Хроніка дзетдомаўскага саду

Вядзе Маруська Іванчыка па крузе, а плечы іх белыя-белыя, увесь мел сабралі са сцен былой пагранічнай заставы, Мар'янавага дзетдома, іх, Іванчыкавай і Марыінай, школы. Круціцца, круціцца старая пласцінка. Засяроджана і сур'ёзна танцуюць вучні Мар'яна, не адрываюць вачэй ад падлогі. I ногі іх, і рукі нязграбныя, непаслухмяныя, палахлівыя. Падобна ім пад гэтую ж самую пласцінку вучыліся некалі танцаваць і яго дзетдомаўцы, прышарквалі нягнуткімі нагамі, як тыя дзяды. Ён сам, пэўна, некалі прышаркваў. I Мар'ян, здаецца, бачыць самога сябе і сваіх дзетдомаўцаў у крузе. I яшчэ здаецца яму, што зусім не дзеці кружацца перад ім, не будучыня адзначае сваё свята, а мінулае. Толькі чыё, якое? Мінулае, якое не мае будучыні, ці будучыня, якая забылася пра сваё мінулае. Але ўсё гэта яму цяпер толькі пусты гук, пустыя словы, якімі так добра і хітра гуляе век, якімі некалі гуляў і ён. Гуляў, што ў цацкі, і сам не прыкмеціў, як ператварыўся ў цацку. Цацку, якой сёння нагуляліся, адкінулі ўбок. Цяпер ён пенсіянер са званочкам у кішэні, будзе пахаджаць з тым званочкам і званіць, смяшыць людзей. Але нешта.ж ёсць, нешта ж ёсць, што павінен ён яшчэ зрабіць, наказ жа ён нейкі атрымаў. Мар'ян успомніў дзедку і нібы ўбачыў яго перад сабой, дакараў ён яго, адной рукою абапіраўся на кіёчак, а другой выгаворваў, ківаў яму: рана, рана, чакаць трэба, трэба чакаць, ён яшчэ прыйдзе, ён ужо ідзе. Радасна ўскінулася ў грудзях сэрца, але адразу ж як абарвалася, пакацілася, і, супакойваючы яго, вышукваючы сярод болю, што нарадзіўся і разліваўся паміж лапатак, Мар'ян падумаў, што гэта таксама знак, толькі нейкі нядобры.

Ён, канечне, чакаў і будзе чакаць, але ці доўга, ці згодна сэрца яго доўга чакаць.

А на падворку, за вокнамі школы, сярод бяроз і дубоў, занядбаных дзетдомаўскіх халупін, у дзетдомаўскім садзе пачыналіся ўжо таксама танцы. Бралася ўсё там ужо на сапраўднае свята. Гарэлкі бацькі выпускнікоў, як і абяцалі настаўнікам, у школу не панеслі, але да школы даставілі і пусцілі конаўку па крузе. Цяпер ужо і песняка ўрэзалі.

На пыльных тропинках далеких планет

Останутся наших следы... — выводзіў узаконены браканьер, а Кандрат мерыўся даць яму ў каршэнь:

— Ты чаму не нашы песні спяваеш?

— Чаму ж то яны не нашы, па радыё кожны дзень перадаюць.

— Песня яно мо і наша, калі перадаюць, трапінкі ў ёй не нашы.

— Трапінкі ўсе нашы, ты мне галавы не дуры.

— I ты мне не дуры, калі яны нашы, адкуль пыл на іх. А, прыкусіў язык.

— Прыкусіў, Кандрат.

— Вось таму я цябе і люблю. Усё ты разумееш. Налівай.

I ішла конаўка па крузе. А ў тым крузе знаходзіўся, пэўна, ужо і Томаш, і яшчэ той-сёй з настаўнікаў, таму што сярод вучняў і жанчын, малых, дзяцей, што налезлі ў школу, іх не было.

I было тое калектыўнае вядро, пэўна, бяздонным, і вялікаю была арцельная конаўка, таму што хоры і галасы спевакоў набіралі і набіралі моц і заглушалі ўрэшце жабіны канцэрт. I доўгі час вёска яшчэ ўспамінала, як прапівалі школу: усім хапіла, усе ўпокат. I што дзіўна, усе жывыя-здаровыя, ніхто ні з кім не пабіўся, ніхто не згарэў ад самагонкі. Усім весела было.

Але ў тых словах і ў той памяці, што адыходзіла ў паданні і былі ўжо, якія няпісана сачыняе вёска кожны дзень, была не ўся праўда. Хаця вясковыя стваральнікі былін, казачнікі і вельмі вострыя на вока, прыкмячаюць усё да драбніцы, таму што якраз без гэтай драбніцы і не створыш ні добрай былі, ні праўдзівага падання, схібілі яны ў той вечар, не за ўсім прасачылі, не ўсё бачылі. Не ўсім было весела ў той вечар, не ўсе прапівалі школу, у галаме, мітусні не ўгледзелі, не ўсачылі, куды падзеліся, што рабілі Уладзік са Светкаю. Не ўсачылі...

Хаця, калі падысці з другога боку, гэта вельмі і вельмі спрэчна, каб Місцючыха з Місцюком, ці Зулька, ці той жа дзед Ахрэм нешта прапусцілі. Неверагодна. Людзі ж гэта пільныя, справамі правераныя. I тады тлумачэнне тут магчымае толькі адно: не пажадалі змеціць. Пашкадавалі, спачуваючы іх лёсу, не схацелі мянціць языкамі. I ў гэтым спачуванні мо было прадбачанне іх лёсу, тое вясковае прадбачанне, якое і сёння, і ў будучым, пэўна, ніхто не здольны растлумачыць. Але яно, вясковае прадбачанне, заўсёды спраўджваецца, спраўджваецца ўсё, што тычыцца чужога чалавека, сваім блізкім, канечне, трохі ўжо цяжэй што-небудзь прадказваць. I не пра ўсе наканаванні чалавечага лёсу трэба гаварыць услых, мо таму той вечар у жыцці Уладзіка і Светкі застаўся па-за ўвагаю вёскі. А яны сустрэліся ў той вечар і правялі разам ноч.

Светка не пайшла палоць, як наказвала ёй маці, грады, прападзі яны пропадам. Упершыню ўхілілася ад работы, хоць заўсёды сама сабе знаходзіла тую работу, прыдумляла, калі рабіць не было ўжо чаго. I касіла, і даіла, і грабла, і дровы секла, імкнулася да адзіноты. Бацька не вельмі ўпадаў па ёй, яна гэта адчула даўно і не здзіўлялася ўжо. Крыўдзіла тое, што і маці пачала чужацца яе. Родная маці стала як мачыха. Але і тут Светка адчувала, што рана ці позна, а так яно і будзе. Калі чалавеку кепска, нехта ж павінен адказваць за гэта. А Светка прывыкла ўжо да таго, што ўкруга вінаватая яна адна. I замест таго каб ісці ў гарод, як загадала маці, яна пайшла ў хлеў, дзе ляжалі вялыя ўжо цюльпаны, якія яна сама прыбрала раніцаю з ганка. Ведала, чые гэта цюльпаны, хіба ж можна не пазнаць свае. А яна сама купляла ў горадзе цыбуліны, яшчэ пазалетась з замілаваннем сачыла, як яны праклёўваюцца ў іх гародчыку, як распускаюцца, пачынаюць цвісці. Сёлета ж яны зацвілі ў гародчыку Салілы. Ноччу Уладзік нарваў іх і прынёс ёй, паклаў на ганак. I гаркавым здаваўся Светцы іх пах. Уласна кажучы, ніякага паху, адно званне, што краскі бляклыя ўжо, дзень пралежалі ў хляве каля свінога катуха. Але гаркавасць не ад таго: яе ж кветкі і ёй дораць. Ва ўсёй вёсцы не знайшлося ёй кветкі. I Светка праплакала ў хляве над сваімі цюльпанамі, пакуль бацька не пайшоў з хаты. Следам за ім пайшла і яна, скіравала да хаты Салілаў.

Уладзіка ў хаце не заспела, была толькі яго маці, замітусілася, забегала, не знаходзячы месца, куды і пасадзіць яе, якое з крэслаў прапанаваць.

— Не турбуйцеся, цётка Лізавета, я і пастаю.

— Вой, што ты, дзеўка, так рэдка заходзіш, а я нікуды не вылажу, хоць пагаворым.

— А чаму вы нікуды не выходзіце? — Света ўсё ж села, хоць голас чалавечы пачуе.

— Ды ўсё няма часу, няма часу, клопаты. I хлопец зводзіць...— Успомніла Лізавета Уладзіка і асекласяі стала каля печы, што палілі, пэўна, зранку, цёплай яшчэ, нібы змерзла, не ведаючы, куды схаваць вочы, на чым спыніць іх. Усё, куды яна ні глядзела, гаварыла ёй пра Уладзіка, яго хваробу, кожная рэч, а больш адсутнасць тых рэчаў, гэта каб не было яму за што ўхапіцца, калі прылучыцца прыпадак.

— Кепска, Светка, вясна, б'юць яго прыпадкі,— угрэлася, пэўна, каля печы, падала голас Лізавета.— А ты да яго ішла ці да мяне? Мо што па рабоце да яго?

— Па рабоце,— схлусіла Светка.— Шукаю яго па рабоце.

— Вой, божухна ты мой, а ён і не ведае, і не ведае,што ты прыйшла. Я збегаю пашукаю.

— Не трэба, цётка Лізавета, не трэба... Вы самі яму лепш скажыце, каб ён не хадзіў за мной, не трэба.

— Я скажу, я зараз паклічу,— як і не чула яе Лізавета.— От ужо рады будзе, от рады. А ты схлусі яму, Светачка, схлусі, што да яго прыходзіла. Я збегаю паклічу, ён дзесь на рэчцы. Мне, мамо, гаворыць сярод вады лепш, вада добрая. I ты будзь добрай яму, схлусі яму. Мо тадыі да вады яму не трэба будзе хадзіць. А то так баліць маё сэрца, так баліць, дзе ён і што сярод той вады. Палезе яшчэ і захлынецца...

— Не магу я, цётка Лізавета, хлусіць,— перапыніла Уладзікаву маці Светка.— Ды тут такая справа, што хлусіць нельга.

— Вох, і тут ты правая.— Уладзікава маці падышла да Светкі, абняла яе.— А што нам з табою рабіць, Светка? Быў бы ён здаровы, і я б з табой гаварыла інакш.

— А мо і не сталі б вы тады са мною гаварыць.

— Мо і так, мо і тут ты правая, дзіця маё. Усё ты разумееш.— Лізавета падсела к сталу насупраць Светкі, паспрабавала зазірнуць ёй у вочы, жаласліва так, як пабіты сабака. Светка адвяла вочы, бы таксама нашкодзіла, потым усё ж перамагла сябе, не хаваючыся зірнула ў вочы Лізавеце. I тая зразумела, што ў тым яе позірку. Паклала сваю руку з кароткімі пальцамі, у чорных трэшчынах, ад зямлі, работы, на руку Светкі, захітала галавою.

— Не трэба, не трэба, дзеванька, і я не буду. Не буду.— Вочы Лізаветы пачырванелі, наліліся вільгаццю, але волі слязам яна не дала.— Ты зразумей толькі мяне. Маці я, маці... А мо ўсё ж, Светачка, бяда на бяду, ліха на ліха — яно іншым разам і на шчасце абарачаецца... Не буду, не буду,— прыкмеціўшы, як здрыганулася рука Светкі, спыніла сябе Лізавета.

Светка ўстала і пайшла к парогу. I ўжо на парозе, убачыўшы, як заходзіцца, нема, бязгучна плача маці Уладзіка, наперакор сэрцу, якое падказвала ёй, што гэта лішняе ўжо, сказала:

— А ўсё ж перадайце яму, цётка Лізавета, я буду чакаць яго вечарам каля лодак.

Вымавіць імя Уладзіка яна не здолела. Але абяцанне сваё чакаць яго каля лодак стрымала. Скіравала да іх адразу, не заходзячы ў хату, каб хоць пераапрануцца. Навошта ішла туды, і сама не ведала, навошта панаджвала, абнадзейвала. I не толькі яго, Уладзіка, абнадзейвала, але і сябе, сапраўды, надзея — маці дурных.

Лямантавалі жабы, білі ў вушы, нібы ўвесці нешта хацелі ёй. Свяціла поўня, вялізная, жоўтая дзірка ў небе, уваход ці выйсце кудысьці. I здавалася, бы з той дзіркі і сыходзяць жабіны лямант, песня і стогн, заклік і перасцярога. Хто заклікае, хто і ад чаго перасцерагае: не паддацца прывабнаму ў цемры голасу вады, ракі, уласнаму жаданню сесці ў лодку, адпіхнуцца ад берага і пусціць лодку за плынню, як птушку выпусціць на волю. I лодка пад месячным святлом, у абдымках прытопленых вадою кустоў лазы, шыракалістых белых і жоўтых гарлачыкаў, падобных на птушак, качак, гусей, чаек, якія, здаецца, страцілі ўначы крылы, але захавалі здольнасць і імкненне рухацца, рухацца туды, у невядомае, па гарбатай спіне вады, сярод цемры, як па небе. Туды, дзе бачны прасвет, дзе на лукавіне ракі светлаю плямай бялее бярозавы гай, які ўжо даўно прываблівае Светку, дзе б хацела яна апынуцца сёння ўначы і куды яна баіцца зайсці. Баіцца застацца сам-насам, а яшчэ больш — разам з Уладзікам. Вельмі ж нясцерпна і млява пахне вясной бярозавы ліст, якога толькі што выгнаў з клейкай пупышкі салодкі бярозавік, што ўсю доўгую зімку запасіўся ў бярозе, гусцеў, хмеліўся, блукаючы ў каранях, у нетрах зямлі, чакаючы сонечнага цяпла і сонечнага промня, дачакаўшыся, радасна пабег па ствале ў крону і прымусіў выбухнуць пупышку з зялёным і духмяным лістом.

Нячутна, нібы крадучыся, падышоў Уладзік, як і не ішоў, а вырас тут з цемры, ноч вырасціла яго, як вырошчвае той жа ліст на бярозе, траву. Вымаляваўся сярод лодак, кустоў, пазначыўся ценем у вадзе і, не дайшоўшы да Светкі, спыніўся.

— Чаго, Уладзічак, не падыходзіш бліжэй? — спытала Светка.

— А я не ведаю, ці варта бліжэй і як бліжэй.

