Сланы Ганібала

За што Авiн забiў Кавеля

Сэнтымэнтальнае падарожжа

Нiякi Тарквамада з усiмi сваiмi «гiшпанскiмi чаравiкамi» ды iншым спэцпрычындальлем ня выцягнуў бы зь мяне й дзясятай долi таго, што здатны здабыць чырваналобы «Iкарус», якi раз на месяц вязе мяне з Наваполацку ў Менск. З пэрону яшчэ махае мне сын расейскага афiцэра В. Мудроў, якi вырас там, дзе яго зусiм ня сеялi, i зрабiўся беларускiм пiсьменьнiкам, а ў выстылы салён, што ашчадна захоўвае лёгкi хвалёўны водар паленае гумы, ужо ўрываецца вясёлы рой прыгадак i асацыяцыяў, даўно i надзейна, здавалася, забытых падзеяў i iмёнаў, рэалiзаваных i неажыцьцёўленых сюжэтаў. Да мяне паварочваюцца хмурныя няголеныя твары колiшнiх сяброў, i адразу некалькi параў дасканала адсьлiгаваных жаночых ножак пачашчаюць пульс i прымушаюць бразгаць ключамi ад таямнiцаў. Гэты як быццам зусiм звычайны аўтобус насамрэч — стварэньне надзвычай высокаарганiзаванае i, калi хочаце, нават падступнае: яно выдатна ведае ня толькi тое, якой дарогаю мяне везьцi, але і тое, дзе набраць хуткасьцi, а дзе крыху загамаваць, каб нейкая марудлiвая згадка не засталася самотнiчаць на ўзбочыне.

Адразу за аўтавакзалам праплывае аднапавярховая камянiца рэдакцыi газэты з досыць двухсэнсоўнаю назваю «Хiмiк», у якой я болей за дзесяць гадоў зарабляў на хлеб i вiно i напiсаў першы аповед — пра пеўня, што жыў на адным з наваполацкiх гаўбцоў.

Там, дзе цяпер унiвэрсытэцкiя карпусы, тады разьлягалася зусiм не гарадзкая лугавiна. Спачатку на ёй зацьвiталi дзьмухаўцы, а потым — рамонкi i смолкi, сярод якiх проста пад рэдакцыйнымi вокнамi запякалiся на сонцы даўганогiя iстоты з канспэктамi. Iстоты часта падыходзiлi да майго аблюбаванага матылькамi-крапiўнiкамi разнасьцежанага вакна папрасiць закурыць альбо пазычыць пустую шклянку, дэманструючы зьлёгку прыкрытую купальнiкам ахвоту блiжэй пазнаёмiцца з манатоннымi журналiсцкiмi буднямi за шчыльнымi зялёнымi шторамi, i напрыканцы кожнага траўня я пiсаў галоўнаму рэдактару заяву з просьбаю ўвесьцi на летнi пэрыяд даплату за шкоднасьць. У вынiку падобных вiзытаў мой малодшы калега, што дзяжурыў па нумары, назаўтра разам з падпiсчыкамi зь невялiкiм зьдзiўленьнем убачыў на першай паласе фатаздымак, акуратна надрукаваны дагары нагамi, а мой старэйшы калега пазнаёмiўся з установаю, дагэтуль вядомаю ў горадзе пад бяскрыўднай абрэвiятураю НКВД, што расшыфроўваецца як «Новополоцкий кожвендиспансер». (У тыя часы фасад НКВД аздабляў выцьвiлы лёзунг «Имя и дело Ленина будут жить в веках».)

Вечарамi ў маiм рэдакцыйным кабiнэце зьяўлялiся наведнiкi, цiкавейшыя за легкадумных дзённых мятлушак i стракозаў. Аднойчы ў 1980-м, калi маскоўскiя iдэолягi пакутлiва вырашалi, як адсьвяткаваць 600-годзьдзе Кулiкоўскае бiтвы, каб не пакрыўдзiць братнi татарскi народ, мае дзьверы асьцярожненька адчынiў ахайны дзядуля з пульхным партфэлем i ўстрывожанымi вачыма, што мiжволi прыводзiлi на памяць позiрк пралетарскага паэта Iвана Бяздомнага пасьля апісанага Міхаілам Булгакавым вядомага здарэньня на маскоўскiх Патрыяршых сажалках. Згаданая акалiчнасьць змусiла мяне iнстынктыўна трымацца так, каб памiж мною i вiзытантам абавязкова заставаўся пiсьмовы стол. З гарачага дзядулевага шэпту я даведаўся, што мой госьць удзельнiчаў у Кулiкоўскай сечы, а ў партфэлi — напiсаныя да яе юбiлею ўспамiны.

Да разраду лiтаратараў належаў i полацкi марак рыбалоўнага флёту, якога недзе за ньюфаўндлэндзкiмi банкамi пацягнула за сабой, балюча выцяўшы аб борт, штармавая хваля, што і падказала марскому вандроўнiку iдэю й фабулу будучага раману. Навылёт прапахлы селядцамi манускрыпт пачынаўся бліскучай фразай: «Стране нужна рыба», а завяршаўся падрабязным (з коштамі ў валюце і рублях) сьпiсам падарункаў, набытых аўтарам у розных кутках сьвету для былой нявесты — няўдзячнай здрадніцы.

