Мэва

СЕКСТЫНА З-ПАД РАДЫЯТАРА

У кватэру, дзе жыў калісьці Паэт, пераехалі новыя гаспадары. Некалькі дзён перавозілі яны са свайго ранейшага жытла шматлікія шафы, канапы, куфэркі, клункі, дываны, патэльні, каструлі, глячыкі i безліч усялякіх іншых патрэбных i непатрэбных рэчаў.

З рэчаў Паэта ў кватэры засталася толькі выразаная з косці аўтаручка, якая перад самым ад'ездам гаспадара выпадкова звалілася са стала i закацілася пад радыятар ацяпляльнай батарэі.

Новая гаспадыня, падмятаючы падлогу, заўважыла самапіску, бо знайсці ў доме нават нейкую дробязь для жанчыны гэтак жа лёгка, як для мужчыны згубіць яе.

Гаспадару адразу спадабалася дзіўная аўтаручка. Ён заправіў яе атрамантам i паклаў у пузатую нязграбную вазу з белай пластмасы, у якой месцілася з дзесятак аўтаручак рознага колеру i гатунку.

Самапіска ачомалася толькі недзе за поўнач: пад радыятарам было горача, i таму атрамант, якім запраўляў яе Паэт, хутка высах, i толькі новая порцыя пакрысе вяртала да прытомнасці.

Наздзіў, у пакоі панавала цемра, хоць востры месячык за акном, злёгку прыкрытым газавай накідкай, толькі-толькі даплыў да сярэдзіны свайго маркотнага шляху. Звычайна ў такі час на стале гарэла лямпа i пры яе мяккім зеленаватым святле Паэт дасціпна i пранікнёна размаўляў з самапіскай альбо з кімсьці з яе сябровак. Занятак гэты быў настолькі цікавы i прыемны, што яны заўсёды занатоўвалі свае размовы на доўгіх, асляпляльна-чыстых лістах паперы, якія пасля гэтага называліся рукапісамі, а размовы — вершамі.

Самапіска згадала абставіны свайго нешчаслівага падзення i засумавала. Столькі часу праляцела марна, без працы! Крыўдзіла яшчэ i тое, што за ўвесь гэты працяглы час Паэт так i не ўсномніў пра яе.

Заклапочаная сваімі думкамі, яна не адразу заўнажыла сваіх суседзяў i, калі незнаемы рыпучы голас аклікнуў яе, спалохалася i разгубілася.

— Гэй, ты адкуль? — спытаў голас.

— Як... адкуль? — здзівілася самапіска.

— Адкуль ты ўзялася ў нашай вазе?

Самапіска прыгледзелася. Голас належаў нейкаму важнаму паркеру. Побач з ім грудзіліся некалькі аўтаручак, з паўдзесятка алоўкаў i звязка фламастэраў. I ўсе яны былі незнаёмыя, ніколі райей не бачаныя!

— А дзе мае сяброўкі? — здзівілася самапіска.— I адкуль узяліся вы?

Жыхары вазы зірнулі адзін на аднаго i зашапталіся. Потым, бы па камандзе, сціхлі, i слова ўзяў той самы важны паркер. З яго прамовы самапіска зразумела, што Паэт з'ехаў разам з яе сяброўкамі, паперамі, лямпай i працай, а ў яе цяпер будзе новы гаспадар (дагэтуль з людзей яна ведала полькі Паэта, які сам яе i выразаў, з фантазіяй i густам).

Далейшае знаёмства з новымі суседзямі яшчэ больш здзівіла самапіску.

Ніхто з ix чамусьці не меў імя. Яны нават не разумелі, як гэта ў алоўка ці аўтаручкі можа быць імя i што за вар'ят-чалавек, з якой прычыны стане такія імёны прыдумваць. Але калі самапіска сказала, што яе, напрыклад, завуць Секстына, бо так называўся першы верш, які быў з яе дапамогай напісаны,— у ix працяглым маўчанні яна адчула зайздрасць.

Новыя знаёмыя Секстыны адрозніваліся ад яе ранейшых сябровак. Паэт большасць аўтаручак рабіў сам, таму яны выглядалі арыгінальна i былі не падобныя адна на адну. Алоўкамі ён рэдка карыстаўся, толькі пры чытанні кніг, i падбіраў лёгкія, стрымана-цвёрдыя, востра заточаныя аднакаляровікі. Фламастэр меў толькі адзін, для выкрэслівання, i зваў яго «Цэнзар» (аўтаручкі Цэнзара крыху пабайваліся, хаця i паважалі ў душы за чэснасць i бескампраміснасць). У новага гаспадара сярод аўтаручак было некалькі зусім аднолькавых, фабрычнага вырабу. Алоўкі — чамусьці ўсе мяккія, злавесна яркія, што пакідаюць пасля сябе на паперы непрыемны тлусты след, прыкметны i крыклівы. З той жа мэтай — каб нешта вылучыць, прыцягнуць увагу — ужываліся i фламастэры.

