Вечаровы кляс

СЫНЬЁРА

За гады, так, гады, што Нора А’Донах'ю пражыла ў Сыцыліі, яна не атрымала аніводнага ліста з хаты.

Штораз, выходзячы на маленькую вулачку пад гарачым блакітным небам, яна з надзеяй заглядала il postino. Але там ні разу не апынулася ліста ад родных, хоць яна нязьменна пісала ім ў першы дзень кожнага месяца. Яна купляла капірку; цяжка было зь яе валоданьнем італьянскага растлумачыць, што ёй патрэбна, у крамачцы, дзе гандлявалі пісчай паперай, алоўкамі, канвэртамі. Але Нора павінна была ведаць, аб чым ўжо пісала, каб не супярэчыць самой сабе. Жыцьцё, што яна апісвала ў сваіх лістах, было выдуманае ад пачатку да канца. А калі ўжо хлусіць, дык хлусіць пасьлядоўна. Яны ніколі не адказвалі, але ж чытаць яе лісты павінны былі. Можа, яны нават перадавалі іх адно аднаму, цяжка ўздыхаючы, ўздымаючы бровы і гаротна круцячы галовамі: упартая недарэка Нора не разумее, што за дурасьць робіць, калі зацінаецца ў сваёй згубнай памылцы ды адмаўляецца вярнуцца дахаты.

— На яе не было аніякай управы, — напэўна сьцьвярджае маці.

— Дзяўчынка адмовілася ад дапамогі, не пажадала раскаяцца, — так, хутчэй за ўсё, разважае бацька. Ён вельмі рэлігійны чалавек і ў ягоных вачах грэх пазашлюбнай сувязі з Марыё значна пагоршаў пасьля яе ад'езду за ім у далёкую вёсачку Аннунцыяту. Толькі ўявіце, паехаць з чалавекам, які адмовіўся пабрацца зь ёй шлюбам!

Каб ведаць, што яны парвуць усе адносіны, можа, яна і зрабіла бы выгляд, быццам яны з Марыё жанатыя. Прынамсі яе стары бацька спакайней спачываў бы ў сваім ложку і не палохаўся так думкі аб спатканьні з Творцам і тлумачэньні зь ім наконт Сьмяротнага Граху сваёй дачкі.

Адылі, зь іншага боку, яна ўсё роўна ня мела такой магчымасьці, бо Марыё патрабаваў нічога не хаваць ад бацькоў.

— Я вельмі жадаў бы ажаніцца на вашай дачцэ, — сказаў ён, пераводзячы свае вялізныя цёмныя вочы зь яе бацькі на яе маці, туды — зварот. — Але, як ні шкада, гэтае немагчыма. Мая сям'я намагае, каб я ажаніўся на Габрыэлі і яе сям'я таксама марыць аб нашым шлюбе. Мы сыцылійцы, мы ня здольны занядбаць воляю нашых сем'яў. Упэўнены, у Ірляндыі да гэтага ставяцца таксама. — Ён умольваў аб разуменьні, памяркоўнасьці.

Два гады пражыў ён зь іх дачкой у Лёндане. Яны прыехалі, каб сустрэцца зь ім твар да твару. Ён лічыў сябе надзвычай шчырым і шляхетным. Чаго болей маглі яны жадаць ад яго?

Бацькі жадалі толькі аднаго, каб ён зьнік зь яе жыцьця.

Бацькі жадалі, каб Нора вярнулася ў Ірляндыю, спадзяваліся і маліліся, што ні адна жывая душа ніколі не пазнае аб тым прыкрым уцінку яе жыцьця, інакш шанец на замужжа, і так ужо сумнеўны, зусім растане.

Яна імкнулася зразумець іх. Ішоў 1969 год, але яны жылі ў глухім мястэчку; нават думка аб паездцы ў Дублін была для іх цяжкім выпрабаваньнем. Чаго каштавала ім адправіцца ў Лёндан, каб убачыць сваю дачку, якая жыве ў граху, ды яшчэ даведацца, што яна рушыць усьлед за тым чалавекам на Сыцылію.

Усё гэта давяло іх да стану поўнага шоку. Яны ня сталі адказваць на яе лісты.

Яна магла дараваць ім. Так, яна сапраўды амаль даравала ім, але ёй ніколі ня здолець дараваць сваім абедзьвюм сёстрам і дзьвюм братам. Яны былі маладыя, яны мусілі зразумець каханьне, хаця ... адзіны погляд на іх нарачоных вымушаў усумніцца ў гэтым. Але ж яны вырасьлі разам, разам дужаліся з тужлівай адзінотай маленькага мястэчка, у якім жылі. Падзялялі непакой за сваю гістэрычную маці ды за бацьку, чыё здароўе падарвала падзеньне падчас галалёду. Яны заўсёды раіліся паміж сабой наконт будучыні, наконт таго, што мае быць, калі хтось з бацькоў застанецца адзін. Нічога ня зробіш. Усе згаджаліся, што іх маленькую фэрму тады прыйдзецца прадаць, а на атрыманыя грошы набыць кватэрку ў Дубліне непадалёк ад іх усіх.

Вядома, яе ўцёк на Сыцылію ніякім чынам ня ўпісваўся ў тыя доўгатэрміновыя пляны. Гэта скарачала сілы, на якія яны маглі разьлічваць, на дваццаць адсоткаў. А паколькі Нора была ня замужам, астатнія маглі спадзявацца ўсьперці на яе плечы ўвесь клопат. Атрымліваецца, яна паменшыла гэтыя сілы на ўсе сто адсоткаў. Бадай, менавіта таму ад іх не было ніякіх вестак. Але, пэўна, яны паведамяць ёй, калі маці альбо тата цяжка захварэюць, ці нават памруць.

Адылі, часам яе пакідала нават такая надзея. Падавалася, яна такая далёкая ад іх, нібы сама ўжо памерла. Таму заставалася спадзявацца на сяброўку, яе старую добрую сяброўку па імі Брэнда, зь якой яны разам працавалі ў Лёндане. Калі-нікалі Брэнда напрошвалася ў госьці да А’Донах'ю. Ёй ня цяжка было разам зь імі бедаваць аб дурасьці іх дачкі Норы. Шмат дзён і начэй страціла Брэнда, каб ўпэўніць, умаліць, перасьцерагчы і прыстрашыць Нору ў яе неразважным імкненьні рушыць усьлед за Марыё ў яго вёсачку Аннунцыяту, дзе на яе абрынецца гнеў абедзьвюх сем'яў.

Брэнда магла прыходзіць у гэтую хату, бо ніхто паняцьця ня меў аб адносінах, што яна падтрымлівала з уцякачкай, і паведамляць той аб усіх навінах. Ад Брэнды Нора даведалася аб новых пляменьніках і пляменьніцах, аб рамонце старой хаты, аб продажы трох акраў пашы і аб куплі маленькага прычэпа да іх сямейнай машыны. Брэнда пісала, як шмат часу бавяць яны ля тэлевізара. Пісала, што на Каляды дзеці падаравалі ім мікрахвалёўку. Тыя дзеці, якіх яны працягвалі лічыць сваімі дзецьмі.

Брэнда спрабавала пераканаць іх напісаць хоць адзіны ліст. Яна нагадвала аб тым, як прыемна было б Норы атрымаць вестачку ад іх, які сум павінна тая адчуваць. Але яны са сьмехам адказвалі: “Не, ня мае быць і прамовы аб адзіноце Пані Норы, якая цудоўна бавіць час у Аннунцыяце, даючы ўсёй вёсцы магчымасьць пляткарыць аб ёй і губляючы ў вачах гэтых людзей рэпутацыю ірляндзкіх жанчын”.

Брэнда выйшла замуж за чалавека, над якім абедзьве яны калісьці сьмяяліся. Чалавека, якому далі мянушку Навалачка, але зараз, шчыра кажучы, ўжо ня памяталі, завошта. У іх не было дзяцей, і сёньня абодва працавалі ў рэстарацыі. Патрык, як яна цяперака звала Навалачку, стаў шэф-кухарам, а сама Брэнда мэнэджэрам. Уладальнік пераважна жыў замежжам і ва ўсім спадзяваўся на іх. Яна пісала, што ўсё цудоўна, установа быццам іх ўласная, але ніякіх турбот аб фінансах. Сяброўка падавалася задаволенай, але магчыма, штосьці і замоўчвала.

Бо Нора сапраўды ніколі не распавядала Брэндзе аб усіх акалічнасьцях свайго жыцьця, даўгіх гадах жыцьця ў мястэчку, яшчэ меншым за вёску ў Ірляндыі, зь якой яна паходзіла, і каханьня да чалавека, які жыў праз маленькую piazza ад яе, чалавека, які меў магчымасьць прыйсьці да яе ў госьці толькі зь вялізнымі засьцярогамі, і зь цягам часу рабіў усё менш і менш спроб такую магчымасьць адшукаць.

Нора пісала аб харастве вёсачкі Аннунцыяты, аб яе белых хацінках з маленькімі, чорнымі, мэталічнымі гаўбецамі, на якіх месьцяцца гарнушкі з гераньню і бягоніяй, але ня проста адзін-два гаршчку, як у іх хатах, а суцэльная безьліч вазонаў. І аб браме за вёскай, ад якой адкрываецца поўны асалоды краявід. І аб царкве з цудоўнай керамікай, паглядзець на якую наяжджае ўсё больш народу.

Марыё і Габрыэла валодалі мясцовай гасьцініцай, і зараз нават кухарылі абеды дзеля здарожаных вандроўнікаў. Гэта было вельмі зручна і задавальняла ўсіх ў Аннунцыяце, бо азначала, што іншыя людзі таксама атрымаюць трохі грошаў, напрыклад, цудоўная сыньёра Лявона — за паштоўкі і невялічкія акварэлькі з царквой, і Норыны лепшыя сяброўкі Паола і Джаана — за дробныя керамічныя талеркі і гарлачыкі з надпісам Аннунцыята. І тыя, хто прадае кошыкі з памяранцамі і кветкі. І нават яна, Нора, мела карысьць з наплыву турыстаў, паколькі рабіла на продаж карункавыя хустачкі ды сурвэткі і ладзіла кароценькія экскурсіі для англамоўных наведвальнікаў. Яна праходзіла зь імі вакол цэрквы і распавядала аб яе гісторыі, потым паказвала ў даліне месцы бітваў, магчымых рымскіх селішчаў і несумнеўных грандыёзных падзей.

Яна ніколі не лічыла патрэбным пісаць Брэндзе аб дзецях Марыё і Габрыелі. Усяго іх было пяцёра. Іх вялізныя цёмныя вочы цішком джгалі яе праз piazza падазронымі злоснымі поглядамі. Занадта юныя, каб дапяць, хто яна і чаму яе ненавідзяць і баяцца, завельмі дасьведчаныя, каб успрымаць яе як адну з суседак і сябровак.

Брэнда і Навалачка ня мелі ўласных дзяцей, таму іх не маглі цікавіць тыя прыгожыя, няўсьмешлівыя сыцылійскія дзеці, якія вывучалі з прыступак гасьцініцы сваіх бацькоў маленечкі пакойчык, дзе Сыньёра, седзячы за гафтам, спакваля назірала за навакольлем.

Так яны клікалі яе ў Аннунцыяце, проста Сыньёра. Прыехаўшы сюды, яна назвалася ўдавой. Гэта так нагадвала яе ўласнае імя Нора, што ёй падавалася, быццам менавіта так яе заўсёды і клікалі.

Нават маючы справы зь людзьмі, якія шчыра любілі яе і клапаціліся аб ёй, цяжка было растлумачыць, што ўяўляла сабою яе жыцьцё ў гэтай вёсачцы. У месцы, якім у сваёй роднай Ірляндыі яна бы пагарджала. Ні кіно, ні танцпляцоўкі, ні супэрмаркета. Мясцовы аўтобус, і той заглядаў да іх без усялякага раскладу ў сваім сапраўды бясконцым падарожжы.

Але яна любіла тут кожны камень, бо менавіта тут Марыё жыў, і працаваў, і сьпяваў песьні ў сваёй гасьцініцы, і гадаваў сваіх сыноў і дачок, і ўсьміхаўся ёй, тым часам як яна гафтавала ў сваім акенцы. А яна ласкава ківала яму ў адказ, не прымячаючы, як мінаюць гады. На дні запалу ў Лёндане, што скончыліся ў 1969, даўно забыліся ўсе, апрача Марыё і Сыньёры.

Вядома, Марыё павінен быў успамінаць іх з замілаваньнем, смуткам і шкадаваньнем, як успамінала іх яна, інакш чаму ж ён часам употай прабіраўся па начах у яе ложак? На тую карысьць яна зрабіла для яго ключ. Калі жонка засынала, ён крадком рушыў праз цёмны пляц. Яна ніколі не чакала яго ў поўню. Зашмат староньніх вачэй маглі зазначыць на piazza постаць, і пазнаць у ёй Марыё, які цягнецца ад жонкі да іншаземкі, дзіўнай іншаземкі зь вялізнымі апантанымі вачыма і доўгім рудым валосьсем.

Часам Сыньёра пытала сябе, ці не згубіла яна і на самой справе глузд, як лічыла яе сям'я, і як, мусіць, меркавалі жыхары Аннунцыяты.

Іншыя жанчыны, вядома, дазволілі б яму зьехаць, аплакалі яго каханьне і пагадніліся з сваёй доляй. У 1969 ёй было толькі дваццаць чатыры. Чацьвёрты дзесятак надышоў, пакуль яна займалася шытвом, сьмяялася, размаўляла па-італьянскі, але ніколі на людзях не абмовілася словам з чалавекам, якога кахала. Калісь ў Лёндане ён заахвочваў яе вывучаць ягоную мову, фарбаваў яе хараство, але тады яна ледзь засвоіла пару слоў, пераконваючы яго, што гэта ён павінен вучыць ангельскую, каб яны маглі ўладкаваць сваю будучыню, стварыўшы ў Ірляндыі гатэль на дванаццаць пакояў. А Марыё сьмяяўся і казаў ёй, што яна яго рудавалосая principessa, самая чароўная дзеўчына ў сусьвеце.

Адылі некаторым ўспамінам забаранялася браць удзел ў маленькай п'есе памяці, якую Сыньёра штораз круціла ў сваёй галаве.

Яна не прыгадвала аб лютасьці Марыё ў той дзень, калі дасягнула ўсьлед за ім Аннунцыяты, выйшла з аўтобуса і адразу пазнала па апісаньні маленькую гасьцініцу яго бацькі. Яе палохалі ўспаміны аб тым, як скамянеў твар каханага. Ён хітнуў ёй на прыпаркаваную нездалёк машыну і загадаў сесьці туды. Панёсься, зразаючы завароткі на жахлівай хуткасьці, потым нечакана збочыў з гасьцінца ў зацішны аліўкавы гаёк, дзе ніхто ня мог іх пабачыць. Яна прытулілася да яго, смуткуючы, як смуткавала з пачатку свайго падарожжа.

Але ён адштурхнуў яе прэч і паказаў на даліну ўнізе.

— Паглядзі на гэтыя вінаграднікі, яны належаць бацьку Габрыэлі, паглядзі на тыя вінаграднікі, яны належаць майму бацьку. Заўсёды было вядома, што мы ажэнімся. Ты ня маеш ніякіх праў зьяўляцца сюды і псаваць маё жыцьцё.

— Я маю ўсе правы. Я кахаю цябе, ты кахаеш мяне. — Гэта было так проста.

Ягоны твар паторгваўся ад хваляваньня і замяшаньня. — Ты ня можаш казаць, што я ня быў сумленны, я ўсё сказаў табе, я сказаў тваім бацькам. Я ніколі не рабіў выгляд, быццам ня зьвязаны абяцаньнем Габрыэле.

— Але ня ў ложку, тады ты нічога аб Габрыэле не казаў, — паспрабавала абараніцца яна.

— Ніхто ня кажа ў ложку аб іншай жанчыне, Нора. Будзь разумніцай, зьяжджай, вярніся назад, выпраўляйся дахаты, у Ірляндыю.

— Я не магу вярнуцца дахаты, — уздыхнула Нора. — Я буду побач з табой. Вось і ўсё. Я застануся тут назаўжды.

Так яно і адбылося.

Мінулі гады, і паступова Сыньёра стала часткай жыцьця Аннунцыяты. Насамрэч, не зусім, бо ніхто дакладна ня ведаў, чаму яна тут, а яе тлумачэньні аб любові да Італіі не прымаліся сур'ёзна. Яна жыла ў двух пакойчыках у камяніцы на пляцы. Плата была невялічкая, бо яна прыглядала за пажылой парай, якой гэтая камяніца належала, шторанку прыносіла ім па кубачку дымлівага caffe latte і купляла для іх прадукты.

Яна нікому не рабіла аніякай фатыгі. Не вадзіла да сабе мужчын і не піла ў барах. Па пятніцах выкладала ангельскую мову ў маленечкай школе. Трошкі гафтавала і раз на некалькі месяцаў адвозіла зробленыя сурвэткі на продаж у бліжэйшы горад.

Сыньёра вывучала італьянскі па невялікай кніжачцы, што зусім закоўзалася, бо яна зноў і зноў паўтарала фразы, задавала сабе пытаньні і адказвала на іх, пакуль яе мяккі ірляндзкі голас не авалодваў пявучымі італьянскімі гукамі.

