Мэва

СЛЯЗА ВОЛАТА

Зніклі з нашай зямлі Волаты, зніклі даўным-даўно, i толькі ў памяці простых людзей жывуць прыгожыя легенды пра ix вялікія ўчынкі, толькі ўзнёслыя паэты з самотнымі вачыма i ўражлівай душой узгадваюць яшчэ тыя пракаветныя часы, калі Волаты будавалі замкі з велічэзных дзікіх валуноў i пераводзілі ў новае рэчышча паўнаводныя рэкі, дужаліся з багвянымі цмокамі i пустэльнымі зданямі, а ў гадзіну добрага настрою i самі ахвотна страшылі іншаземных вандроўных рыцараў. Ды што казаць пра Волатаў, калі i Рыцары непрыкметна перавяліся, нават тыя, якім у звычайных ветраках бачыліся таямнічыя пачвары; а дзе зараз гэтыя ветракі?

У пульхных разумных кнігах напісана нават, што i не было на свеце нічога такога чарадзейнага i гераічнага, хіба што ў прыдумках i фантазіях чалавечых, але калі не было, дык, значыць, тым больш i зараз няма, вось што галоўнае!

I не можа быць! Уявіце сабе існаванне Волата ў наш час: якая з яго карысць людзям i якая ад людзей карысць яму? У параўнанне з машынамі магутнасць яго невялікая, а розумам ён i раней, здаецца, не вызначаўся. Адразу ўзнікла б праблема адзення i харчавання, востра паўстала б жыллёвае пытанне, i наўрад ці пры сваёй мізэрнай карыснасці Волат атрымаў бы шматпакаёвую плошчу без чаргі, хіба што ў парадку выключэння як унікальная з'ява прыроды.

Вось-вось, менавіта як унікальная з'ява, дзіва заморскае, і, хутчэй за ўсё, скончыў бы сваё вялікае жыццё сучасны Волат у звышсучасным заапарку, а пасля смерці шкілет яго прыдбаў бы анатамічны музей.

Аднак усе гэтыя разважанні не маюць прамога дачынення да нашай задумы, таму спынім ix i начнём нашу загадкавую гісторыю пра цесляра Ганчыка, які жыў калісьці на землях княства i сустракаў, калі верыць яго словам, сапраўднага жывога Волата. Сустрэча тая значна паўплывала на далейшы лёс цесляра, і, відаць, не згубілася ў маўклівых стагоддзях імя Ганчыка толькі з прычыны яго дзіўнай прыгоды, якая прыадчыніла яшчэ адну таямнініцу Волатаў, магутных асілкаў, назаўсёды знікшых з нашай зямлі. A ўрэшце, ніякага дзіва i не было. Проста...

Проста на лясным узгорку сядзеў Волат i глядзеў на неба. Блакітнае i недасяжнае, яно нагадвала бязмежнае мора, у якім важка пялёхалася жоўтае сонца. Вялізнай далонню Волат прыкрываў вочы ад яркіх настырных промняў, а на другой далоні трымаў маленькую сінюю птушачку, якая спявала радасную i немудрагелістую вясновую песеньку. Зрокам сваім Волат узіраўся ў неба, услухоўваўся ў срэбны галасок птушкі, a думкі яго, незалежна ад зроку i слыху, імкнулі кудысьці далёка-далёка, сугучныя навакольнай цеплыні i прыгажосці.

«Калі глядзіш на неба, робішся такім маленькім і бязважкім, як гэтая бесклапотная птушачка. Глядзіш у блакітную далеч i хочацца слухаць празрыстую мелодыю. A калі слухаеш мелодыю — хочацца глядзець удалеч. Маці казала, што, каб спасцігнуць сэнс жыцця, трэба доўга глядзець на неба альбо на маленькую зялёную сцябліпку, па якой паузе залаты жучок. Крыўдна, што Волатаў засталося на свеце зусім мала. У нас не толькі моцныя рукі i магутныя плечы, але i вялікае сэрца, якое змяшчае столькі любові i разумення пекнаты! На жаль, людзям не ўласціва нi першае, ні другое, ім не дадзена разумець хараство i захапляцца прыгажосцю...»

