пастанову пра арышт, пачаўся ў нагах і руках, выкручваў кожны палец, пранізваў спіну і да чырвані распаленым свярдзёлкам укручваўся ў галаву, яго немагчыма было трываць — і я не вытрываў, страціў прытомнасць…

Ачомаўся ад лаянкі і крыку. “Чаму без доктара?! Калі б ён жмурыка сыграў — хто б адказваў?!.”

Граць жмура — граць на пахаванні. Жмурыка сыграць — памерці. Гэта я ведаў. Так лабухі казалі, ад іх навучыліся зэкі. І генералы.

Той, на каго крычалі, вінавата апраўдваўся.

“Дык не сыграў… Жывы…”

“Жывы! А што толку, калі не падпісаў!”

“Падпіша…”

Апраўдваўся сын маёра Гагарына. Лаяўся — я не мог не пазнаць ягоны голас — Гурык. Генерал Гурковіч. Адстаўны генерал беларускага КДБ і расійскага ФСБ, які прыехаў з Масквы назіраць і за выбарамі, і за мной, і за беларускімі маёрамі.

“Лёсу кругі, як кругі на вадзе…”

— Падпісвай, — падсунуў да мяне паперу Гурык. — Ніхто не будзе ведаць, што ты падпісаў. Толькі я. А каб ты мне паверыў, я табе скажу такое, пра што будзеш ведаць толькі ты.

Гэта было шмат гадоў таму… Ні Ворану, ні Вілу, ні Палкоўніку, — нікому я пра гэта не казаў, бо не ведаў: як сказаць? Не сказаў нават Асі, з якой выпадкова сустрэўся ў рэстаране “На ростанях” перад тым, як яна з’ехала ў Ізраіль, і якой сказаць трэба было б… Ёй, можа, я й сказаў бы, але што гэта мяняла, калі Ася з’язджала?..

— Яны мае сябры, — адсунуў я паперу, — і Гурык ускочыў.

— Сябры?.. А хто цябе падставіў?.. Уцягнуў?.. Яны! Палкоўнік, Віл, Воран! А хто хоча выцягнуць?.. Я! Запомні на ўсё жыццё: сябар той, хто хоча дапамагчы! Выцягнуць! І не толькі хоча, бо хацець — цьфу! Хто можа! Сябры — тыя, якія могуць! Я твой сябар, бо я — магу! Бо за мной — сіла! І яна можа быць за табой. Калі дурнем не будзеш. Калі ўцяміш: да ўлады, да грошай, да славы не па зямлі ідуць! Адзін па адным! Топчуць, трушчаць! Па мясе, па касцях! Жывыя па жывых і мёртвыя па мёртвых!.. Гэта і ёсць шлях. Адзіны! Іншага няма. Толькі такі! Бязлітасны! На падарожнай напісана: “Знішчай усіх, хто замінае!” Не шкадуючы. А калі захочаш некага пашкадаваць, дык пашкадуй сябе самога. Толькі нядоўга, бо ўсе шкадавальнікі — брук, па якім ідуць… Помніш песню: “Чалавек, пашкадуй сябе сам?”

Я помніў песню, якая называлася “Чалавек, памажы сабе сам” — але якая розніца…

— Гурык, — спытаў я, — а дзе гэта мёртвыя ходзяць па мёртвых?..

Праз шмат гадоў, ачомаўшыся пасля ін’екцыі і з цяжкасцю расплюшчыўшы вочы, я ўбачыў, што ўжо не ў сутарэнні ляжу, а ў абкладзеным блякла-сіняй пліткай і праз тое падобным да трупярні, пакоі, на ложку за цыратавай фіранкай, на якой, бо з таго боку свяціла лямпа, рухаліся цені, адзін з якіх я пазнаў не толькі па голасе, але і па абрысах, хоць за многа гадоў ён стаптаўся і прыгорбіўся, але гэта быў ён — і я спытаў праз цырату, праз гады:

— Скажы, Гурык… навошта…

Ува мне яшчэ блукаў боль — і ў горле задзёрла так, нібы прамоўленыя мной словы былі абсыпаныя жалезным пілавіннем, я ледзьве пракаўтнуў іх, а Гурык адшморгнуў фіранку: “Што табе сказаць?..” — і мне падалося раптам, што перада мной паўстала ўсё, разам з ім пражытае, стаптанае і прыгорбленае жыццё, і мне крыўдна стала нават больш, чым балюча, але я дагаварыў, хоць у горле дзёрла… — Навошта некалі ты сам прызнаўся мне, што ты поскудзь?..