Седзячы ў сваім пакоі, не выпускаючы з рук шытва і не дазволіўшы ні адзінай сьлёзцы ўпасьці на гафт, назірала яна за вясельлем Марыё і Габрыэлі. Ёй было даволі таго, што ён паглядзеў на яе, калі зазванілі званы ў маленькай званіцы ля цэркаўцы на пляцы. Ён ішоў побач са сваімі братамі і з братамі Габрыэлі, каб ажаніцца, бо такі быў іх лёс. Традыцыя настойвала на шлюбе паміж сем'ямі дзеля захаваньня зямлі. Але традыцыя нічога не магла зрабіць зь яго каханьнем да яе альбо зь яе каханьнем да яго.

З таго самага акна глядзела яна, як нясуць хрысьціць у царкву яго дзяцей. У гэтай частцы сьвету сем'ям патрэбны былі сыны. Тое ня крыўдзіла яе. Яна ведала, калі б ён мог абраць іншы шлях, яна б назаўжды засталася яго principessa irlandese.

Сыньёра разумела, шмат хто з мужчын ў Аннунцыяце здагадваецца, што паміж ёй і Марыё нешта было. Але гэта іх не бянтэжыла, хутчэй нават узвышала Марыё ў іх вачах. Яна заўсёды была ўпэўненая, што жанчыны нічога ня ведаюць аб іх каханьні. Ёй ніколі не падавалася дзіўным, што яны не запрашалі яе далучыцца да іх, калі разам выпраўляліся на кірмаш, альбо зьбіраць вінаград, што ня шоў на віно, ці за палявымі кветкамі для фэсту. Яны былі шчасьлівыя, калі яна зрабіла прыгожае покрыва для падножжа статуі Прасьвятой Дзевы.

Яны ўсьміхаліся ёй усе гады, пакуль яна асвойвала іх мову, а потым удасканальвалася ў ёй. Яе перасталі пытаць, калі яна зьбіраецца дахаты, назад на сваю выспу. Быццам да яе прыглядаліся і яна здала нейкі іспыт. Яна больш не была нязванай госьцяй, ёй дазволілі застацца.

Пасьля дванаццаці гадоў маўчаньня яна атрымала першыя весткі ад сваіх сясьцёр. Малазразумелыя лісты ад Рыты і Хэлін. Ніяк не зьвязаныя з тым, аб чым пісала ім яна. Ні паўслоўца пра тое, што яны атрымлівалі яе віншаваньня на дні народзінаў і на Каляды ці чыталі ўсе тыя лісты, што яна пісала бацькам. Замест таго яны распавядалі аб сваіх шлюбніках і дзецях, аб тым, якія цяжкія сёньня часіны, як усё дорага, і як бракуе часу, і як цяжка ўсім прыходзіцца.

Спачатку Сыньёра была шчасьлівая і тым драбкам. Ёй так доўга карцела, каб нешта зьвязала разам абодва яе сьветы. Лісты ад Брэнды пракладалі маленькую сьцяжынку ў гэтым кірунку, але не маглі злучыць Сыньёру зь яе мінулым, з жыцьцём яе сям'і. Яна неадкладна адказала, закідаўшы іх пытаньнямі аб сям'і, аб бацьках, аб тым, як яны ўсёткі дужацца з Сытуацыяй. Не атрымаўшы адказу, Сыньёра задала ім іншыя пытаньні, спрабуючы высьветліць, як яны ставяцца да галадоўлі ІРА, абраньні Ранальда Рэйгана Прэзыдэнтам ЗША і да змовін Прынца Чарльза і Лэдзі Ды. Ніводнае з тых пытаньняў не атрымала адказу, і колькі ні распавядала яна ім аб Аннунцыяце, яны ні разу нават мімаходзь не згадалі аб тым.

Брэнду зусім не зьдзівіла зьяўленьне лістоў ад Рыты і Хэлін. — Хутка ты, пэўна, атрымаеш лісты і ад братоў. Як ні сумна, уся справа ў тым, што твой бацька занадта кволы. Яго павінны зьмясьціць у шпіталь для сталага нагляду, і што тады будзе з тваёй маці? Я пішу табе аб усім так прама, бо гэта прыкрыя ды сумныя навіны. Ты выдатна ведаеш, на маю думку, адправіцца ў тую забытую богам дзіру за чалавекам, які казаў, што кахае цябе, а на самой справе ахвяраваў табой дзеля інтарэсаў сваёй сям'і, было глупствам … але бачыць Бог, я не лічу, што ты павінна вяртацца дахаты каб стаць сядзелкай пры сваёй маці, якая выкрасьліла цябе з свайго жыцьця і нават не адказвала на твае лісты.

Сыньёра прачытала тое з тугой. Безумоўна, Брэнда памыляецца. І вядома, яна хібна тлумачыць сытуацыю. Рыта і Хэлін напісалі, бо змаркоціліся. Але неўзабаве зьявіўся ліст аб тым, што тата ў шпіталі, і з пытаньнем, калі ж Нора вернецца дахаты і возьме на сябе ўсе клопаты.

Ніколі Аннунцыята не выглядала больш прыгожай, як у гэтую вясну. Але Сыньёра выглядала зьбялелай і сумнай. Нават людзі, якія ня вельмі лагодна ставіліся да яе, занепакоіліся.

Сям'я Лявоны, якая прадавала паштоўкі і маленькія акварэлі, запрасіла яе ў госьці. Ці не жадае яна трошкі поліўкі, stracciatella, булёну, у які дадаюцца ўзьбітыя яйкі і цытрынавы сок? Тая падзякавала, але яе твар заставаўся згаслым, а голас безуважным. Яны турбаваліся за яе.

Чуткі прасякнулі і ў гасьцініцу праз piazza, да цёмнавокага прыгажунчыка Марыё і яго самавітай, паслухмянай жонкі Габрыэлі, якая не занадта дабразычліва ставілася да Сыньёры. Можа, хтосьці пашле за лекарам?

Браты Габрыэлі спахмурнелі. Калі жанчыне ў Аннунцыяце загадкава нядужылася, гэта часьцяком азначала адно. Яна цяжарная.

Тая ж думка зьявілася ў Марыё. Але ён сустрэў іх погляды нязмушана. — Немагчыма, ёй хутка сорак.

Аднак яны чакалі лекара, спадзеючыся, што ён незнарок кіне слоўца-іншае за шклянкай рабінаўкі, яго маленькай хібы.

— Уся хворасьць тут ад галавы, — даверана паведаміў лекар. — Дзіўная жанчына, фізычна ў яе усё добра, але ж ёй вельмі тужліва.

— Чаму тады яна ня рушыць дахаты, туды, адкуль яна? — спытаў старэйшы брат Габрыэлі. Ён узначаліў сям'ю ад таго часу, як памёр бацька. Да яго траплялі дзіўныя, непакоячыя чуткі аб яго зяцю і Сыньёры. Але ён не заўважаў на іх. Не такі той даўбень, каб займацца падобнымі рэчамі ля ўласнага ганка. Жыхары вёсцы назіралі за паніклымі плячыма Сыньёры і нават сям'я Лявоны не магла праліць сьвятло на гэтую таямніцу. Бедная Сыньёра. Яна сядзіць тут, але вочы яе дзесь далёка.

Аднойчы ўначы, калі яго сям'я паснула, Марыё прабраўся ў яе ложак.

— Што здарылася? Усе кажуць, ты нядужая і губляеш клёк, — шапнуў ён, абдымаючы яе і падцягваючы коўдру, на якой яна пагафтавала назвы італьянскіх гарадоў: Флярэнцыі, Нэапаля, Мілана, Вэнэцыі, Генуі. Усе рознага колеру і з маленькімі кветачкамі вакол іх. То была праца каханьня, распавядала яна Марыё. Робячы кожны шывок, яна разважала аб тым, якой асалодай было прыехаць на гэтую зямлю і жыць поруч каханага чалавека; ня кожнаму выпадае такое шчасьце.

Сёньня яна не падавалася найшчасьлівай жанчынай ў сьвеце. Яна цяжка ўздыхала і ляжала ў ложку, быццам каменная. Нават не варухнулася, каб радасна павітаць Марыё. Наогул не прамовіла ні гуку.

— Сыньёра. — Ён клікаў яе, як усе астатнія. Яго выдала б, апыніся, што ён ведае яе сапраўднае імя. — Даражэнькая, даражэнькая Сыньёра, шмат, шмат разоў прасіў я цябе зьехаць адсюль, казаў, што тут, у Аннунцыяце, няма жыцьця для цябе. Але ты сьцьвярджала, што застанесься тут, што такое тваё рашэньне. Тутэйшыя людзі памалу пазналі і палюбілі цябе. Кажуць, да цябе прыходзіў лекар. Мне балюча, калі ты смуткуеш, скажы мне, што здарылася.

— Ты ведаеш, што здарылася. — Яе голас быў ледзь жывы.

— Не, адкуль?

— Ты пытаў лекара. Я бачыла, як ён захадзіў да цябе ў гасьцініцу пасьля мяне. Ён сказаў табе, у мяне кепска з галавой, вось і ўсё.

— Але чаму? Чаму зараз? Ты так доўга жыла тут, не валодаючы італьянскай мовай, ня ведаючы тут нікога. У той час магчыма было пашкодзіцца глуздам, ня зараз, калі за дзесяць год жыцьця тут ты стала часткай нашай вёскі.

— Болей за адзінаццаць гадоў, Марыё, амаль дванаццаць.

— Пагатоў.

— Я думала, мая сям'я нудзіцца безь мяне і любіць мяне, а зараз упэўнілася, што яны проста жадаюць зрабіць мяне сядзелкай пры нашай старой маці. Вось чаму мне сумна. — Яна так і не павярнулася да яго, ляжала халодная і нерухомая, ніяк не адказваючы на ягоныя ласкі.

— Ты не жадаеш быць са мной? Нам жа заўжды так добра разам? — разгубіўся ён.

— Не, Марыё, ня зараз. Вялікі, вялікі дзякуй табе, але ня сёньня.

Яму прыйшлося ўстаць з ложка і абыйсьці вакол, каб паглядзець на яе. Ён запаліў сьвечку ў керамічным шандале; у яе ў пакоі не было каганца поруч пасьцелі. Яна ляжала са зьбялелым тварам, раскідаўшы доўгія рудыя валасы на падушцы, захінуўшыся ў недарэчную коўдру з назвамі гарадоў. Як тут знойдзеш адпаведныя словы. — Хутка табе прыйдзецца перайсьці да сыцылійскіх назваў, — мовіў ён. — Катаньні, Палерма, Чэфалу, Агріджэнта…

Яна зноў уздыхнула. Ён сышоў зьбянтэжаны.

Але горы вакол Аннунцыяты зь іх дываном вясновых красак валодалі гаючай моцай. Сыньёра шпацыравала паміж іх, пакуль фарба не вярнулася на яе пашчэнкі.

Сям'я Лявоны калі-нікалі складала для яе маленькі кошык з хлебам, сырам і аліўкамі, а Габрыэла, жонка Марыё, жанчына з каменным тварам, перадавала ёй бутэлечку мушкату, кажучы, што некаторыя п'юць яго, як Танізавальнае. Лявона запрасіла Сыньёру ў нядзелю да абеду і прыгатавала пасту Норма з бакляжанамі і памідорамі.

— Ведаеце, чаму гэтая паста завецца Норма, Сыньёра?

— Не, сыньёра Лявона. Баюся, што не.

— Таму што яна такая ж добрая і дастаўляе такую ж моцную асалоду, як опэра Беліні Norma.

— Які, вядома ж, быў сыцылійцам, — з гонарам скончыла Сыньёра.

Яны папляскалі яе па руцэ. Яна гэтулькі ведае аб іх краіне, іх вёсцы. Хто бы не захапляўся ёю?

Паола і Джаана, гаспадыні маленькай крамы керамікі, адмыслова для яе зрабілі гарлачык. Яны напісалі на ім Signora d’Irlandia. А зьверху прымацавалі маленькі кавалачак газу з пацеркамі па баках. Каб уначы яе вада заставалася сьвяжэйшай. Летняй сьпякотай ні пыл, ні мухі не патрапяць унутр.

Людзі прыходзілі і рабілі невялічкія паслугі для пажылой пары, у чыёй хаце яна жыла, каб Сыньёра не турбавалася аб падвышэньні платы.

Купаючыся ў гэтай шчырай любові і сяброўстве, яна зноў стала дужай і моцнай. Яна ведала, тут яе любяць, нават калі ёй адмоўлена ў любові там, у Дубліне, дзе ўсё часьцей складалі лісты, каб даведацца аб яе плянах.

У адказ яна пісала аб амаль казачным жыцьці ў Аннунцыяце, аб тым, як патрэбна яна тут, аб старых з другога паверху, што разьлічваюць на яе. Аб сям'і Лявоны, дзе часьцяком адбываюцца тлумныя згрызоты; яна вымушана хадзіць да іх кожную нядзелю абедаць, каб пераканацца, што яны яшчэ не забілі адно аднаго. Яна пісала аб гасьцініцы Марыё, і аб тым, як моцна залежыць ад турызму жыцьцё вёскі, таму жыхары робяць усё магчымае, каб прыцягнуць вандроўнікаў. Яе ўласная праца складаецца з ладжаньня экскурсій па навакольлях, і ёй атрымалася адшукаць цудоўнае месца, што можна далучыць да невялічкага маршруту. Свайго роду выступ, зь якога адчыняецца маляўнічы выгляд ўніз, на даліны, і ўверх, на суседнюю гару. Яна згадвала, што малодшы брат Марыё пабудаваў у тым месцы маленькую кавярню. Яна завецца Vista del Monte, выгляд на гару — наколькі лепей гэта гучыць па-італьянскі, хіба ня так? Яна выяўляла спагаду тату, які зараз бавіць вялікую частку часу ў шпіталі. Як слушна з боку бацькоў было разьвітацца з фэрмай і рушыць ў Дублін. Для маці ж, як яны кажуць, ужо складана самой уладкоўвацца нават з дублінскай кватэрай.

Яны штораз пісалі аб дадатковай спальні ў матчынай кватэры, а яна з той жа настойлівасьцю ігнаравала гэты тэмат, абмяжоўваючыся роспытамі аб здароўі бацькоў і зьдзіўляючыся дзівацтвам у працы пошты, маўляў, яна штомесяц пісала ім пачынаючы з 1969, а зараз ужо васьмідзесятыя, і за ўвесь гэты час бацькі не даслалі ёй аніводнага ліста. Вядома, адзіным тлумачэньнем таму можа служыць толькі тое, што лісты губляліся.

Брэнда горача ўхваляла яе.

— Разумная дзяўчынка. Ты цалкам зьбянтэжыла іх. Падаецца мне, цягам месяца ты атрымаеш ліст ад маці. Але трывай. Не ідзі ў іх на павадку. Яна ж не пісала табе, пакуль ты ёй не спатрэбілася.

Доўгачаканы ліст зьявіўся, і сэрца Сыньёры затрымцела ад выгляду знаёмага почырку. Так, знаёмага нават пасьля ўсіх гэтых гадоў. Зразумела было, што кожнае слова прадыктавана Хэлін і Рытай. У лісьце увішна абыходзіліся дванаццаць гадоў маўчаньня, упартай адмовы адказваць на далёкія маленьні самотнай дачкі. Усё сьпісвалася на «дагматычны падыход бацькі да маралі». Сыньёра слаба ўсьміхнулася, прачытаўшы гэты выраз. Яе маці ня здолела бы збудаваць такую фразу, прасядзі яна над аркушам хоць сто гадоў.

Напрыканцы ліста казалася: «Калі ласка, вяртайся дахаты, Нора. Вяртайся дахаты і жыві з намі. Мы б ня ўмешваліся ў тваё жыцьцё, але ты нам патрэбная, інакш мы бы ня сталі прасіць».

І пісаць бы яны інакш ня сталі, падумала Сыньёра. Як ні дзіўна, гэта ня стала для яе яшчэ большым ударам, усё адышло. Душа адбалела пасьля ліста Брэнды аб тым, што яна не хвалюе іх, ім проста патрэбен хтосьці, хто здолеў бы даглядаць за старымі.

Тут, сярод мірнай прыгажосьці, яна магла дазволіць сабе пачуцьцё жалю да іх. У параўнаньні з тым, што дало жыцьцё ёй, у яе ўласнай сям'і не было амаль нічога. Яна мякка растлумачыла, што ня здолее прыехаць. Калі яны чыталі яе лісты, дык разумеюць, як шмат у яе тут зараз абавязацельстваў. Вядома, калі б яны хоць раз за ўвесь час далі ёй ведаць аб сваім жаданьні лічыць яе часткай свайго жыцьця, яна па-іншаму бы будавала свае пляны, не ўключаючыся так у жыцьцё тага цудоўнага спакойнага месца. Адылі як магла яна ведаць, што яны паклічуць яе? Яны ж не падтрымлівалі зь ёй ніякіх адносін. Яна ўпэўненая, яны зразумеюць яе.

Ішлі гады.

Паміж рудых валасоў Сыньёры замільгалі сівыя. Але ў адрозьненьне ад цёмнавалосых жанчын, якія атачалі яе, сівізна ня старыла яе. Валосьсе проста падавалася выцьвілым на сонцы. Габрыэла зараз выглядала сапраўднай матронай. Яна сядзела за стойкай у гасьцініцы; пацяжэлы азызлы твар, вочы, значна больш падобныя на пацеркі, як тады, калі яны раўніва бліскалі праз piazza. Яе сыны выцягнуліся, зь імі стала цяжка ладзіць, гэта былі ўжо ня тыя цёмнавокія анёлачкі, якія сьпяшаліся выканаць любы загад.

Магчыма, Марыё таксама пастарэў, але Сыньёра тага ня бачыла. Ён прыходзіў у яе пакой — зараз ужо значна радзей, і часьцяком толькі дзеля таго, каб паляжаць побач, абняўшы яе.