— Я вось таксама не ведаю, Уладзік. Пытаю сябе і не чую адказу. А ты мне што адкажаш?

— То памаўчымо мо лепш, сядзем і паслухаем адно аднэго.— I Уладзік ступіў да яе, узяў за руку, прымусіў залезці ў лодку. Яны селі на карме. У лодцы сярод вады было больш светла, чымсьці на беразе. I Светка на нейкую хвіліну адчула шкадаванне, што прыйшла ў будзённым, не пераапранулася. Але толькі на хвіліну, пакуль абцягвала сукенку, хавала калені, жыло ў ёй адчуванне апраткі. А як толькі Уладзік прыхіліўся да яе плячом, адразу ж ацверазела. Было яно гарачым, тое плячо. I гарачкавасць тая была і ў ёй. Яна зачарпнула даланёю вады, асвяжыла, памыла твар, павярнулася тварам да месячнага святла:

— Глядзі, глядзі, Уладзік, якая я ўжо старая.

Ён памкнуўся нешта адказаць ёй, пэўна, не згаджаючыся, але яна не дала яму і слова вымавіць.

— Не трэба. Праўду на сяле кажуць. Перастарка, ялаўка. Нікуды ад праўды не схаваешся.

— Што мне, Света, да таго, што і хто языком менціць.

— Выходзіць, табе без розніцы, што пра мяне гавораць,— яна крышку пацвельвала яго, каб перавесці гаворку на іншае, не такое балючае ёй, больш лёгкае, смешнае, звесці на нішто, як гэта было і раней, калі яны сустракаліся і перакідваліся слоўцам у клубе ці на вуліцы. Але, як ні дзіўна, жартаваць на людзях куды лягчэй, чымсьці вось так: плячо ў плячо, вока ў вока. Не пакідала, не адыходзіла тое галоўнае, што мучыла яе з таго часу, як Светка пачала разумець сябе. Але яна не здавалася таму галоўнаму, працягвала жартам пацвельваць Уладзіка:

— Гэта ж ты на спатканне да мяне прыйшоў, Уладзічак. Першае наша з табой спатканне. I я сама прызначыла яго. Што ты на гэта скажаш мне, Уладзічак, як цяпер будзеш адносіцца да мяне? I маці ж твая ведае...

— Што ведае маці?

— А ты не прытварайся. Маці твая звесці нас хоча.Я цераз яе і спатканне табе прызначыла, няўжо яна табе не сказала, што я чакаю цябе тут.

— Я ад самай раніцы не заходзіў да сябе дамоў.

— Як не заходзіў? А мяне як ты тут знайшоў?

— Я пачуў цябе. I ўбачыў. Здалёку яшчэ, з Нівак.

— Не мог ты мяне з Нівак убачыць, не трэба, Уладзік, хлусіць. Гэта ж больш кіламетра.

— Убачыў. Я нікому пра гэта не гаварыў. Маці з бацькам не ведаюць. Табе першай скажу. Я ў цемры, ноччу, лепш, чым удзень, бачу.

— Як гэта ноччу ты бачыш, у цемры? — Светка не паверыла яму.

— А як і ўдзень — усё ясна. I больш нават.

— Што ж больш?

— Больш, чым ты думаеш, што на душы ў цябе, бачу.

— Што ж у мяне на душы? — Светка ўсё яшчэ не верыла яму.

— Вось ты зараз смяешся, а на душы ў цябе ноч. Баліць душа,— сказаў Уладзік, патупіўшыся і з болем, нібы гэты боль быў і ў ім, не даваў яму ўзняць на Светку вочы.— I з самага пачатку ты з болем тут стаіш. Святло ад цябе сыходзіць цьмянае. Была хвілінка, ты ўзрадавалася, на бярозы на тым баку глядзела, яны свяціліся, зіхацелі. Над кожнай як зарыва светлае, і над табою таксама зарыва. Вось я і пайшоў на яго і выйшаў на цябе. I не трэба, Светка, не трэба так. Дай мне руку, хай гэта цяжкае, цёмнае адыдзе ад цябе, перальецца ў мяне, а я яго ў ваду. Во бачыш, я другую сваю руку ў ваду апусціў. Хай сплыве вадой. На дно яго, у рэчку.

Светка спалохалася, выхапіла сваю руку з рукі Уладзіка. Цяпер яна верыла яму і баялася яго. Паверыла і пачала баяцца, адчуўшы яго руку, сухую і як з іскрамі, нібы электрычнасць бегла па ёй, плавіла яе цела, дзерла яго, як дзярэ адзенне і скуру калючы дрот, дзярэ да крыві, да голага і непрыгожага раздзірана-чырвонага мяса, ад аднаго выгляду якога і сорамна, і балюча, і шкада якога. I Светка зараз саромелася таго, што было ў яе на душы. Не хацела яна нікога пускаць да сябе ў душу, таму што сапраўды было там шмат чаго цёмнага і жахлівага, што жахала нават саму яе. I яна выплёсквала гэтае жахлівае, біла ім наводмаш Уладзіка, імкнучыся такім чынам схаваць ад яго тое, што ён не паспеў адчудь праз яе руку. Хай чуе ўсё ад яе, а не падслухоўвае:

— Ну і што, ну і што, чыя дачка я і ад каго — ад немца, японца, папуаса. Каму, акрамя мяне, якая справа, каму якая справа. Усё роўна ж я ёсць. Ёсць і буду, калі ўжо з'явілася па волі каго-небудзь ці насуперак той волі на свет... Як там са светам і святлом яго, якое зарыва, святло над маёй галавою, Уладзічак. Чорнае яно. А негра табе не даводзілася бачыць? Як ён у цемры, свеціцца ці, што галавешка, чорны. Я ж нікога, ты чуеш, нікога не прасіла, каб нараджалі мяне. Не прасілася я на свет, а вывелі, завялі, як заводзяць парсюка. Завялі, стварылі, дык дайце ж жыць, хаця б так, як таму чарвяку, як машынам сваім даяце. Беражэце і пестуеце чарвяка, машыну, прызнаяце, дык прызнайце і мяне. Ты начамі не спіш, я ведаю, баброў табе шкада, і ўсе вакол баброў, птушак, звяроў шкадуюць. Дык пашкадуйце і мяне. Хаця плявала я на ваша шкадаванне і тваё, Уладзічак, плявала і лічна на цябе. I ідзі, Уладзік, ідзі. Да школы ідзі, там усе светлыя і вясёлыя. Гэта першае і апошняе наша з табой спатканне. А я ноччу пасля сустрэчы з табой Вовіка-алкаголіка пушчу. Адчыню яму акно. Ён даўно просіцца. Вось гэта будзе пара. Абодва чорныя, без пробліску, я ад немца, а ён сам дурань, зялёны ад гарэлкі. Я чорная, ён зялёны...

— Ты не чорная. Ты зараз ужо не чорная. Калі б ты толькі ведала, як ты зараз свецішся, калі б ты толькі бачыла сябе...

— Не чапай мяне, не падыходзь...

Уладзік, не слухаючы Светку, узяў яе за руку і пацягнуў у лодку, пасадзіў на карму, дзе яна сядзела і раней. Ухапіў вільготны і слізкі шост, што валяўся ў лодцы, адпіхнуў лодку ад берага і пагнаў скрозь лазняк з застаялай і ціхай вады на цячэнне. Выпхаўся на цячэнне і кінуў шост у лодку.

— Цяпер хай сама плыве, хай гоніць плынь.

— I куды ж гэта мы прыплавімся, Уладзік?

— А рэчцы відней, куды вынесе, мо да баброў, на бабрыныя хаткі, а мо і так куды ў якое-небудзь добрае месца.

— Паварочвай да берага, Уладзічак, бярыся да берага, партызанскі сынок. Не стой, як слуп, што табе трэба, навошта ты ў адну са мною лодку лезеш.

— Не, Светка, позна, плывём, і цяпер ужо як плынь вырашыць.

— А я гавару, да берага!

— Добра, Светка, добра, вырашыць рака і плынь да берага, будзем каля берага.

Але рака і плынь падхапілі лодку і панеслі на стрыжань, на светлы блік бяроз, цені якіх ляжалі на вадзе. Рака віравала і круціла лодку. Двое плылі ў ёй. Ноч працягвалася. Як і на пачатку яе, не змаўкаючы, крычалі жабы, толькі крыху на нейкі час сціхалі, гэта калі лодка вельмі ўжо блізка падыходзіла да іх, хапатліва давалі нырца, каменем ішлі ў дно, нібы саступалі дарогу. Ныралі і адразу ж вынырвалі, зеленамысыя, лупатыя і яшчэ больш галасістыя. Вылуплівалі вочы на лодку, на жоўтую дзірку поўні ў небе. Уваход ці выйсце кудысьці. Весялілася і спявала, свяцілася адзінаю лямпачкай каля клуба вёска, ад якой яны адплылі. I прасілася ўжо ў лодцы ломкім голасам Светка:

— Адпусці, адпусці ты мяне, Уладзічак, старая я, старая я ўжо табе. Ну, лепш было б, калі б ты мяне адпусціў. I табе лепш, і мне лепш. I маці тваёй лепш.

Уладзік маўчаў, а плынь не адпускала ўжо лодку, як узяла яе ў абдымкі, так і трымала.

Гарэла пад нагамі зямля, смуродна слаліся па голым полі рознакаляровыя дымы. Дымы ўсіх часоў: мінулага, сённяшняга і будучыні. Вецер забаўляўся імі, круціў, змешваў, але не здолеў змяшаць, скруціць, збіць у адно-адзінае, цэлае, кожны час меў толькі свой дым, толькі свой колер. Мінулае красавала, цвіло па-над полем чырвонага колеру лятучым дымком, у якім адчувалася адно толькі шкадаванне і нічога больш. Косткі, якія даўно ўжо сатлелі, сляды, знак ад людзей і звяроў, што прайшлі некалі тут, гарэлі лёгка і амаль без паху. Сённяшняе, што яшчэ не адмерла, што памірала не па сваёй ахвоце, што жыўцом забівала і нішчыла спёка, чадзіла чорным чадным куродымам, закопчвала неба палыновай горыччу, раздзірала, уядалася ў цела. I Сноўдала, здавалася яму, да апошняй варсінкі, да апошняй кроплі крыві быў насычаны той горыччу, атручаны ёю. I працягваў атручвацца, робячы ўдых і выдых, што не абяцала нічога добрага ў будучыні. Будучыня, яе колер луналі над полем, запарушвала вочы шзрым попелам і падманлівым ад недахопу паветра блакітам, ад якога мутнела ў галаве, уваччу скакалі каляровыя іскры, што мошкі, якія трапілі ў сонечны прамень, нібы гарачым свінцом налівалася цела.

I Сноўдалу было незразумела, як зямля трымае яшчэ яго цела, як ён знаходзіць яшчэ дарогу, ступае не правальваючыся, зямля не прыбірае яго, не зацягвае ў агонь. Поле ж зрыта, паточана вогненнымі хадамі, бы па тарфяніку точацца вялізныя палаючыя краты ці чарвякі нейкія, што дыхаюць агнём, выпальваюць усё на сваім шляху, пакідаючы за сабою адзін толькі попел і белы пясок, які не гарыць. Не гарыць, але і не родзіць. На ім ужо нічога ніколі не вырасце, і ніякі след не адаб'ецца. Трэба шмат жыццяў, пакаленняў і стагоддзяў, каб аднавіць яго, трэба вельмі шчодра паліць яго жывою крывёй. I мо сёння ўжо ён, Сноўдала, яго цела і яго кроў і з'яўляюцца тым будучым гноем, дзякуючы якому зноў адродзіцца зямля.

Ён мог бы і не ісці праз гэтае вогненнае поле, абагнуць яго, узяць крыху ўбок, выбраць шлях, які б не быў такім небяспечным. Сноўдала, як толькі адышоў ад дуба, ступіў на палаючае поле, прыкмеціў сярод разрываў дыму курную хатку на курыных ножках, старую, як і сам ён, як свет гэты, дым і агонь. Хатка тая была не рубленая з бярвення, а складзеная з лёгкіх і тонкіх сасновых жэрдак, без коміна нават і даху. I корпаліся каля той хаткі, нібы ўстаўшы з небыцця, дзед і бабуля, той апошні яцвяг, які даўно ўжо загінуў, загінуў на яго зубрынай памяці, зубрыных вачах, і жонка яцвяга. Абое яны былі цяпер жывыя. Адрадзіліся падобна яму, Сноўдалу, ці ніколі не паміралі, не ведалі, што такое смерць, не падазравалі нават, што яна ёсць. Нічога не ведалі пра войны, пагоні і аб тым усяленскім могільніку за смуродным балотам, якое магло гарэць, дзе супакоіліся апошні яцвяг і апошні зубр.

Яцвяг зноў быў жывы, і ён, Сноўдала, зноў быў жывы. Чалавек і звер, адны сярод зямлі, што палала, схапілася агнём, бясконцага, узаранага вогненнага поля. Яны бачылі адно аднаго і павінны былі сустрэцца, сысціся. Яцвяг чакаў яго, ён стаяў з жонкаю пад прызбаю сваёй хаты, і каза яшчэ была каля іх. Усе трое скрозь дым пазіралі ў яго бок, углядаліся туды, адкуль ён павінен быў з'явіцца, калі агорае гэтае поле, пройдзе скрозь дым. Яны чакалі яго. I чакалі, пэўна, даўно, стагоддзі, таму што знасілі ўжо сваю старую апратку, што была зроблена са шкур звяроў, былі апрануты больш сучасна: абое ў фуфайках, у жанчыны на галаве хустка, у мужыка яе — картуз, і ў руках капаніцы. А мо і не капаніцы, мо проста кіёчкі, на якія яны абапіраліся, старая баба, стары дзед.

