Мэва

ЧАРНАКНІЖНІК

Жыў-быў калісьці на землях княства чалавек, што прыдумваў гісторыі, ад якіх нават у самых смелых i адчайных рыцараў кроў застывала ў жылах ад боязі i жуды.

«Кард-казачнік» — з д'ябальскай усмешкай называў ён сам сябе, «Кард-кніжнік» — з павагаю называлі яго ў палацы Уладара, «Кард-чарнакніжнік» — трывожна перашэптваліся пры яго з'яўленні простыя людзі i палахліва хавалі вочы, у якіх укленчваў жах.

У дзяцінстве Кард быў звычайным хлопчыкам: лавіў блакітна-жоўтых матылёў на лузе, вудзіў срэбных рыбак у сцюдзёнай рачулцы, зімой ляпіў з сябрамі снегавую бабу з чырвонай морквай замест носа i чорнымі вугельчыкамі замест вачэй.

Вось толькі ніколі не бачыў ён сноў: ні будзённых чорна-белых, ні каляровых святочных.

Але якая ўрэшце чалавеку розніца, сніць ён штосьці ноччу ці не, якая з гэтых сноў карысць: у кішэнь ix не пакладзеш i на лусту хлеба не намажаш. Затое Кард ніколі нічога пе баяўся: прайсціся ноччу па лесе альбо забрысці на стары могільнік з пахілымі крыжамі i нясклепістымі капліцамі было для яго надзвычай проста, i не выклікала гэта ніякіх звышнатуральных пачуццяў i ўяўленняў.

Праславіўся Кард тады, калі прыйшоў у палац Уладара i распавёў сваю першую жудасную гісторыю.

З таго часу золата паплыло ў яго скарбонку ракой, a ліхая слава ў народзе разлілася яшчэ шырэй.

Праўда, прыдворны летапісец згадваў, што i раней калісьці прыходзіў у палац Уладара юнак па імені Кард, таксама распавядаў нейкую гісторыю, але быў асмеяны i выгнаны прэч не толькі з палаца, але i з княства ўвогуле.

Невядома, той гэта быў Кард ці іншы, але Кард-чарнакніжнік з'явіўся ў палацы ўжо ў немаладым узросце i ў сталым розуме. Дзе ён бадзяўся да гэтага часу — таксама невядома; у народзе хадзілі чуткі пра вучэнне яго ва ўсходніх халдзеяў i алхімікаў, іншыя сцвярджалі, што бачылі яго ў пячорах мясцовых ведзьмакоў i варажбітоў, вось толькі незразумела, што яны самі ў тых пячорах рабілі, калі яго там бачылі.

Уладар княства акрамя сваёй жорсткасці i ваяўнічасці славіўся яшчэ бязмежнай любоўю да неверагодных прыдумак i таямнічых гісторый. Таму ў яго палацы заўсёды тулялася процьма розных махляроў, ашуканцаў, аматараў лёгкага жыцця, вандроўных шкаляроў i бяздомпых валацуг, якія цудоўна суседзіліся з паважнымі мудрацамі, астролагамі i паэтамі, бо мелі той жа занятак i той жа заробак.

Шмат цікавых i загадкавых гісторый паведалі яны Уладару, але Кард пераўзышоў ix усіх, i нават у гэтых людзей, якія рэдка вымяралі сваё жыццё паняццямі сумлення i закона божага, нават у гэтых людзей адымала мову i валасы шавяліліся ад жудасці, калі Кард-чарнакніжнік заканчваў адну з сваіх чарговых гісторый. А сам ён толькі смяяўся: ах, які д'ябальскі i незямны быў той смех!

Рука не варухнулася б падаць тут хаця адну з пякельных прыдумак Карда-чарнакніжніка. Але памятаеце казку Шарля Перо пра Сінюю Бараду? Кажаце,— яна вельмі страшная? Ды не, яна не вельмi страшная, яна хутчэй таямнічая. А што, калі б вам апісалі падрабязна i з асалодай, як Сіняя Барада забіваў усіх сваіх жонак i пры гэтым кожны раз ператвараўся ў нейкую новую фантастычную пачвару, якіх ніколі не бачыла шматпакутная зямля? Альбо — маляўніча паведалі пра сад, дзе хлопчыкі i дзяўчынкі гушкаюцца не на арэлях, а на вялізных, атрутна-сініх языках павешаных нябожчыкаў з асалапелымі вачыма i крумкачамі на плячах.