На коўдры ўжо амаль не засталося абшару для новых гарадоў. Сыньёра зьмясьціла там мястэчкі і вёсачкі, што ёй падабаліся.

— Нельга гафтаваць Джыардыні-Наксас, гэтае маленечкае мястэчка, тут, сярод вялікіх гарадоў, — абураўся Марыё.

— Не, не кажы. Калі я ехала ў Таарміну, аўтобус спыняўся там, гэта цудоўнае месца … з сваёй атмасфэрай, сваім характарам, плоймай турыстаў. Не-не, яно павінна там быць. — А часам Марыё цяжка ўздыхаў над нягодамі, што апаноўвалі яго. Ён распавядаў ёй аб сваіх цяжкасьцях і наракаў на лёс. Яго другі сын зусім ад рук адбіўся. Яму ўсяго дваццаць, а ён імкнецца ў Нью-Ёрк. Але ж хлопец занадта малады, абавязкова зблытаецца там зь нейкай хеўрай. Вылезе ўсё гэта вомегам.

— Ён і тут знаецца зь ліхой кампаніяй. Магчыма, у Нью-Ёрку ён ня будзе такі самаўпэўнены, стане абачлівей. Дазволь яму зьехаць з тваім блаславеньнем, бо ён зьедзе ў любым выпадку.

— Ты вельмі, вельмі мудрая, Сыньёра, — мовіў ён, і павярнуўся, прытуліўшыся галавой да яе пляча.

Шырока расчыніўшы вочы, яна глядзела на цёмную столь і ўзгадвала час, калі ў тым жа пакоі ён зваў яе дурніцай, апошняй дурніцай, за тое, што яна рушыла сюды ўсьлед за ім. Сюды, дзе для яе не было будучыні. З гадамі ўсё гэта ператварылася ў мудрасьць. Як дзіўна ўладкаваны сьвет.

А потым зацяжарала дачка Марыё і Габрыэлі. Зусім не такога мужа, як гэты хлопчык, жадалі для яе бацькі. Навошта ёй вясковы жабрак, які мые чыгуны ў кухні гасьцініцы на piazza? Марыё прыйшоў у яе пакой і рыдаў над лёсам сваёй дачушкі, сваёй дзяўчыначкі, зусім яшчэ маленькай. Які сорам, якая ганьба.

Зараз 1994-ы, сказала яна яму. Нават у Ірляндыі гэта ўжо ня сорам і ня ганьба. Такое жыцьцё. Усё ўладкуецца. Можа, хлопчык здолее пачаць працаваць у Vista del Monte, трохі яго пашырыць, а там, глядзіш, знойдзе ўласную справу.

Гэта быў яе пяцідзесяты дзень нараджэньня, але яна нічога не сказала Марыё, нікому нічога не сказала. Сыньёра пагафтавала сабе канапавую падушачку з надпісам BUON COMPLEANNO, З Днём Народзінаў. Яна дакранулася да яе пасьля сыходу Марыё, ягоныя сьлёзы аб бязглуздай дачцэ ўжо высахлі. — Пэўна, я сапраўды дурная, калі ўсё гэта так палохала мяне раней?

Яна пазірала з свайго акна, як юная Марыя выходзіла замуж за працаваўшага на кухні хлапчука, у дакладнасьці як глядзела калісь на ідучых у царкву Марыё і Габрыэлю. Званілі на званіцы тыя ж званы, поўнячы, як і належыць званам, сваімі пералівамі схіл гары.

Цяжка ўявіць сабе, што ёй ужо пяцьдзесят. Яна не пачувалася ні на дзень старэй, як калі прыехала сюды. Яна ні аб чым не шкадавала. Ці шмат людзей ў гэтым або ў любым іншым месцы здольны сказаць тое самае?

І вядома, яе здагадкі апынуліся слушнымі. Марыя выйшла замуж за чалавека, які ня быў роўняй ёй і яе сям’і, але заганы кампэнсаваліся тым, што хлопчык дзень і ноч завіхаўся ў Віста дэль Монтэ. А калі людзі і пагавэндалі аб маладых, так ня больш за пару дзён.

Іх другі сын, зь якім не было згоды, зьехаў у Нью-Ёрк, і там не маглі зь яго нацешыцца. Ён працаваў у trattoria свайго стрыечнага брата і кожны тыдзень адкладаў грошы да таго дню, калі зможа набыць уласны лапік зямлі непадалёк ад бацькоўскай хаты ў Сыцыліі.

Сыньёра, кладучыся ў ложак, заўсёды пакідала прыадчыненым вакно, што выходзіла на пляц, таму яна адна зь першых пачула, калі браты Габрыэлі, дзябёлыя мужчыны сярэдніх гадоў, выбеглі з сваіх машын. Яна пачула dottore, што яны паднялі ў яго хаце. Сыньёра стаяла ў аконным ценю і назірала. Нешта здарылася, па-за ўсякім сумненьнем.

Яна спрабавала разгледзець, што адбываецца. Далібог, хай гэта ня будзе ніхто зь іх дзяцей. Яны ўжо прынесьлі гэтулькі клопату гэтай сям'і.

А потым яна ўбачыла на прыступках вялізную фігуру Габрыэлі. У начной сарочцы, з накінутай на плечы шаляй. Твар закрыты рукамі. І неба расчынілася ад яе крыкаў.

— МАРЫЁ, МАРЫЁ…

Гэты гук уварваўся ў навакольныя горы і спусьціўся ў даліны.

Гэты гук уварваўся ў спальню Сыньёры і праймаў яе сэрца ў той момант, калі ў яе на вачах яны паднялі з машыны ягонае цела.

Яна ня ведала, ці доўга прастаяла ля акна, скамянеўшы, але неўзабаве, калі заліты месячным сьвятлом пляц запоўніўся яго роднымі, суседзямі, сябрамі, ўсьвядоміла сябе сярод іх, зь нястрымна бягучымі па пашчэнках сьлязьмі. Яна бачыла яго твар у сіняках і драпінах. Ён ехаў дахаты зь вёсачкі непадалёк. Ён мінуў збочваньне. Машына перагарнулася шмат разоў.

Яна ведала, што павінна дакрануцца да ягонага твару. Нішто ў сьвеце не магло перашкодзіць ёй даткнуцца да яго, пацалаваць, як цалавалі яго сёстры, і дзеці, і жонка. Яна рухалася да Марыё, не заўважаючы нікога вакол, забыўшы аб гадах таямніцы і кансьпірацыі.

Амаль дабраўшыся да яго, яна адчула працягнутыя да яе рукі, і моцныя целы ў натоўпе адціснулі яе назад. Сыньёра Лявона, яе сяброўкі Паола і Джаана і, як ні дзіўна, два браты Габрыэлі. Яны адвялі яе ўбок, далей адтуль, дзе вачам жыхароў Аннунцыяты паўстала бы яе аголенае гора, пакінуўшы ў памяці вёскі яшчэ адну дзіўную падзею, ноч, калі Signora irlandese, страціўшы самавалоданьне, публічна прызналася ў сваім каханьні да ўладара гасьцініцы.

Уначы яна пабывала ў хатах, куды дагэтуль ніколі не зазірала. Людзі давалі ёй выпіць брэндзі, хтосьці гладзіў яе руку. З-за сьценаў гэтых хат да яе даносіліся стогны і малітвы, і часам яна падымалася, каб пайсьці і ўстаць ля яго цела, але ўсякі раз далікатныя рукі ўтрымлівалі яе.

У дзень яго хаўтураў яна сядзела бледная і спакойная ля свайго акна. Яе галава схілілася, калі ягоную труну вынесьлі з гасьцініцы і правялі праз пляц да царквы з фрэскамі і керамікай. Самотны і сумны звон поўніў паветра. Ніхто не зірнуў на яе вакно. Ніхто ня бачыў сьлёз, што беглі па яе твару і падалі на забыты ў яе на каленах гафт.

А пасьля ўсе вырашылі, што зараз яна павінна зьехаць, што надышоў час ёй вяртацца дахаты.

Памалу яна зразумела гэта. Сыньёра Лявона настойвала: — Перш, як вы зьедзеце, вы павінны пабываць са мной на крыжавым ходзе ў маім родным горадзе Трапані … вы зможаце распавесьці аб ім у сябе ў Ірляндыі.

Паола і Джаана падаравалі ёй вялікую талерку, якую зрабілі адмыслова да яе ад'езду: — Вы пакладзяце на яе ўсю садавіну, што расьце у Ірляндыі і талерка будзе нагадваць вам аб днях, праведзеных у Аннунцыяце. — Яны лічылі, што менавіта так яна і зробіць.

Але Сыньёра ня мела месца, куды магла бы рушыць, яна не жадала зьяжджаць. Ёй споўнілася пяцьдзесят, яна жыла тут з таго часу, як ёй яшчэ не было і трыццаці. Тут яна і памрэ. Аднойчы царкоўныя званы празвоняць і на яе пахаваньнях, грошы на тое прыгатаваныя ў маленькай разьбянай драўлянай шкатулачцы.

Таму яна не надавала ўвагі намёкам, што рабіліся ўсё адчувальней, і радам, гатовым сарвацца зь нецярплівых вуснаў.

Не надавала да той пары, пакуль яе не наведала Габрыэла.

Габрыэла перасекла пляц у сваёй цёмнай жалобнай вопратцы. Яе твар выглядаў такім старым, быццам скруха і смутак наклалі на яго свой адбітак. Раней яна ніколі не прыходзіла да Сыньёры. Яна пагрукала ў дзьверы, быццам тут яе чакалі. Сыньёра разгублена запрасіла госьцю ўвайсьці, прапанавала ёй трохі соку і вады, пасунула скрыначку печыва. Потым села і застыла ў чаканьні.

Габрыэла марудліва абышла абодва пакойчыка. Дакранулася да коўдры на ложку, затканай павуціньнем назваў.

— Цудоўная рэч, Сыньёра, — сказала яна.

— Вы занадта добрая да мяне, сыньёра Габрыэла.

У пакоі павісла доўгае маўчаньне.

— Як хутка вы зьбіраецеся назад, у сваю краіну? — нарэшце спытала Габрыэла.

— Там няма нікога, да каго мела б сэнс вяртацца, — проста адказала Сыньёра.

— Але і тут няма нікога. Нікога, дзеля каго вы маглі бы застацца. Ужо няма. — Габрыэла была непахісная.

Сыньёра хітнула, пагаджаючыся. — Але ў Ірляндыі, сыньёра Габрыэла, у мяне наогул нікога няма. Я прыехала сюды маладзенькай дзяўчынай, зараз я сталая жанчына, амаль на парозе старасьці. Я думала застацца тут. — Іх вочы сустрэліся.

— У вас тут няма ні сяброў, ні сапраўднага жыцьця, Сыньёра.

— Тут я маю шмат больш, як у Ірляндыі.

— У Ірляндыі вы здолееце пачаць жыцьцё спачатку. Там ваша сям'я, вашы сябры, якія будуць шчасьлівыя вашаму вяртаньню.

— Вы патрабуеце, каб я зьехала адсюль, сыньёра Габрыэла? — Пытаньне было зададзена вельмі прама. Яна проста жадала ведаць.

— Ён заўсёды казаў, што вы зьедзеце, калі ён памрэ. Ён гаварыў, вы зьедзеце да сабе, да сваіх блізкіх, і пакінеце мяне тут, з маімі блізкімі, аплакваць майго мужа.

Сыньёра ў зьдзіўленьні паглядзела на яе. Марыё даў гэтае абяцаньне ад яе імя, без усялякіх на то падстаў? — Ён сказаў, што я пагадзілася зрабіць гэта?

— Ён сказаў, што так будзе. І калі я, Габрыэла, памру, ён абяцаў, што не ажэніцца на вас, бо гэта выкліча скандал, маё імя будзе зьняважанае. Усе палічаць, што ён заўжды марыў ажаніцца на вас.

— І вам гэта даставіла задавальненьне?

— Не, тыя рэчы не дастаўлялі мне задавальненьня, Сыньёра. Я не жадала думаць аб сьмерці Марыё, альбо аб сваёй сьмерці. Але я меркавала, што гэта дае мне неабходнаю годнасьць. Дазваляе не баяцца вас. Тага, што вы застаняцеся тут, насупраць традыцый, разам са мной аплакваць таго, хто пайшоў.

Гукі пляца даляталі да іх. У гасьцініцу даставілі ялавічыну, фурманка з глінай пад'ехала, каб папоўніць запасы крамачцы керамікі, дзеці, сьмеючыся і гукаючы адно аднаго, прабеглі са школы дахаты. Брахалі сабакі, дзесьці сьпявалі птушкі. Марыё казаў ёй аб годнасьці і аб традыцыях, аб тым, наколькі важныя яны для яго і ягонай сям'і.

Ён быццам загаварыў зь ёй зараз з магілы. Даслаў ёй вестку, папрасіў зьехаць дахаты.

Вельмі ціха яна вымавіла: — Думаю, у канцы месяца, сыньёра Габрыэла. У канцы месяца я зьеду назад, у Ірляндыю.

Вочы другой жанчыны напоўніліся падзякай і палягчэньнем. Яна ўзяла рукі Сыньёры ў свае. — Я упэўненая, там вы будзеце значна шчасьлівей, значна спакайней.

— Так, так, — ледзь чутна вымавіла Сыньёра, дазволіўшы словам павіснуць у цёплым паўдзённым паветры.

— Si si … veramente.

Яна з напругай наскрэбла грошаў на дарогу. Некаторыя зь яе сяброў аб тым ведалі.

Сыньёра Лявона прыйшла і ўклала ёй у руку стопачцу лір. — Калі ласка, Сыньёра, калі ласка. Менавіта дзякуючы вам мае справы ідуць так добра, не адмаўляйце, вазьміце.

Тое ж зрабілі Паола і Джаана. Іх майстэрня ня здолела бы ўстаць на ногі, калі б не Сыньёра. — Зрабіце ласку, прыміце сымбалічныя камісійныя.

І пажылая пара, якой прыналежаў пакой, дзе пражыла яна амаль усё сваё сталае жыцьцё. Па іх словах яна гэтулькі палепшыла іх маёмасьць, што ёй належала некаторае кампэнсаваньне.

У дзень, калі прыйшоў аўтобус, каб адвезьці яе і яе рэчы ў горад, у якім зьмяшчаўся аэрапорт, Габрыэла выйшла на свой ганак. Яна нічога не сказала, як, зрэшты, і Сыньёра, але яны пакланіліся адна адной. Іх твары былі сумныя і паважлівыя. Некаторыя з тых, хто назіраў невялікую сцэну, ведалі, што за ёй пахавана. Яны ведалі, адна жанчына ўсім сэрцам дзякавала іншай і жадала ёй посьпеху ва ўсім, што чакае яе наперадзе. Пачуцьці тыя немагчыма было выказаць словамі.

Гарадзкі натоўп і шум прыгняталі. Аэрапорт поўніўся крыкамі і сумятнёй, не шчасьлівай, лёгкай сумятнёй Аннунцыяты, а колазваротам не прымячаючых адно аднаго людзей. Так будзе і ў Дубліне, калі яна дабярэцца туды, але Сыньёра вырашыла пакуль не разважаць аб тым.

Яна не будавала ніякіх плянаў. Лепей проста рабіць тое, што падасца слушным па прыедзе. Бессэнсоўна плянаваць у яе падарожжы тое, што ня можа быць сплянаванае. Яна нікому не паведаміла аб сваім прыезьдзе. Ні сям'і, ні нават Брэндзе. Спачатку знойдзе дах над галавой, агледзіцца, а ўжо потым вырашае, што рабіць далей.

У самалёце яна паспрабавала загаварыць з хлопчыкам. Яму было гадоў дзесяць, як малодшаму сыну Марыё і Габрыэлі, Энрыку. Аўтаматычна яна зьвярнулася да яго па італьянскі, але ён канфузьліва адвёў погляд.

Сыньёра паглядзела ў ілюмінатар. Яна ніколі не пазнае, што адбудзецца з Энрыкам, зь ягоным братам у Нью-Ёрку, зь яго сястрой, якая выйшла замуж за кухціка і перабралася ў Віста дэль Монтэ. Яна не пазнае, хто зойме яе пакой. І хто бы то ні быў, яму ніколі не пазнаць аб доўгіх гадах, праведзеных там ёю, і аб чыньніку яе ад'езду.

Быццам плывеш у адчыненым моры, ня ведаючы, што адбываецца ў пакінутай табой гавані і што чакае наперадзе.

У Лёндане яна адразу перасела на іншы самалёт. Ня мела сэнсу заставацца там на нейкі час. Не наведваць жа стары прытулак, у якім яна жыла з Марыё ў іншым жыцьці, альбо даўно забытых людзей і ледзь памятныя мясьціны. Не, пара ў Дублін. Што б там яе ні сустракала.

Як ўсё зьмянілася. Аэрапорт апынуўся значна, значна большым, як ёй прыгадвалася. Сюды прыбывалі людзі са ўсяго сьвету. Калі яна зьяжджала, большасьць міжнародных рэйсаў прымалі ў Шэнане. Яна не ўяўляла, што ўсё будзе настолькі іншым. Напрыклад, гасьцінец ў аэрапорт. Калісьці аўтобус пракладаў сабе шлях сярод жылых кварталаў; сёньня яны імчаліся па трасе, абапал акружанай кветнікамі.

Амэрыканка ў аўтобусе пацікавілася, дзе яна плянуе спыніцца.

— Пакуль не ўяўляю, — адгукнулася Сыньёра. — Штосьці знайду.

— Тутэйшая, ці ў госьці?

— Я зьехала адсюль шмат гадоў таму.