I Сноўдала заспяшаўся да іх, не адчуваючы ўжо атрутнага паветра, не разбіраючы дарогі, не баючыся вогненных пастак на сваім шляху. Ён зноў адчуў сябе царом усяго існага. Абудзіліся колішнія сіла і адвага, і шлях яго быў высланы камякамі палаючай зямлі, якая разляталася ва ўсе бакі, як зоркамі. Але дзіва дзіўнае, як Сноўдала ні спяшаўся, як шырока ні крочыў, хатка з яцвягам і яго жонкаю не набліжалася, як бы так і заставалася ў тумане, у далечыні, нібы ён і не ішоў, не бег ці бег на адным месцы, як тая вавёрка ў коле. Кола круцілася, вавёрка скакала і заставалася ў сваёй клетцы. Сноўдала пачаў злавацца, усе мышцы, што былі ў яго целе, усю кроў — усё аддаў руху, хуткасці, зліўся ў адно цэлае з ветрам і дымам. Хатка не наблізілася ні на крок. Яцвяг з жонкаю як стаялі, так і працягвалі стаяць у туманнай сваёй далечыні, і гэтая далеч, здаецца, бы нават яшчэ і павялічылася, як нейкая сценка з памяншальнага шкла з'явілася паміж імі і Сноўдалам, і яна адкінула іх, адсунула адно ад аднаго. Сноўдала задыхана спыніўся, каб адпачыць і ўпэўніцца: ці на самай справе хатка яцвягаў адбеглася ад яго. Ускапыціў зямлю, якую яшчэ не паспеў ахапіць агонь, але якая ўжо адчувала набліжэнне гэтага агню, таму што была яна ўжо цёплаю, распаранаю, хоць і вільготнай. I гэтая цёплая вільгаць зямлі не дала палёгкі Сноўдалу. Упершыню зямля не астуджала, не супакойвала распаленага цела.

Не зводзячы вачэй з хаткі і яцвягаў, Сноўдала ўсім целам калыхнуўся наперад, ледзь устояў на нагах, як не ўпаў на каленцы, калыхнуліся і адбеглі назад яцвяг з жонкаю, хатка, каза. I Сноўдала раз'юшыўся: чаму гэта яны бегаюць ад яго, прывабліваюць, паказваюцца на вочы і ўцякаюць, не пускаюць да сябе. Але ў яго хопіць сілы і хуткасці, каб дагнаць і пакараць іх. I ўжо нічога іншага не маючы ў галаве, як толькі гэта: дагнаць і пакараць, ён рынуўся наперад, на курную хатку яцвягаў, мецячыся ў іх рогам.

Ён зноў бег па вогненным полі і ўжо не дазваляў сабе перадышкі, бег, забыўшыся на стомленасць, не баючыся агню і дыму, не зважаючы на тое, што лёгкім можа не хапіць паветра, можа лопнуць сэрца, жылы могуць парвацца. I бег гэты цяпер доўжыўся век. Адыходзіла ноч, наставаў дзень, дзень заступаў на змену ночы, мяняліся поры года. Ішоў і раставаў снег, бруілі ручаі, адзваніўшы сваё, яны ўсыхалі. I там, кудой яны беглі, ускіпала зелень. Яна жухла, зноў падаў снег. А Сноўдала ўсё бег, губляючы сліну і пену, што гнала па целе кроў, якая закіпела ад гэтага бегу, закіпела і не паспявала астуджваць ні костак, ні жыл. Зямля і тая, здаецца, зжалілася над ім, яна ўзняла яго ў паветра. I Сноўдала, здавалася, ужо не бег, а ляцеў, мінаючы горы і акіяны, гарады і лясы. I таксама імкліва ляцелі над зямлёю яцвягі з іх хаткаю, ляцелі на сусвеце, засцячы сабою зоркі і планеты, творачы на зямлі буры і землятрусы, раздуваючы пажары і войны, не ведаючы ні стомленасці, ні супынкаў, падпарадкаваўшы сябе адной толькі пагоні.

А калі гэтая пагоня пачала надакучаць Сноўдалу, калі яму прыеліся яцвягі з іх курнаю хаткай, што маячылі наперадзе, і ён паспрабаваў спыніцца, хатка і яцвягі імкліва насунуліся на яго. I ён прайшоў скрозь іх, як скрозь цень. Адно насланнё скончылася, але надышло другое. Сноўдала ўбачыў самога сябе такім, якім неаднойчы бачыў, гледзячыся ў ваду, толькі больш выразна, і ўсяго цалкам, адразу, ад ускудлачанай, злямцаванай барады да запаленых, у белай пене, бакоў. Убачыў і затросся. Затросся і другі Сноўдала. I яны абодва і адначасова кінуліся адзін на аднаго. Зазвінела, рассыпаючыся на друзачкі, шкло. Перад Сноўдалам паўстала вялізная зала, застаўленая ўсякай усячынай, ад матацыклаў і веласіпедаў, якія былі ўжо яму знаёмыя, да рэчаў, якіх яму бачыць не даводзілася,— квадратных адпаліраваных скрынек з мноствам бліскучых нікеляваных гузікаў, скрынек са шклом, якое свяцілася і па якім ці то за якім бегалі людзі. Людзі бегалі і па зале, крычалі і хаваліся. А тыя, за шклом, паводзілі сябе прыстойна. I яны больш падабаліся Сноўдалу, хаця выглядалі і вельмі маленькімі, як лялечныя, несапраўдныя. А сапраўдных, што знаходзіліся ў зале, ён адразу ж неўзлюбіў. На самай справе, калі спытаць, чаго ўзнялі такі вэрхал, чаго галосяць, лямантуюць, пішчаць. Што за дзіва такое — зубр ва універмагу. Ды пляваў ён на гэты іх універмаг. Нічога талковага ўсё роўна ў ім няма. I Сноўдала з гордасцю і паважнасцю, імкнучыся, каб нічым не нагадваць паводзіны людзей, што з лямантам і сналохам шыліся ва ўсе куткі, рушыў да выхаду, далей ад гэтых чатырох сцен, на вуліцу, на брук, які ўжо ён бачыў перад сабою. Праход, праўда, быў надта вузкі, але ён пашырыў яго, звярнуў два касавыя апараты, ад чаго страцілі прытомнасць тры касіркі, праламаў падвоеныя шкляныя вітрыны. I быў ужо на маставой.

На вуліцы народ таксама спачатку сыпануў ад яго ў розныя бакі. Але Сноўдала ніяк не рэагаваў на гэты людскі спалох. I не толькі таму, што быў вельмі ўжо ганарысты. Ён ніяк не мог уцяміць, як гэта здарылася, што ён апынуўся ў горадзе, у самым цэнтры яго. Толькі ж што знаходзіўся ў глыбіні стагоддзяў, дзесьці на самым пачатку жыцця, і раптам без перасадкі — у самую сярэдзіну яго, росквіт ці захад. Мо хто іншы на яго месцы быў бы і рады гэтаму, але толькі не ён, Сноўдала. Не дзеля таго яго выпраўлялі ў дарогу, не дзеля таго, каб шалэндаць па пыльных гарадах, урывацца ва універмагі, палохаць людзей, выпраўляўся ён і сам. Не сустрэчы з яцвягам шукаў ён на сваім шляху, не ў мінулае ішоў, а ў будучыню. А сустрэўся з мінулым. Атрымліваецца як бы тое, што куды б ён ні скіраваў, а мінулага яму не абысці, сумнае яно ці радаснае. Яго, прынамсі, гэтая сустрэча не ўзрадавала, а толькі стаміла, нагнала нуды. I ці не ёсць уся гэтая будучыня толькі нуда і сум па мінулым, насланнё, сон, цень мінулага, што так упарта ўцякаў ад яго, не дазваляючы наблізіцца да сябе ні на крок. А потым злітаваўся, даў магчымасць дагнаць сябе, і рассыпаўся, развеяўся ў прах, прапусціў, паказаўшы яму, Сноўдалу, яго ж самога, хто ён ёсць і за кім ці за чым ён гоніцца. Закінуў у гэты горад, з якога як мага хутчэй трэба выбаўляцца.

Сноўдала працягваў крочыць па горадзе ўсё такі ж негарадскі, нехапатлівы і задуменны, як дзед, што ўпершыню наважыўся пакінуць вёску, ступіць з прасёлка на асфальт, і яго ўсё больш агортвала жаданне кінуцца бежкі па гэтым асфальце, прэч з горада. Але ён стрымліваў сябе, не хацеў прыніжацца перад натоўпам, які цягнуўся ўжо ўслед яму. Ці то не ўвесь горад збегся паглядзець на яго. Ганаровы эскорт усё павялічваўся і павялічваўся. Былі ўжо ў ім і міліцыянеры, і пажарнікі ў форме і на машынах — гэта на той выпадак, калі ён раптам накінецца па каго-небудзь. На гэты ж выпадак званілі і балабонілі па ўсім горадзе тэлефоны, тэрмінова склікаліся нарады. Паспешліва шукалі паляўнічых і паляўніцтвазнаўцаў, звераводаў і ветэрынараў. Яны павінны былі вырашыць яго лёс: забіць, усыпіць ці пакуль што нічога не рабіць: назіраць, як ён сябе будзе паводзіць, куды скіруе. Зубр паралізаваў усё жыццё горада, выбіў з каляіны, парушыў яго адладжаны арганізм, вывеў усіх гараджан на вуліцу, як на дэманстрацыю.

А Сноўдалу і не наўме была тая мітусня і мітрэнга, што ўзнялася вакол яго і ўжо добра-такі надакучыла яму. Ён спяшаўся пакінуць горад і на ўскраіне яго рушыў напрасткі, зносячы агароджы і платы, вытоптваючы грады, абыходзячы малых дзяцей і дарослых, што не ўправіліся схавацца і не ведалі ўжо, што і рабіць. Але толькі на змярканні горад выпусціў яго на волю, адсталі, адчапіліся праважатыя. Сноўдала зноў апынуўся ў полі, тым самым, што гарэла, але цяпер ужо не так смуродна і ўдушліва. Па зорках скіраваў сябе на дуб, які ўпаў, калі ўжо збіўся з дарогі, трэба было пачынаць усё спачатку, вяртацца туды, дзе заблудзіўся. I ён вярнуўся, і зноў адчуў сябе разгубленым. Не надта ж і далёка знаходзіўся той дуб ад горада. Не вельмі даўно ён і ўпаў, лісце яшчэ не паспела завянуць на ім. А Сноўдалу здавалася, што ён адолеў тысячы кіламетраў і мінулі стагоддзі з таго часу, як развітаўся з дубам. I ўсе тыя кіламетры, усе тыя стагоддзі былі зараз у ім у Сноўдалу. Ён упаў усім целам на зямлю, ледзь даклыпаўшы да дуба. I дуб пашкадаваў яго:

— Здарожыўся, сынок. Я ж казаў табе, што ты яшчэ прыйдзеш да мяне, па мой ліст і мой жолуд. Я ведаў і чакаў цябе.

— Мо ты таму і ўпаў, каб накарміць мяне.

— Не, прыспеў мо час, я і лёг, як загадана было мне.

— Кім загадана?

— А тымі, на чыіх костках я дагэтуль рос, каго перажыў, каго перастояў, хто загадае ў свой час упасці і табе.

— А калі я не паслухаюся і не ўпаду?

— Закрыецца ход. А ён не павінен закрывацца, ён вечны, таму ты і ўпадзеш.

— Які ж гэта ход, дзе той ход, куды?

— Усяму свой час. Ты пакуль еш, дарога твая далёкая. Я пакажу ход, па якім адыходзяць і вяртаюцца. I ты таксама пойдзеш і вернешся, хаця дарога твая апошняя ў цябе, а таму еш, каб пастаяць за тых, каго ўжо няма, і паказацца тым, хто ёсць.

I Сноўдала пад ласкавы, прыглушаны і як бы загаслы ўначы шэпт дубовага вецця пачаў есці лісце і жалуды.

— У кожнага з нас, хто жыве на зямлі, у дрэў і звяроў, людзей, адзіны лёс. Упала дрэва — упаў і чалавек,на аднаго звера на зямлі стала меней, зрабіўся меншы на аднаго чалавека і свет. I ў той, табе здаецца, ужо далёкі дзень, але што даўніна ў параўнанні з жыццём зямлі, свет збяднеў на аднаго чалавека. А я памёр у ім і разам з ім.А добры быў чалавек, мо нават апошні, з кім парадніўсяя на зямлі, звязаны з ім каранямі быў, мо таму і не вытрымалі мае карані, адкрыўся ход. I ты пойдзеш па ім, і хто ведае, мо яшчэ паспееш выратаваць другога чалавека, які параднёны ўжо з табой. Ён нашага, зямнога роду. Зямнога, зямнога... Хопіць, ідзі, ідзі...

Сноўдала падняўся і пайшоў на гэты голас, які за тугой даўніны, усё ж адбылося на яго вачах, ён быў тады наглядальнікам, а цяпер хацеў уберагчы яцвяга ад смерці, хацеў спыніць, разагнаць пагоню, ворагаў яцвяга. I ён кінуўся насустрач ім, як толькі пагоня наблізілася да яго. I ўжо, здавалася, прапароў рогам таго, хто бег першым. Але, дзіва нейкае, рог яго бадануў толькі паветра, цемру, цень. I ўсе астатнія, што ўдзельнічалі ў той пагоні, былі толькі ценямі. Не дадзена было яму нікога ні забіць, ні спыніць. I Сноўдала працягваў свой шлях, губляючыся ад здагадак: што павінна ўчыніць тая пагоня, чым яна скончыцца — забойствам, смерцю кожнага, ці пагоня тая вечная, адзін уцякае, а ўсе астатнія гоняцца за ім, і не мае гэта канца, гэта бессмяротна. Усё толькі гульня ў жыццё і смерць. I адразу ж выпадак даў яму праверыць здагадку. Дарогу Сноўдалу, трымаючы напагатове стрэльбу, заступіў Барталамеус Шпаковіч. Той самы Барталамеус і з той самай стрэльбай, якая ўжо аднойчы забіла яго, Сноўдалу. I цяпер стрэльба была гатова забіць яго зноў. Сноўдала бачыў, што, як і тады, Барталамеус не прамахнецца, адчуў гэта цемечкам, макавым зернем у ім, якое не было абаронена косткаю. Сноўдала спалохаўся, хаця і ведаў, што стрэльба Барталамеуса Шпаковіча не мае сілы абарваць яго зубрынае жыццё.