А вунь за тымi трыма вокнамi зьбiралася нашае лiтаб’яднаньне «Крынiцы», сябры якога за прамiнулыя гады выдалi цэлую бiблiятэку. Аднак гэтым разам асобы, чые iмёны ўжо трапiлi ў падручнiкi i энцыкляпэдыi, пакiдаюць мяне ў спакоi, а зь пяшчотаю згадваецца сьцiплая паэтка, што каля камiну сваiх жаночых успамiнаў павiнна заўсёды думаць пра лiтаратуру зь цiхай удзячнасьцю. Часам я намагаюся ўявiць яе аблiчча й думаю, што яно ня можа быць звычайным, як не была ардынарнаю і яе творчая мэтода, якая назаўсёды застанецца ў аналах калi не ўсяго айчыннага прыгожага пiсьменства, дык, прынамсi, яго полацкае плынi. Рэч у тым, што ў днi нашых досыць частых лiтпаседжаньняў прыблiзна аб адзiнаццатай гадзiне вечара я здымаў трубку i чуў у слухаўцы прыемны мужчынскі голас. Ён рэкамэндаваўся як «муж адной вашай паэтэсы» й ветлiва цiкавiўся, калi мы маем разыходзiцца. Я сумленна адказваў, што каля поўначы, i запэўнiваў клапатлiвага сужэнца, што па-рыцарску праводзiм усiх нашых дам дадому. Так доўжылася гады тры, пакуль таямнiчы голас, адступiўшы ад завядзёнкi, не папрасiў перадаць нашай паэтцы, што сёньня ён зойдзе па яе сам. Я мусiў запытацца, як клічуць прадстаўнiцу гэтай iдылiчнай сям’i i пачуў абсалютна не знаёмае нiкому iмя, пасьля чаго спакойна патлумачыў, што ягоная ўладарка толькi што пайшла.

Перад павароткаю на мост празь Дзьвiну, пад якiм высока над цёмнаю вадою, што хавала карагоды тапельцаў i самоў памерамi з пушчанскiх вепрукоў, мы здавалi дзiцячыя экзамэны на сьмеласьць, я апошнi раз кiдаю вока на былую лугавiну, i ўсьлед мне лопае крыламi знаёмы пугач, што жыў у жарале старое ялiны на ўзьлеску.

На мяжы дня й шарай гадзiны пугач выбiраўся з свайго зацiшнага жытла на сук, каб, самавiта пакруцiўшы вушатай галавой, жудлiва павухкаць, зрабiць рытуальны аблёт лугавiны i ўзяць курс на лясное возера, дзе тады яшчэ вадзiлiся цеплакроўныя ўндзiны, гатовыя аддацца сьмеламу начному плыўцу на залiтым месяцовым сьвятлом плыткаводзьдзi. Вялiкiя шэрыя крылы майго пугача рэзалi паветра над лугавiнаю настолькi бясшумна, што ад iх кругамi разыходзiлася густая, настоеная на паху прывялае травы, шматслойная цiшыня. Яна нiколi не палохала мяне, а абуджала ў вечаровай сутонлiвай душы жаданьне ў адной з будучых рэiнкарнацыяў трапiць на сьвет у iпастасi лупатае птушкi, каб удзень песьцiцца ў мяккiм дупле, а ўвечары паважна выходзiць на сук, духмяны ад разагрэтай сонцам жывiцы, i, палохаючы вусьцiшным вуханьнем ундзiнаў i iхніх каханкаў, ляцець на смачныя начныя ловы. У той дзень, калi экскаватар узяўся капаць на лугавiне катлаван, пугач вылез з схоўкi сярод белага дня i, згубiўшы ад сьвятла арыентацыю, улукаткi паляцеў ня ў лес, а ў бок гораду i ўжо не вярнуўся ў нашыя вечары...

Апрача мяне, «Iкарус» вязе сёньня двух прыстойна апранутых хлопцаў гадоў на дваццаць з гакам, а ў камплекце зь iмi падарожнiчае жыцьцярадасная рыжая маладзёнка, для якой слова «дыета», мяркуючы па габарытах, мае такi самы абстрактны сэнс, як, да прыкладу, «сынхрафазатрон».

Не пасьпеўшы ўладкавацца, кампанiя бярэцца разгадваць газэтны крыжаслоў. «Последователь философского направления, противоположного материализму», — чытае рыжая таўстуня. «Думай, Федя», — кажа хлопец з падобнымi да прэзыдэнцкiх вусiкамi. Чыста паголены Федзя думае i выдае адказ: «Пессимист». Маладзёнка лiчыць лiтары i ўсьцешана абвяшчае: «Подходит!»

Увесь учарашнi дзень падаў пухкi сьнег, але дарожны паказальнiк у прыгараднай вёсцы па-гаспадарску вычышчаны, i сустрэча зь iм узнаўляе ў памяцi чутую ў Лёндане гiсторыю пра памежны валiйскi мост, дзе ўжо колькi стагодзьдзяў штоночы аднаўляецца нязводны надпiс: «Ангельцы, прэч з Уэльсу!» Не, на паказальнiку нiхто ня вывеў: «Расейцы, прэч зь Беларусi!» Пацьвярджаючы славутую беларускую талерантнасьць, навакольная блазнота, як i ў гады майго маленства, нягледзячы на складаныя мэтэаўмовы, не забылася да першае літары назвы старанна падмаляваць зьлева яшчэ адну птушачку, ператварыўшы трывiяльнае Копцева ў рамантычнае прыдзьвiнскае Жопцева.