— Зусім як я … шукаю продкаў. — Амэрыканку апаноўвала захапленьне. Яна адвяла тыдзень на пошукі каранёў і меркавала, што тага мусіць цалкам хапіць.

— Зразумела, — кіўнула Сыньёра, заўважыў, як цяжка далося падабраць адпаведны адказ на ангельскай. Яна ледзь ня вымавіла certo. Як найграна прагучала б, зьбіся яна на італьянскі. Людзі вакол вырашылі бы, што ёй карціць пакрасавацца. Трэба сачыць за прамовай.

Сыньёра выйшла з аўтобуса і рушыла ўздоўж набярэжнай Ліффі да моста А’Конал. Вакол гаманілі зграйкі высокіх, упэўненых у сабе маладых людзей з усьмешкамі на вуснах. Дзесьці яна чытала аб амаладжэньні насельніцтва. Падаецца, там адзначалася, што палове краіны яшчэ няма дваццаці чатырох гадоў.

Яна не чакала ўбачыць гэтулькі відавочнае пацьверджаньне прачытанаму. Да таго ж іх вопратка зьзяла ўсімі колерамі вясёлкі. Да яе ад'езду на працу ў Англію Дублін быў шэрым і цьмяна-карычневым.

Зараз будынкі зіхацелі чысьцінёй; элегантныя, дарагія машыны соўгаліся па ажыўленых вуліцах, а ў яе ўспамінах пераважалі ровары ды аўтамабілі ня першай маладосьці. Яе ўвагу прыцягнулі расхінутыя дзьверы шыкоўных крам. Вока сьлізганула па часопісах. Маладзіцы з пышнымі грудзьмі на вокладках. Безумоўна, такое забаранялася, калі яна ў апошні раз была тут, а можа яна наогул жыла ў нейкай захмарнай краіне?

Па нейкім чыньніку яна працягвала ісьці ўздоўж Ліффі і пасьля моста А’Конал. Натоўп быццам нёс яе. На набярэжнай яна прыкмеціла Тэмпл Бар. Навакольле нагадвала Левы Бераг у Парыжы, дзе аднойчы, шмат гадоў таму, яна правяла з Марыё доўгі ўікэнд. Брукаваныя вуліцы, кавярні на вольным паветры, скрозь плойма маладых людзей, гукаючых адно аднаго і вітаючых знаёмых.

Ніхто не пісаў ёй, што Дублін стаў такім. Зрэшты, Брэнда, якая выйшла замуж за Навалачку і працавала ў куды больш рэспэктабэльным месцы, магла і не бываць на гэтых вулачках.

Яе сёстры і іх безграшовыя шлюбнікі, браты і іх мямлі жонкі … тыя ўвогуле ня мелі дачыненьня да людзей, якія маглі б заўважыць Тэмпл Бар. Пазнай яны раптам аб ім, можна не сумнявацца, ў лепшым выпадку толькі ўзьнялі бы вочы да нябёс. Сыньёра захаплялася. Суцэльны новы сьвет, проста ў галаве не зьмяшчаецца. Урэшце яна прысела выпіць кубачак кавы.

Стольніца гадоў васямнаццаці, з доўгімі рудымі валасамі, рыхтык як у яе калісьці, прынесла ёй кавы. Яна прыняла Сыньёру за іншаземку.

— Адкуль вы? — запыталася яна, дбайна вымаўляючы словы.

— З Сыцыліі, гэта ў Італіі.

— Прыгожая краіна, але павінна вам сказаць, што не паеду туды, пакуль ня вывучу мову.

— Чаму так?

— Трэба знаць, аб чым гавораць хлопцы, бо немагчыма зразумець, як паступіць, калі дакладна ня ведаеш, што яны сказалі.

— Я не размаўляла па-італьянскі, калі прыехала туды, і, шчыра кажучы, ня ведала, ці слушна раблю, — адказала Сыньёра. — Але, як ні дзіўна, усё абвінулася вельмі добра. Не, больш як добра. Цудоўна.

— Шмат часу вы там прабылі?

— Шмат. Дваццаць шэсьць гадоў. — Яе голас прагучаў задуменна.

Дзяўчына, якая яшчэ і не нарадзілася, калі яна пусьцілася ў гэтую авантуру, паглядзела на яе са зьдзіўленьнем. — І ўвесь час заставаліся там? Вы, пэўна, любілі гэтае месца.

— Так, любіла.

— А калі вярнуліся?

— Сёньня.

Яна цяжка ўздыхнула і паспрабавала зразумець, падалося ёй, ці юначка паглядзела на яе трохі інакш, быццам зазначыла за ёй нейкія дзівацтвы. Сыньёра ўсьведамляла, што трэба сачыць за тым, каб не даваць зачэпак да зьдзіўленьняў. Не раняць італьянскіх словаў, не ўздыхаць, не вымаўляць дзіўных, няскладных фраз.

Дзяўчынка памкнулася адысьці.

— Выбачайце, падаецца, гэта цудоўны куток Дубліна. Ці няма тут месца, дзе я магла бы зьняць пакойчык, як вы лічыце? — Зараз дзеўчына дакладна ведала, што яна зь дзівацтвамі. Магчыма, людзі больш не гавораць пакоі. Можа, трэба казаць апартамэнты? Кватэру? Жыльлё? — Штосьці папрасьцей, — дадала Сыньёра.

Яна хмурна выслухала лекцыю аб тым, што гэта адзін з найфэшэнэбэльных раёнаў горада; усе прагнуць жыць менавіта тут. Тут месьцяцца найбольш шыкоўныя апартамэнты, поп зоркі купляюць гатэлі, бізнэсмэны ўкладаюць грошы ў шматкватэрныя гмахі, першыя паверхі апанавалі рэстарацыі. Гэта апошні піск.

— Зразумела. — Сёе-тое Сыньёра ўцяміла. Ёй прыйдзецца шмат што пазнаць аб горадзе, у які яна вярнулася. — І яшчэ, калі ласка, ці не параілі б вы, дзе варта шукаць месца, у якім можна спыніцца? Любое, апроч апошняга піску.

Юначка ў роздуме паківала галавой з доўгімі цёмна-рудымі валасамі. Падавалася, яна імкнецца зразумець, ці ёсьць у Сыньёры наогул грошы, ці зьбіраецца яна працаваць, каб хапала на жыцьцё, на які час затрымаецца там, дзе атабарыцца.

Сыньёра вырашыла дапамагчы ёй. — У мяне хопіць грошай на ложак і ежу на тыдзень, за той час я зьбіраюся знайсьці таннае мястэчка, магчыма такое, дзе здолею падзарабляць … напрыклад, прыглядаць за дзецьмі.

Дзяўчына вагалася. — Звычайна прыглядаць за дзецьмі ўсе наймаюць маладых, — растлумачыла яна.

— Альбо, мабыць, над рэстарацыяй, і працаваць у ёй?

— Шчыра кажучы, вам ня варта на гэтае спадзявацца … усе мы шукаем месцы такога кшталту. Іх нялёгка атрымаць.

Па твары прыемнай дзяўчынкі прамільгнула шкадоба, але Сыньёра павінна была як мага лепш скарыстацца момантам. Яна вырашыла трохі ажывіць гутарку, схаваць сваю разгубленасьць і паспрабаваць падаць сябе ў найлепшым сьвятле, не выглядаць старой небаракай зь мякінай у галаве.

— Гэта вашае імя тут, на хвартушку? Сьюзі?

— Так. Баюся, маці фанацела ад Сьюзі Кватра. — Яна заўважыла някемлівы погляд. — Сьпявачка, ведаеце? Калісьці яна была папулярная, хоць у Італіі аб ёй маглі і ня чуць.

— Напэўна, проста я ня памятаю. Сьюзі, дзетка, я не магу адняць у вас цэльны дзень сваімі цяжкасьцямі, але калі б вы падаравалі мне паўхвіліны і падказалі раёны патаньнее, зь якіх мела б сэнс пачаць пошукі, я была бы вам вельмі ўдзячная.

Сьюзі пералічыла назвы невялікіх мястэчак, прадмесьцяў, калі не сказаць вёсак, што ў час маладосьці Сыньёры знаходзіліся па-за рысай горада, а зараз, мусіць, ператварыліся ў буйныя працоўныя раёны. Палова людзей, якія жывуць там, здольны здаваць пакоі, калі іх дзеці ўжо пакінулі хату. Вядома, не афармляючы гэта афіцыйна. Але ня вельмі разумна згадваць, што яе ўласныя справы ідуць ня лепшай выявай. Прыкрыя нюансы лепей трымаць пры сабе.

— Вы вельмі добрая да мяне, Сьюзі. Але як, у вашым узросьце, вы гэтулькі ведаеце аб такіх рэчах?

— Я там вырасла, усё гэтае мне знаёма.

Ня варта злоўжываць цярпеньнем цудоўнага дзіцяці. Сыньёра пацягнулася за партманэтам, каб дастаць грошы за каву.

— Дзякуй вялікае за дапамогу — шчыра вам удзячная. Калі мне атрымаецца ўладкавацца, абавязкова зазірну іншы раз з маленечкім падарункам.

Сьюзі памарудзіла і прыкусіла губу, быццам на нешта вырашаючыся. — Як вас клічуць?

— Я ведаю, гэта гучыць сьмешна, але мяне клічуць Сыньёра. Гэта ня тое імя, што запісана ў маіх дакумэнтах, але так яны клікалі мяне, і так мне падабаецца, каб мяне звалі.

— Вы сур'ёзна не ўяўлялі сабе, што гэта за месца?

— Увогуле. — Яе твар дыхаў шчырасьцю. Па-за ўсякімі сумненьнямі Сыньёра не разумела людзей, якія надаюць значэньне таму, што іх атачае.

— Ведаеце, я ня маю згоды з маёй сям'ёй, таму больш не жыву зь імі. Усяго пару тыдняў таму яны казалі, што някепска было б здаць камусьці мой пакойчык. Ён пустуе, і іх цалкам задаволілі б некалькі фунтаў на тыдзень — гатоўкай, вядома, і калі хтось будзе цікавіцца, вам трэба адказваць, што вы проста сяброўка … з-за падаткаў.

— Вы лічыце, у мяне ёсьць надзея? — твар Сыньёры празьзяў.

— Паслухайце, — Сьюзі турбавала, што яе кепска зразумелі. — Мы гаворым аб цалкам звычайнай хаце, што стаіць сярод такіх самых хат, трохі лепш, трохі горш … гэта аніякая ня ветласьць альбо штосьці такое. Яны безупынна балбочуць, ды яшчэ і крычаць адно на аднаго, і, вядома, там мой братка Джэры. Яму чатырнаццаць і ён жудасны.

— Мне проста патрэбна месца, каб спыніцца. Упэўненая, усё будзе цудоўна.

Сьюзі напісала адрэсу і распавяла, на які аўтобус сесьці. — Лепей спачатку прайсьціся па вуліцы і запытацца ў некалькіх чалавек, якія, я дакладна ведаю, ня здолеюць узяць вас, а потым, як бы выпадкова, зайсьці ў нашу хату і спытаць маіх. Перш за ўсё згадайце пра грошы і скажыце, што гэта ненадоўга. Вы ім спадабаецеся, яны рыхтык казалі аб кімсьці сталым і сур'ёзным. Яны возьмуць вас, але не распавядайце, што вы ад мяне.

Сыньёра ўважліва паглядзела на яе. — Ім не падабаецца ваш хлопец?

— Хлопцы, — удакладніла Сьюзі. Бацька кажа, я распусьніца, але, калі ласка, не імкніцеся пераканаць яго, калі будзеце зь ім размаўляць, іначай яны адразу скемяць, што вы са мной сустракаліся. — Выраз твару Сьюзі зрабіўся зусім журботным.

Сыньёру зацікавіла, ці быў яе ўласны твар такі ж журботны у тыя далёкія гады, калі яна зьбіралася на Сыцылію.

Аўтобусная шыба давала добры агляд. Дзіўна, як вырас горад, што яна калісьці лічыла сваім. У гусьцеўшым зьмярканьні дзеці гулялі на вуліцах, апанаваных транспартам, а месцамі давалі нырца глыбей, у невялікія садкі, кружылі на роварах, заяжджалі і выяжджалі праз весьнічкі кветнікаў.

Сыньёра зьвярталася ў хаты, азначаныя Сьюзі. Тыпова дублінскія мужчыны і жанчыны адказвалі ёй, што ў іх няма лішняга месца.

— Не маглі б вы кагось параіць? — пытала яна.

— Паспрабуйце зазірнуць да Селіванаў, — нарэшце даў хтосьці рады.

Зараз у яе зьявілася падстава. Яна пагрукала ў дзьверы. Ці стане гэтае месца яе новым домам? Ці знойдзе яна адпачынак пад гэтай страхой у надзеі, што боль ад страты яе жыцьця ў Аннунцыяце паволі аціхне? Ня толькі чалавек, якога яна кахала, усё яе жыцьцё, яе лёс, яе хаўтуры са званамі, што зазьвіняць па ёй, усё страчана. Яна павінна пакуль не ўпускаць гэты куток ў сваё сэрца, на выпадак, калі яны адмовяць.

Дзьверы адчыніў Джэры з набітым ежай ротам. Рудыя валасы, твар у рабаціньні, у руцэ лусьцік.

— Ну? — працадзіў ён, жуючы.

— Магу я, калі ласка, паразмаўляць з тваімі маці альбо татам?

— Аб чым? — спытаў хлопец.

Мусібыць, у гэтай хаце так заведзена вітаць людзей, якіх бачаць упершыню.

— Ці нельга зьняць у вас пакой? — пачала Сыньёра. Яна ведала, там, усярэдзіне, яны адхіліліся ад тэлевізара і імкнуцца пачуць, што адбываецца на ганку.

— Пакой тут? — вымавіў Джэры з такім недаверам, што Сыньёра задумалася. Хлопчык, верагодна, мае рацыю. Яе жаданьне падаецца дурасьцю. Але ўрэшце, усё яе жыцьцё ёсьць чарга дурасьцяў. Навошта спыняцца зараз?

— Так можна зь імі пагаварыць?

Бацька хлапчука падышоў да дзьвярэй. Буйны мужчына з пучкамі валасоў, што тырчалі абапал галавы, быццам ручкі, за якія яго можна падняць. Прыкладна яе веку, прыкінула Сыньёра, з чырвоным тварам, выглядаўшым так, нібы гады зь лішкам спаганялі зь яго сваю даніну. Ён выцер далоні аб свае нагавіцы, як калі б зьбіраўся павітацца за руку і падазрона пацікавіўся. — Чым магу дапамагчы?

Сыньёра растлумачыла, што жадае зьняць пакой у гэтым раёне, і што Квінсы з дваццаць другога нумара паслалі яе сюды, на выпадак, калі ў іх знойдзецца вольны пакой. Узьнікала ўражаньне, кшталтам яна знаёмая з тымі Квінсамі. Усё ж некаторая рэкамэндацыя.

— Пэгі, падыдзеш сюды? — паклікаў ён. І кабета са стомленымі, цёмнымі ценямі пад вачыма і прамымі валасамі, запраўленымі за вушы, выйшла, палячы і кашляючы адначасова.

— У чым справа? — няветла паведамілася яна.

Гучала не занадта шматспадзёўна, але Сыньёра паўтарыла свой аповяд.

— А чаму вы шукаеце пакой менавіта ў гэтым раёне?

— Я доўгі час пражыла далёка ад Ірляндыі і зараз ведаю тут ня вельмі шмат месцаў, але мне трэба дзесьці жыць. Я і не ўяўляла, што жыльлё так падаражэла, і … апроч … адсюль бачныя горы, — скончыла яна.

Па нейкім чыньніку гэта, падаецца, задаволіла іх. Магчыма, таму, што было так прастадушна.

— Мы ніколі не пускалі кватарантаў, — сказала жанчына.

— Вы ад мяне ніякага амбарасу не атрымаеце, буду сядзець у сваім пакоі.

— Сьнедаць з намі не зьбіраецеся? — Мужчына хітнуў на стол з талеркай тоўстых неапэтытных лусьцікаў. Масла пакінутае ў пачцы, малако ў пляшцы.

— Не-не, дзякую. Спадзяюся набыць электрычны імбрык, ем я галоўным чынам салаты, і хутчэй за ўсё адолею абзавесьціся электрапліткай. Ведаеце, поліўку падцяпліць.

— Вы нават не паглядзелі пакой, — зьдзівілася жанчына.

— Ці можаце вы мне яго паказаць? — Яе голас прагучаў мякка, але рашуча.

Разам яны падняліся па лесьвіцы пад позіркам Джэры, які застаўся ўнізе.

Яе правялі ў маленькі пакойчык з рукамыйніцай. Пустая шафа і пустыя кніжныя паліцы, аніводнага малюнка на сьценах. Ня шмат захавалася памяці аб гадах, што правяла тут прыгожая, далікатная ўладальніца доўгіх цёмна-рудых валасоў і зіготкіх вачэй.

За акенцам шарэла. Пакой месьціўся ў задняй палове хаты і выходзіў на пустку, якая неўзабаве, пэўна, запоўніцца новымі хатамі, але пакуль паміж вакном і гарой нічога не было.

Які адгэтуль цудоўны выгляд, — уздыхнула Сыньёра. — Я жыла ў Італіі, там кажуць Віста дэль Монтэ, выгляд на гару.

— Так завецца школа, у якую ходзіць наш малы, Выгляд-На-Гару, — зазначыў буйны мужчына.

Сыньёра ўсьміхнулася яму. — Калі вы пагадзіцеся ўзяць мяне, спадарыня Селіван, спадар Селіван … мяркую, я буду жыць у выдатным месцы.