Зубрынае. Так. Але яго, Сноўдалы, жыццё яна здольная была перапыніць. I бясконца доўжылася хвіліна спалоху і ўзаемнага чакання. Смерць чорным вокам не міргаючы пазірала яму ў вочы з рулі стрэльбы, таксама не міргаючы цікаваў і ён за ёю, краёчкам вока ўлоўліваў добра ўжо бачнае святло наперадзе тунеля. А цемра абціскала яму бакі, вымушала прыціскаць хвост. Сноўдала ўжо быў згодны пайсці прэч ад стрэльбы. Мо ён так і зрабіў бы, але адчуў на сабе яшчэ нейчыя вочы, не добрыя, не злосныя, хутчэй за ўсё абыякавыя. I тыя вочы ўчапіліся, упіліся ў яго і холадна загадалі яму: наперад. I ён, падпарадкоўваючыся іх загаду, зрабіў крок насустрач стрэльбе, непазбежнасці. I ў тое ж імгненне шчоўкнуў курок, успыхнула чырвонае святло і прагучаў стрэл. I Сноўдала гатовы ўжо быў упасці і пачаў ужо асядаць на пярэднія ногі, але адчування болю нідзе ў ім не было. I ўдару, што збівае з ног, ён не адчуў. Нічога не адчуў, так толькі, бы муха куснула ў цемечка. I ён зразумеў, што пошчак курка, асляпляльная чырвань уваччу, дотык чагосьці да цемечка — усё гэта толькі памяць, чаканне таго, пра што ён ужо ведаў, праз што прайшоў. Шпаковіч з яго стрэльбаю ўжо не страшныя яму, праз гэта, калі ўжо так наканавана, трэба проста прайсці, пераступіць і крочыць далей. Што ўжо адбылося, другі раз не адбудзецца, мінулае не вернецца, хаця яно і заўсёды з табой. Будучыня, можа здарыцца, наперадзе, і ў гэтым тунелі, і на выхадзе з яго, будзе куды больш страшнай, але, пакуль наперадзе хоць што-небудзь мігціць, трэба ісці на гэтае мігценне, брацца на святло, перамагаючы жахі і стому, што б там цябе ні чакала, які б вялікі падман ні ўгатаваў табе лёс. I калі ёсць падманы, то ёсць каму і каго падманваць, ёсць жыццё. Сноўдала параўняўся са Шпаковічам, той стаяў не кратаючыся, прыпаўшы шчакою да ложа стрэльбы, чакаючы і выцэльваючы яго. Сноўдала зноў адчуў гэтае выцэльванне і цемечкам, і макавым зернем у ім, адчуў саму стрэльбу, ён ужо дакрануўся да яе рулі ўздыбленай варсінкаю, ледзь не кінуўся назад, таму што зноў пачуў шчаўчок курка, палыхнула перад вачыма чырвань, і чырвоная муха, здаецца, укусіла мозг, але раней, чымсьці ўсё гэта адбылося, Сноўдала ўжо ведаў, што гэта павінна адбыцца, так будзе. Ды толькі аніякае веданне, аніякая памяць, хоць і лжывая, не можа застацца абыякаваю, калі вось так сам-насам сутыкаешся са сваёй смерцю. Сноўдала на нейкае імгненне збянтэжана спыніўся, і гэта дазволіла Шпаковічу яшчэ раз узвесці курок і зрабіць яшчэ адзін уяўны стрэл. Стрэліць яшчэ раз, калі ўжо ад самой стрэльбы не засталося і рулі нават, Сноўдала ўвабраў стрэльбу ў сябе ці сам увабраўся ў яе, прайшоў праз Шпаковіча ціхім і дробным крокам, бы хацеў растаптаць яго, хоць і ведаў, што таптаць няма каго. Усё гэта толькі цень. I цень гэты, цемра, што акружыла яго, абціснула холадам яму бакі, адрынулі ад яго, святло засляпіла вочы. Тунель рассунуўся, расчыніўся, над ім зіхацела ад блакіту неба, зямлю ўгравала чыстае сонейка. Сад быў перад Сноўдалам, вялізны, бясконцы, недзе ўдалечыні ён сыходзіўся з небам, парадноўваўся з небам. I першы, каго ён убачыў у тым садзе, калі вочы звыкліся са святлом, быў зноў Барталамеус Шпаковіч, але ўжо без стрэльбы. Весела і радасна ён кінуўся насустрач Сноўдалу, бы чакаў яго. Сноўдала не прыняў і аніяк не адгукнуўся на гэтую яго радасць, хацеў прайсці праз яго, як і там, у тунелі. Але тут, у гэтым садзе, Шпаковіч не быў ужо ценем. Сноўдала адчуў гэта, упёршыся ў яго галавою, раз'юшыўса. Цяпер ён абавязкова ўжо растаптаў бы Шпаковіча, але не паспеў. Набеглі зубры, тыя, што даўно памерлі ўжо, што працягвалі жыць толькі ў памяці яго. Шматлікія Сноўдалы яго зубрынага роду, і ніводзін з іх таксама не быў ценем, бо ўсе разам затрубілі, захоркалі, вітаючы яго, радуючыся яму. Акружылі, павялі ў сад.

У садзе таксама было мноства людзей, якіх Сноўдала некалі ведаў і помніў. I яны яго помнілі, добрыя і злыя, але не перамешаныя, не зблытаныя, як у жыцці, а наасобіцу добрыя, наасобіцу злыя. I як бы сцяна нейкая ці рыса нябачная між імі, за якую ніхто не заступаў. Па розныя бакі той рысы ці сцяны апынуліся некаторыя бацькі і дзеці, цягнулі адно да аднаго рукі, а самкнуць іх не маглі. Знаходзіліся ў садзе і дзяды, што жылі ў камені пры дарозе, з якімі Сноўдала пазнаёміўся на пачатку сваёй дарогі. I пры іх незнаёмы Сноўдалу дзядок, сухенькі, з кіёчкам у руках. I гэты незнаёмы адразу ж памкнуў да Сноўдалы:

— Дачакаўся, дачакаўся,— абняў Сноўдалу і раптам адсланіўся ад яго, пачаў перыць кіёчкам сваім.

Дзяды з каменя спынілі яго:

— Не трэба так злавацца, бацька. Ён толькі паказацца нам прыйшоў. Табе ды Мар'яну. Прыйдзе Мар'ян, і мы яго выправім адсюль.

— Мар'ян ты мой, Мар'янка,— сухенькі дзядок пакінуў Сноўдалу, сеў на зямлю і заплакаў.— Чаму ж ты, чучала кудлатае, сноўдала дурное, так доўга спаў. Усе мы цябе чакалі там, там. I не дачакаліся.

— Дачакаюцца, бацька, яшчэ дачакаюцца. Не мы першыя, не мы апошнія,— супакоілі яго дзяды.— Так ужо на раду напісана. Кожнаму свой час. I кожнаму свая дарога. Хай ён пройдзе па сваёй як людзі, як усе мы. I калі Мар'яну ўгатавана з ім сустрэцца, сустрэнецца і тут. Не праганяй яго, хай пакуль застанецца.

Сноўдала застаўся. I як і не было яго там. Тры дні хадзіў ён па бясконцым садзе. Тры дні не ведаў ён аніякага клопату. I ніхто не звяртаў на яго ўвагі. Сноўдала як выпаў з жыцця, і памяць яго пакрысе глухла ад даброт, якімі адорваў сад, ад бестурботнага жыцця. Не трэба было ні аб чым дбаць, не было патрэбы нікуды спяшацца, а гэта значыць і думаць, помніць што-небудзь. Памяць засталася ў ім толькі ў страўніку. Надыходзіў час, страўнік падаваў знак: пара да кармушкі. I першы дзень Сноўдала толькі і рабіў, што еў, і быў рады, на другі — ужо трохі сумаваў, а на трэці ўжо і звыкся з такім жыццём. I калі прыйшоў Мар'ян, давялося яго, Сноўдалу, з таго саду праганяць палкаю.

— Цябе чакаюць, цябе чакаюць,— гаварыў Мар'ян.— Мо ты яшчэ і паспееш. Спяшайся.

А Сноўдалу зусім не карцела куды б то ні было спяшацца. I пляваў ён на тое, што недзе хтосьці яго чакае. Калі столькі чакалі, пачакаюць яшчэ паўстолькі, нічога не здарыцца. А здарыцца — што з таго. Усюды кожны дзень што-небудзь ды здараецца. А ён жа не разарвецца, усё роўна яго на ўсіх не хопіць. Раз пашанцавала ў жыцці, трапіў у райскае месца, і адтуль праганяюць. Яго праганяюць, а самі застаюцца. Праганяюць усе, і людзі, і звяры. I асабліва бязлітасна звяры, бацька з маці, як звар'яцелі, пераць, рогам лучаць пырнуць у бок: ідзі, ідзі, ідзі...

— Дык пойдзем разам, калі нас там чакаюць. Усе разам вернемся, людзі і звяры,— ён з сумам узіраўся ў неба, на якім не было ані воблачка, на сад, абцяжараны яблыкамі, і дыхаў, дыхаў водарам гэтых яблык, гэтага саду.

— Нас ужо ніхто не чакае,— адказвалі яму.— Мы чужыя там усім. А тут ты чужы нам.

I вялікая крыўда агарнула Сноўдалу:

— Жывы — чужы, мёртвы — свой. Няма праўды на белым свеце, няма справядлівасці.— З адчуваннем гэтага ён і пакінуў сад, мінулае сваё і будучыню. Зарокся забыць гэтую будучыню, не імкнуцца больш да яе, таму што адыходзіў ён, пакідаў сваю будучыню, не паснедаўшы нават, галодны. Зубры не дазволілі яму перад дарогаю і наесціся ўдосталь.

— Ты яшчэ вернешся сюды, паспееш сюды, тады наясіся.

Чорта лысага ён вернецца, не дачакаецеся. Ён вернецца да сябе, у дзень сённяшні. У дзень гэты, што ён пакінуў, ступіўшы ў тунель, у дзень, што ўжо клікаў, вабіў яго. Сноўдала адчуваў яго набліжэнне, хаця гэта быў зусім не дзень, а ўсё тая ж бясконцая ноч, сярод якой адчыніўся яму ход у дубе. I цяпер ён зноў ішоў па тунелі, але не па тым, які навёў яго на сад, а па новым, які пачаўся ўжо ў садзе. Адчыніўся, узнік перад ім нечакана, нібы ніколі і не было тут саду. Зрабіў адзіны толькі крок, і сад знік, зніклі звяры і людзі, цемра ахапіла яго, і наперадзе нічога не свяцілася. Наплывалі толькі пахі зямлі ўначы. Пахі самой зямлі клікалі яго да выйсця з гэтай сонечнай і шчаслівай турмы, пахі і голас, шэпт і стогн усяго існага на зямлі, што расло там, поўзала, хадзіла, корпалася, уступала ў бойку, ішло наўцёкі і абаранялася, памірала і нараджалася, пахам чаго былі ахутаны неба і зоркі, што разносілі вецер і хмары. Усе гэтыя пахі і гукі зноў у ім і з ім. Сноўдала як бы зноў адраджаўся, удыхаючы іх, складваўся нанава, збіраў сябе з зорнага святла, месячнага ветрыку, кляновага ліста, бруення ручаёў, салодкіх сноў мурашак, дрымоты пракавечных дубоў, усмешкі і стогну чалавека. Усё гэта ён ужо чуў, усё гэта ўваходзіла, убівалася яму ў вушы і вочы і заставалася ў ім, усё гэта ён назапашваў у сабе, імкнучыся нічога не згубіць і не расплюхаць у хадзе. I беражлівасць, ашчаднасць да ўсяго, што ён пазнаваў, не збівала яго з нагі, наадварот, надавала ступе цвёрдасць і ўпэўненасць, цела рабілася пругкім і лёгкім. У садзе, пазбаўлены ад усяго зямнога, ён ужо забыўся і пра імя сваё, а цяпер зноў прыгадаў яго, успомніў, што было з ім і што яго сапраўды чакаюць. Сам сябе ён чакае, як згублены, блукаючы ўначы, не ўсведамляючы яшчэ сябе, не ведаючы, чаго і навошта ён тут. Усвядоміць толькі тады, калі ён, другая яго палавіна, выхапіцца з тунеля і сальецца з ім, з самім сабою. Знойдзе, здабудзе сябе. Так павінна адбыцца, так наканавана. Толькі вось гэта і ёсць сапраўднае вяртанне. Інакш не варта і жыць. I гэта правільна, добра, што яго прагналі з саду, не далі сытасцю затлуміць галаву і пабілі на дарогу. Галодны, зведаўшы пакуту, ён будзе і больш памятлівы, больш прыглядлівы і ашчадны да таго, што адрынуў, з чым хацеў развітацца назаўсёды, пра што пачаў ужо забывацца. I вось ён рухаецца не па тунелі, бяжыць па сваёй змучанай, спакутаванай памяці, па якой яму неабходна прайсці, каб яна абудзілася і не толькі плакала крывавымі слязьмі, але і набыла шырыню, увабрала ў сябе ўсё, паяднала ўсё, і тады ноч не сцягнецца, не здасца такой доўгай і цёмнай, а дзень цьмяным і нудным. Кожны дзень будзе мець свой працяг, у кожнага будзе свая адмеціна, свой смак і пах. Той даўні смак і пах, пра якія ён ужо забыўся. Забыўся, калі загнаў сам сябе і сваю памяць у гэты тунель: толькі іскрынка святла наперадзе і ўсюды Барталамеусы са стрэльбамі, якія ўжо і не страляюць, і прывіднае, уяўнае адчуванне спакою і саду, таго, чаго на самай справе няма і не можа быць, што толькі мроіцца і закалыхвае тых, хто па сваёй ахвоце зашыўся ў тую нару. Але ён вылезе, выйдзе з яе, ужо выйшаў, хоць і абліваецца крывёю яго памяць, смыляць збітыя да крыві ногі, наліліся чырванню вочы.