Гадоў дваццаць таму так званае «Беларускае тэлебачаньне» любiла круцiць задушэўны фiльмец з генiяльным пасажам пра тое, што ў юным горадзе вялiкай хiмii Наваполацку жыцьцё гэткае сьветлае й шчасьлiвае, што нават няма могiлак, бо людзi папросту не памiраюць: пакуль яшчэ маладыя, а там, маўляў, пераможа камунiзм, i, ня выключана, савецкiя вучоныя раскрыюць таямнiцу вечнага жыцьця. Ня ведаю, чым паiлi i ў якiх лазьнях парылi стваральнiкаў жыцьцесьцьвярджальнае стужкi, але добра памятаю, што на гэтай зялёнай высьпе справа ад дарогi, дзякуючы вялiкай хiмii, ужо тады ляжалi пад бярэзiнамi двое маiх аднаклясьнiкаў.

Тым часам белымi званiцамi Сафiйскага сабору адкрываецца панарама гораду, дзе сядзела на гаршку малая князёўна Прадслава, дзе ў вялiкi пост мог употайкi кульнуць чарку вучоны манах Сiмяон, што здабыў славу пад прозьвішчам Полацкі, i дзе рос мой сябра дзяцiнства Вова Цымэрман, што з раньнiх гадоў меў схільнасьць ня толькi да жанчын, але і да чытаньня, а таму ў кнiзе свайго цяперашняга суайчыньнiка Амоса Оза мог знайсьцi прызнаньне ў любовi да Ерусалiму. «Гэта месца, у якiм ты мыеш шкарпэткi, пячэш яечню i ўвесь час адчуваеш сябе на мяжы духоўнага аргазму... I гэты сутык — ключ да таго, што зрабiла мяне пiсьменьнiкам. Усьведамленьне таго, што ёсьць мiстычнасьць, i — з другога боку — усьведамленьне таго, што ў прарокаў i ў Iсуса дрэнна пахла з чаравiкаў...»

Полацак сьнiў сябе нашым Ерусалiмам, але ў горадзе, якi ў п’яных трызьненьнях бачыў сябе «трэцiм Рымам», умелi разгадваць чужыя сны. Таму адзiн з аўгусьцейшых «рымлянаў» тапiў полацкiх iншаверцаў у дзьвiнскiх палонках у Інфлянцкую вайну, другi забiваў у Сафiйцы манахаў i закладваў пад яе парахавыя бочкi ў Паўночную, трэцi выпрабоўваў перадавую мэтодыку «сноса культовых строений» у 1964-м.

Заплюшчыўшы вочы, мне зусiм нескладана ўбачыць побач зь вежамi Сафiйкi i купаламi Багаяўленкi барокавыя абрысы сабору сьвятога Стэфана, i тады я зазвычай кажу сабе: не, хараство не бескарыснае, яно iснуе хаця б дзеля таго, каб яго ненавiдзелi.

Прыазёрная вёска Гомель, што выправiла сустракаць «Iкарус» пярэстага карнавухага сабаку, павiнна добра ўрэзацца ў памяць аднаму расейскаму лейтэнанту-танкiсту, што выпiў у братнім Менску, мабыць, ня меней за пляшку сьпiрту цi якой тармазной вадкасьцi i, ледзьве ня трапiўшы пад колы машыны майго сябра, запатрабаваў адвезьці яго, лейтэнанта, у горад Гомель, бо ў адваротным выпадку ён «вые...т всех наших женщин» і зьдзейсьніць шэраг іншых подзьвігаў, ажно да «генеральной утюжки территории». Пасьля гэтае тырады мы ўжо ніяк не маглі адмовіць герою, пагатоў нам было ў адну дарогу. Вы памятаеце, ваша благародзiе, як аднойчы прачнулiся ў халодны восеньскi вечар, абдымаючы бэтонавы слупок з надпiсам «Гомель», за якiм чамусьцi стаяла ўсяго колькi дзясяткаў вясковых хатаў, а вакол сурова шумеў партызанскi бор? Калi вы яшчэ не згарэлi на «утюжках» Грознага цi Гудэрмэсу, вы ўсё, вядома, памятаеце.

Блiжэй да Лепелю сьнегу робiцца болей. На шашу выходзiць падхорцiсты паляўнiчы ў плямiстым вайсковым камбiнэзоне, i ланцужок асацыяцыяў выцягвае на паверхню iмя iншага чалавека з ружжом — таварыша Антанаса Сьнечкуса, якi ў вольны ад блуканьняў па лесе час кiраваў ЛiтССР у якасьцi першага сакратара яе кампартыi. Урэшце, тав. Сьнечкус ня надта ўлягаў у хобi, бо ў лiтоўскага народу захаваўся яскравы ўспамiн усяго пра адну паляўнiчую ўдачу свайго «бацькi». Неяк узiмку да лясной вёсачкi пад Панявежам прыбiўся паранены лось, якога жыхары выхадзiлi i ўзялiся падкормлiваць. Удзячная жывёлiна спакойна хадзiла па вулiцы i не баялася браць з рук у сялянаў хлеб. Аднаго разу на аселiцы спынiлася машына, адкуль выйшаў мужчына ў камбiнэзоне. Пакуль лось даверлiва чакаў хлеба, мужчына зьняў з пляча вiнчэстэр i ва ўпор завалiў рагатага прыгажуна на сьнег. Ва ўсiм астатнiм Сьнечкус, кажуць, паводзiўся збольшага прыстойна: наадрэз адмовiўся прымаць у склад ЛітССР братнюю Калiнiнградзкую вобласьць i ўпёрся, калi ў Маскве пастанавiлi будаваць Iгналiнскую АЭС. Праўда, станцыю на лiтоўскiм баку Дрысьвятаў усё роўна паставiлi, а горад энэргетыкаў у гонар працiўнiка будаўнiцтва назвалi Сьнечкусам.