Яна адзначыла, як яны абмяняліся поглядамі, зьдзіўляючыся, ці ўсё добра ў яе з галавой і ці варта ўпускаць яе ў хату.

Ёй паказалі ванную. Яны прыбяруць тут трохі, паабяцалі гаспадары, і вылучылі аплік для яе ручніка.

Гаворка працягнулася ўнізе, прычым, падавалася, яе надзвычайная мяккасьць прымусіла іх паводзіць сябе неяк інакш, як заўсёды. Мужчына прыбраў ежу са стала, жанчына адклала цыгарэту, выключыла тэлевізар. Хлопчык прымацаваўся ў далёкім кутку, зь цікавасьцю назіраючы за ўсімі.

Праз дарогу ад іх ёсьць пара, якая жыве з таго, што інфармуе падатковую паліцыю аб бізнэсе суседзяў, растлумачылі яны. Калі зьявяцца тыя аматары тыцкаць нос у чужое проса, ёй трэба прадстаўляцца сваячкай. Тады ніхто ня зможа дакласьці, што тут пускаюць жыхароў за плату.

— Мабыць, ятроўкай? — Сыньёру, падавалася, усхвалявала думка аб адгаворках.

Яна распавяла ім, што шмат гадоў пражыла ў Італіі, што ў яе ёсьць нейкая колькасьць фатаздымкаў Папы і Сьвятых Месцаў, якія яна павесіць на сьцяну, і дадала, што яе італьянец-муж памёр кагадзе, пасьля чаго яна і вырашыла вярнуцца дахаты, у Ірляндыю, каб тут уладкоўваць сваё жыцьцё.

— У вас тут няма сям'і?

— Ёсьць некалькі сваякоў. У сваё час я наведаю іх, — адказала Сыньёра, у якой у гэтым горадзе жылі маці, бацька, дзьве сястры і два брата.

Час сёньня цяжкі, падзяліліся яны. Джымі — кіроўца, хапаецца за любую працу, водзіць таксоўку, пераганяе фуры, усё што падгорнецца, а Пэгі — касірка ў супэрмаркеце.

Пасьля гутарка перайшла да пакоя наверсе.

— Пакой прыналежыць камусьці з чальцоў сям'і? — даволі нясьмела пацікавілася Сыньёра.

Гаспадары распавялі аб дачцэ, якая аддае перавагу жыцьцю бліжэй да цэнтру. Затым абмеркавалі грашовае пытаньне, і яна паказала ім свой партманэт. Яе грошай хапала на пяць тыдняў платы. Яна пацікавілася, ці ўлагодзіць іх аванс за месяц.

Селіваны з турботай пераглянуліся паміж сабою. У іх выклікалі падазроны людзі не ад гэтага сьвету, гатовыя паказаць зьмесьціва свайго партманэту першаму сустрэчнаму.

— І гэта ўсё, што ў вас ёсьць?

— Гэта ўсё, што ў мяне ёсьць зараз, але ў мяне будзе больш, калі я знайду працу. — Падавалася, Сыньёру ніколькі не бянтэжыць такое становішча спраў. Яны вагаліся. — Бадай, мне лепш пачакаць звонку, пакуль вы будзеце раіцца? — прапанавала яна і накіравалася ў садок за хатай разглядаць далёкія горы, якія нехта, хутчэй, назваў бы ўзвышшамі. Яны не былі абрывістымі, суровымі і сінімі, як яе горы, там, у Сыцыліі.

Там, у Аннунцыяце, людзі займаюцца сваімі справамі. Ці думае нехта зь іх аб Сыньёры, аб тым, дзе прытуліць яна сваю галаву сёньня ўначы?

Селіваны падышлі да дзьвярэй, рашэньне было прынятае.

— Карацей кажучы, і ўсё такое, лічу, вы пажадаеце адразу застацца, калі будзеце тут жыць, так? — выступіў ад твару сям'і Джымі Селіван.

— Безумоўна, сёньня ўвечар было б шыкоўна, — пацьвердзіла Сыньёра.

— Што ж, можаце асталявацца на тыдзеньчык і калі мы спадабаемся вам, а вы спадабаецеся нам, мы паразмаўляем аб тым, каб падоўжыць гэты тэрмін, - падсумавала Пэгі.

Сыньёра празьзяла. — Grazie, grazie, — вырвалася ў яе перш, як яна змагла пракантраляваць сябе. — Я так доўга жыла там, разумееце, — пачала выбачацца яна.

Ім не зьвярзлося, яна відавочна трошкі эксцэнтрычная.

— Хадзем наверх, дапаможаце мне паслаць ложак, — прапанавала Пэгі.

Юны Джэры бязмоўна праводзіў іх поглядам.

— Я ня буду ў цяжар, Джэры, — зьвярнулася да яго Сыньёра.

— Чаму вы назвалі мяне Джэры? — спытаў ён.

Вядома, гэта было памылкай зь яе боку, але Сыньёра вырашыла не здавацца.

— То ж тваё імя, — проста адказала яна.

І, падаецца, гэта яго задаволіла.

Пэгі выцягнула прасьціны і коўдры. — У Сьюзі ёсьць гафтаваная капа для пасьцелі, але яна ўзяла яе з сабою, калі сышла.

— Вы нудзіцеся па ёй?

— Раз на тыдзень яна прыходзіць, але звычайна калі яе бацькі няма. Яны ніколі не знаходзілі агульнай мовы, яшчэ з таго часу, як ёй споўнілася гадкоў дзесяць. Шкада, вядома, але так склалася. Для яе лепш жыць асобна, як штодзень лаяцца з бацькам.

Сыньёра выцягнула коўдру з гафтаванымі назвамі італьянскіх мястэчак і гарадоў, якую ў дарогу загарнула ў папяросную паперу і выкарыстала, каб зьберагчы крохкі гарлачык. Яна была радая распакаваць свой няхітры скарб пры Пэгі Селіван, даць той упэўніцца, якое бездакорнае і бяскрыўднае яе жыцьцё.

Вочы Пэгі акругліліся ад зьдзіўленьня.

— Адкуль у вас такі цуд? Якое хараство. — Яна не магла адвесьці вачэй.

— Я гафтавала яго сама доўгія гады, дадаючы назвы там ды тут. Зірніце, гэта Рым, а вось Аннунцыята, тое месца, дзе я жыла.

У Пэгі ў вачах зьявіліся сьлёзы. — Вы зь ім ляжалі пад гэтай … як сумна, што ён памёр.

— Так, так і было.

— Ён доўга хварэў?

— Не, няшчасны выпадак.

— Ці ёсьць у вас яго фатаздымак? Мабыць паставіць тутака? — Пэгі папляскала па вечку камоды.

— Не, у мяне няма фатаграфіі Марыё. Яго выява толькі ў маім сэрцы і ў маёй памяці.

Гэтыя словы павісьлі між імі.

Пэгі Селіван вырашыла перапыніць маўчаньне. — Узгадаеце мае словы, з гэтакімі здольнасьцямі вы нядоўга будзеце сядзець бяз працы. Штосьці абавязкова знойдзецца.

— Ніколі ня думала зарабляць на жыцьцё швівам. — Сыньёра выглядала ўвогуле адсутнай.

— Чым жа вы зьбіраецеся заняцца?

— Мабыць выкладаць, ці вадзіць экскурсіі. У Сыцыліі я часам прадавала гафт, невялікія сурвэткі, турыстам. Але сумнеўна, што хтосьці стане купляць іх тут.

— Магчыма, мела б сэнс гафтаваць трылісьнік і арфу, — выказала здагадку Пэгі. Але ні адна зь іх зараз ня мела жаданьня зьвяртаць шмат увагі на тыя думкі. Яны скончылі з пакоем. Сыньёра павесіла свае некалькі сукенак і падавалася цалкам усім здаволенай.

— Дзякуй, што так хутка далі мне новы прытулак. Я ужо сказала вашаму сыну, са мной ня будзе праблем.

— Не зьвяртайце да яго ўвагі, ён дастатковая праблема для ўсіх нас, лайдак нядбайны. Аж сэрца крывёю абягае. Добра хоць Сьюзі разумніца, а гэты хлопец скончыць у рыві.

— Упэўненая, у яго проста такі пэрыяд. — Сыньёра размаўляла так, як гаварыла з Марыё аб яго сынах, суцяшаючы, усяляючы надзею. Казала тое, што трэба пачуць бацькам.

— Нешта гэты пэрыяд занадта зацягнуўся. Паслухайце, можа вы спусьціцеся і вып'еце з намі перад сном па глыточку?

— Не, дзякуй. Стамілася я. Лепш мне адразу легчы.

— Але ў вас нават імбрыка няма, каб зрабіць сабе філіжанку гарбаты.

— Шчыры дзякуй, усё сапраўды выдатна.

Пэгі пакінула яе і спусьцілася ўніз. Джымі глядзеў спартовы канал. — Зрабі крыху цішэй, Джымі. Жанчына стамілася, увесь дзень правяла ў дарозе.

— Ну вось, пачынаецца, рыхтык як у той час, калі гэтыя двое былі немаўлятамі, ша тут, ш-ш-ш там.

— Зусім не, да таго ж табе ня менш майго патрэбныя яе грошы.

— Нейкая яна дзіўная. Ты штосьці пазнала аб ёй?

— Кажа, што была замужам і што яе муж загінуў.

— А ты, відаць, не даеш ёй веры?

— Разумееш, у яе няма яго фота. І не выглядае яна замужняй. У яе на ложку такая рэч, накшталт убора сьвятара. Коўдра. Калі ты замужам, у цябе ніколі ў жыцьці ня хопіць часу зрабіць такое.

— Ты зашмат чытаеш і занадта часта сэрыялы глядзіш, вось табе і падаецца ўсялякая бздура.

— Але, Джымі, з галавой у яе кепска, яна трохі кранутая.

— Ці наўрад яна стане ганяцца за намі зь сякерай.

— Не, адылі падаецца мне, яна былая манашка, нешта ў ёй такое ёсьць. Кажу табе, вось кім яна была. А можа і ёсьць. У нашы дні нічога не зразумееш.

— Мабыць, — Джымі задумаўся. — На выпадак, калі яна манашка, ня варта пры ёй занадта распаўсюджвацца аб прыгодах Сьюзі. Яна адгэтуль у момант зьедзе, калі пазнае, што за кветачку мы выгадавалі.

Сыньёра стаяла ў акна і глядзела на горы за пусткай.

Ці стане калісьці гэтае месца яе домам?

Ці выстаіць яна, убачыўшы маці і бацьку хваравітымі і бездапаможнымі?

Ці адолее дараваць ім пагардлівасьць і халоднасьць, адсутнасьць лістоў ад іх пасьля таго, як яны зразумелі, што яна не зьбіраецца пакорліва вярнуцца дахаты і ўсьперці на свае плечы ўсе клопаты аб іх?

Ці застанецца яна ў гэтай абтрапанай хацінцы зь яе шумнымі насельнікамі, панурым хлапчуком, наравістай дачкой? Сыньёра ведала, што здолее зладзіць з гаспадарскай сям'ёй, зь Селіванамі, якіх ніколі да сёньняшняга дню не сустракала.

Яна паспрабуе выправіць адносіны паміж Сьюзі і яе бацькам. Знойдзе магчымасьць абудзіць цікавасьць да вучобы ў гэтага змрочнага дзіцяці. Зь цягам часу падсячэ фіранкі, зацыруе падушкі ў гасьцёўні, аблямуе стужкай пруга ручнікоў ў ваннай. Але будзе рабіць гэта паволі. Гады жыцьця ў Аннунцыяце навучылі яе цярпеньню.

Яна ня пойдзе заўтра глядзець на матчыну хату, ня стане пакуль наведваць установу, у якой жыве бацька.

Яна сходзіць да Брэнды і Навалачцы, і ня будзе забываць клікаць яго Патрыкам. Не выключана, ім будзе нават больш прыемна сустрэцца зь ёй пасьля таго, як яны зразумеюць, што яна ўжо знайшла сабе прытулак і шукае працу. Можа, яны нават здолеюць прапанаваць ёй штосьці у сваёй рэстарацыі. Яна магла бы мыць посуд і чысьціць гародніну на кухні, як той хлопчык, які ажаніўся на дачцэ Марыё.

Сыньёра распранулася і памылася, потым накінула белую начную кашулю з бутончыкамі руж, пагафтаванымі вакол выраза. Марыё яны падабаліся; яна памятала, як яго рукі дакраналіся да бутонаў, перш як пачаць дакранацца да яе цела.

Марыё спачывае зараз на могілках, што схаваліся паміж далін і гор. Урэшце ён добра пазнаў яе, ведаў, што яна паслухаецца ягонай рады пасьля яго сьмерці, хоць пры яго жыцьці тага і не рабіла. А увогуле ён, верагодна, быў рады, што яна засталася, рады, што яна прыехала і пражыла ў яго вёсцы дваццаць шэсьць гадоў, і ён быў бы рады пазнаць, што яна зьехала, як ён таго жадаў, даўшы ягонай ўдаве годнасьць і павагу.

Як часта яна рабіла яго шчасьлівым пад гэтай самай коўдрай, у гэтай самай сарочцы. Рабіла шчасьлівым, слухаючы аб ягоных турботах, пагладжваючы па галаве, даючы рады і спачуваючы.

Яе ўвагу прыцягнуў дзіўны брэх незнаёмага сабакі і крыкі дзяцей. Хутка яна засьне, а з раніцы пачнецца яе новае жыцьцё.

Брэнда заўсёды праходзіла па абедзеннай зале Квеньціна апоўдні. Так было заведзена. Звон бліжэйшай царквы плыў над Дублінам, зрэдку прыпыняўшымся, каб адказаць малітвай, як рабілі людзі, калі Брэнда была дзяўчынкай. Яна заўжды насіла аднатонныя сукенкі з накрухмаленым чысьцюткім беленькім каўнерыкам. Абавязкова асьвяжыўшы макіяж, яна дбайна правярала кожны столік. Стольнікі ведалі, усё павінна быць бездакорна. Брэнда прытрымлівалася вельмі высокіх стандартаў. Спадар Квеньцін, які жыў замежжам, заўсёды казаў, што яго імя на добрым рахунку ў Дубліне цалкам дзякуючы Брэндзе і Патрыку, і Брэнда жадала, каб так заставалася і далей.

Вялікая частка пэрсаналу працавала тут ужо даўно, яны добра ведалі адно аднаго і дзейнічалі як суладная каманда. Сталым наведвальнікам падабалася, каб да іх зьвярталіся па імі, і Брэнда падкрэсьлівала, як важна памятаць аб заўсёдніках усё да дробязі. У іх сьвята? Напісалі новую кнігу? Радыя ўбачыць сваю фатаграфію ў Айрыш Таймс па выпадку перамогі іх каня на скачках?

Хоць яе муж Патрык меркаваў, што яны прыходзяць сюды паесьці, Брэнда ведала, іх кліенты прыходзяць дзеля сардэчнага прыёму і выдатнага абслугоўваньня. Зашмат гадоў правяла яна, дагаджаючы людзям, якія былі нікім, назіраючы, як яны ператвараліся ў кагосьці і заўжды памяталі добры прыём, што ім аказвалі ў Квеньціне. Менавіта дзякуючы таму іх абеды ішлі нарасхват нават калі рэжым эканоміі азначаў цяжкія поры і дзягі прыходзілася зацягаць як найтужей.

Брэнда папраўляла кветкі на століку побач акна, калі пачула, як адчыняюцца дзьверы. Ніхто не прыходзіць да іх у такі раньні час. Дублінцы аддаюць перавагу позьнім падабедам. У Квеньціне ніколі нікога ня бачна аж да паловы на першаю.

Жанчына гадоў пяцідзесяці нерашуча пераступіла парог. Густыя, кранутыя сівізной валасы, усё яшчэ рудыя, зьлёгку схопліваў пярэсты шалік, што добра пасаваў да доўгай карычневай спадніцы, амаль што да лыткаў, і старамоднага жакету. Так апраналіся ў сямідзесятыя. Незнаёмка не выглядала ні патрапанай, ні залішне моднай, проста цалкам незвычайнай. Яна амаль параўнялася з Нэл Данн, якая ужо заняла сваё месца за касай, калі Брэнда зразумела, хто перад ёй.

— Нора А’Донах'ю! — усхвалявана выгукнула яна. Суцэльнае жыцьцё мінула з той пары, як яна бачыла сваю сяброўку. Маладзенькія стольнікі і спадарыня Данн уразіліся, убачыўшы Брэнду, бездакорную Брэнду Брэнан, бягучую праз залю абняць гэтую сьціплую наведвальніцу. — Божачка ж мой, ты сапраўды пакінула гэтую дзіру, ты сапраўды села ў самалёт і вярнулася дахаты.

— Я вярнулася, так, — пацьвердзіла Сыньёра.

Нечакана Брэнда ўстрывожылася. — Гэта не … я маю на ўвазе, твой бацька не памёр і нічога такога?

— Не. Колькі я ведаю, не.

— Значыцца, ты не зьбіраесься вярнуцца да іх?

— Не, і ў думках няма.

— Выдатна, я ведала, ты вытрываеш. А зараз скажы мне, як каханьне твайго жыцьця?

І тут твар Сыньёры зьмяніўся. Усе фарбы і, падавалася, само жыцьцё пакінулі яго. — Ён памёр, Брэнда. Марыё памёр. Загінуў на дарозе, на збочваньні. Зараз ён на аннунцыяцкім цьвінтару.