Сноўдала стаяў каля вялізнага дупластага дуба, над яго галавою зіхацела зоркамі неба, ён усміхаўся небу і зоркам. Ён зноў быў на зямлі, на той самай сцежцы, па якой стагоддзі і стагоддзі, усё жыццё хадзілі зубры. I зямля, і сцежка пазнавалі яго і віталі, віталі, тоненька папіскваючы, вавёркі, што пасяліліся ў дупле дуба, жылі там і чакалі, калі ён прыйдзе. I вось ён прыйшоў. За час, што адсутнічаў, тут багата чаго перайначылася. Рэчка, якая жыла ў яго ў памяці, якую неаднойчы даводзілася яму пераходзіць, знікла, але не зусім, не так, што і знаку ад яе не засталося, яна проста пайшла пад зямлю, і Сноўдала адчуваў плынь яе халоднай і чыстай вады, ведаў, што ў свой час яна таксама вырвецца з-пад зямлі, таму што рэчка не памерла. Жылі ў ёй і плакалі цяпер, радуючыся таму, што ён наведаў іх, схаваныя пад зямною цвердзю бязвокія рыбіны, скробся рак, праточваючы на паверхню норку, корпаўся, круціўся ў глеі неўміручы ўюн. Сноўдала дапамог раку з уюном: пачаў капыціць зямлю і спыніўся толькі тады, калі ўбіўся ў яе па калена. Ён не дастаў да вады, не даў святла ні рыбінам, ні раку, ні ўюну. Але ведаў, што гэтага ад яго ніхто і не патрабуе. Галоўнае, рак з уюном пачулі яго. Яны завершаць тое, чаму ён паклаў пачатак, рэчка завершыць. Неўзабаве там, дзе ён ступіў нагою, ударыў капытом, прасочыцца, як праклюнецца, кропелька вады, чысцюткая, што сляза. Такая ж кропля ўпадзе з травы зверабою. Яны сальюцца. I пад дубам забруіцца крынічка. Пройдзе дожджык, падалье ён вады. Надыдзе зіма, і прыціснуць маразы, скуюць крынічку, лёд трэсне, разарве зямлю. I ўвёсну тут заструменіць ужо раўчук, выб'ецца з-пад магутных дубовых лап-каранёў. Раўчук той падыме і дуб. У паводку ён упадзе, грымне долу так, што застогне зямля і выпусціць з няволі рэчку, рыбін, ракаў і ўюноў. Яны і адаб'юцца ў вецці гэтага дуба, у дуплах яго. I Сноўдалу здалося, што ён ужо бачыць перад сабою мноства маленькіх рыбінак, што ён прыйшоў да гэтага дуба на вадапой таксама не адзін, а з зубранём. I зубранё, дапытлівае і палахлівае, забаўляецца з тымі маленькімі рыбінкамі, таксама дапытлівымі і палахлівымі.

Сноўдала ўяўляў сабе, як гэта будзе, і ўсміхаўся. Ён ведаў, што так будзе. Смак травы зверабою колькі тысячагоддзяў застаецца нязменным, вяжа рот хваёвай смалою-жывіцай. Як і стагоддзі назад, яна такая ж гаючая, цвіце аднакава: жоўцепька і ціха, і казюркі, павучкі круцяць у квецені яе дзіркі, лечаць свае хваробы. Як і стагоддзі назад, застаецца нязменным, струменіць, пахне лесам сцішанае ўначы паветра, ад зямлі пахне грыбам і зверам, яго, Сноўдалы, следам, яго потам, гноем і крывёй. Пах гэты не выветрыўся з яго памяці, не сатлеў. I цяпер яму можна не баяцца, што сатлее, развеецца па ветры. Каля дуба, што стаіць на самоце пад зорным небам, ён сустрэў самога сябе. I можа працягваць сябе далей, можа крочыць па зямлі, што здаўна яму родная і блізкая.

Яго ж, звярыная, сцежка навяла Сноўдалу на дубняк, што цягнуўся кіламетры з два ўздоўж балота. Дубы раслі тут больш маладыя, але трапляліся сярод іх і такія, што памяталі яшчэ яго, прыпадалі лістом і зялёнымі ў зялёных шапках жалудамі да яго загрыўка: песцілі, лашчылі, студзілі распаленае цела, рады былі сустрэчы з ім. I ён быў рады ім, хаця адначасова сустрэча гэтая выклікала і сум. Больш помнілі аб ім тут дубовыя пні, чымсьці дубы. Праўда, сярод пнёў убіраліся ўжо ў сілу і дубкі, некаторыя з іх былі зусім яшчэ маленькімі, каранём і ствалом у жалудах, як у матчынай далоні. Даверліва прыпаўшы да той далоні, яны толькі яшчэ святкавалі сваё нараджэнне. Сноўдала ведаў, што не ўсе з іх дажывуць да сталасці, дачакаюцца сваіх жалудоў, мала каму з іх нарачона трымаць маладое жыццё на сваёй далоні. Безабаронны дуб на пачатку жыцця, як і кожная істота, што толькі-толькі ўбачыла белы свет.

Дуброва вывела Сноўдалу на раку, цяпер ужо не падземную, а сапраўдную, зямную і ў зорках, таму што бегла яна, здаецца, не толькі па зямлі, але і па небе. Зямля і неба сышліся на ёй, абняліся і цалаваліся. Цалавалася неба з зямлёю, мілавалі зямлю зоркі і месяц. Дрэвы, дубы і ліпы, ляшчына і лаза, што раслі ўдзень па беразе, а ўначы — сярод вады, стаялі на варце, на варце гэтага спаткання зямлі і неба, зорак і вады. I Сноўдала, хаця і адчуваў смагу, не наважыўся перашкодзіць іх спатканню, разбурыць гэтае зліццё, знітаванне вады і зорак.

Ён доўга стаяў на беразе ў зарасніках арэшніку. Стаяў нерухома, нават не зміргнуўшы ні разу, стаяў у вечнасці, пэўна, пакуль доўжылася мілаванне неба з зямлёй, вады і зорак, пакуль з вады і зорак не выплылі, як нарадзіліся ўначы, бабры. Іх было трое. Бабёр, бабрыха і бабраня. Бабёр з бабрыхаю былі як адлітыя з месячнага святла, святла вельмі старажытнага, што спакон веку песціла зямлю, такія яны былі сівыя. А бабраня — чыстае золата. Яно праехала па рэчцы, учапіўшыся за хвост бацькі, а потым маці. Потым падплыло да прабацькі свайго — месяца, што ўсмешліва гойдаўся на рачной хвалі, раздрабніла, рассыпала смех яго на шкляныя і сярэбраныя званочкі па ўсёй рэчцы. I пад той смех, што ахапіў сусвет, сплываў па рэчцы і струменіў да зорак, пачалі свае гульні старыя бабры, уцягваючы ў іх і бабранят, зоркі і месяц, і яго, Сноўдалу.

Сноўдала сапраўды, здаецца, хацеў ужо ўступіць у іх гульню, як даючы згоду, хітнуў барадой у кустах, крануўся з месца, але адчуў, што ён не адзін на беразе ракі. Нейчы позірк, скіраваны на баброў, адчуў. Апамятаўся, ацверазеў і адразу ж згледзеў амаль што побач з сабой і таксама ў арэхавым кусце чалавека. Здзівіўся, адкуль і калі той чалавек з'явіўся тут, як ён яго не ўбачыў, не пачуў раней. Сноўдала намерыўся ўжо кінуцца да таго чалавека, загнаць яго ў ваду, прагнаць адсюль, каб ён не ўлазіў і не цікаваў за тым, як жывуць звяры. Але чалавек той добразычліва ўсміхаўся, як усміхаўся толькі што ён сам. Усё ўсміхалася ў чалавеку, рукі, якімі ён рассоўваў арэхавае голле, твар, вусы, вочы. I рэчка, што адбівалася ў яго вачах, таксама ўсміхалася. Жыла ў чалавеку рэчка, і бабры ў ім жылі, і дуброва, і гэтая зачараваная ноч, і нават сам Сіюўдала жыў. Ён бачыў гэта не толькі па ўсмешцы і радасці чалавека, але і па той заклапочанасці і суме, якія стаіліся ў яго вачах. Клопат і сум былі не толькі ў вачах, яны, здаецца, цяжкім грузам ляжалі і на плячах таго чалавека, гнялі яго, ціснулі да зямлі, бы само неба легла на яго плечы, сцерагліся нечага плечы. I вочы яго, нягледзячы на смех, былі насцярожаныя. Чалавек то прыглядаўся да баброў, то хуценька ўскідваў вочы, узіраўся ў процілеглы бераг, што патанаў у цемры, уверх-уніз прабягаў вокам па рэчцы, нібыта чалавек пільнаваў рэчку, быў у адказе за яе. Начальнік ракі — так і ахрысціў таго чалавека Сноўдала, добры то быў чалавек.

Але, акрамя таго добрага чалавека, Сноўдала ўжо адчуваў прысутнасць каля рэчкі і іншых людзей. I не ўсе з іх былі добрыя. Праўдзівей кажучы, усе нядобрыя, за выключэннем аднаго, якога ён бачыў па дарозе сюды, у садзе. Але яго ў разлік можна было і не браць, не чалавек то быў ужо, амаль не чалавек, хаця ён таксама радаваўся, стаяў на грудку каля пагранічнага слупка і ўсміхаўся, як не ведаў яшчэ, што ўгатавана яму праз хвіліну-другую. Да яго ўжо краўся другі чалавек, у руках ён трымаў стрэльбу з узведзеным ужо курком, як і ў Барталамеуса Шпаковіча. Мо гэта і быў Барталамеус Шпаковіч ці нехта вельмі падобны на яго.

Сноўдала не схацеў прыглядацца, не да таго яму было. На другім беразе ён згледзеў прыхаваны ў кустах матацыкл. Гаспадар яго яшчэ не пазбавіўся ад смуроднага паху бензіну, і не толькі, здаецца, бензіну, хлапец, дзесьці аднаго з начальнікам ракі веку, таксама са стрэльбаю напагатове і ўзведзеным ужо курком, падкрадваўся да рэчкі. А побач з ім крочыў яшчэ адзін мужчына, стары ўжо. I Сноўдала чуў, што шэпча той стары маладзейшаму:

— Ты бяры правага, я — левага. I пад маю каманду. Толькі не зявай.

I малады адказваў яму таксама шэптам:

— Лады, Янот, лады. Шуруп круціць дзірку правільную.

I гэты іх шэпт пачуў, пэўна, і начальнік ракі. Ён адпусціў галінку, якую трымаў да гэтага ў руцэ, каб больш зручна было назіраць за ракою. Адпусціў ціха, так што не шамнуў, не шавяльнуўся ні адзіны лісцік, паціху павярнуўся ў кустах тварам насустрач тым, што набліжаліся да ракі са стрэльбамі напагатове.

Сноўдала зразумеў, што тут адбудзецца праз нейкую хвіліну ці дзве. Здранцвеў, знерухомеў ад абурэння і крыўды: прывабілі, зацягнулі ў свае гульні. А ведалі ж, ведалі ціхія і дабрачынныя райскія жыхары, чым і як яны скончацца. Таму і не пайшлі самі, што ведалі пра ўсё. Яго выперлі ў дарогу, а самі засталіся ў садзе, жаруць цяпер райскія яблыкі, працягваюць гуляць у садзе ў свае гульні, носяцца, што з пісанымі торбамі, са сваімі цацачнымі стрэльбамі, якія даўно ўжо не страляюць. Знайшлі дурня і падставілі яго. А той, у вайсковым, каля пагранічнага слупка, наглядчык, выпраўлены знарок сюды, каб заступіць яму, Сноўдалу, дарогу, калі ён захоча адступіць. А ён, Сноўдала, усё роўна так і зробіць, ён уцячэ, уцячэ адсюль. I ніхто яго не ўтрымае, ніхто не мае права трымаць яго. Гуляйце, людзі, жывыя і мёртвыя, самі ў гульні, што самі ж для сябе напрыдумлялі. Ніколі спакон веку тыя гульні зверу, быдлу нічога добрага, акрамя смерці, не прынеслі. I ніколі не стане звер паміж людзьмі, не стане нават дзеля таго, каб уратаваць аднаго з іх, каб засланіць аднаго з іх ад кулі, не стане. Расквітвайцеся за грахі свае самі. Звярам — звярынае, чалавеку — чалавечае. Кожнаму сваё. Ён пайшоў адсюль прэч. Прэч, прэч, хіба ж дзеля гэтага ён выпраўляўся ў дарогу. У канцы той дарогі яго ж чакаюць не людзі, а звяры, зубры. Да іх ён павінен вярнуцца, расказаць ім, што сцежкі, па якіх хадзілі яго прадзеды, яшчэ не пазарасталі, што чакае іх на зямлі, на бацькаўшчыне, якую яны зноў імкнуцца набыць. А што ён ім раскажа?

Янот з Шурупам падкрадваліся да ракі, да баброў. Бабры плавалі ў сусветным сваім акіяне, зорнай і месячнай сваёй калысцы і, што дзеці, рагаталі на ўвесь сусвет, пацвельвалі месяц. Месяц быў спакойны.

Лета разнягодзілася да Пятра. Вымакалі без прыпар, ніклі да зямлі, ледзь-ледзь вытыркнуўшыся з яе, бульба і жыта, людзі змарнелі ўжо, чакаючы сонца і цяпла. Мясцовыя ведуны прадказвалі тое цяпло пасля сёмухі. «Сёмуха, тройца пакажа,— у адзін голас прарочылі Калістрат з Лукашом.— На тройцу сонечна, і лета цёплае. Памянеце наша слова — будзе цяпло». I з імі пагаджаліся: калі-небудзь будзе і цяпло, не ўсё ж залева і халепа. Але ні прадказанням ведуноў, ні спадзяванням аптымістаў не суджана было спраўдзіцца. Сёмуха выдалася надзіва цёплаю і пагодліваю, а на другі дзень зноў лінулі дажджы. I што за чорт такі кіраваў тым надвор'ем, стаяў на чале нябеснай канцылярыі: удзень хмары, хмары, і ўсе рваныя, чорнымі ватнымі клубкамі. I праёмы сінія ў той ваце: з тых праёмаў як мочыцца нехта. I вясёлка к вечару на ўсё неба. I да самага захаду сонца дзьмуў халодны вецер, так, што студзіў само неба, яно рабілася сінім, бы той лёд увесну. З ранку да вечара вецер гнаў хмары, усё на поўдзень, на поўдзень. А вечарам, як па загаду, вецер сціхаў, хмары праходзілі, налівалася блакітам неба, высыпалі, што рабацінне, зоркі, і ціша, ціша ахутвала зямлю. I ў гэтай цішыні па халодных росах паўзла ноч, днела — зноў усчынаўся вецер, находзілі хмары.

— Гэта ўжо да купалля,— зноў у адзін голас гаварылі Калістрат з Лукашом.— Пасля купалля распагодзіцца. Вось памянеце нас.