Калі Секстына спытала, ці піша ix гаспадар вершы, аўтаручкі адказалі, што не ведаюць, а па ix няўцямна-здзіўленаму выгляду яна зразумела: ніхто з ix не ведае, што імі пішуць увогуле, ды i мала цікавяцца гэтым. Значна больш ix цікавілі іншыя рэчы, напрыклад, гатункі атрамантаў i маркі паперы. У Паэта таксама звярталі на гэта ўвагу, але зусім па іншых прычынах. Паэт пісаў на гладкай мелаванай паперы, калі пісалася занадта хутка — браў паперу жорсткую, шурпатую: па ёй пісалася марудней, што ў нейкай ступені ратавала ад паспешлівасці. Атраманты выбіраліся няяркія, сціплыя, каб не стамлялі вочы. У новых знаёмых колер абмяркоўваўся да дробязей, да адценняў, але асабліва вялікае значэнне надавалася гатунку, фабрычнай марцы, распаўсюджанасці-нераспаўсюджанасці атраманту i паперы. Гэтыя маркі, знакі, гатункі складалі галоўную тэму размоў, імі вымяраліся павага i шчасце. Калі ў суседкі атрамант лепшы — трагедыя, калі ў яе раптам зламалася пёрка — справядлівая помста.

Прэстыж i павага тут размяркоўваліся неяк дзіўна. Найбольшай пашанай у Паэта i яго аўтаручак карыстаўся самапіс з вельмі цвёрдым стальным пёркам, аздоблены зверху мініяцюрнай галавой ваўка. Яго так i звалі: Воўк. Паэт пісаў ім, калі быў нечым раззлаваны альбо нешта не ладзілася: тады рука нервавалася, i пёрка аўтаручкі магло зламацца. Воўк мужна вытрымліваў такія не частыя, але цяжкія іспыты, якія не над сілу былі іншым ручкам.

У новага гаспадара найбольшай павагай карыстаўся стары тоўсты паркер, бо меў пазалочанае пёрка, шмат гадоў i ўласную, толькі для яго аднаго асабіста, пляшку атраманту спецыяльнага гатунку. За ім цанілася аўтаручка, зробленая за мяжой, i ужо таму асабліва паважаная, далей самапісы размяркоўваліся па тых жа якасцях i ўласцівасцях. Менш за ўсё гэты хаўрус хацеў пісаць, i таму, калі выявілася, што гаспадар упадабаў новенькую, яны толькі злараднічалі.

Для Секстыны праца з'яўлялася сэнсам жыцця, чаканне моманту, калі яна зарыпіць задаволена i весела ва ўпэўненых пальцах Паэта, было прадчуваннем найвялікшага шчасця.

Расчараваная ў новых сяброўках, яна з надзеяй i трывогай чакала сустрэчы з ix гаспадаром. Але сустрэча гэтая расчаравала i засмуціла. Працаваў новы гаспадар раніцай, роўна тры гадзіны. Потым раскладваў напісанае па канвертах і, ідучы на працу, кідаў у паштовую скрыню. Рука торгалася злосна i нервова, Секстыне ўвесь час было боязна, што праз імгненне яна не вытрымае, зломіцца.

Займаў новы гаспадар увесь ліст, ад краю да краю, што таксама ўспрымалася нязвычна. (Паэт пісаў пасярэдзіне i ў слупок.)

Гэты чалавек не размаўляў з ёй, ён проста прымусова i жорстка выводзіў патрэбныя яму літары, словы, сказы, стаўляў коскі, кропкі, а найчасцей — пытальнікі i клічнікі. Звыклая да вытанчана-прыгожага i глыбокага зместу, яна з агідай выводзіла незлічоныя скаргі, ананімкі, паклёпы, шматлікія патрабаванні i пагрозы.

Яе новы гаспадар не быў паэтам! Ён быў проста злы, нікчэмны чалавек, i ад гэтага ёй, яго рэчы, прыладзе для пачварнай, нядобрай працы, рабілася балюча i тужліва. Яна чакала ўжо толькі аднаго: хутчэй бы гаспадар нацешыўся з яе i пакінуў у спакоі.

Дзень за днём, па тры гадзіны — абрыдлая, злая праца. А пасля — сумная кампанія рэчаў, дробязных неразвітых копій свайго «дасканалага» гаспадара. Аднойчы яны пахваліліся Секстыне, што ў ix ўжо таксама ёсць імёны, узятыя з загалоўкаў гаспадара (зайздроснікі ніяк не маглі забыць гісторыю Секстыны). Але пачуўшы гэтыя імёны, Секстына жахнулася: Вораг, Пустабрэх, Падманшчыца, Аблуда, Прыстасаванец. Мярзотнік! Стары паркер узяў сабе мянушку-загаловак «Пачкун».

Секстына паспрабавала растлумачыць ім усю недарэчнасць такіх імёнаў, але ўбачыўшы ix надзьмутасць i варожасць — змоўкла. «Мусіць, так i трэба»,— падумала яна.