Нават вымавіць гэта апынулася ёй ня ў моц; падавалася, яна вось-вось зьнепрытомнее. Праз сорак хвілін тут будзе безьліч народу. Брэнда Брэнан, твар Квеньціна, павінна прымаць наведвальнікаў, а не плакаць зь сяброўкай над страчаным каханьнем. Яна хутка цяміла. Асобны кабінэт, што яна звычайна пакідае для парачак або для людзей, жадаючых паабедаць адасоблена. Яна праводзіць Нору туды. Пасадзіць сяброўку за столік і загадае прынесьці вялікі келіх брэндзі і шклянку вады зь лёдам. Штосьці з гэтага напэўна дапаможа.

Звыклай рукой яна зьмяніла сьпіс зарэзэрваваных месцаў і аддала Нэл Данн скапіяваць новы варыянт.

Нечаканыя падзеі амаль празьмерна зацікавілі Нэл. — Мы нешта можам зрабіць, каб дапамагчы … сытуацыі, пані Брэнан?

— Так, дзякуй, Нэл. Размножце новы плян рассадкі, упэўніцеся, што стольнікі атрымалі яго і што на кухні маюць копію. Дзякую. — Яна гаварыла хутка і падкрэсьлена ветліва. Часам Нэл Данн злавала яе, хоць яна ніколі не магла зразумець, чым.

А пасьля Брэнда Брэнан, вядомая сярод пэрсаналу, ды і сярод наведвальнікаў, як Ледзяная Панна, пайшла ў асобны кабінэт і ўволю наплакалася з сваёй сяброўкай над сьмерцю тага Марыё, чыя жонка перасекла пляц, каб загадаць Норы ехаць дахаты, туды, адкуль яна родам.

Гэта быў жах, але гэта быў і сапраўдны раман. У нейкі момант Брэнда з зайздрасьцю паспрабавала ўявіць, як гэта, кахаць так безаглядна, не задумваючыся аб наступствах, не плянуючы будучыню.

Наведвальнікам ніяк ня ўбачыць Сыньёру ў кабінэце, гэтак жа, як недасяжныя іх позіркам Прэм'ер-Міністар з сваёй сяброўкай, якія часьцяком абедаюць тут, альбо паляўнічыя за галовамі, частуючыя падабедам жаданых кандыдатаў з кампаній-спаборнікаў. Цалкам бясьпечна пакінуць яе тут адну.

Брэнда прамакнула вочы, выправіла макіяж, распрастала каўнерык і адправілася на баявы пост. Сыньёра, час ад часу аглядаючыся вакол, са зьдзіўленьнем назірала за сваёй сяброўкай, эскартуючай да столікаў багатых, упэўненых у сабе людзей, не забываючы пры тым распытваць іх аб сям'і, аб справах … А кошты ў мэню! На такія сродкі ў Аннунцыяце можна карміць сям'ю цэльны тыдзень. Дзе толькі людзі бяруць грошы?

— Шэф сёньня мае невялічкую партыю сьвяжэйшай камбалы-ромб, ён яе ўзмоцнена рэкамэндуе, яшчэ ёсьць рагу зь лясных грыбоў … зрэшты, пакідаю ўсё на вашае меркаваньне, Чарльз падыдзе прыняць замову, калі вы будзеце гатовыя.

Як Брэнда навучылася так размаўляць, зваць Навалачку Шэфам з адценьнем глыбокай павагі, трымацца так прама? Быць настолькі ўпэўненай у сабе? Пакуль Сыньёра жыла, імкнучыся быць сьціплай, трымацца ў цені, іншыя не стаялі на месцы. Гэтаму ёй прыйдзецца навучыцца ў яе новым жыцьці. Калі яна мае намер выжыць.

Сыньёра высмаркалася і прымусіла сябе сесьці роўна. Годзе горбіцца ды спалохана вытрэшчвацца на мэню. Лепш замовіць салату з памідораў і яшчэ біфштэкс. Яна ўжо тысячу гадоў ня ела мяса. Яе бюджэт не дазваляў тага, і хутчэй за ўсё, ніколі не дазволіць. Яна прыплюшчыла вочы, адчуваючы, што амаль губляе прытомнасьць ад коштаў у мэню. Але ж Брэнда настойвала, каб яна замовіла усё, што ёй спадабаецца, гэта будзе абед па выпадку яе вяртаньня дахаты. Без усялякіх просьбаў на стале зьявілася бутэлечка Кьяньці. Сыньёра прымусіла сябе не шукаць у мэню кошт. Гэта падарунак, і яна павінна прыняць яго.

Толькі пачаўшы есьці, яна зразумела, як выгаладалася. Яна ледзь дакранулася да ежы ў самалёце, занадта была ўзбуджаная, сваволілі нэрвы. І напярэдадні ў Селіванаў нічога не вячэрала. Салата з памідораў апынулася цудоўная. Талерку ўпрыгожваў сьвежы базылік. Калі яны тут, у Ірляндыі, навучыліся гэтакім рэчам? Біфштэкс падалі выдатны, гародніны хрумсткія і цьвёрдыя, не разьмяклыя і плаваючыя ў вадзе, якімі, яна лічыла, яны толькі і бываюць, пакуль у Італіі не навучылася гатаваць іх як трэба.

Скончыўшы зь ежай, Сыньёра адчула прыліў сіл.

— Усё добра, больш я не расплачуся, — сказала яна, калі натоўп схлынуў і Брэнда прымасьцілася насупраць яе.

— Ты не павінна вяртацца да маці, Нора. Мне ня варта ўставаць паміж вамі, але ж яна сапраўды не была табе маці, калі табе яе неставала, чаму ты павінна быць ёй дачкой, калі ёй гэта спатрэбілася?

— Не-не, я не выпрабоўваю ніякага жаданьня ўсьперці усё на сябе.

— Дзякуй Богу, — уздыхнула з палягчэньнем Брэнда.

— Але мне неабходна праца, сродкі да існаваньня. Табе не патрэбен хтосьці чысьціць бульбу, прыбіраць альбо што яшчэ такога кшталту?

Брэнда мякка растлумачыла сяброўцы, што нічога не атрымаецца, у іх ёсьць моладзь, стажоры. Калісьці яны і самі былі стажорамі. Да таго як … ну, да таго, як усё зьмянілася.

— У любым выпадку, Нора, у цябе занадта высокая кваліфікацыя. Ты магла бы заняцца рознымі рэчамі, напрыклад працаваць у офісе, выкладаць італьянскі.

— Не, я занадта старая, вось у чым цяжкасьць. Я ніколі не друкавала на машынцы, ўжо ня кажучы аб кампутары. І для выкладаньня ў мяне няма ніякай адукацыі.

— Ва ўсялякім выпадку, ты павінна ўстаць на біржу, каб атрымаць трохі грошай. — Брэнда заўсёды адрозьнівалася практычнасьцю.

— На біржу?

— Каб атрымоўваць дапамогу, дапамогу па беспрацоўі.

— Я не магу, ня маю правы.

— Маеш. Ты ж ірляндка, хіба не?

— Але я так доўга не жыла тут, я не плаціла падаткі. — Яна была непахісная.

Брэнда выглядала занепакоенай. — Ты ж разумееш, што ня можаш паводзіць сябе як Маці Тэрэза. Гэта рэальны сьвет, табе трэба дбаць аб сабе і браць, што даюць.

— Брэнда, не турбуйся аб мяне. Неяк пражыву. Пражыла ж я нейкім чынам амаль чвэрць стагодзьдзя. Мала хто тое здолеў бы. Не прайшло і гадзіны, як я вярнулася ў Дублін, а ўжо знайшла жыльлё. Знайду і працу.

Сыньёра прайшла на кухню, каб павітацца з Навалачкай. Нялёгка апынулася зваць яго Патрыкам. Пачціва і сур'ёзна ён павіншаваў яе зь вяртаньнем і прынёс афіцыйныя спачуваньні з нагоды сьмерці яе мужа. Ці на самой справе ён лічыў, што Марыё быў яе мужам альбо імкнуўся захаваць прыстойнасьць перад маладзёнамі, якія з павагай назіралі за ім?

Сыньёра падзякавала ім за цудоўны абед і паабяцала абавязкова паабедаць тут яшчэ раз, ужо за ўласны кошт.

— Мы неўзабаве зьбіраемся зладзіць сэзон італьянскай кухні. Можа ты пагодзісься перакласьці для нас сьпіс страў? — прапанаваў Патрык.

— Я была бы шчасьлівая, — узрадавалася Сыньёра. Гэта давала ёй магчымасьць разьлічыцца за ежу, што каштавала гэтулькі, колькі яна не спадзявалася зарабіць і за два тыдня.

— Усё будзе зроблена як належыць, з падаткамі і ўсім іншым, — настойваў Патрык. Як Брэнаны прымудрыліся стаць такімі абыходлівымі ды выкшталцоўнымі? Прапанавалі ёй грошай, але так, каб гэта не выглядала падачкай.

Сыньёра адчула сябе больш ўпэўнена. — Што ж, абмяркуем гэта, калі прыйдзе час. Ня буду затрымліваць вас, праз тыдзеньчык паведамлю, як ідуць мае справы. — Яна хутка сышла, не зацягваючы разьвітаньня. Гэтаму навучылі яе гады ў Аннунцыяце. Людзі лепей да вас ставяцца, калі вы не марнуеце іх час.

Яна набыла гарбату ў пакуначках, печыва, і дазволіла сабе такую раскошу, як кавалачак выдатнага мыла.

Яна даведалася ў некалькіх рэстарацыях адносна працы на кухні, і ўсюды атрымала ветлівую адмову. Потым зьвярнулася ў супэрмаркет у пошуках працы пакавальшчыцы і ў агенцтва навін, пазнаць, ці не патрэбна ім памагатая адчыняць для іх тэчкі з паперамі і перакладаць часопісы. На яе скрозь глядзелі са зьдзіўленьнем. Часам яе пыталі, чаму яна ня зьвернецца ў Цэнтар Занятасьці, і яна адказвала поглядам, што ўмацоўваў іх меркаваньне. Ёй бы не пашкодзіла быць трохі прасьцей.

Але яна не здавалася. Яна шукала працу да пятай гадзіны. Потым села ў аўтобус, што ішоў у раён, дзе жыла яе маці. Кватэркі зьмяшчаліся на асобных участках, так званы ляндшафт якіх стваралі кветнікі, невялічкі хмызьняк ды дбайна дагледжаны газон. Ля кожных дзьвярэй прыступкі, альтанка. Мэтавае будаўніцтва для патрэб састарэлых. З раскошнымі дрэвамі і хмызьняком вакол і будынкамі з чырвонай цэглы ўсё выглядала самавітым і бясьпечным, чымсьці, што павінна вабіць тых, хто прадаў сямейную хату, каб бавіць тут рэшту сваіх дзён.

Сыньёра села так, каб яе не было бачна з-за вялікага дрэва. Прымасьціла на каленах папяровы мяшок з пакункамі і пачала назіраць за дзьвярамі дваццаць трэцяга нумара. Гэты занятак цалкам паглынуў яе, час ішоў неўзаметку. Яна ніколі не насіла гадзіньнік, бо час і ягоны ход наогул ня вельмі яе цікавілі. Яна працягне сачыць, пакуль не паглядзіць на сваю маці. Ня сёньня, так у іншы дзень, аднойчы яна ўбачыць яе. І тады зразумее, што рабіць далей. Немагчыма прыняць рашэньне, не зірнуўшы ў матчын твар. Як ведаць, раптам спагада апануе яе сэрца, або любоў мінулых дзён, ці дараваньне. А можа, яна паглядзіць на маці, як на незнаёмку, альбо як на чалавека, які ў мінулым з пагардай адпрэчыў яе любоў і сяброўства.

Сыньёра давярала сваім пачуцьцям. Яна зразумее.

Ніхто не ўваходзіў і не выходзіў з дваццаць трэцяга нумара ўвечары. З надыходам сутоньня Сыньёра пакінула свой пост. Аўтобус адвёз яе зварот, да Селіванаў. Яна паціху ўвайшла і паднялася наверх, пажадаўшы дабраначы ў кірунку пакоя, дзе надрываўся тэлевізар. Хлопчык Джэры сядзеў, уткнуўшыся ў экран. Ня дзіўна, што дзіця не зьвяртае ўвагі да школы, калі гадзінамі глядзіць вэстэрны.

Яны знайшлі для яе электраплітку і стары імбрык. Яна заварыла гарбату і зірнула на горы.

Успаміны аб Аннунцыяце засланілі ў яе думках тыя трыццаць шэсьць гадзін, што яна ўжо правяла тут, і перанесьлі ў Віста дэль Монтэ. Ёй карцела ведаць, ці пашкадуе калісьці сыньёра Габрыэла аб тым, што прымусіла Сыньёру зьехаць. Ці будуць Паола і Джаана нудзіцца па ёй? Ці думае сыньёра Лявона аб тым, як уладкавалася яе ірляндзкая сяброўка ў сваёй заморскай далечы? Потым яна памылася цудоўным новым мылам з пахам сандалавага дрэва і заснула. Ёй не заміналі гукі стрэлаў у барах і грукат падаючых фургонаў. Яна спала доўга і глыбока.

Да таго часу, як яна ўстала, хата спусьцела. Пэгі сышла ў свой супэрмаркет, Джымі таксама выправіўся на працу, Джэры быў у школе. Яна наладзілася ў сваё падарожжа. Першую палову дня трэба прысьвяціць варце поруч матчынай хаты. Пошукамі працы можна будзе заняцца пазьней. Яна зноў прымацавалася за знаёмым дрэвам, і гэтым разам доўга чакаць не давялося. Маленькая машына спынілася супраць дваццаць трэцяга нумара. Зь яе выйшла азызлая рудавалосая матрона з пруткім пэрманэнтам. У Сыньёры перахапіла дыханьне, калі яна зразумела, што гэта яе малодшая сястра. Рыта выглядала самавітай і занадта немаладой, але ж ёй споўнілася ўсяго сорак шэсьць. Яна была зусім дзяўчынкай, калі Сыньёра зьехала, а фатаграфій ёй, вядома, ніхто не дасылаў. Трэба памятаць, яны напісалі ёй толькі тады, калі зьявілася ў ёй патрэба, калі камфорт іх жыцьця падаўся ім важнейшым за высілкі, што патрабавалася прыкласьці, каб наладзіць кантакт з вар'яткай, зганьбіўшай сябе, пырхнуў на Сыцылію за жанатым мужчынам.

Рыта выглядала чапурыстай і напружанай.

Яна нагадала Сыньёры маці Габрыэлі, маленькую злосную жанчыну, чые вочы няспынна стралялі вакол, шукаючы, да чаго прычапіцца, але не знаходзячы. Казалі, у яе нэрвы сапсаваны. Няўжо гэтая жанчына з сутулымі плячыма, з нагамі, уціснутымі ў занадта цесныя лякіркі, якая робіць тузін кароценькіх мітусьлівых крочыкаў замест чатырох нармалёвых крокаў, сапраўды Рыта, яе маленькая сястрычка? Сыньёра з жахам назірала за ёй з-за дрэва. Дзьверцы машыны засталіся адчынены, мабыць, сястра зьбіралася забраць маці. Сэрца тужліва сьціснулася. Калі Рыта выглядае старой, чаго чакаць ад маці?

Яна ўспомніла аб старых у Аннунцыяце. Маленькія, часьцяком схіліўшыся над кійком, назіраўшыя, седзячы ў сквэрыку, за мінакамі, заўсёды ўсьмешлівыя, яны часта краналі яе спадніцу, каб лепей разгледзець гафт … і ўсхвалялі — Bella bellissima.

Але маці апынулася не такой. Для сваіх сямідзесяці сямі гадоў яна добра захавалася. На ёй была карычневая сукенка, па-над — карычневая вязаная камізэлька. Валасы, як заўжды, сьцягнутыя ў старамодны пучок на патыліцы. — Твая маці выглядала бы прыгажуняй, калі б распусьціла валасы, — у свой час зазначыў Марыё.

Толькі ўявіць, тады яе маці была ледзь старэй, як зараз яна сама. І такой непахіснай, такой перакананай у сваім шляху, такой прайманай жаданьнем прытрымлівацца рэлігіі, якой не адчувала ў сваім сэрцы. Калі б маці толькі паспрабавала зразумець яе, усё б магло скласьціся інакш. Шматлікія гады Сыньёра нудзілася па хаце, яна магла бы вярнуцца і прыглядаць за імі нават у вёсцы, на іх маленькай фэрме, якую ім так не карцела кідаць.

А зараз? Жанчыны прайшлі паўз некалькі ярдаў ад яе … пакліч яна, яны бы яе пачулі.

Бачна было, што Рыта ўсё больш выходзіць зь сябе ад раздражненьня і крыўды на бурчаньне маці. — Добра, добра. Іду, не падганяй мяне. Памятай, цябе таксама калісьці чакае старасьць. — Ні намёку на радасьць ад спатканьня, ні падзякі за паездку ў лякарню, ні ўзаемнага жаданьня наведаць старога, які больш ня здольны жыць у хаце, ні спагады да яго.

Відаць, сёньня Рыцін дзень, у наступны раз прыедзе Хэлін. І братавыя, напэўна, атрымоўваюць сваю частку бязрадасных паездак і клопатаў. Ня дзіўна, што яны мелі вочы на вяртаньне гэтай звар'яцелай з Італіі. У машыне, што ад'ехала, маячылі дзьве суровыя, нерухомыя постаці. Ні слоўца паміж імі, сапраўдныя манэкены. Як жа ж здолела яна, выхаваная ў сям'і, гэтулькі пазбаўленай любові, навучыцца кахаць так моцна, раптам уразілася Сыньёра. Сапраўды немагчыма зразумець. Высока падняўшы галаву пайшла яна прэч ад ахайнага, прылізанага ўчастку. Зараз усё паўстала на свае месцы. Яна не выпрабоўвала ні каяньня, ні пачуцьця віны.