Прайшло купалле. Калістрата з Лукашом, канечне, памянулі. Надвор'е не лепшала. Вёска мокла, мерзла, чакала Пятра: пасля Пятра заўсёды ж сонечна — касавіца ж пачынаецца. Чакаў Пятра і Мар'ян, яму таксама трэба было думаць, дзе б прыдбаць таго сена: карову трымаў, а яго дзялянка, дзе заўсёды касіў траву, была пад вадою, так і не сышла яна з вясны. Лета ды і ўвесь год не вельмі спрыялі яму. Усю вясну хварэў, вылежаў то ў бальніцы, то ў хаце. I так не толькі ён, але і ўсе іншыя настаўнікі, што засталіся ў вёсцы — дзве настаўніцы,— што без пары, па выслузе гадоў пайшлі на пенсію. Змучыла, прыпала да іх хвароба, і ў адной, і ў другой сэрца, а паглядзець на іх збоку — маладзіцы хоць куды яшчэ, ёсць за што патрымацца, маці іх у такі век яшчэ дзяцей раджалі. А яны кволяцца і кволяцца. Надвор'е, канечне, дае знаць, а больш за ўсё тое, што надта ж яны прыслухоўваліся да свайго сэрца. Крыху толькі падало яно голас — адразу ж у ложак. Жонкі вылежваюцца, а мужыкі і кароў дояць, і грады полюць. У Мар'яна таксама было сэрца, але ён патачкі яму не даваў. I на пенсію ён пайшоў не па выслузе, а як мае быць, у свой тэрмін, аформіў усё вясною. Аформіў, але лезці на печ не спяшаўся, больш таго, на пачатку лета ўладкаваўся зноў на працу, хаця і да гэтага часу не цураўся той працы, як не даваў веры, што яго звольнілі ці скарацілі. Кожную раніцу паважна і строга, як афіцэр-адстаўнік, зімою ў цяжкім і доўгім, ледзь не да зямлі, блакітным суконным паліто са смушкавым каўняром, летам — дык і ў вайсковай форме, толькі што без пагонаў, хоць гадзіннік па ім звярай, без пятнаццаці мінут дзевяць акуратна зачыняў за сабою дзверы сваёй хаты, а без пяці дзевяць браўся ўжо за клямку дзвярэй у школе. Калі ішоў снег, знаходзіў лапату і венік, чысціў сцежкі, падмятаў іх, адмыкаў дзверы ў школе, доўга і задуменна хадзіў па халодных і гулкіх калідорах, нібы шукаў нешта, імкнуўся штосьці ўспомніць, слухаў, як блукае па апусцелым будынку рэха, якое было народжана яго ж крокамі, як рэха множыць тыя крокі, як яны бягуць, абганяючы яго. Бягуць, стукаюцца аб заінелыя сцены і вяртаюцца зноў да яго. А ён ад іх далей, далей, у адзін пусты клас, другі, і яны ж туды за ім. Рэха, чалавек і крокі яго, наперадзе і за плячыма, глухнуць і набіраюць моц у паўзмроку пустой школы, сярод сіняй слепаты настылых, але надзіва ж цалкам прамарожаных вокан. Час ад часу ён праганяў аслепленасць і сінь, разганяў паўзмрок, уключаў электрычнасць, правяраў, ці не сапсавалася дзе электраправодка, ці не перагарэла лямпачка. А мо і не толькі правяраў гэта, мо запальваў тое святло, спадзеючыся ўбачыць некага перад сабою. I кожны раз палохаўся святла, як апякаўся, уздрыгваў і адразу ж тушыў яго. Іншым разам хапатліва бег з класа на вуліцу, набіраў дроў, што засталіся на школьным падворку яшчэ з той апошняй зімы, калі школа яшчэ працавала, прапальваў класы. У цяпле, што сыходзіла ад грубкі, рэха ўжо так не сваволіла, цяпло скрадвала яго крокі, і сам ён мякчэў тварам. I знадворку, гледзячы на дымок, што ўецца над комінам школы, ніхто б не сказаў, што яна зачынена, пустая, ніхто ў ёй не вучыцца: усе сцежкі расчышчаны, парогі падмецены і снег на двары бялюткі, напятае яго цяжарам, хіліцца долу вецце на голлі — усё напружылася і застыла, чакаючы школьнага званка. Вось-вось ён дзынкне, і школа ажыве, пачнецца крык і галас, падворак расквеціцца белым і блакітным колерам, запунсавее ад румянцу дзіцячых твараў і гальштукаў. Здавалася, гэтага чакала і сама школа, што так азызла ўлезла падмуркам у снег, як звер, прыпала да сумётаў на ўсе чатыры лапы, хай толькі хто-небудзь падасць сігнал, пазвоніць у званок, і яна скочыць, распраміцца. Але сігналу, званка не чутно было. У бясконцым чаканні адыходзіў дзень, браўся прыцемак. Мар'ян замыкаў дзверы і, стомлены, выпетраны, брыў дахаты.

I так вось кожны дзень, пакуль не ўзялося на вясну, пакуль сонца не растапіла снег і не адпусціла зямлю. Вясной жа работы ў Мар'яна было процьма, і не толькі такой вось, лёгкай і нікому не патрэбнай. Яшчэ дзе-нідзе бялеў снег, а ён, нікога не запрашаючы ў памочнікі сабе, даглядаў школьны, а праўдзівей, дзетдомаўскі, які адышоў школе, сад. Абразаў, бяліў яблыні, прыспяваў час — выходзіў у гарод, садзіў памідоры і гуркі, бульбу. Садзіць бульбу яму дапамагалі ўжо жонка і дачка, а іншым разам і Уладзік ці хто-небудзь з вясковых хлопчыкаў і дзяўчынак. У асноўным яго ж вучні — мічурынцы, тыя з іх, хто не паспеў яшчэ з'ехаць у горад. Звычайна яны прыходзілі самі, змеціўшы свайго настаўніка на школьным участку, ні пра што з ім не гаварылі, моўчкі рабілі што трэба, звыклыя да той работы, увішныя на яе без прымусу і загаду. Але разам з тым у іх кемлівасці і маўклівай пакоры часам быў прыхаваны і папрок, так яны дакаралі яму, таму што на іх погляд ён проста настырнічаў, вымушаў іх рабіць дурную і недарэчную работу, якая нікому не была патрэбна. Яны і пасміхаліся з яго, і саромеліся яго, не зусім разумеючы, навошта гэта яму, дзеля чаго. Не зусім, таму што сёе-тое яны ўсё ж разумелі. Гэта ўжо сыходзіла ад іх бацькоў, спракавечнага побыту, завядзёнкі іх сялянскага жыцця: калі ёсць зямля, яе трэба абрабіць. А тым больш калі зямля добрая, калі да яе прыкладзены ўжо рукі, то яна не павінна гуляць, ёй жа наканавана радзіць. Але ж гэтая наканаванасць радзіць павінна спалучацца з зацікаўленасцю сейбіта ў тым, ці на карысць яму будзе той ураджай. А такой карысці яны якраз і не адчувалі. I работы на школьным участку гублялі ўсякі сэнс, ператвараліся ў работу дзеля самой толькі работы, у дзеянне механічнае, у бязглуздзіцу. Пра гэта Мар'яну неаднойчы гаварыла ў вочы, гаварыла з раздражненнем Стэфа. Але Мар'ян як не чуў і не разумеў нічога, рабіў усё бы заведзены, не змяняў гэтай завядзёнкі і звычкі. А апошнім часам ён як анямеў, перастаў гаварыць на людзях, але гаварыў сам з сабой, калі нікога не было побач. Пра што гаварыў, ніхто не ведае, ён цураўся людзей, абыходзіў іх бокам. Памідоры і гуркі са школьных град, яблыкі і бульбу збіраў і здаваў у новую школу, што знаходзілася за дзевяць кіламетраў ад яго сяла. I тыя дзевяць кіламетраў туды і назад штодзень рабілі школьнікі. Рабілі таму, што дарога ўсё яшчэ была непраезджаю, ды і калгасны аўтобус больш знаходзіўся ў рамонце, чымсьці ездзіў. Частку гародніны і садавіны са школьнага ўчастка Мар'ян прадаваў па строгай і немалой цане тым, хто адпачываў на беразе ракі. А іх было больш, чым трэба, з усіх канцоў свету: масквічы, ленінградцы, кіяўляне, мінчане і нават палякі. Каб зручней было гэтым «курортнікам» і яму, каб не пачынаць з імі гаворкі, Мар'ян напісаў спецыяльны цэннік. Цэннік той павесіў на дзвярах школы, як некалі расклад урокаў. Грошы, усе да апошняй капейкі, зноў жа здаваў у новую школу.

Сёлета ж, управіўшыся ўжо са школьным участкам, адлежаўшы пасля яго і ў бальніцы, ён нечакана папрасіўся на працу. Яго прызначылі дырэктарам піянерскага лагера, што быў пабудаваны ў цудоўных мясцінах, сярод сасновага бору, каля возера, створанага колісь яшчэ ледавіком. I ў тым лагеры каля вады, лесу і пры дзецях ён пакрысе пачаў ачувацца. Дзяцей, праўда, было няшмат, хоць лагер той быў і адзіны на раён. Хто ж у сяле прагне выпраўляць сваіх дзяцей у нейкія лагеры, калі сваёй работы па самае горла, а тут яшчэ такое нягодлівае лета — дажджы і дажджы: які тут яшчэ лагер, пра што вы гаворыце. Во яму лагер: рэчка, лес, гароды і воля. З лесу ягаду ці грыб прынясе, з рэчкі рыбіну ці ракавак качкам, з гарода курэй прагоніць і гурок сарве. А ў лагеры вашым скулу ў бок, а не гурок з грады ўбачыць ён там.

Такія словы Мар'ян чуў амаль у кожнай хаце і ўсё ж не кідаў угаворваць бацькоў не баяцца лагера: і дагледзяць там іх дзяцей не горш, чым маці з бацькам, будзе ім грыб і ягада, якой не бачылі яны ў роднай хаце. I дзякуючы гэтаму ўпершыню ў тое дажджлівае лета лагер не пуставаў. А Мар'ян сапраўды быў дзецям за бацьку, як некалі ў дзетдоме. I сам акрыяў, як памаладзеў, зноў навучыўся смяяцца. Строгім выкананнем раскладу дня, фізкультураю падняў усіх хворых з ізалятара. Фіззарадка, паходы, прагулкі перад адыходам да сну. I ўсюды з песняй: каціўся, каціўся блакітны вагон, далёкаўсходняя, чырванасцяжная давала ўсім адпор. Нічога была, спатрэбілася дзетдомаўская песня тут, а ён думаў, што яна ўжо састарэла. Спявалі, як некалі спявалі яго шкеты, аж гай шумеў і разлягаўся.

Але ўсё ж надвор'е, зменлівасць яго арганізатары лагера і будаўнікі яго не ўлічылі. Лёгкія, складзеныя з дошак фінскага тыпу домікі не прапальваліся. Пайшла вільгаць, коўдры, прасціны хоць выкручвай, гэта мо і даканала яго. Пазваніў у райана: дзеці мерзнуць. Абяцалі разабрацца, дапамагчы. Але ці то забыліся пра яго званок, ці вельмі старанна разбіраліся, прайшло тры дні, а з райана ні гуку. На грузавой машыне ў дождж паехаў у раён сам, вымак да ніткі. Загадчык райана абурыўся:

— Тры дні, і ты панікуеш ужо. Колькі табе гадоў?

Загадчыка райана Мар'ян ведаў не першы год, некалі рабілі разам у школе, у той самай, якую закрылі. Будучы загадчык пасля інстытута пачынаў там настаўнічаць, выкладаў геаграфію. Але ў настаўнікі так і не выбіўся, не атрымалася з яго настаўніка, не прыйшоўся ён ні школе, ні вучням. То быў добры да сваіх вучняў, у журнале спрэс адны пяцёркі, а то як муха якая яго ўкусіць, гарлаў на кожнага, хто ні трапляўся на вока, і слова папярок яму не скажы: вон з класа. Слабіну яго дзеці адчулі хутка і карысталіся ёю. I ўсе, настаўнкі і вучні, уздыхнулі з палёгкаю, калі райана спатрэбіўся інспектар. Няўдалы настаўнік вырас да загадчыка райана. I загадчыка нядрэннага. Так здараецца. I Мар'ян не здзівіўся, калі загадчык, як стары знаёмец, заве яго на «ты». А вось тое, што ён спытаў, колькі яму гадоў, здзівіла.

— Быццам ты не ведаеш,— адказаў яму Мар'ян,— сам жа мяне на пенсію афармляў.

— Ведаю, ведаю, а ўсё ж для парадку, давай яшчэ раз удакладнім: колькі табе гадоў.

— Ну, шэсцьдзесят,— як школьнік, буркануў Мар'ян.

— Во, бачыш, а мне сорак,— растлумачыў загадчык,— і я хачу таксама дажыць да шасцідзесяці.

— Дзеці мерзнуць,— увогуле пагадзіўся з ім Мар'ян.

— Што ты кажаш. А ў мяне, разумееш, раён вялікі. I ўсюды нехта мерзне, некаму за каўнер капае, кожнаму штосьці трэба ад мяне. Раён...

— А ў мяне піянерлагер. I дзеці ў ім. I яны мерзнуць.

— Што яны, сёння толькі мерзнуць?

— I сёння, і ўчора.

— Ну во бачыш: і сёння, і ўчора. Пераб'юцца, памерзнуць яшчэ дзень.

— Канечне, тваіх дзяцей у тым лагеры не відно, няма іх там.— Мар'ян сказаў гэта, таму што дакладна ведаў, дзе адпачываюць дзеці загадчыка райана.

— Няма, няма, а калі б былі, я адказаў бы табе тое ж самае, разбярэмся, утрасём у рабочым парадку.

— Не адказаў бы так. I пра рабочы парадак... Ты ў мяне не дажывеш да шасцідзесяці,— не вытрымаў, сарваўся на крык Мар'ян.

— А вось гэта ўжо лішняе. Не варта, не варта блытаць асабістае і грамадскае.

I Мар'ян адчуў, што сапраўды не варта. Гэтага чалавека нічым ён не пройме. Ён наогул з пароды непраймальных, нарадзіўся такім ці так выхавалі. Загадчык райана нібыта адчуў яго настрой, уздыхнуў, пакінуў крэсла, падсеў да яго:

— Давай будзем разважаць лагічна. Сметы піянерлагера даўно ўжо сцверджаны і зацверджаны...

— Хто іх можа перацвярдзіць? — перапыніў яго Мар'ян.— Матэрыялы адпушчаны, фонды выбраны. Невучы мяне пець. Хто можа перацвярдзіць тыя сметы твае? — і гэтае пытанне было таксама ўжо лішнім. Але парадак ёсць парадак. Не яму парушаць яго, а ўведаміць свайго непасрэднага начальніка пра тое, куды ён пойдзе далей, трэба.

Загадчык райана ўскінуў руку і паказаў пальцам на столь.