Так думаў Волат, што адпачываў на лясным узгорку, перад тым, як прадоўжыць свой звыклы шлях нястомнага вандроўніка. Празрыстая, крыштальная сляза скацілася па добрым твары магутнага асілка i ўпала ў маладую, зялёную траву. Волат узняўся ўпоравень з самымі высокімі стогадовымі дрэвамі i цяжка рушыў кудысьці далей — магчыма, ён быў апошнім Волатам.

Там жа, дзе ўпала сляза Волата, заструменіў невялічкі лясны ручай з чыстай сцюдзёнай вадой.

I вось тут з-за дрэў выпаўз на ўзгорак цясляр Ганчык, спалоханы i збялелы. Раніцай ён вяртаўся ў мястэчка з суседняй вёскі, ішоў, як заўсёды, напрамкі праз лес, які ведаў не горш за сваю справу, i ледзь-ледзь не наскочыў прама на Волата.

Трэба сказаць, што Ганчык ні ў якія прымхі i забабоны не верыў i нічога ў жыцці не баяўся. Ды i дзіўна было б верыць у нешта i нечага баяцца чалавеку, які збіваў для патрэб усяго наваколля ладныя, шчыльныя дамавіны, а значыць, працаваў недзе паблізу ад уладанняў смерці. Але не баяцца розных прыдумак — адно, а сустрэць у лесе сапраўднага Волата — зусім іпшае, таму не будзем надта асуджаць спалоханага цесляра.

Як усякі божы чалавек, убачыўшы Волата, Ганчык спачатку даў лататы з праклятага месца, але потым вярнуўся, i, трэба думаць, не з парожняй цікавасці. Так, Ганчык калаціўся i трымцеў ад спуду, употай назіраючы за Волатам, зусім не дзеля цікаўнасці. Быў ён чалавек не тое што сквапны, але прагны да грошай, якіх ніколі асабліва не меў, i таму — зайздрослівы i ўзлаваны на ўвесь свет. Не верыў у Цмокаў i Волатаў, але чуў казкі пра ix чароўныя рэчы i пякельныя грошы. A паколькі i ў бога не надта верыў цясляр, дык калі давялося сустрэць сапраўднага Волата — вырашыў паназіраць за ім i пашукаць потым на ўзгорку скарбаў.

Так i зрабіў, бо якраз меў з сабой рыдлёўку, а капаць вучыцца не трэба было.

«Добра, што зямелька зараз мяккая, цёплая. Знайду скарб, займею шмат грошай, кіну ўсё i пераеду ў вялікае месца. Абрыдла кожны дзень спадзявацца на чыюсьці смерць, рабіць дамавіны для жабракоў-сялян i жыць паміж гэтым выпадковым заробкам. Куплю вялікі мураваны дом, завяду сваю справу, набяру вучняў. Есці, піць буду, колькі захачу, апранацца, як шляхетны пан ці заможны гараджанін. Ахвярую на касцёл, дам ксяндзу некалькі залатых — усе грахі мне даруюцца, i мінулыя i будучыя. За грошы ўсё купіць можна, нават рай...»

Да палудня капаў на ўзгорку цясляр Ганчык, шукаў Волатаў скарб, прагнуў пякельных грошай. I хто ведае, можа, i знайшоў бы тое, што жадаў, але, стаміўшыся, прысеў адпачыць, убачыў ля самых ног невялічкі лясны ручай i глынуў з яго чыстай, сцюдзёнай вадзіцы.