«Высший сан в православии», — даносiцца да мяне з боку аматараў крыжаванак. — «Поп». — «Маловато букв». — «Думай, Федя». — «Чего ты все Федя да Федя...»

Дзякуй Богу, маскоўскiя таварышы не здагадалiся выбраць пад АЭС Лепельскае возера, берагам якога коцiцца мой «Iкарус».

Да самага нядаўняга часу за назовам Лепель для мяне хаваўся адно вядомы зь сярэднявечча сюжэт пра сваяка лох-нэскае пачвары, што гнездаваўся на дне тутэйшага возера i на дэсэрт любiў паласавацца жыхарамі Полацкага ваяводзтва з акуратна перакусаных напалам чаўноў, а калi нарэшце здох ад нястраўнасьцi, дык смурод, калi верыць хронiкам, крывелiў славянскiя насы нават на Валовай азярыне ў Полацку, i, прынамсi, быў нi на калiва не слабейшы, чым у лепельскай вакзальнай прыбiральнi.

У гэтую восень я вырашыў, што аброслага багавiньнем небывальшчыны запiсу на пэргамэнце (i прыбiральнi ў якасьцi постскрыптуму) дзеля знаёмства з горадам недастаткова, i выправiўся на паэтычны фэст «Лепельскiя алiтэрацыi», спадзеючыся калi і не наслухацца гэтых самым загадкавых алiтэрацыяў, дык хоць знайсьцi аскепак таго Лепелю, якi Тамаш Зан i Ян Чачот, працуючы там у дырэкцыi Бярэзiнскага каналу, называлi ў сваiх лiстах паўночнай Вэнэцыяй.

Пад адзiным цэлым лiхтаром на дажджлiвай вулiцы iмя героя «Краткого курса истории ВКП(б)» я з усьцехаю прыкмецiў прыгожую здаровай прыроднай гожасьцю лепяльчанку, глянуўшы на якую, адразу думалася, што якраз такiх аматарак паэзii нам на дадзеным этапе нацыянальнага адраджэньня асаблiва бракуе. Распушыўшы падмяклыя пёры, я сходу запрасiў красулю на фэст у Дом культуры — пры ўмове, што яна пакажа мне дарогу. «Зачэм цiбе клуб, пашлi ка мне, у мiне бутылка есьць», — з вабнай мацiцоваю ўсьмешкай скарагаворкаю прапанавала цудоўная лепяльчанка.

Амаль без ваганьня я выбраў клюб, дзе высьветлiлася, што масьцiтыя сталiчныя творцы паэтычнага радка алiтэрацыямi абсалютна не зацiкавiлiся. У вынiку пад сьпеў зводнага лепельскага хору вэтэранаў партыi, вайны i працы пасiнелыя ад холаду дзяўчаткi ў нацыянальных строях уручылi мне ў няпаленай залi хлеб-соль на даўжэзным ручнiку. (Ручнiк адразу паспрабавалi забраць назад, але не на таго нарвалiся.) Апрача ўсяго, адносна юная змагарка культурнага фронту Аня атрымала ад начальства катэгарычны загад завесьцi мяне ў былы «гаркамаўскi люкс». Па дарозе з iнiцыятывы праважатай узьнiкла рызыковая размова пра крынiцы творчага натхненьня. Рызыка рэзка павялiчылася, калi выявiлася, што Анiна прозьвiшча Нагулян i яна прыехала да нас з Эрэвану.

Хоць насьценны гадзiньнiк у фае паказваў толькi пачатак дзявятай, дзьверы прысадзiстага гатэльчыку аказалiся зачыненыя на ключ. У прыцемнай глыбiнi памяшканьня сьпiнкамi да ўваходу стаялi побач два крэслы, i адтуль зьвешвалася голая нага. Пачуўшы стукат, нага схавалася. Аня Нагулян зьняла чаравiк i замалацiла iм у дзьверы гэтак тэмпэрамэнтна, што аднекуль зьверху на нас пасыпалася сьмецьце, а потым звалiлася птушынае гнязьдзечка. Траекторыю руху адмiнiстратаркi ад крэслаў да дзьвярэй цяжка было назваць найкарацейшаю, аднак магiчныя словы «гаркамаўскi люкс» змусiлi яе страпянуцца i намагчыся стаць «на зважай».

Трэба аддаць лепельскiм таварышам належнае: «гаркамаўскi люкс» меў цалкам аўтаномны ўваход, прычым жыцьцё i дзейнасьць ягоных насельнiкаў былi клапатлiва схаваныя ад шараговых вачэй высокiм блакiтным плотам з замкнёнаю брамкай. Замок у брамцы вырашыў, што я на такiя прывiлеi не цягну, i занатурыўся. Адмiнiстратарка кiнулася па новы ключ, а вяртаючыся, зачапiлася ў цемры за маю валiзку i бразнулася на мокры асфальт.