— Зразумеў,— прасачыўшы за тым яго пальцам, прабегшыся вокам і па столі, адказаў Мар'ян.— А столь урана таксама не грэх было і пабяліць.— I гэтай заўвагаю ён усё ж праняў ці, па крайняй меры, азадачыў загадчыка. Той, застаўшыся адзін, доўга і ўважліва прыглядаўся да столі, моршчыў лоб і ўрэшце прыйшоў да высновы, што дарэмна папікнуў яго начальнік лагера, столь вытрымае яшчэ год-другі і нябеленая.

З райана Мар'ян пайшоў у райком партыі. Пашанцавала яму, што не аказалася на месцы трэцяга, які займаўся школамі і з якім Мар'ян сутыкацца не хацеў: пра што яму было гаварыць з чалавекам, які закрыў школу ў яго вёсцы. Хаця і грэх было яму так думаць, не ён яе закрываў, але, з другога боку, загад закрыць сыходзіў ад яго ж. А першы з'явіўся ў раёне адносна нядаўна, пасля закрыцця ўжо школы. I Мар'ян яго яшчэ і не ведаў у твар. Наогул жа трэба сказаць, што раёну не шанцавала на сакратароў. Той, першы, які прызначыў яго, Мар'яна, дырэктарам дзетдома, хутка атрымаў павышэнне, паехаў у сталіцу і цяпер, пэўна, пенсіянер ужо, як і ён, калі жывы яшчэ, канечне.

Другі, што змяніў яго на гэтай пасадзе, загінуў у час пажару. Наступны, каторы па ліку сакратар... Якраз пры гэтым раён крута пайшоў угору, калі меркаваць па абласной зводцы. Таксама ж крута ён пакаціўся і пад гару пры цяперашнім сакратары, хаця Мар'яну на першы погляд ён і спадабаўся: нічога, дзелавы чалавек.

— Як вы лічыце, раён наш багаты ці бедны? — спытаў ён Мар'яна.

— Не ведаю,— шчыра прызнаўся Мар'ян, прыгадаўшы сваю хату: багатая яна ці бедная. Увогуле, звычайная, нармальная, усё, што павінна быць у ёй, ёсць. Чатыры пакоі, калі ўлічваць і кухню, два сталы. Адзін — абедзенны, другі — для работы і гасцей, люстра, шафа, канапа, ложак, радыёла, тэлевізар. Рэчка пад хатаю, і возера, і дубняк, а за ім лугі, сенажаці.

— Не, не з бедных наш раён,— паправіўся Мар'ян.

— Я таксама так лічыў, пакуль не сеў у гэта крэсла,— сакратар хітнуўся на крэсле, усміхнуўся: — Гэта гаворыцца толькі так — крэсла. А на самай справе... Не з апошніх быў наш раён у час рэвалюцыі, у вайну. Партызанскі край. Узяць бы, напрыклад, вашага бацьку. Сусанін. Ды вы ж мо не ў курсе ўжо справы, вырашылі паставіць вашаму бацьку і дзядзьку новы помнік.

— А стары?

— А стары састарэў.

— I куды вы яго? — сцяўшыся, спытаўся Мар'ян, прыгадваючы, што ў жыцці яго нешта было ўжо звязана з тым старым, састарэлым помнікам.

— Як і ўсё старое... Вам непрыемна?

Мар'яну сапраўды зрабілася прыкра, ён успомніў, прыгадаў, што было ў яго звязана са старым, састарэлым помнікам. Асенні сад. I ён з Місцюком і Якубам у тым садзе. Яма пад яблыняй, як магіла...

— Нядобра гэта,— сказаў Мар'ян.— Няхораша.

— Чаму? — хуценька спытаў яго сакратар і кінуў на яго калючы і адчужаны позірк.

— Не ведаю... Але калі ўжо стаіць помнік, не варта яго на сметнік. Лепш ужо і не ставіць. Да ўсяго ў бацькі і дзядзькі ёсць родная ім вёска. Вёска, у якой яны нарадзіліся. Вось туды яго і трэба было прывезці, у сад, які пасадзілі дзеці, за якіх яны загінулі.

— Не падумалі,— сакратар крыху памарудзіў.— Вы правыя, іншы раз мы спяшаемся разбурыць старое. А яго не трэба бурыць. Трэба пазбаўляцца інерцыі, прывычкі. Колькі гадоў гавораць пра наш раён: партызанскі край, партызанскі край. А што за гэтымі словамі? Учора па райцэнтры прайшлася бура. Ветрам паваліла пару слупоў. I ў мяне праблема, дзе знайсці тэхніку, людзей, каб паставіць на месца тыя слупы, нацягнуць дрот. Збяднеў наш раён, збяднеў. Усе абагналі нас, а мы топчамся на месцы, на мінульшчыне...

— Гэта значыцца, не будзе і дарогі ў наша сяло, як зрабілі Курскую дугу, так яна і стаяць будзе?

— Пакуль не даходзяць рукі да дарогі. А коўдры знойдзем. I матрацы дадзім. Колькі трэба?

— Ды хаця б камплектаў трыццаць, для малодшай групы.

— З яфрэйтарскім зазорам?

— Якім зазорам? — не зразумеў Мар'ян.

— Як звычайна. Просяць трыццадь, трэба дваццаць пяць, дадуць дваццаць. Дзякуй і на тым.

— Без зазору,— сказаў Мар'ян.— Трэба роўна трыццаць.

— Будзе трыццаць,— падміргнуў яму сакратар.— Мы цяпер займелі багатых шэфаў. Завод маторны будаваць у раёне будзем. Будзе ў горадзе каналізацыя, а ў піянерлагеры — матрацы і коўдры. Даставім вечарам. Можаце спакойна ехаць да дзяцей у лагер.

...Але адразу ў лагер Мар'ян у той дзень не паехаў. Ён папрасіў шафёра падкінуць яго да скрыжавання дарог, дзе стаяў помнік бацьку і дзядзьку, але вылез ён задоўга да гэтага скрыжавання. Толькі выпнуўся гарбом мост цераз раку, толькі яны мінулі яго, ён спыніў машыну і адаслаў яе ў лагер. Шафёр пратэставаў:

— Як жа вы без машыны, я пачакаю.

— Едзь, як-небудзь дайду, едзь,— сказаў ён з прыкрасцю. Машына яму сапраўды была не трэба, а шафёр, прысутнасць чужога чалавека яшчэ і перашкаджалі. Яму хацелася застацца на адзіноце, не спяшаючыся падысці да бацькі з дзядзькам, падрыхтавацца да сустрэчы з імі, настроіцца на яе. Не так ужо часта даводзілася яму сустракацца з імі. I вінаваты ва ўсім быў помнік. Калі б іх пахавалі дзе-небудзь на вясковым могільніку, у звычайнай магіле, пад звычайным абеліскам, мо ён праведваў бы іхі часцей. А тут, на раздарожжы, на скрыжаванні чатырох дарог, дзе заўсёды тоўпіліся людзі, было тлумна і мітусліва, ён саромеўся з'яўляцца. Здавалася, што людзі, якія чакаюць аўтобусаў і спадарожных машын, ведаюцьяго, пазіраюць толькі на яго. Да таго ж і каля самога помніка амаль заўсёды таксама стаялі людзі, ніколі не абыходзілася, каб хто-небудзь ды не сказаў:

— Глядзі ты, сярод лесу пры дарозе і такі помнік. Сусаніны.

У словах тых, мусіць, нічога крыўднага не было, але яны краналі яго, калолі яму, аддалялі яго ад бацькі з дзядзькам. У бетоне яны не належалі яму, стаялі як напаказ усім. Не так, як жылі, і не такія, якімі былі пры жыцці. Стаялі далёка ад сваіх могілак, далёка адышоўшыся ад тых мясцін, дзе жылі, загінулі і былі пахаваны. Магілка дзядзькі на вясковым могільніку. А дзе быў пахаваны бацька, і ці быў ён пахаваны, Мар'ян не ведаў, хаця і сёння жыцы яшчэ адзіны сведка смерці бацькі, Яхім Паніхіда, Янот. Янот быў у тым карным атрадзе, які бацька завёў у балота, багну, дрыгву, аб гэтым Мар'ян даведаўся ўжо з матэрыялаў следства. I доўга шукаў таго Янота па ўсім свеце, далёка шукаў, а ён аказаўся побач, адседзеў пасля вайны ўжо свае шэсць гадоў, адбыў пасяленне і прыехаў сюды, у родныя мясціны, атабарыўся на хутары за ракою. Калі Мар'яну сказалі пра гэта, ён не паверыў. Плавам сярод вясны, па халоднай вадзе кінуўся да Паніхіды. Той быў дома, развешваў сушыцца на дрэвах каля хаты сетку, Мар'яна як і не бачыў, не бачыў, як ён плыў па рацэ, трымаючы на вісу апратку, потым выкручваў сподняе, апранаўся і ішоў да яго хаты. Не зірнуў у яго бок, калі Мар'ян і спыніўся перад ім, старанна чысціў сетку ад травы і сучкоў, што нанесла вада, рыбу з яе ён выбраў яшчэ раней. Заставалася выцягнуць толькі дзве ці тры трэсачкі ды некалькі ракаў, азёрных, у чорных замшэлых панцырах. Паніхіда злосна ламаў ім клюшні і лапы, адрываў шыйкі, крышыў панцыры і кідаў усё гэтае крышава сабе за плечы, бы адбіваўся ад Мар'яна, праганяў, як сабаку, ад сваёй хаты. I, наглядаючы, як маленькі чалавечак у фуфайцы і зімовай шапцы распраўляецца з гэтымі ракамі, Мар'ян падумаў, што гэта іменна і ёсць той Паніхіда, які патрэбны яму і якога ён так доўга шукаў. I ён не дазволіў яму спратаць сетку:

— Якім Трахімавіч Паніхіда, дваццатага года нараджэння, ураджэнец вёскі Залессе,— ударыў ён словамі між лапатак яму, і Паніхіда як стаяў з узнятымі над сеткаю рукамі, так і павярнуўся да яго, не апусціўшы рук. Маленькі тварык у даланю ўвабраць можна, увесь спярэшчаны маршчынамі, пляміста, няроўна парослы шчэццем і пухам, маленькі палахлівы чырвоны лобік і вочы маленькія, але нечакана хуткія і з блішчынкамі.

— Апусці рукі,— загадаў яму Мар'ян,— бачыш, і ў мяне ж у руках нічога няма.

— А на душы, а на сэрцы?

— Што на душы і на сэрцы, цябе не тычыцца. Прызнаў?

— Прызнаў, прызнаў.

— Расказвай.

— А пра што расказваць, пра што расказваць, як я без віны шэсць гадоў лес валіў і потым свету белага не бачыў...

— Пра гэта не трэба. Гэта ты дзецям сваім закажы, каб яны не пайшлі па тваіх слядах.

— А што ты ведаеш пра мае сляды. Я ногі пазбіваў да крывавых мазалёў. Я не ішоў, ісці не здолеў, я поўз, поўз па тым балоце. I рукі памарозіў. Глядзі, глядзі, вады і ветру, сонца баяцца цяпер мае рукі. I снегу таксама баяцца...

— Ах ты бедны, ах ты няшчасны, пашкадаваць мне цябе... Паліцэйская шкура. Ногі ён збіў, рукі памарозіў, пакутнік.— Мар'ян ухапіў Паніхіду за каўнер і падняў над зямлёй.

— Пусці,— не папрасіўся, а хутчэй загадаў яму цяпер Паніхіда ўжо.— Нічога ты з мяне не вытрасеш і не выб'еш. Усё ўжо вытраслі і выбілі. Страх таксама.

I страху сапраўды не было ні на твары Паніхіды, ні ў вачах яго. Стомленасць, нейкая нават туга і злосць. Гэтая стомленасць, туга агарнулі і Мар'яна.

— Мала табе далі,— сказаў ён, адпускаючы Паніхіду.— Калі б была мая воля...

— Яно і добра, што сёння не твая воля... Хочаш, паслухай, як чалавек, а не хочаш, ідзі прэч. А бацьку твайму дзякуй. Яму я і сёння ў ногі пакланюся, не вінаваты я перад ім, хочаш вер, хочаш не вер, не вінаваты.

— Расказвай.

— Пайшлі прысядзем, гаворка доўгая. Усё жыццё маё перавярнуў той дзень.

Яны селі каля сеткі на дубовай калодзіне. Мокрая яшчэ сетка трохі пакалыхвалася на ветры, раняючы на твары ім кроплі вады і вадзяны пыл, скрэбліся ў абвіслай тоні абымшэлыя ракі, хмурылася вясенняе неба. Яны сядзелі пад ім, амаль аднаго веку, сядзелі і маўчалі, і думалі, пэўна, пра адно і тое ж, таму што Паніхіда раптам сказаў:

— Што табе гаварыць пра вайну, пра вайну нічога нескажаш, сам ведаеш, ваяваў, успомні.

Мар'ян успомніў сваю вайну. Паніхіда казаў праўду, нечага было яму расказаць пра яе.

— Пра вайну так,— сказаў ён,— няма чаго гаварыць. А ты раскажы, як здрадзіў, як за немцаў біўся, я ж на іх баку не быў.

— I я не быў. Трэці Беларускі, Варшава, Берлін — вось мая вайна... А здрада... Прыйшлі карнікі, выперлі зхаты, вінтоўку сунулі і павялі.

— Усё так проста.

— А што складанага. Нашы адышлі, немцы прыйшлі...

— Не трэба, Якім. За тое, што было ўчора, усе мы знайшлі сабе апраўданне. I я не суддзя табе, а ўсё ж скажу. Нам з табою ўжо не час прыкрывацца і апраўдвацца былым... Сённяшняе былым апраўдваць трэба. А калі мы не можам апраўдаць, значыцца, нагадзілі, напаскудзілі. Нагадзілі, напаскудзілі, не падумалі пра старасць, калі прыкрыцца сёння няма чым. Накрыўка маленькая, схаваеш галаву, ногі тырчаць, захутаў ногі — галава мерзне, вось так і жывём, то галаву, то ногі грэем і нічога сагрэць не можам... Давай пра бацьку.