Дзіўная салодкая млявасць разлілася па целе Ганчыка, у галаве цесляра замітусілася, i ён бязважка асунуўся на дол. Мяккая, пухнатая цемра праглынула на нейкі момант чалавека. A калі апрытомнеў — прама перад вачыма ўбачыў ён залатога жучка, што ўпэўнена караскаўся па смарагдавай сцяблінцы да сонца. Ганчык зірнуў угору, куды ўзбіраўся залаты жучок, i, ускрыкнуўшы ад нясцерннага болю, захіліў вочы рукамі: сонечныя промні зрабіліся неверагодна яркімі i гарачымі. I яшчэ, нешта здарылася са слыхам: бездань ніколі не чуваных гукаў ахінула цесляра i павабіла за сабой у таемную далеч. Насцярожана шапталіся травы, стракатаў вясёлыя глупствы порсткі конік, крахтаў пад цяжкай ношай працавіты мураш, лёткі ветрык прарочыў хуткае шчасце i неспадзяваныя сустрэчы.

Доўга сядзеў Ганчык па лясным узгорку, прыслухоўваўся i прыглядаўся да таго нязнанага i ваблівага, што адбывалася ў наваколлі i ў ім самім.

Потым спахапіўся, выцягнуў з торбы мгліста-чырвоную пляшку (зразумела, парожнюю пасля ўчарашняга вечара) i напоўніў яе цудадзейнай вадкасцю з ляснога ручая. Азірнуўся, i позірк яго здзіўлена спыніўся на кінутай ля глыбокай яміны рыдлёўцы. На твары цесляра адлюстраваліся здзіўленне i дарэмныя намаганні ўспомніць мэту сваёй нядаўняй работы. Але ўсё ж успомніўшы, Ганчык весела засмяяўся, паклаў у торбу мгліста-чырвоную пляшку ca слязой Волата i пайшоў прэч...

Вось так ўсё i здарылася, a суседзі доўга не Maглi ўцяміць, што раптам адбылося з ix местачковым цесляром. Чаму ён цяпер такі шчаслівы i бесклапотны, чаму кінуў збіваць труны i пачаў выштукоўваць нейкія дзіцячыя цацкі, ад якіх зусім не меў спажывы? Чаму прызвычаіўся днямі прападаць у лесе альбо на лузе, падоўгу размаўляў з малымі дзецьмі i больш не зазіраў у карчму выпіць кварту хмельнага пітва ды пагутарыць пра мясцовыя навіны з былымі сябрамі? Калі ж з кім i перакідваўся выпадкова словам, дык вельмі здзіўляў таго чалавека сваёй незвычайнай назіральнасцю i вастрынёй зроку i слыху. Бачыў хараство там, дзе іншыя бачылі звыклы штодзённы побыт, чуў прыгожую мелодыю там, дзе астатнія чулі толькі бразгат i грукат альбо не чулі нічога ўвогуле. Быццам ведаў нейкую таямніцу, якая была для яго найвялікшай каштоўнасцю ў жыцці i пра якую не хацеў нікому распавядаць.

А яшчэ дзіўна: вясну i ўсё лета хадзіў Ганчык па зямлі нібы ў зачараваным сне, прагавіты да хараства i прыгажосці наваколля, ніводзін чалавек не бачыў яго заклапочаным i незадаволеным, а пад восень, калі прыйшоў час залатому жуку ўзбірацца да сонца па залатой сцяблінцы,— спахмурнеў i асунуўся, зрабіўся нейкім самотным i няўважлівым. I хоць выпадалі дні, калі зноў бачылі яго людзі вясёлым i шчаслівым, але здаралася такое ўсё радзей i радзей, ажно пакуль Ганчык зусім не знік аднойчы з мястэчка.

Куды, навошта пайшоў чалавек? У зімовыя халады, у снягі i завеі, а куды i па што далей — невядома.