Набрынялыя вiльгацьцю дзьверы не паддавалiся, i я наважыўся лезьцi праз плот. Адмiнiстратарка размазвала па сваiм твары i маёй куртцы кроў, адцягвала мяне ад плоту i, румзаючы, сьцьвярджала, што ўжо заўтра яе выганяць з працы. «Ну што вы мне падсаветуiця?» — жаласна зазiраючы мне ў вочы, пыталася гаротная жанчына. «Нiкому не расказвайце сваiх сноў, бо ўладу могуць захапiць фрайдысты», — сурова адказаў я i своечасова зьняў з блакiтнага плоту адважную дачку армянскага народу, на крутых клубах якой ужо трашчала шчыгульная скураная спаднiца.

У люксовых апартамэнтах я выцягнуў з валiзкi пару кнiжак i сухое адзеньне. «Мне выйти?» — далiкатна запытала Аня Нагулян i чамусьцi села на канапу. Пытаньне пра маiх улюбёных пiсьменьнiкаў успрынялося як хатняя загатоўка. У якасьцi iлюстрацыi да адказу я разгарнуў узятую з сабою «Вежу з чорнага дрэва» Джона Фаўлза i асуджана працытаваў: «Гэнры ведаў, што грэх — гэта выклiк жыцьцю, не безразважнасьць, а акт мужнасьцi i ўяўленьня». «Какой акт?» — удакладнiла Аня Нагулян.

На вячэры з дальняга кутка рэстарану на мяне зайздросна глядзелi вочы паэта з паўднёва-заходнiх рубяжоў нашае краiны, вядомага тым, што, паводле ягонага ж прызнаньня ў аўтабiяграфiчным лiтаратурна-мастацкiм творы, у кожным гастрольным горадзе ён, паэт, як некалi Фэрэнц Лiст, пакiдае спакушаную жанчыну, хоць, у адрозьненьне ад славутага папярэднiка, i не зачыняе яе на ўсялякi выпадак на замок. Я падышоў да калегi i зь незразумелай злараднасьцю прамовiў чужую фразу: «Ну што, старына? Вакол адны голыя жанчыны, але ўсе ў глухiх сукенках без дэкальтэ».

Усё астатняе ў Лепелi склалася проста цудоўна: у адпаведнасьцi з праграмаю паэтычнага фэсту адбылася экскурсiя ў аграфiрму «Белая Русь», якая выпускае папулярны ў працоўных паўночнага рэгiёну Бацькаўшчыны напой «Водар мяты» (вядомы ў малаiнтэлiгентных колах як «Морда мятая»), а пасьля прадугледжанай пратаколам дэгустацыi было прыемна зьбiраць над лепельскiмi каналамi аскалёпкi тутэйшае Вэнэцыi, яшчэ нiчога ня ведаючы пра намер мясцовых рэкецiраў спагнаць падчас паэтычнае вечарыны зь яе заежджых удзельнiкаў сымбалiчную данiну ў памеры 200 тысяч беларускiх рублёў альбо iх валютнага эквiваленту.

За Лепелем галасы аматараў красвордаў, якiя раней, нагадваючы зумканьне жамяры, успрымалiся пераважна пэрыфэрыйным слыхам, пачалi ўсё часьцей прабiвацца ў мой утульны вопрадзень успамiнаў. «Завершение фасада здания... Может, дом?» — «Дура, второе «е». — «Главная книга у мусульман». — «Тихо, сейчас вспомню. На «кэ». — «Коран!» — «Ты уверен?»

Кароткi прыпынак у Бягомлi, у чыiх ваколiцах нарадзiўся мой знаёмы паэт Янка Юхнавец, што зноў i зноў бачыць гэтыя мясьцiны ў сваiх нью-ёрскiх снах, дзе ён вядзе гутаркi то з Машэкам, то з Скарынам, то з таямнiчым пэрсанажам, якога завуць Лесасекам i якi ўтлумачвае камусьцi Невядомаму, што Гiсторыя — гэта крушня, а потым робiць удакладненьне, што гэта — памяшканьне, дзе адбываюцца нелягiчныя выпадкi. Гiсторыю пра тое, як сёлета, у лiпеньскi дзень так званае незалежнасьцi вось на гэтай аўтастанцыi тутэйшы хлопец павесiў бел-чырвона-белы сьцяг i празь пяць хвiлiнаў ужо сядзеў у варанку, Лесасек, безумоўна, назваў бы банальнаю, i тады я дадаў бы апошнюю дэталь: хлопец быў глуханямы.

Iдучы па праходзе, мой спадарожнiк з «прэзыдэнцкiмi» вусiкамi кiдае позiрк на сядзеньне побач са мною i гучна, не бязь нейкага задавальненьня паведамляе: «Глянь, Зин, есть ещё чудаки, белорусские книжки читают». Я ня бачу, як рэагуе на такое адкрыцьцё таўстуня, але чую яе голас: «Старший сын Адама и Евы, убивший своего брата, четыре буквы». На колькi хвiляў западае маўчаньне, потым Зiна няўпэўнена гаворыць: «Кажется, Кай...» — «Дура, а буквы кто считать будет». — «Спокойно, — уключаецца «прэзыдэнт». — Я знаю. Авин! Точно! Авин убил Кавеля!»