Гэты дзень апынуўся такім жа тужлівым у сэнсе працы, як і папярэдні, але Сыньёра адмаўлялася здавацца. Калі пошукі зноў прывялі яе да набярэжнай Ліффі, яна адшукала кавярню, у якой працавала Сьюзі. Дзяўчынка радасна пасьпяшалася да яе.

— Вы сапраўды спыніліся там! Маці сказала мне, што ў іх зьнянацку зьявілася кватарантка.

— Гэта цудоўна, мне карцела падзякаваць вам.

— Не, нічога цудоўнага тут няма, але гэта дапаможа вам на першых кроках.

— З вашай спальні мне бачныя горы.

— Так, і яшчэ тонаў дваццаць закінутай глебы, на якой калісьці пабудуюць такія ж пуні.

— Гэта менавіта тое, што мне патрэбна, яшчэ раз шчыры дзякуй.

— Яны мяркуюць, вы манашка. Сапраўды так?

— Не, не. Баюся, я далёка не манашка.

— Маці казала, вы распавялі, ваш муж памёр.

— У нейкім сэнсе гэта праўда.

— Ён накшталт як памёр … вы гэта маеце на ўвазе?

Сыньёра падавалася вельмі спакойнай; няцяжка было зразумець, чаму людзі прымаюць яе за манашку. — Не, я маю на ўвазе, у нейкім сэнсе ён быў маім мужам, але я не зьлічыла патрэбным тлумачыць гэтае вашым бацькам.

— Вось ужо не да патрэбы, значна разумней таго не рабіць, — пацьвердзіла Сьюзі і наліла ёй кубачак кавы. — За рахунак установы, — шапнула яна.

Сыньёры стала сьмешна ад думцы, што слушна разгуляўшы карты, яна бы цалкам магла сілкавацца ў Дубліне на дарэмшчыну. — У мяне ўчора быў бясплатны падабед у Квеньціне, падаецца, я нядрэнна ўладкавалася, — прызналася яна Сьюзі.

— Вось бы дзе файна было працаваць, — адказала Сьюзі. — Я б насіла чорныя штаны, як іх стольнікі. І была б там адзінай жанчынай, акрамя спадарыні Брэнан.

— Вы ведаеце спадарыню Брэнан?

— Аб ёй легенды ходзяць, — усьміхнулася Сьюзі. — Я ужо амаль тры гады мару працаваць зь ёй, мрою навучыцца там усяму і распачаць уласную справу.

У Сыньёры вырваўся ўздых зайздрасьці. Як выдатна, калі можна вось так будаваць пляны, а не чакаць новага ланцугу адмоў на пасаду пасудамыйкі. — Адкажыце калі ласка, чаму я не магу нікуды ўладкавацца, знайсьці самую звычайную працу: мыць, прыбіраць штосьці? Што са мной кепска? Можа, я проста занадта старая?

Сьюзі прыкусіла губу. — Думаю, уся справа ў тым, што вы залішне добра выглядаеце для той працы, якую шукаеце. Вы, напрыклад, выглядаеце занадта элегантнай для таго, каб спыніцца ў хаце маіх бацькоў. Гэта заводзіць людзей у тупік. Яны пачынаюць думаць, што тут ёсьць нешта дзіўнае. А дзіўнае выклікае засьцярогу.

— Дык што ж мне рабіць, як вы мяркуеце?

— Магчыма, варта вылучыць мэту вышэй, напрыклад, працу сакратара альбо … Маці распавяла, у вас ёсьць цалкам асьляпляльная гафтаваная коўдра. Вы маглі бы аднесьці яе ў краму і паказаць ім. Толькі трэба вылучыць годную краму.

— Ня ўпэўненая, што ў мяне хопіць адвагі.

— Калі вы, у вашым узросьце, жылі з гэтым чалавекам у Італіі, з чалавекам, які ня быў вашым мужам, у вас цалкам досыць адвагі, — настойвала Сьюзі.

Яны склалі сьпіс модных салёнаў і крам, што маглі зацікавіцца сапраўды якасным гафтам. Назіраючы, як Сьюзі смокча аловак, разважаючы, каго бы яшчэ занесьці ў сьпіс, Сыньёра адчула, як яе захлынае цудоўная фантазія. Магчыма, надыдзе дзень, калі яна зможа зьезьдзіць з гэтай любаснай дзяўчынкай у Аннунцыяту, падаць яе сваёй пляменьніцай, бо іх рудыя валасы такія падобныя. Усе бы ўбачылі, што ў яе ў Ірляндыі сапраўды ёсьць уласнае жыцьцё, і гэтая ірляндачка зразумела б, што ў Італіі яна была паважаным чалавекам. Але ж тое былі марныя летуценьні, а Сьюзі тым часам казала аб яе валасах.

— У мяне ёсьць сябар, які працуе ў шыкоўным салёне. У той цырульні патрэбныя досьледныя трусы для адпрацоўкі новых фрызур. Чаму б вам не пайсьці туды? Вы атрымаеце файную фрызуру ўсяго за два фунты. Гэта будзе каштаваць вам у дваццаць — трыццаць разоў таньней, як вы бы заплацілі ў іншым месцы.

Няўжо людзі сапраўды плацяць за фрызуры па 60 фунтаў? Сьвет здурэў. Марыё заўсёды любіў яе доўгія валасы. Зараз Марыё мёртвы. Ён папрасіў яе вярнуцца ў Ірляндыю, мабыць, ён меркаваў, што яна пастрыжэцца, калі спатрэбіцца. — Дзе гэтая цырульня месьціцца? — спытала Сыньёра і запісала адрэсу.

— Джымі, яна абрэзала валасы, — прашаптала Пэгі Селіван.

— Так, выдатна, — адмахнуўся Джымі, паглынуты інтэрвію з футбольным мэнэджэрам.

— Нешта тут ня так. Яна ня тая, за каго сябе выдае. Я сутыкнулася зь ёй на ўваходзе. Ты б яе не пазнаў, яна памаладзела гадоў на дваццаць.

— Добра, добра. — Джымі зрабіў тэлевізар трохі гучней, але Пэгі забрала пульт і зноў паменшыла гук.

— Ды слухай жа. Мы бярэм грошы гэтай жанчыны, але ж мы яе амаль ня ведаем.

— Вельмі добра, толькі замоўкні.

Пэгі месца сабе не знаходзіла. Гэтая Сыньёра, як яна сябе заве, на самой справе вельмі дзіўная. Ні адзін чалавек ня здолеў бы выжыць, будзь ён такім прастадушным. Ніводны чалавек, якому так бракуе грошай, ня змог бы зрабіць фрызуру, што каштуе цэльнае багацьце. Пэгі ненавідзела таямніцы, а гэта ўсё было вельмі загадкавым.

— Вы ня супраць, калі сёньня я вазьму з сабою коўдру? Не хачу, каб вам падалося, быццам я зьбіраюся паволі вынесьці ўсё абсталяваньне ці яшчэ штосьці горшае, — тлумачыла ім Сыньёра наступнай раніцай за сьняданкам. — Разумееце, я думаю, што трохі бянтэжу людзей. Мабыць, варта паказаць, што я здольна рабіць сякую-такую працу. Мне пашанцавала пастрыгчыся ў месцы, дзе патрэбныя людзі, каб практыкавацца. Як вы мяркуеце, з гэтай фрызурай я выглядаю больш звычайнай?

— Сапраўды вельмі добра, Сыньёра, — адарваўся ад ежы Джымі Селіван.

— Выглядае, безумоўна, надзвычай дорага, — ухваліла Пэгі.

— Гэта фарба? — зь цікавасьцю запытаў Джэры.

— Не, гэта хна, але яны сказалі, што з маім колерам валосься атрымаецца незвычайнае адценьне, як у дзікага зьвера, — адказала Сыньёра, крыўдзячыся ці то на пытаньне Джэры, ці то на вэрдыкт юных цырульнікаў.

Было прыемна, што ўсім так падабаецца яе праца, захапляе складаны ўзор і мудрагелістае зьмешваньне назваў і колераў. Але месца ёй даць не маглі. Яны прапаноўвалі занесьці яе імя ў картатэку і дзівіліся яе адрэсе. Мабыць, ім падавалася, што яна павінна жыць у больш элегантным раёне. Гэта быў дзень адмоў, роўна як іншыя дні, але сёньня адмаўлялі зь вялікай павагай і меншым зьдзіўленьнем. У салёнах, у буціках і ў двух тэатрах яе працу разглядалі зь непадробнай цікавасьцю. Прапанова Сьюзі наконт больш высокай мэты апынулася трапнай.

Можа, варта паспрабаваць стаць гідам ці настаўніцай? Бо менавіта тым яна займалася палову свайго сталага жыцьця ў сыцылійскай вёсцы.

У яе ўвайшло ў звычку гутарыць з Джэры па вечарах.

Ён прыходзіў і грукаў у яе дзьверы. — Вы занятая, пані Сыньёра?

— Не, уваходзь Джэры. Прыемна, калі ёсьць кампанія.

— Вы ж ведаеце, вы заўсёды можаце спусьціцца ўніз. Яны ня будуць супраць.

— Ні ў якім выпадку. Я здымаю пакой у тваіх бацькоў. Ня варта стамляць іх сваёй прысутнасьцю. Я не павінна дакучаць ім.

— Чым вы займаецеся, пані Сыньёра?

— Шыю дзіцячыя сукенкі для буціка. Абяцалі ўзяць чатыры штучкі. Гэта добра, бо я выдаткавала частку маіх зьберажэньняў на тканіну, а мне не па кішэні марна рабіць такія траты.

— Вы жабрачка, пані Сыньёра?

— Не, але грошай у мяне не зашмат. — Такі адказ цалкам задаволіў Джэры і падаўся яму цалкам натуральным і пераканаўчым. — Чаму бы табе не прынесьці сюды сваё хатняе заданьне, Джэры? — прапанавала яна. — Тады ты бы мог скласьці мне кампанію, а я магла бы дапамагчы табе, калі спатрэбіцца.

Так, нязмушана размаўляючы, яны правялі разам увесь травень. Джэры параіў ёй зрабіць пяць дзіцячых сукенак і прыкінуцца, быццам яна думала, што гэтулькі і замовілі. Рада апынулася выдатная, яны ўзялі ўсе пяць і замовілі яшчэ.

Сыньёра выказвала непадробную цікавасьць да хатніх заданьняў Джэры. — Прачытай, калі ласка, мне гэты верш яшчэ разок, паглядзім, аб чым ён.

— Гэта проста стары верш, пані Сыньёра.

— Ведаю, але ж павінен у ім быць нейкі сэнс. Давай паразважаем. — Разам яны перачыталі: «Я бы выклаў дзевяць гарошын у шэраг». — Цікава, чаму ён жадаў менавіта дзевяць?

— Ён усяго толькі стары паэт, пані Сыньёра. Ня ўпэўнены, што ён наогул ведае, чаго жадае.

— «І жыў бы адзін сярод пчол на узлесьсе». Уяві, Джэры, ён імкнецца чуць вакол сябе толькі гуд пчол, яму не падабаецца гарадзкі гоман.

— Вядома, бо ён стары, — растлумачыў Джэры.

— Хто?

— Ну, гэты, які верш напісаў.

Паволі Сыньёра абудзіла ў ім цікавасьць да вучобы.

Яна рабіла выгляд, што ў яе дрэнная памяць. Працягваючы штабнаваць, зноў і зноў прасіла яго паўтарыць ёй урок. Так Джэры Селіван вывучваў вершы, пісаў складаньні, разьбіраўся з матэматыкай. Адзіным прадметам, да якога ён заставаўся абыякавы, была геаграфія. Камяням спатыкненьня апынуўся настаўнік, спадар А’Брайн. Ён, мабыць, быў выдатным хлопцам. Распавядаў ім аб рэчышчах рэк і пластах глебы, аб эрозіях і ярах. Але заўсёды чакаў, што ты ўсё ведаеш. Іншыя настаўнікі не чакаюць тага ад цябе, вось у чым розьніца.

— Ведаеце, хутка ён стане Дырэктарам, у наступным годзе, — паведаміў Джэры.

— Вось як. А людзі ў школе Выгляд-На-Гару задаволены?

— Ну, бадай, так. Стары Уолш такі таўкач.

Яна паглядзела на яго са зьдзіўленьнем, нібы не зразумела словы. Гэта штораз спрацоўвала.

— Спадар Уолш, стары, цяперашні Дырэктар, ад яго карысьці няшмат.

— А, зразумела.

— Прамова Джэры, па агульным прызнаньні, значна палепшыла, — распавяла Сыньёры Сьюзі. — Больш за тое, некаторыя настаўнікі ў школе мяркуюць, яго працы зьмяніліся ў лепшы бок. Яны павінны плаціць вам за гэта. Вы роўна як прыватны рэпэтытар. Ну ці ня крыўдна, што вы ня можаце атрымаць працу настаўніка?

— Ваша маці запрасіла мяне да гарбаты ў чацьвер, дык здолеем убачыцца, — усьміхнулася Сыньёра. — Колькі я ведаю, настаўнік Джэры таксама будзе. Ёй, пэўна, патрэбна падтрымка.

— Ён сапраўдны сэрцаед, гэты Тоні А’Брайн. Я аб ім сёе-тое чула, трымайце зь ім вуха востра, Сыньёра. З вашай новай шыкоўнай фрызурай ён лёгка можа пачаць да вас халяўкі мазаць.

— Мяне больш не цікавяць мужчыны. — Яна гаварыла шчыра.

— Ведаеце, я сказала тое самае, калі мяне кінуў другі хлопец, але нечакана цікавасьць вярнулася.

Сустрэча пачалася трохі нацягнута.

Пэгі Селіван не была прыроджанай гаспадыняй, таму Сыньёра мусіла перахапіць гутарку; мякка, амаль летуценна казала яна аб усіх зьменах, што зазначыла ў Ірляндыі, большай часткай да лепшага. — Школы сталі такімі яркімі і цікавымі, і Джэры распавядаў мне аб гэтым грандыёзным праекце, якім вы займаецеся на ўроках геаграфіі. Калі я вучылася ў школе, у нас не было нічога падобнага.

Пасьля ўсё ўладкавалася. Пэгі Селіван чакала ад візыту школьнага выкладчыка толькі бясконцых скарг на сына. Яна нават спадзявацца не магла, што яе дачка і Сыньёра так добра ўсё зробяць. Цікава, гэты спадар А’Брайн сапраўды загадаў Джэры выконваць заданьне па назвах, імкнуцца высьветліць, чаму ўсе вуліцы вакол завуцца так, а няйначай? Джымі прыйшоў дахаты пасярод гутаркі, і Сыньёра растлумачыла, што Джэры пашанцавала мець бацьку, які ведае горад лепей за любую мапу.

Яны размаўлялі, як нармалёвая сям'я. Значна ветлівей, як шмат хто з тых, каго ўжо наведаў Тоні А’Брайн. Ён заўсёды лічыў, што Джэры Селіван належыць да цалкам безнадзейных вучняў. Але гэтая дзіўная, неўладкаваная жанчына, якая, падавалася, дырыжыруе дамачадцамі, відавочна добра ўплывала і на дзіця.

— Вы павінны былі любіць Італію, каб заставацца там так доўга.

— Я любіла яе, любіла ўсім сэрцам.

— Сам я ніколі там ня быў, але мой калега па школе, Эйдан Данн, зараз жыве Італіяй і мроіць ёй, і, дай яму волю, любога заразіць.

— Спадар Данн, ён выкладае латынь, — дадаў Джэры змрочным голасам.

— Латынь? Ты мог бы вывучаць латынь, Джэры. — У Сыньёры зазьзялі вочы.

— Прам, гэта толькі для разумнікаў, для тых, хто зьбіраецца ва ўнівэрсытэт, вучыцца на юрыста, на доктара, усё такое.

— Не, цалкам ня так, — адначасова запярэчылі Сыньёра і Тоні А’Брайн.

— Калі ласка … — прапанаваў ён ёй працягваць.

— Я бы жадала, каб ты вывучаў латынь, бо гэта свайго кшталту корань усіх моў, такіх як француская, італьянская, гішпанская. Ведаючы лацінскае слова, разумееш, як утварыліся словы ў іншых мовах, — з запалам тлумачыла яна.

Тоні А’Брайн літаральна прыскокнуў на сваім месцы. — Спадарыня, вам абавязкова трэба сустрэцца з Эйданам Даннам, менавіта тыя словы ён паўтарае гадамі. А я лічу латынь карыснай, бо яна разьвівае лягічны склад мышленьня. Роўна як крыжаванкі, прывучае іх разважаць, да таго ж ніякіх праблем з вымаўленьнем.

Калі настаўнік сышоў, усе загаварылі наперабой. Напэўна Сьюзі зараз будзе прыходзіць дахаты трохі часьцей, і ня будзе пазьбягаць бацькі. Лёд пачаў раставаць.

Сыньёра сустрэлася з Брэндай на шпацыры ў парку сьвятога Стэфана. Брэнда прынесла чэрствы хлеб, і яны, лашчачыся на сонейку, разам кармілі качак.

— Я зьбіраюся наведаць у наступным месяцы тваю маці. Сказаць ёй, што ты вярнулася? — спытала Брэнда.

— Як ты лічыш?

— Бадай, не, але я проста дагэтуль баюся, што ты пагодзісься жыць зь ёй.

— Ты зусім ня ведаеш мяне. Я цьвярдзейшая за мур. Яна табе падабаецца, як чалавек? Толькі шчыра.