«Людзі павінны заўсёды нечага баяцца, інакш яны не будуць баяцца нікога»,— важна казаў Уладар i не шкадаваў золата для Карда. Вычварныя казкі перапісваліся па загаду Уладара шматлікімі перапісчыкамі, а затым распаўсюджваліся ў народзе i ў прысмеркі чыталіся ў кожнай сям'і.

«Людзі любяць жахлівыя прыдумкі i байкі пра ваўкалакаў i відмаў, пра багвянага цмока i начных пачвар, яны з вар'яцкай асалодай, халадзеючы ад жаху, уяўляюць услед за мной павука велічынёй з замкавую браму i маленькага чырвонага чалавечка з пазногаць. Як бяздумныя начныя матылі на агонь, ляцяць людзі на цяпельца жуды i адвечнай боязі. Я ва ўсякім разе атрымлівую за сваю хлусню грошы, яны ж — толькі начныя кашмары»,— думаў Кард-казачнік, у чарговы раз страсаючы ў скарбонку золата, з пагардай пазіраючы на анямелых ад жаху Уладара i прыдворных.

Так i прайшоў свой нядоўгі зямны шлях слынны Кард-чарнакніжнік, купаючыся ў золаце, уладзе i чалавечай нянавісці. Пабудаваў палац, багацейшы за палац самога Уладара, але такі пачварны з вонкавага выгляду, што богабаязны чалавек не рашаўся i за вярсту падыходзіць да таго месца. Адны толькі служкі асмельваліся ўвайсці ва ўнутраныя пакоі, але, хаця i мелі за сваю працу вялікія па тым часе грошы, доўга не вытрымлівалі i змяняліся новымі. Пасля той-сёй пад строгі сакрэт прагаварваўся жонцы пра дзіўныя, нечалавечыя звычкі чарнакніжніка. Ну, а што ведае жанчына — ведае ўвесь свет. Шмат чаго распавядалі суседзям тыя белагаловыя жанкі, i ўсе яны абавязкова ўзгадвалі пакой са шкляным дахам i ружовымі сценамі, дзе спаў Кард-чарнакніжнік, абавязкова ўдзень i з найбольшай асалодай у сонечнае надвор'е. Сноў жа, як меркавалі добрыя людзі, той вядзьмак увогуле не бачыў.

Але вось прыйшла чарга i да яго, чарга, якая не абмінае на гэтай зямлі нікога: ні святога, ні грэшнага, ні жабрака, ні магната; ні разумніка ні дурня. Памёр Кард-казачнік, памёр у страшэнных пакутах i мучэннях; але дзесьці на аношняй мяжы праясніўся яго замглёны прадсмяротнымі кашмарамі розум, i ён паспеў запісаць сваю апошнюю казку. А потым адышоў у іншы свет з шчаслівай дзіцячай усмешкай на прасветленым твары.

Няшмат хто паспеў прачытаць тую казку, бо Уладар знішчыў яе (адзіную з усіх казак Карда), як толькі прачытаў. Але той-сёй паспеў, хаця кожны з тых шчасліўчыкаў пасля зусім па-рознаму перадаваў яе змест нашчадкам.

Паспрабуем з ix слоў зрабіць гэта i мы i на тым скончым свой аповяд, бо лепшага канца ўсё роўна не прыдумаць...

«I з'явіўся яму Голас, пра які ён ніколі не пісаў у сваей хлусні, i сказаў з роспаччу:

— Кард, Кард, усё жыццё ты хлусіў іншым, а зараз памёр i зразумеў, што хлусіў сабе. Ці ведаеш, што чакае цябе там, Кард?

— Цемра?..

— Не. Не.

— Тады — пекла?..

— Не, Кард. На жаль — не.

— Няўжо — рай?

— Не блюзнер. Ты не здагадваешся?

— Што ж яшчэ?