Усьцяж шашы iдзе гандаль яблыкамi, бульбай i сушанымi грыбамi. Тавар пiльнуюць дзецi, якiм у гэты час яшчэ трэба быць у школе. Мо сёньняшнi iхні занятак i напраўду больш карысны, чым наведваньне ўрокаў гiсторыi, дзе ў духу зьмешчаных у «Настаўнiцкай газэце» апошнiх рэкамэндацыяў трэба вучыць, што граф Мураўёў (той самы, якi Вешальнiк), — «гэта энэргiчны дзяржаўны дзеяч, якi зь веданьнем справы рабiў тое, да чаго быў заклiканы» (значыцца, вешаў i расстрэльваў паўстанцаў 1863 году). Юныя гандляркi чапляюць нiзкi грыбоў на шыi i з гэтымi манiстамi выдаюць маладзенькiмi цыганачкамi, такiмi самымi, як тая, што калiсьцi была маёй першай настаўнiцай у адной навуцы, якую, на жаль, дагэтуль не выкладаюць у нашых школах.

Стамiўшыся ад разумовых намаганьняў, мае суседзi кiдаюць крыжаслоў i наладжваюць перакуску. Сёньня бог паслаў iм на абед пляшку гарэлкi «Жириновский», батон i палена варанай кiлбасы. Ад апошняга прадукту па салёне разьлiваецца пах, што матэрыялiзуецца ў сьветлы вобраз роднага ката маёй цёткi, якi ня будзе есьцi гэткае кiлбасы i пад страшнiм катаваньнем, дарма што жыве за два кiлямэтры ад малой радзiмы першага народнага прэзыдэнта.

Пасьля падмацунку дружная кампанiя адчувальна весялее i накiдваецца на крыжаванку з новымi сiламi. «Страна на юго-востоке евразийского континента из четырёх букв. По-моему, Азия». — «Нет такой страны». — «Нет есть. Я сама по телеку видела». — «Небольшая ария». — «А х... её знает». — «Положительно заряженная электрическая частица. На «пэ». — «Сама ты на «пэ». — «Я, между прочим, могу и обидеться».

Зiна пакрыўджана зацiхае, але доўга заставацца без занятку яе няўрымсьлiвая натура ня здольная. Яна ўрачыста паднiмае сваё цела i пераносiць яго на крок блiжэй да мяне. «Мужчина, извините, у вас чего-нибудь почитать не найдется?» Я хачу падсунуць ёй штосьцi зь беларускай пэрыёдыкi, ды Зiна своечасова папярэджвае: «Только по-русски, мужчина, я белорусскую мову не изучала». «Iкарус» падступна падскоквае на выбоiне, i Зiнiны грудзi плюхаюцца мне ў твар дзьвюма безразьмернымi мэдузамi. Адхiснуўшыся, я дзеля экспэрымэнту даю гаспадынi мэдузаў захоплены ў дарогу том Гэнры Мiлера з двума ягонымi «Тропiкамi». Забаўна, вядома, паназiраць, якую эмоцыю намалюе на яе шырокiм i круглым, як поўня, твары неўтаймоўная эратычная палiтра знакамiтага амэрыканца, ды аўтобус ужо наблiжаецца да плешчанiцкай аўтастанцыi, i мае думкi набываюць iншы кiрунак. Высьвятляецца, што мы едзем ня толькi ў Менск, але i насустрач «Великой Октябрьской социалистической революции», аб чым тактоўна нагадваюць нацягнутыя на цэнтральнай вулiцы кумачовыя транспаранты.

Цяжка абагнацца ад пачуцьця, што апошнiя пяць гадоў прамiнулi нiбы ў летаргii з спакусьлiвымi снамi, а цяпер мы прахапiлiся i ўбачылi вакол усё такое знаёмае й роднае, што хочацца ўткнуцца ў гэтыя транспаранты носам i зайсьцiся ў ачышчальным плачы блудных сыноў.

Прачнуцца, што праўда, пашчасьцiла ня ўсiм. Дзесьцi зусiм недалёка грэецца пад сьнежным пухам магiла майго сябра архiтэктара Валеры Сьлюнчанкi, што аднаўляў ацалелыя ад культурнай рэвалюцыi полацкiя саборы i памёр тры гады таму, чытаючы Караткевiча, хоць больш любiў Басё i Ўнамуна. Пасьля суботнiкаў, ладжаных намi разам з рэстаўратарамi ў Сафiйцы, Валера чытаў лекцыi пра беларускi рэнэсанс i беларускае барока, дэклямаваў вершы Iвана Бунiна i вучыўся не рэагаваць на рэплiкi будучага празаiка В. Мудрова кшталту: «Хорошие стишата, вот только автор — белоэмигрант». Валера i сам пiсаў вершы: пра жанчын i пра восень — па-расейску, а пра мацi — па-беларуску. Ён вучыў мяне жыць адным днём i любiў параўноўваць нашае грамадзтва з слоеным пiрагом, дзе пячорныя людзi складаюць зусiм ня самую тонкую праслойку.