— Не, ня вельмі. Спачатку я хадзіла, каб зрабіць табе прыемнае, потым мяне засмактала, яна падавалася такой няшчаснай, скардзілася на Рыту і Хэлін, ды на ад’яд нявестак, як яна іх заве.

— Я схаджу наведаць яе. Не імкніся абараняць мяне.

— Не хадзі, ты ня вытрываеш.

— Дай веры, хвалявацца няма аб чым.

Яна пайшла да маці ў той самы дзень. Проста падышла і пагрукала ў дзьверы дваццаць трэцяга нумара.

Маці разгублена паглядзела на яе. — Так?

— Я Нора, маці. Я прыйшла наведаць цябе.

Ні ўсьмешкі, ні працягнутых рук, ні запрашэньня ўвайсьці. Толькі варожасьць у накіраваных на яе маленькіх карых вочках. Яны стаялі ў дзьвярах, быццам зьледзянелыя. Маці ня збочылася, каб вызваліць для яе праход, а Нора не жадала пытаць, ці можна ёй увайсьці.

Памаўчаўшы, яна загаварыла ізноў. — Я прыйшла паглядзець як ты маесься і спытаць, ці пагодзіцца тата, каб я прыйшла ўбачыцца зь ім. Я жадаю зрабіць так, як будзе лепей для ўсіх.

Вусны маці скрывіліся. — Зь якога такога часу ты жадаеш таго, што было бы лепей для кагосьці, акрамя цябе? — Сыньёра спакойна стаяла ля дзьвярэй. Не ўпершыню звычка захоўваць спакой ратавала яе. Урэшце маці трохі адступіла ўглыб кватэры. — Уваходзь, раз ужо ты тут, — прагугнявіла яна.

Сыньёра пазнала некалькі рэчаў са старой хаты, але няшмат. Тая самая шафка, у якой захоўвалася добрая кітайская парцэляна і колькі срэбных рэчаў, стаяла у пакоі. У яе нялёгка было зазірнуць і ў ранейшыя поры, а зараз і пагатоў. Не было ні карцін на сьценах, ні паліц з кнігамі. Ганаровае месца займаў тэлевізар. На абедзенным стале красаваўся алавяны паднос з пляшкай памяранцавага соку. Маці не прапанавала ёй сесьці, таму Сыньёра бяз попыту прысунула сабе крэсла, што стаяла поруч стала. Цікава, як часта накрывалі абед за гэтым сталом? Але ня ёй ганіць маці за падобныя паводзіны. Дваццаць шэсьць гадоў пражыла яна ў пакоі, у якім нікога не запрашалі да абеду. Можа, гэта сямейнае?

— Не ўсумнюся, паліш ты безь перадыху.

— Не, маці. Я ніколі не паліла.

— Адкуль мне ведаць, што ты насамрэч робіш, а што не?

— Сапраўды, маці, адкуль табе ведаць? — Яе голас гучаў памяркоўна, без усялякага выкліку.

— Ты дахаты на адпачынак, ці як?

Тым жа нязмушаным тонам, што зрушваў маці з глузду, Сыньёра растлумачыла, што вярнулася канчаткова, знайшла пакой і сякі-такі заробак, зьвязаны са швівам. Спадзяецца зь цягам часу атрымаць працу, што дазволіць ёй забясьпечваць сябе. Яна прыкінулася, быццам не зазначыла, як пагардліва чмыхнула яе маці, пачуўшы, у якім раёне атабарылася дачка. Потым зрабіла паўзу і стала ветліва чакаць якойсь рэакцыі.

— Што, ён нарэшце кінуў цябе, гэты твой Марыё, альбо як там яго?

— Ты ведаеш, што яго клічуць Марыё, маці. Ты сустракалася зь ім. Не, ён ня кінуў мяне. Калі б ён быў жывы, я бы ўсё яшчэ была там. Ён трагічна загінуў — не ўсумнюся, маці, табе горка чуць аб гэтым — у аварыі на горнай дарозе. Таму я вырашыла вярнуцца дахаты і жыць у Ірляндыі. — Яна зноў пачакала.

— Яны, нябось, не схацелі, каб ты заставалася там пасьля таго, як яго ўжо не было, каб цябе абараняць. Так усё адбылося, прызнайся.

— Не, ты памыляесься. Яны жадалі, каб я паступіла найлепшым для мяне чынам, усе яны.

Маці зноў чмыхнула. Паміж імі павісла маўчаньне, якога яе маці не магла зьнесьці. — Значыцца, жыць у чужых людзей, у гэтым бандыцкім раёне, поўным лайдакоў і злачынцаў, а не з тваімі уласнымі плоцьцю і крывёй, табе больш да спадобы? Чаго нам ад цябе чакаць?

— Вельмі ласкава з твайго боку прапанаваць мне прытулак, маці, але мы занадта доўга былі чужымі адна да адной. Я ішла сваім сьціплым шляхам, а ты, несумнеўна, ішла сваім. Ты ніколі нічога не жадала ведаць аб маім жыцьці, ты ясна дала мне зразумець, што я толькі надакучу табе, калі паспрабую распавядаць аб ім. Але, магчыма, ты дазволіш часам наведваць цябе? І скажы мне, калі ласка, ці ня будзе тата супраць майго візыту?

— Ведаеш, гутаркі аб візытах можаш пакінуць пры сабе. Ніхто з нас ведаць цябе не жадае, засячы сабе тое на носе.

— Не хачу думаць, што гэта сапраўды так. Я імкнулася падтрымліваць зносіны з усімі. Я пісала ліст за лістом. Я нічога ня ведаю аб маіх шасьці пляменьніцах і пяці пляменьніках. Мне бы вельмі карцела зараз, калі я тут, пазнаць іх бліжэй.

— Што ж, магу запэўніць цябе, што ніхто зь іх не жадае мець з табой нічога агульнага. Трэба быць такой даўбешкай як ты, каб лічыць, што ты вернесься сюды, і цябе прымуць, як нічога і не было. Табе б мусіла браць прыклад зь іншых. Паглядзі на сваю сяброўку, Брэнду. Выдатна апранутая, замужам, добрая праца. Вось такую дзяўчынку любая жанчына жадала бы лічыць сваёй дачкой.

— І, вядома, мне варта браць прыклад з Хэлін і Рыты, — дадала Сыньёра. Тут зноў раздалося пырханьне, якое паказвала, што яны не заслужылі занадта пахвальнага меркаваньня аб сабе. — Як бы то ні было, маці, зараз я сыходжу, але спадзяюся, мы з табой знойдзем час пайсьці кудысьці перакусіць альбо зробім шпацыр ў горад на філіжанак гарбаты. І я высьветлю, ці пагодзіцца тата пабачыцца са мной.

Маці, ня мая моцы ўцяміць пачутае, зноў маўчала. Сыньёра вырашала не пакідаць сваёй адрэсы. Сёстры ня здолеюць зьявіцца і высачыць яе. З сумненьнямі скончана. Гэтая жанчына не была той, хто любіў яе ці хоць раз патурбаваўся аб яе дабрабыце за ўсе тыя доўгія гады, цягам якіх яна так імкнулася да сяброўства і блізкіх зносін. Яна ўзьнялася, каб сысьці.

— Так, ты высокая і моцная. Але ты ўжо жанчына немаладая, не чакай, што якісь разявака ў Дубліне ўсьцешыцца на цябе пасьля ўсяго, што з табою было. Я ведаю пра разводы і ўсе тыя навамодныя штучкі, што катуюць сэрца твайго бацькі, але гэта яшчэ ня значыць, што ты знойдзеш у Ірляндыі мужчын, гатовых ажаніцца на пяцідзесяцігадовай цётцы накшталт цябе, з сумнеўным мінулым.

— Ды няма, на самой справе, маці, у мяне ніякіх плянаў у гэтым кірунку. Я дашлю табе вестачку і наведаюсь да цябе у бліжэйшыя тыдні.

— Тыдні? — перапытала маці.

— Так, абавязкова, і, магчыма, захаплю з сабою цэстачкі альбо вішнёвы рулет ад Бівлейсаў, мы зможам папіць гарбаткі. Ну ды там бачна будзе. Перадай мае найлепшыя пажаданьні Хэлін і Рыце, скажы, што ім я таксама напішу.

Яна выйшла раней, як яе маці здолела ўсьвядоміць гэта. Вядома, тая зараз жа кінецца тэлефанаваць адной з дачок. У іх даўнютка не здаралася нічога гэтулькі з шэрагу прэч.

Сыньёра не пачувалася ні засмучанай, ні вінаватай. Усё даўно адбалела. Яе адзіным клопатам зараз заставаліся ўласныя розум, здароўе і прыбыткі. Яна не павінна залежаць ад сям'і Селіванаў, нягледзячы на сымпатыю, што выпрабоўвае да іх прывабнай дачкі, і жаданьне абараніць іх панурага сына. Ня варта абцяжарваць Брэнду і Патрыка, якія ўяўляюць сабою яскравы прыклад посьпеху, якога дамаглося ў Дубліне іх пакаленьне. На буцікі таксама нельга пакласьціся, няма ніякіх гарантый, што яны здолеюць прадаць яе гафт.

Трэба шукаць працу настаўніцы. Ня мае значэньня, што ў яе няма адмысловай адукацыі, затое яна ведае, як навучыць італьянскаму пачаткоўцаў. Хіба сама яна ня вывучылася? Можа, той чалавек са школы, у якой вучыцца Джэры, прыхільнік Італіі, аб якім казаў Тоні А’Брайн … Мабыць ён ведае нейкі гурток альбо невялікую установу, зацікаўленую ва ўроках італьянскага. Нават абыякава, ці змогуць яны добра плаціць, яна будзе радая зноў загаварыць на гэтай файнай мове, пакатаць у роце яе гукі.

Як яго клічуць? Спадар Данн? Дакладна. Спадар Эйдан Данн. Яна ж нічога не губляе, пытаючы яго. Калі ён любіць Італію, дык ужо будзе на яе боку.

Маршрутны аўтобус падвёз яе да самай школьнай брамы. Як адрозьніваецца гэтае месца ад яе ўласнага Віста дэль Монтэ. Там схілы ўжо пакрыліся дываном летніх красак. Тут заліты цэмэнтам двор, зваленыя ў кучу ровары, скрозь сьмецьце, ды і ўвесь будынак не пашкодзіла бы пафарбаваць. Чаму б ім ня ўвіць сьцены зелянінай?

Зразумела, у муніцыпальнай школы альбо каледжа, што там яно ёсьць, заўжды бракуе фондаў, адлічэньняў, ахвяраваньняў, каб уладкаваць установу. Але тады ня варта зьдзіўляцца, што такія дзеці, як Джэры Селіван, не выпрабоўваюць аніякага гонару за сваю школу.

— Ён у настаўніцкай, — хорам адказалі ёй школьнікі, калі яна пацікавілася, дзе можна адшукаць спадара Данна, выкладчыка латыні.

Сыньёра пагрукала ў дзьверы. На стук адгукнуўся мужчына з радзеючымі каштанавымі валасамі і самотнымі вачыма. Ён быў у кашулі, пільчак вісеў на крэсьле. Па выпадку абедзеннай гадзіны нікога з настаўнікаў не апынулася, спадар Данн ахоўваў пазыцыі ў адзіноце. Яна чамусьці разьлічвала пабачыць старога. Магчыма з-за таго, што справа датычыла выкладаньня латыні. Але ён выглядаў яе аднагодкам, а можа і маладзей. Бадай, па сутнасьці, гэта і ёсьць старасьць, да пэнсіі куды бліжэй, як да першага дня працы.

— Я прыйшла пагаварыць з вамі аб Італіі, спадар Данн, — сказала яна.

— Верыце, я ведаў, надыдзе дзень, калі хтосьці пагрукае ў дзьверы і вымавіць гэтыя словы, — выгукнуў Эйдан Данн.

Яны ўсьміхнуліся адначасова, і стала цалкам відавочна, яны пасябруюць. Седзячы ў вялікай непрыбранай настаўніцкай з выглядам на горы, яны размаўлялі так, нібы ведалі адно аднаго ўсё жыцьцё. Эйдан Данн растлумачыў, што вечаровы кляс быў яго найзапаветным жаданьнем, але як раз сёньня ў раніцу ён атрымаў жудасныя навіны. Ім адмовілі ў фондах. Зараз ніяк не атрымаецца запрасіць кваліфікаванага настаўніка. Ізноў абраны Дырэктар абяцаў невялікую суму з уласных рэзэрваў, але гэта ўсё сыдзе на рамонт кляса і падрыхтоўку памяшканьня. Эйдан Данн дадаў, што параза праекту спапяліць ягонае сэрца, але зараз ён адчувае пробліск надзеі.

Сыньёра распавяла, як доўга жыла ў Сыцыліі і аб тым, што магла бы ня проста выкладаць мову, а, магчыма, паспрабаваць даць уяўленьне аб культуры Італіі цалкам. Можна было б, напрыклад, правесьці ўрокі аб італьянскіх мастаках, скульптарах, аб фрэсках, затым аб італьянскай музыцы, уключаючы і опэры і царкоўную музыку. Ня варта забываць аб вінах і ежы, напрыклад, садавіне, гародніне, frutti di mare, і тут адчыняецца безьліч магчымасьцяў засвоіць словы, выразы, што павінны спатрэбіцца ў падарожжы, граматыку.

Мяккі бляск вачэй азараў яе твар, зараз яна выглядала значна маладзей за застылага ля дзьвярэй высокага чалавека з турботным позіркам. Эйдан чуў у калідоры нарастальны гуд дзіцячых галасоў. Шкада, абедзенная гадзіна зыходзіць. Хутка вернуцца астатнія настаўнікі, чараўніцтва скончыцца.

Яна, падавалася, зразумела ўсё бяз слоў. — Я адняла ў вас зашмат часу, вам трэба працаваць. Але як вы лічыце, маглі бы мы працягнуць гутарку?

— Мы канчаем у чатыры. А зараз, падаецца, ужо вяртаюцца дзеці.

Сыньёра ўсьміхнулася яму. — Як, аднак, цудоўна працаваць у школе. Вы нязьменна маладыя і разумееце дзяцей.

— Мне бы карцела, каб гэта заўсёды было так, — адказаў Эйдан.

— Калі я выкладала ангельскі ў Аннунцыяце, гледзячы на іх твары я разумела, што яны чагосьці ня ведаюць, але да сканчэньня ўроку ва ўсім разьбяруцца. Добрае было пачуцьцё.

Зараз ён адкрыта захапляўся ёю, гэты мужчына, які апранаў пільчак, каб вярнуцца ў кляс. Шмат часу прайшло з той пары, калі Сыньёра адчувала чыясь захапленьне. У Аннунцыяце да яе ставіліся зь нейкай дзіўнай павагай. Вядома, Марыё кахаў яе, па-за ўсякім сумненьням. Ён кахаў яе ўсім сэрцам. Але ён ніколі не захапляўся ёю. Ён прыходзіў да яе ў цемры. Ён прыціскаў яе да сабе і распавядаў ёй аб сваіх турботах, але ў яго вачах не адчувалася нават пробліску захапленьня.

Сыньёры было прыемна, ёй наогул спадабаўся гэты дабразычлівы мужчына, які з усей моцы намагаецца падзяліць сваю любоў да чужынскай зямлі зь людзьмі, якія жывуць побач зь ім. Ён баяўся, што ў іх ня знойдзецца досыць грошай на такую вартаю рэч, як адукацыя ў вольны час.

— Што, калі я пачакаю, пакуль вы вызваліцеся? Мы бы маглі паразмаўляць пасьля чатырох.

— Я не павінен затрымоўваць вас, — пачаў ён.

— Мне ўсё роўна няма чым заняцца, — ня стала хаваць яна.

— Як вы ставіцеся да таго, каб пасядзець у нашай бібліятэцы?

— З задавальненьнем.

Ён павёў яе па калідору, што поўніўся дзецьмі. У такой вялізнай школе заўсёды шмат староньніх, таму новы твар ні ў каго ня выклікаў асаблівай цікавасьці. За выключэньнем, вядома, юнага Джэры Селівана.

— Пане, Сыньёра … — прамармытаў ён у зьдзіўленьні.

— Дабрыдзень, Джэры, — ветліва кіўнула яна, быццам кожны дзень бывала ў гэтай школе.

У бібліятэцы яна паглядзела, што ў іх ёсьць у італьянскім падзеле. Галоўным чынам букіністычныя кнігі, мусібыць набытыя на грошы Эйдана Данна. Такі добры чалавек, такі энтузіяст, мабыць, ён здолее дапамагчы ёй. А яна зможа дапамагчы яму. Упершыню пасьля вяртаньня ў Ірляндыю яна адчула, што напруга пакінула яе. Яна пацягнулася і пазяхнула пад праменьнем па-летняму цёплага сонца.

І хоць яна зьбіралася выкладаць італьянскі і адчувала, што яе чаканьні спраўдзяцца, думкі яе луналі далёка ад Італіі. Яна думала аб Дубліне, яе бянтэжыла, ці здолеюць яны набраць людзей для свайго кляса. Яна і спадар Данн. Яна і Эйдан. Яна абцягнула сябе. Няма чаго фантазіяваць. Як кажуць людзі, на жывым мядзьведзю шкуры не купляй. Заўсёды яна лунае ў надхмар’і і не прымячае рэчаіснасьці.

Дзьве гадзіны праляцелі, і Эйдан Данн зьявіўся ў дзьвярах бібліятэкі. Ён шырока ўсьміхаўся: — У мяне няма машыны. Мяркую, у вас таксама?

— У мяне нават з квітком на аўтобус складана, — усьміхнулася ў адказ Сыньёра.