I дзе быў, адкуль вярнуўся вясной, як толькі сышлі гаваркімі ручаямі маўклівыя грувасткія снягі,— зноў жа не распавёў нікому, хоць i дапытваліся ў яго найбольш настырныя i цікаўныя. Адно зразумела: вялікага шчасця не пабачыў у іншых краях чалавеча, бо вярнуўся знясілены i схуднелы, чорны тварам i злосны маўленнем; дзень пры дні праседжваў у карчме, абыякава i халодна пазіраючы на людзей i быццам скрозь людзей. Толькі часам усхопліваўся і, сціснуўшы галаву рукамі, кідаўся з нясцерпным крыкам некуды ў лясны гушчар, i тады жудасна рабілася местачкоўцам, крыжаваліся богабаязна i палахліва глядзелі ўслед звар'яцеламу цесляру.

Усё ж аднойчы ў карчме, заахвочаны тутэйшымі выпівохамі, добра пачаставаны нейкімі надзіва шчодрымі вандроўнымі шкалярамі, а можа, проста даведзены да адчаю безвыходнасцю i знямогай, не вытрымаў цясляр сваёй маўклівай адзіноты i распавёў цікаўным пра сустрэчу на лясным узгорку з Волатам, пра цудадзейнае пітво з ляснога ручая, якое ператварае шэрае, пастылае жыццё ў чароўны шматкаляровы сон, абуджае змерлыя пачуцці i абвастрае ўспрыманне навакольнага свету. Паведаў, як скончылася вадкасць у імгліста-чырвонай пляшцы, высах ручай з Волатавай слязы i як немагчыма зрабілася жыць сваімі ўласнымі пачуццямі, уласным сэрцам, зрокам i слыхам. Прыадчыніў таямніцу сваіх зімовых вандровак у пошуку Волата, пошуку безвыніковым i дарэмным, як блуканне па лясным гушчары i чаканне на ўпамянёным ужо ўзгорку.

Няшмат хто з слухачоў паверыў у Ганчыкаву гісторыю, a зразумелі яе яшчэ менш. Толькі адзін шкаляр сказаў, што чытаў у старажытнай лацінскай кнізе пра Волатаў, i пачаў з разумным выглядам тлумачыць нешта пра неадпаведнасць дробных i мізэрных чалавечых пачуццяў высокім i адухаўлёным пачуццям Волатаў, якія ўжо не багі, але яшчэ не людзі, пра земляроба-паэта Гесіода, невідушчага грэка Гамера, пра легендарны залаты век... Але ўсім хутка апрыклі яго вымудроністыя i незразумелыя словы, таму налілі празмерна вучонаму шкаляру адразу тры поўныя келіхі добрага старога віна, i вось ужо сціхся хлопец на вялізным дубовым стале i мусіў бачыць залаты сон пра сваіх улюбёных грэкаў, сляпцоў i земляробаў.

Змоўк i Ганчык-цясляр i ніколі потым не ўспамінаў болей пра сваю незвычайную прыгоду. Неўзабаве ён зноў пачаў збіваць ладныя, шчыльна падагнаныя дошкі дамавін для местачкоўцаў i сялян, i хутка людзі забыліся на яго колішнія дзівацтвы i незразумелыя прыдумкі.

Толькі калі-нікалі заўважаў хтосьці з суседзяў у руках сваіх дзяцей нейкія хітрыя, вясёлыя цацкі, успамінаў тады пра Ганчыкавы пераўвасабленні, згадваў неверагодную гісторыю пра сустрэчу з Волатам.

Ды вось яшчэ карчмар кляўся сваім нетутэйшым богам, што ў той дзень, калі распавядаў Ганчык сваю гісторыю вандроўным шкалярам, скацілася па счарнелай, высахлай шчацэ цесляра буйная празрыстая слязіна i дзынькнула ледзь чутна аб падлогу. I быццам выскачыў аднекуль маленькі пачварны гном, выхапіў з-за пасака пляшку, зачэрпнуў у яе чалавечай слязы і, пераможна піскнуўшы нешта сваім брыдкім звярыным галаском, знік у цёмным падпечку.

Але хто паверыць у такія казкі, ды яшчэ — карчмару?..