Адзінай радаснай падзеяй апошніх дзён стала неспадзяванае адкрыццё сябра, шчырага i вернага, у асобе аднаго з каляровых алоўкаў, з выгляду непрыкметнага i малацікавага. Сяброўства з ім ажывіла Секстыну i дапамагло глядзець у будучыню з большай надзеяй i антымізмам. Жоўты колер алоўка не падабаўся гаспадару, не падыходзіў да крыклівага зместу яго пісанняў. Таму звычайна гэты аловак (Секстына назвала яго Акварэлікам) стаяў без працы.

— Маім першым гаспадаром,— даверліва распавядаў Акварэлік,— быў маленькі хлопчык, які вельмі любіў маляваць: дома, у школе, у зацішку двара, у альбоме, у вучнёўскім сшытку, проста на выпадковым шматку паперы. I ў кожным яго малюнку патрабаваўся я, у кожным з ix хлопчык абавязкова маляваў сонца — невялічкае жоўтае кола ў правым верхнім ражку аркуша. I мне таксама рабілася неяк сонечна i цёпла, быццам я сапраўды часцінка сонечнага святла.

— Сонца не можа быць жоўтым i круглым, нават у правым верхнім ражку ліста,— задумліва сказала тады яму Секстына.

— Ты бачыла сапраўднае сонца? — шчыра пазайздросціў ёй Акварэлік.

— Не, але мой ранейшы гаспадар распавядаў мне пра яго, заўсёды прыгожа i заўсёды па-рознаму.

Пісаць пра сонца — найвялікшае шчасце.

— Наш гаспадар не піша пра сонца. I ніколі яго не малюе,— сумна ўздыхнуў Акварэлік.

— Так, ён увогуле ніколі не малюе. I не складае вершаў.

— Шкада, што я не магу маляваць сам без чалавека. Я б намаляваў жоўтае сонца, а ты склала б пра яго верш.

Секстына прамаўчала i задумалася...

Заўтра прайшло як звычайна, i паслязаўтра таксама, а наступнага дня гаспадар прыбег дадому радасны i ўзбуджаны.

— Яны мне ўсё-такі адказалі! Яны прыслалі адказ! — пераможна паведаміў ён жонцы.— Я казаў табе, што проста так гэта мярзотніку не абыдзецца! Не на таго ён патрапіў!

Але радаваўся гаспадар нядоўга. Прачытаўшы адказ, ён бездапаможна войкнуў, адштурхпуў ад сябе паперу, бы жудасную пачвару, i пабег да тэлефона.

Спалоханая жонка кінулася спачатку ўслед, але збаялася раптоўнага гневу, вярнулася i падняла ліст. На ім почыркам гаспадара быў напісаны нейкі вершык, a ўнізе змяшчалася пастанова-рэагаванне рэдакцыі:

«Паважаны N. N.! Мы прыемна здзіўлены i шчыра ўзрадаваны, атрымаўшы ад Вас замест чарговай скаргі гэты цудоўны вершык. Ён прынёс нам невялічкі адпачынак у нашай нялёгкай працы i выклікаў добры настрой у супрацоўнікаў. I хаця верш, што Вы даслалі як свой уласны, належыць нашаму вядомаму паэту, у кватэры якога Вы зараз жывяце,— мы ўсё роўна рады за Вас i ўпершыню ўдзячны за ліст».

— Што дзеецца на свеце, што дзеецца! — здзіўлена заквахтала жанчына: почырк, якім быў напісаны верш, несумненна належаў яе мужу.

— Навошта ты гэта напісаў?! — нічога не разумеючы, спытала яна гаспадара, калі той, кінуўшы трубку тэлефона, вярнуўся ў пакой.

— Я — напісаў? Я? Ы-ы-ы!..—толькі i змог адказаць той i ў шалёнай злосці, выхапіўшы з ясончыных рук ліст, пачаў крэмзаць яго першым алоўкам, які трапіўся пад руку, аж пакуль у кватэру нехта не пазваніў.

Гаспадар набег адчыняць, а жонка яшчэ раз кінула вокам на паперу i знямела: па ўсім лісце (i ў правым верхнім кутку, i ў левым ніжнім, i па ўсіх-усіх астатніх) разбягаліся яркія радасныя промні-пырскі сонца, суцэльна жоўтага i ўсмешлівага.

Прыйшоў, між тым, паштальён. Ён прынёс тоўсты стос адказаў на скаргі i пагрозы, напісаныя два дні назад. Не трэба i казаць, што ўсе яны аказаліся, як кроплі дыстыляванай вады, падобныя на першы ліст.

— Ну вось i ўсё,— задаводена сказала самапіска Секстына.— Відаць, гэта будзе самы лепшы канец для нашай гісторыі. Там, пад радыятарам, я заўважыла вялікую шчыліну ў паркеце, дзе людзі мяне не знойдуць, пакуль я сама таго не захачу. I ў мяне прадчуванне, што Паэт неўзабаве вернецца ў сваю кватэру i я зноў спатрэблюся для шчырай, сумленнай працы.

— Я — з табой,— вырашыў Акварэлік не задумваючыся.

— Тады — пад радыятар!..