Валера меў хворае сэрца, якое не па чутках ведала, што такое хiрургiчны скальпэль. Калi мы купалiся, ён зь вiнаватаю ўсьмешкаю станавiўся на дно, не праплыўшы i дзясятка мэтраў. Ягоны сын вучыўся ў мастацкай вучэльнi, i аднойчы яго зь сябрамi адлiчылi адтуль за няздатнасьць, а ў сапраўднасьцi — за незалежнасьць. Людзей з такiм, як у Валеры, пачуцьцём гонару я сустракаў у жыцьцi раза паўтара. Можна ўявiць, колькi каштаваў яму паход да дзеяча нацыянальнага адраджэньня, якi падмахнуў загад аб выключэньнi. Дзеяч адказаў Валеру, а потым i мне суровай водпаведзьдзю, сэнс якой зводзiўся да таго, што такiм, як Сьлюнчанка-малодшы, у нацыянальнай навучальнай установе ня месца. Каб супакоiцца, Валера прыехаў на летнiк i прылёг з кнiгаю Караткевiча. Сына праз пару дзён пасьля бацькавых хаўтураў хуценька аднавiлi ў сьпiсах, а праз год я спаткаў яго сярод рэстаўратараў фрэсак у полацкай Спасаўскай царкве, куды ён папрасiўся на практыку, i мы гаварылi зь iм на адной мове, у чым не было нават мiкраскапiчнай заслугi дзеяча нацыянальнага адраджэньня. Гэта, вядома, не па-хрысьцiянску, аднак калi я бачу цяпер таго дзеяча, мне хочацца схапiць яго за рэдкiя валасы i ўпячатаць тварам у родную беларускую глебу, як на Дзяды, у 1988-м, мiлiцыянты спрабавалi ўпячатваць нашыя твары ў мёрзлае поле каля Курапатаў.

Каб суняць у руках здаровы сьверб, я гляджу ў сьнежную далячынь, дзе адразу натыкаюся на «гасударсьцьвенны флаг» над нейкiм сельсаветам. На дапамогу неспадзявана прыходзяць рыжая Зiна i Гэнры Мiлер. «Слышь, Мишка, а что такое вагина?» — «Наверно, что-то с весами связано, — сонным голасам адгукаецца «прэзыдэнт». — Может, гиря». — «Сам ты гиря, — бярэ рэванш таўстуха. — Это же по-русски!» Поўня з дубальтовым падбародзьдзем паварочваецца да мяне. «Мужчина, вы не знаете, что такое вагина?» «Здагадваюся», — унiклiва кажу я. — «Ну так что?» — «Гэта павiнна быць зразумела з кантэксту». — «С чего, с чего?» Зiна з абражанай мiнаю вяртае кнiгу i дастае газэту з крыжаванкай.

«Известный художник-маринист». — «Шишкин». — «Не подходит». — «Репин», — зноў прапануе голены хлапец. «Козёл ты, Федя, неграмотный, — нязлосна ўключаецца ў iнтэлектуальныя гульнi «прэзыдэнт». — Это же Айвазовский». — «Тютелька в тютельку, — падлiчыўшы лiтары, захоплена выгуквае Зiна. — А как ты догадался?» — «Тут же написано: маринист. Море рисует, понятно?» — «А чего напечатали с ошибками: маринист? Проверочное слово «море», значит надо: «моренист». — «В газете козлы неграмотные сидят, а ты обзываешься», — чуецца голас бязвусага Федзi, i ў памяцi высьвечваецца выслоўе айчыннага клясыка пра тое, што дзяржавы ў часы росквiту нараджаюць вялiкiх паэтаў, герояў i каханкаў, а ў часы заняпаду — толькi пыл i шмат начальства. Другi пералiк здаецца мне занадта кароткiм.

Прыдарожныя гандляры сям-там грэюцца ля вогнiшча. «Помещение для хранения оружия, первая «а»...» Я заўважаю, што пачынаю думаць у красвордавым стылi: горад, да якога мы пад’яжджаем, сем лiтараў, першая «л»...

На лагойскай аўтастанцыi дзед з шызым носам прадае сушаныя баравiкi. Сьцяну за ягонай сьпiнай упрыгожвае напалову зьдзерты плякат з кавалкам гатычнага будынку i паловаю коннага рыцара пад бел-чырвона-белым сьцягам. Надпiс захаваўся цалкам: «Беларускi Народны Фронт — вяртаньне ў Эўропу». Дзед высморкваецца ў два пальцы, выцiрае iх аб палiтон i, закончыўшы падрыхтоўку да ўрачыстага моманту, дастае з кiшэнi пачатую пляшку «Русской». Калi вы даўно ня бачылi шчасьлiвага чалавека, паспрабуйце ўявiць таго дзеда з рыльцам ля вуснаў. Пакуль ён закусвае сваю нiштаватую дозу сухiм грыбам, я думаю, колькi сотняў цi тысячаў жыхароў Лагойску трэба апытаць, каб нехта адказаў на пытаньне пра тутэйшага графа, восем лiтараў, першая «т», якi ў 1856 годзе адчынiў у Вiльнi музэй старажытнасьцяў?

За Лагойскам сьнегу ўжо няма. Дзе-небудзь пад тым Гомелем, куды хацеў трапiць расейскi танкiст, вiдаць, яшчэ зьбiраюць радыяактыўныя грыбы. Усё ж мы немалая ў эўрапейскiх сумерах краiна, i дакляраваная п’яным старэйшым братам «утюжка» можа атрымацца не такой ужо хуткай i гладкаю, як мроiцца камусьцi з братнiх стратэгаў.