Я ўспомніў Гурыка маладога, усяго ў бліскучых пагонах у рэстаране “Лета”, калі ён біўся з Воранам, і я думаў тады, што яны б’юцца праз Саламона Майсеевіча, а яны біліся праз Асю, дый не праз Асю — яны проста не маглі не біцца, бо Гурык гатовы быў прайсці па Воране “жывым па жывым і мёртвым па мёртвым”, а Воран быў не з тых, хто рады сцяліцца, каб па ім хадзілі, ён быў з тых, хто дапамагаў пасцеленым падняцца, а Гурык зноў іх валіў — вось ён і цяпер прыйшоў паваліць мяне, калі я падняўся, і спакойна адказвае мне, чаму ў тым, што ён поскудзь, сам некалі прызнаўся:

— Каб у цябе ніколі наконт гэтага аніякага сумневу не было.

Нічога ў ім не змянілася. Не змянілася наўкол нічога, што змусіла б яго змяніцца — сам чалавек не мяняецца.

“Па жыцці ідуць адзін па адным. Жывыя па жывых і мёртвыя па мёртвых. Бязлітасна. Злітуешся — капец. Той, над кім злітуешся ты, не злітуецца над табой. Таму я не мог злітавацца над ім…”

— Над кім? — спытаў я шмат гадоў таму.

— Над бацькам Асі. Над Саламон Майсеевічам. Бо на падарожнай напісана: “Знішчай усіх, хто замінае табе!” А ён, калі патрапіў да нас, як звар’яцеў. “Вы майго брата Ізю — у трыццаць сёмым! Маю Аду — у сорак другім! Маю Соню — у сорак трэцім! Цяпер — мяне!..” Нават сястру сваю, якую ў гестапа павесілі, на нас павесіў. Крычаў мне на кожным допыце: “Не аддам табе Асю! Касцьмі лягу, а не аддам”. І я зразумеў, што не аддасць… — Гурык нечакана паклаў руку мне на плячо. — Ты кахаеш Асю? І я табе замінаю?..

Асю я кахаў. Але Гурык мне не замінаў. Як ён мог мне замінаць? Яго Ася не кахала. Яна кахала Ворана.

— Табе замінае Воран, — сціснуў маё плячо Гурык. — Дык падпішы — і яго не стане. А пра тое, чаму яго не стала, будзем ведаць толькі я і ты. Як і пра тое, чаму не стала Саламона Майсеевіча. Калі двое ведаюць адну таямніцу, гэта… — Гурык памаўчаў напружана. — Я скажу табе, чаму яго не стала. Каб ты мне паверыў. Каб не толькі я пра цябе, але і ты пра мяне ведаў нешта, чаго не ведае ніхто…

Ён страшны стаў, я ніколі такім яго не бачыў — і папрасіў:

— Не трэба, Гурык…

— Трэба! Слухай!.. Ён мне замінаў. І я сказаў яму на апошнім допыце, што арыштавалі яго праз Асю. Што гэта дачка ягоная сдала яго. Напісала, як ён супраць партыі народ каля яткі агітаваў. Ён збялеў: “Не!..” — і за сэрца. Яно ў яго слабое было, Ася лекі перадавала. Я мог сам яму дапамагчы, нас гэтаму вучылі. Мог адразу паклікаць доктара. Але я не дапамог і не паклікаў. Пачакаў… — Гурык адпусціў маё плячо. — Паклікаў, калі позна было…

Гурык казаў гэта — мне сціскала сэрца. Мацней, чым Гурык сціскаў плячо. Але было мне толькі пятнаццаць — і сэрца было не такое слабое, як у Саламона Майсеевіча.

— Думай, — сказаў Гурык, выходзячы. — А то ці расстрэл, ці што-небудзь яшчэ горшае…

Што горшае?

— Што горшае?!. — кінуўся я ўслед Гурыку, грымнуў кулаком у жалезныя дзверы. Гэтак Косця Воран газіроўку з аўтамата выбіваў. Але вада не заўсёды лілася. З сіропам дык увогуле рэдка ўдавалася выбіць. Амаль ніколі.