— Ты. Ты, Кард, з усімі сваімі прыдумкамі i не бачанымі пры жыцці кашмарамі.

— Я?!. Злітуйся. Лепш пекла...

— Не. Бо пекла сапраўды лепш. Ты сам стварыў сабе свет для вечных пакут. A кніжнікі заўсёды адпраўпяюцца ў краіну ix уласнай фантазіі. Ты гэтага не ведаў?

— Я не ведаў нічога. Я жыў. Я прадаваў сваю фантазію за грошы i ўладу, а не ствараў вечныя сусветы.

— A цяпер — каешся?

— Каюся. Відаць — як i кожны.

— Як i кожны... У цябе ёсць магчымасць самому выбраць адну з уласных прыдумак для апошняга прытулку. Заплюшчы вочы — i ўсномні самае светлае.

Ён змружыў павекі i з безнадзейным адчаем аддаўся ва ўладу памяці. Хвалі яе панеслі Карда хутка-хутка, далёка-далёка.

I хаця бераг быў зусім блізка, Кард баяўся яго i ўцякаў усё далей.

Выспа.

Ён сам прыдумаў яе, Выспу Забойцаў: тут сабраліся забойцы i ix ахвяры з усяго свету i кожны вытварае сваё злачынства адзін перад адным шмат разоў, да бясконцасці. Улюбёная казка Уладара, якую неаднойчы прыходзілася яму распавядаць, вось чаму наскочыла на яе рака памяці.

— Не, лепш бы пекла...

— Хочаш паспрабаваць яшчэ раз?

Зноў мяккія зманлівыя хвалі панеслі рэшткі душы Карда — далей, па рацэ памяці.

Але як запаволіла сваю плынь рака, як сцішылася, палагаднела.

Што гэта?

Гэта — возера. Возера Кровазмяшання. Прыдумка, з якой пачалася бліскучая кар'ера Карда-казачніка.

Лепш бы пекла, лепш бы Выспа.

— Злітуйся, вярні назад.

— А можа, яшчэ раз?

— Навошта? Усё аднолькавае, нават яшчэ горш.

— I ўсё ж паспрабуй апошні раз. Цяжка назусім губляць веру ў чалавека.

Куды далей? Дзе заканчваюцца жудасць i пачварнасць, боязь i хлусня?

Нідзе. Усюды пачынаюцца.

I рака зноў пачынаецца, гоніць свае брудныя воды прэч ад возера, усё хутчэй i хутчэй. Цікава куды? Усё далей i далей. Можа, у мора? Пагойдваюцца на стомленых хвалях асклепкі душы. Мора Усёпрадажнасці i Усіхкупляльнасці? Напэўна, іншага ж не прыдумваў. Дык ці варта было зноў, у апошні раз?

Нехта крычыць?

Плача?..

Спявае?!

Спыніцца, спыніцца. Хто ты, што плачаш, што крычыш?

— Спяваю! Ты не пазнаеш мяне, Кард? Я твая першая песня, Песня Вясны i Кахання. Памятаеш, як ты прыдумаў мяне ў юнацтве, а потым забыўся назаўсёды? Уладар высмеяў цябе за мяне i выгнаў прэч з княства.

— Першая песня? У мяпе была першая песня... Пра вясну, каханне, пра што яшчэ?

— Пра маленькую хатку ў небе i срэбнага жаўрука на зямлі.

— Хатку ў небе? Можа, наадварот?

— Не-не, ты проста тады няправільпа паставіў лагічны націск i парушыў дзеля рыфмы сінтаксічную будову сказа, таму так смешна атрымалася.

— Які дурань! A ўрэшце — якая розніца? Яшчэ цікавей: хатка ў небе!

— Маленькая хатка ў небе!

— Жаўрук на зямлі!

— Срэбны жаўрук на зямлі!

— Мая першая песня. Забытая i занядбаная, ніколі не напісаная i нікому потым не прачытаная. Дзякуй табе, што адгукнулася, заспявалася на шляху ў бездань, дала апошні прытулак у маленькай утульнай хатцы пад чыстым бязвоблачным небам...

I Голас знік».

I галасы зніклі.