Гэтая выснова грэе мяне нядоўга. «Новое европейское государство, восемь букв, — чытае Зiна i сама ж прапануе адказ: — Беларусь». Зьлёгку пачырванець ад сораму за свой снабiзм мне не ўдаецца. «Ну ты даёшь, — кажа бязвусы. — Какое это, к чёрту, государство?» Давай, «прэзыдэнт», тваё слова, у думках пад’юджваю я вусатага, аднак той прыкончыў «Жырыноўскага» i цiхамiрна кiмарыць.

На ролю дэкарацыяў да мiзансцэны «Iкарус» прапануе цэлы горад з сотняў асабнякоў, што вырасьлi тут за гады нашае сувэрэннае незалежнасьцi, люструючы эстэтычныя арыентацыi шырокага спэктру мэнталiтэтаў — ад мiнгрэльскага да александрыйска-шклоўскага. У раньнiм сутоньнi гэты цёмны горад-спадарожнiк зь непадведзенымi камунiкацыямi ператвараецца ў разгорнутую мэтафару «нового европейского государства» i выклiкае хвалю настальгii па сваёй выратавальнай посттаталiтарнай «хрушчобе» ў Серабранцы.

Леваруч мiльгаюць бараўлянскiя шпiталi, дзе чвэрць стагодзьдзя таму мой бацька выслухаў сьмяротны прысуд, пасьля якога ўпершыню пасьля вясковага дзяцiнства зноў загаварыў, прынамсi са мной, па-беларуску. Аналёгiя ўжо гатовая адарвацца ад сваёй пратаплязмы і пачаць самастойнае жыцьцё, аднак дарогу ёй i аўтобусу перагароджвае на ўезьдзе ў Менск шлягбаўм з аўтаматчыкамi. Я пакуль ня ведаю пра ўчарашняе прызнаньне нашага прэзыдэнта ў сымпатыях да аднаго няўдалага мастака, якi таксама любiў насiць маленькiя вусiкi, i нiякiх трывожных асацыяцыяў з «ноччу доўгiх нажоў» не ўзьнiкае. Душа, наадварот, песьцiцца ў цёплых хвалях спакою за спадарожнiкаў: у той час, калi бяскрылыя разгортваюць крылы, аматарам красвордаў нiчога не пагражае.

Мой «Iкарус» яшчэ ня здолеў прывыкнуць да людзей з аўтаматамi на знаёмай мiрнай дарозе, таму на першым скрыжаваньнi ледзьве пасьпявае спынiцца перад каламутна-чырвоным вокам сьвятлафора. Так i ня даўшы рады «вспомогательной исторической дисциплине, изучающей гербы» (10 лiтараў), затое нечакана блiскуча адолеўшы «человека с одновременными признаками мужского и женского пола» (11 лiтараў), Зiна з двума сваiмi целаахоўнiкамi грацыёзна выгружаецца ў раёне вулiцы iмя «партийно-правительственного деятеля БССР» (6 лiтараў, першае «к»), што, як сьведчаць шматлiкiя вiдавочцы, да самага адыходу ў лепшы сьвет так i не навучыўся правiльна вымаўляць назву «машины для езды, колёса которой приводятся в движение ногами с помощью педалей» (9 лiтараў).

Бывай, мой «Iкарус». Пакуль я не цалуюся з табою, як адна вядомая асоба цалавалася з канём на турынскiх вулiцах. Таму далей мяне павязе не машына з шыракаплечымi санiтарамi, а звычайны зачуханы тралейбус. Павязе да самага гастраному, каля якога днямi ў маiм жыцьцi — на шчасьце кульгаваму голубу i на гора галоднаму алкашу — таксама знайшлося месца подзьвiгу.

На прыпынку я старанна адганяю думку пра суму нулёў, якая ў вынiку дае зусiм ня нуль, а пагрозьлiва буйную лiчбу. Я веру газэтам, вядомым публiцыстам i жывым народным пiсьменьнiкам: вось вырасьце новае пакаленьне з новымi iдэаламi, сьцягамi etc... Адзiн з гэтага пакаленьня ўжо вырас настолькi, што просiць у мяне закурыць. Хто сказаў, што новая генэрацыя нашых маладых грамадзянаў пры ўсiх сваiх высокiх iдэалах ня будзе мець права выпiць? Пагатоў, калi рэалiзацыя такога права спрыяе непарушнай сувязi бацькоў i дзяцей, доказам чаго ёсьць такi мiлы зварот да мяне — проста «барада». Апрача таго, я ўжо ведаю, што мой новы знаёмы — архiтэктар. Магчыма, хлапец хутка заменiць Валеру Сьлюнчанку i адновiць карпусы Полацкай езуiцкай акадэмii альбо вiцебскую царкву Зьвеставаньня.

Будучы дойлiд бязь лiшняй сарамяжлiвасьцi гатовы падзялiцца творчымi плянамi. «Вот мы с тобой, борода, на каком проспекте стоим?... То-то и оно, что Рокоссовского. А где, я тебя спрашиваю, памятник Константиновичу? Где? — пераможна пытаецца Валераў спадкаемец. — Я думаю, большой ставить не будем. Метров двадцаць пять хватит. Ну что, борода, скажешь?»

Новае пакаленьне чакае, i я адказваю пытаньнем з крыжаванкi: «Ты ведаеш, як звалi старэйшага сына Адама i Евы, якi забiў свайго брата?..»

Лiстапад, 1995