— Я яго ведаў і да таго часу, і ён мяне ведаў. Не разгрэўся ў нашай хаце, вяртаючыся з таго берага. I тут, толькі выйшлі мы з сяла, кажа ён мне: «Уцякай, хлопчык, адсюль, уцякай». А куды ўцякаць. Два дні ён нас вадзіў. Я ж таксама ведаю, куды ісці, у які бок. Бачу — не туды вядзе. Маўчу. А немцы, бачу, аўтаматамі яго сцерагуць. На другі дзень зрабілі мы круг па востраве, і я ўжо з дарогі збіўся, дзе заходзіць, дзе выходзіць з той дрыгвы, не ведаю. А тут яшчэ сняжок пасыпаў. Пазіраю на твайго бацьку, і ён на мяне пазірае. Шапку сваю, бекешу, зняў, як развітваецца. Дуб перад ім, дзесяці чалавекам не абняць. Хітнуў разы з два бацька твой галавою мне. Я і зразумеў. Бокам, бокам і ад яго ходу. А бацька твой прысланіўся плячыма да дуба, лысіну выцер і гаворыць немцам: «Усё, хлопчыкі, усё, прыйшлі. I вы прыйшлі, і я, хлопчыкі, прыйшоў». Немцы да яго, а я ў кусты. I тут аўтаматы ўдарылі. Хлусіць табе не буду. Як паклалі твайго бацьку, не бачыў. Як стаяў, бачыў, хораша, красіва стаяў, чакаў кулі, што чаркі. Парабіў, упрэў, стаміўся, бекешку зняў галаву астудзіць, ружовы ўвесь, і пара ад яго, і ўсмешка на губах, ну, вось і ўправіўся. Час і на спакой. На вечны спачын. Як чаркі, смерці чакаў. Так, пэўна, і прыняў яе, не бачыў, як лёг. Улягаў, бег, што заяц. I па мне стралялі. I з усіх бакоў страляніна ўсчалася. I хто ў каго ўжо там страляў, не ведаю. А я яшчэ два дні поўз з таго балота, з той дрыгвы. Ногі збіў, рукі памарозіў, і сёння, як што на дождж ці то снег...

Мар'ян устаў, устаў і Паніхіда. Дзень быў усё такі ж хмурны. Лес стаяў голы, без адзінага лісціка, і зямля без травінкі, чорная. Паніхіда, пэўна, каб лепш расла трава, пускаў палы. I ўсё ўкруга яго хаты было выпалена. I сама хата стаяла сярод гэтых палаў, лятучага травянога попелу, якім забаўляўся вецер, як вялізная галавешка, ашклянелымі вачыма пазірала на раку, у снулую шэрую далячынь.

— Ты б хоць электрычнасць правёў,— зірнуўшы на гэтыя вокны, сказаў Мар'ян.

Паніхіда не адазваўся, маўчаннем сваім даў зразумець, што гаворыць ён глупства. I на тым яны развіталіся, разышліся, як і не бачыліся, не сядзелі, не гаварылі, не было пра што ім, двум старым, гаварыць, не было пра што ўспомніць, хаця ў абодвух ужо за плячыма жыццё. Жыццё няроўнае і ў няроўны час.

Аб сустрэчы з Паніхідам Мар'ян прыгадаў, калі быў ужо каля помніка, набліжаўся да яго пацяжэлымі нагамі, як баючыся кагосьці патрывожыць, стаптаць траву, бы трава гэтая зрабілася раптам недатыкальнаю, была даражэй за бацьку, і ўсё вакол, здавалася, сочыць за кожным яго крокам, сочыць, куды ён ступае, куды і як глядзіць, пра што думае, слухае, як б'ецца яго сэрца. А сэрца якраз і не білася, замерла, стаілася, адазвалася, затахкала толькі ў грудзях, калі ён паклаў руку на шэры бетон, мокры ад дажджу, бы ўліты слязьмі. «Добры дзень, бацька, добры дзень, дзядзька». А там, дзе павінны былі стаяць бацька з дзядзькам, пуста. Тырчаў толькі жалезны штыр, як і ў тым помніку, які ён бурыў разам з Якубам і Місцюком. Пастамент быў пусты і голы, бела заседжаны птушкамі, якія праляталі тут і заставаліся нанач, груганнём, што грудзілася і цяпер каля бетонкі, сарокамі, што вытыркалі хвасты і галоўкі з голля груш-дзічак, якія раслі непадалёку, вераб'ямі, што клубіліся ў голлі тых жа груш, клубіліся і крычалі, бы перасцерагалі яго, каб ён не зліўся з каменем, у які ўвайшлі яго рукі. I ён паслухаўся іх, адвёў руку, ашчадна, відушча прайшоўся ёю па чыгуннай літай дошцы, якая сцвярджала, што помнік гэты, месца гэтае на пастаменце сапраўды занята Іванам і Міхаілам Знаўцамі, яго бацькам і дзядзькам. Чыгун быў таксама вільготны і халодны, як і камень, у настыласці яго, здавалася, адчуваўся дакор. I Мар'ян пагадзіўся з тым дакорам. «Вінаваты»,— сказаў ён з горыччу, хаця і не ведаў, не мог адказаць, у чым яго віна. Ці вечная гэта віна жывых перад мёртвымі, ці штосьці іншае: не так ён жыў, не тое, што трэба, рабіў, хадзіў не тымі сцежкамі, вось таму і агаліўся пастамент. З аднаго боку, дык ёсць, здаецца, што ўспомніць у жыцці, было салодкае, хапіў і ліха: вайна, служба, сям'я, дзеці, праца. А з другога, дык ці з гэтым ідуць да тых, каго ўжо няма, ці ж гэтага яны чакаюць ад іх там. Тут, канечне, усё ясна: пражыць бы дзень, а там дзе дзень ці ноч бясконцыя? Калі сам ён адыдзе, ці будзе ж так бясконца доўжыцца жыццё? Ён апошні мужчына з роду Знаўцоў. Ён працягвае гэтае жыццё, доўжыць яго як можа, не сваё, а тое, што было да яго і застанецца пасля яго. Толькі пытанне, ці застанецца. Школу зачынілі, і ён ужо ніхто, пенсіянер, хаця ўсё яшчэ цягнецца. Хутка зацвіце на школьным участку бульба, нальюцца яблыкі ў дзетдомаўскім школьным садзе. Наліваюцца ўжо, хаця сёння яны нікому і не патрэбны, і яму самому не патрэбны. Ён у рот не бярэ тых яблык з таго дня, як дзедка выцягнуў яго з дрыгвы. А сад сёння мае кожны ў вёсцы, але зноў жа: няма каму есці яблыкі з тых садоў, худоба ўжо набіла аскоміну. Прыеліся яблыкі не тое што людзям, а нават і худобе. Летась, наеўшыся яблык і сліў, здох нават кабанчык. Абкармілі яго слівамі, не было куды падзець іх. Лукаш прывёў ветэрынара, але той рабіць што-небудзь кабанчыку адмовіўся, зірнуў на яго і адразу ж выдаў: «Капец бабушкінаму кабанчыку».

Павярнуўся і пайшоў прэч... I дарога ў вёску непраезджая, Курская дуга паміж вёскай і ўсім астатнім белым светам.

«З чым жа я прыйду да вас»,— падумаў, адчуваючы, як ад настылага металу і каменя холадна і на сэрцы і пачынае варушыцца ў грудзях асколак, што асеў там з вайны, пачынае дзерці па жывым целе, меціць у сэрца. I вось-вось працюкне, праклюне яго, і здарыцца тое, ад чаго выратаваўся ў сорак чацвёртым, ляжа ён каля пустога пастамента і не падымецца. Боль быў такі востры і зацяжны, што Мар'ян вымушаны быў сесці. Ён прысланіўся плячыма да пастамента, прыціснуўся да каменя болем, лапаткамі, сэрцам, бы перадаваў той свой боль каменю, тым, хто некалі стаяў на гэтым камепні, каб яны таксама адчулі, як цяжка яму, адчулі яго сэрца і жалеза ў ім. Калі ўжо і кранецца асколак, праклюне сэрца, выйдзе вонку, то хай упадзе на камень. На камень, і нікуды больш. I спрахне, саржавее тут. Ва ўсе чатыры бакі спяшалася машынамі, віравала жыццё. Дыханне яго, узвіхуранае грузавікамі паветра дападала і да яго, датыкалася яго твару, ён адчуваў, як уздыхае і зямля ад цяжару колаў машын, што жэрлі, падміналі пад сябе дарогу, вочы яго былі адплюшчаны і якраз скіраваны на тую дарогу, але ён не бачыў яе. Усё ў ім застыла і наструнілася, бы акасцянела. I было больш каменным, чымсьці сам бетон пастамента. I збоку здавалася, нібыта ён сышоў з таго пастамента, сышоў, сеў і зліўся з ім. Пырскнуў хуткі і халодны дождж. Пырскнуў і застыў дробнымі кроплямі на яго твары, як на шляпцы апечанага ўжо восеньскімі халадамі старога грыба. Колам раскацілася па ўсім небе вясёлка, як высмактала яго боль. Ён падняўся, пацалаваў пастамент, пагладзіў яго, але неяк адчужана і хапатліва, таму што думкі яго былі ўжо не тут, а там, у лагеры, над якім, ён бачыў, завіслі і чорна кудлаціліся хмары. Увесь час пазіраючы на тыя хмары, ён спорна закрочыў па бетонцы. Але спадарожных машын не спыняў, не прасіўся падвезці. Прыйшоў у лагер пешкі. Дождж прыхапіў яго толькі злёгку. Вечарам, як і абяцаў сакратар, прывезлі коўдры і матрацы. А раніцою «хуткая дапамога» адвезла яго ў горад.

I ў лагер Мар'ян больш не вярнуўся. У бальніцы ён таксама не залежаўся, хаця яго не хацелі выпісваць, далі яшчэ бюлетэнь на два тыдні. Ён парваў яго на аўтобусным супынку каля прывакзальнай плошчы, парваў на дробныя кавалачкі, каб немагчыма было прачытаць яго прозвішча, нібы некаму было цікава ведаць яго прозвішча, знішчыў усе сляды, што ён быў у гэтым горадзе і бальніцы. Аўтобус апошні раз правёз яго па вуліцах горада, які назаўсёды запомніўся яму драўляным і аднапавярховым, такім, якім ён пакінуў яго, адыходзячы на вайну, якім убачыў яго, калі вярнуўся з вайны. I хаця горад даўно ўжо змяніўся, штосьці ў ім усё ж будавалася, уздымаліся двух- і трохпавярховыя дамы, а дамы аднапавярховыя былі цяпер зусім іншымі, каменныя, з сілікатнай каляровай цэглы, з бетанаванымі дарожкамі пад ганак, з пафарбаванымі ў розныя колеры металічнымі агароджамі, і ён бачыў усе гэтыя змены, калі праязджаў па горадзе раней, але цяпер зрок бы здрадзіў яму. I чыгуначны пераезд, што разам з асфальтавым заводзікам, ваенным гарадком, ніжнім складам леспрамгаса належаў цяпер гораду, ён убачыў таксама не сённяшні, а той даўні, сорак першага года, быццам ехаў не на аўтобусе, а зноў чырвоным абозам ішоў на прызыўны пункт. Убачыў і спахмурнеў: тут апошні раз убачыў бацьку, бачыў і не абняў яго, не развітаўся з ім, і тут, на пераездзе, нібы скончылася яго дарога, яго рух. Аўтобусік перакульгаў праз чыгунку, пабег лесам, дзе дарога, як заведзена, была куды лепшаю, чымсьці ў горадзе. I ён весела закуляўся сярод бярозавых і сасновых гаёў, дуброў, чорных балацін і белага моху, палёў, што нечакана расчыняліся перад ім, з застылымі меліярацыйнымі канавамі, паныла зарослымі зялёнаю раскаю. А Мар'ян не прыкмячаў ужо нічога і не глядзеў больш на дарогу і па баках да таго часу, пакуль не скончыўся асфальт і не пайшлі родныя чатыры кіламетры і дзевяцьсот метраў, да Курскай дугі, за непраезджасцю якой знаходзілася яго хата. Ён быў рады гэтай непраезджасці, абмацваючы нагамі балотныя купіны і пазнаючы іх. Ён вяртаўся ў сваю родную вёску амаль што здаровы, малады. Ён быў рады, што сустрэў яго на падыходзе да хаты не хто-небудзь іншы, а іменна Якуб Саліла.

— Ну як, бульбу пасаліў? — яшчэ пажартаваў ён з ім.

— Пасаліў, свінні есці не будуць,— адгукнуўся спачатку той на гэты яго жарт, усміхнуўся, але адразу ж і спахмурнеў: — Вымакла, Мар'ян, бульба, і сена вымакае, так што зубы на паліцу прыйдзецца пакласці.

— Так ужо і на паліцу. Тры рукі, тры нагі на дваіх, і гаспадарка цэлая, яшчэ дадзім прыкурыць.

— Пра што ты кажаш,— не ўспомніў ці не схацеў успамінаць мінулае Якуб.

— Пра тое, што старыя коні разоры не псуюць.

— Не псуюць, але і аруць... Што новага ў горадзе?

— А што новага ў вёсцы?

— Вясковыя навіны старыя. Вось толькі баба Палашка памерла. I «хуткая дапамога» прабілася, а яна ўсё роўна памерла. Пахавалі, праўда, весела. Люлька, аказваецца, падмануў «хуткую дапамогу». Па тэлефоне сказаў, што дзевачка захварэла. А там таксама разумнікі, пытаюцца, як завуць дзевачку. «Палашка»,— адказвае.«Што за імя такое?» — «Так назвалі».— «А колькі ёй годзікаў?» — «Ды дванаццаць ужо». Да дзевачкі паехала, а ёй было за восемдзесят... Калістрат з воза ўпаў, рабрыну зламаў...

— Невясёлыя нешта ў цябе навіны, Якуб.

— Якія ўжо ёсць... Ёсць і горшыя яшчэ,— здаецца, з нейкім намёкам сказаў Якуб.

— Якія яшчэ горшыя? — насцярожыўся Мар'ян.

— А такія... Ходзяць, Мар'ян, чуткі, што атрымаў Сідар дазвол ставіць хату ў дзетдомаўскім садзе.

— А вось гэтага не будзе. Не будзе, Якуб, пакуль я жывы.

— Сёння жыў, а назаўтра аджыў.

— Паглядзім.

Засмуціў, сапсаваў настрой Мар'яну Саліла. Але дома яго чакала радасць. На першы погляд радасць. А далей і яна абярнулася бядою. Прыехала дачка з унукам Гарыкам. Абнімаючы дачку і ўнука, ён спачатку і не прыкмеціў чужога чалавека, вайскоўца з пагонамі падпалкоўніка. Хацеў спытаць, чаму дачка адна, чаму без мужыка, і прыкусіў язык, успомніўшы намёк Якуба.

— Знаёмцеся,— сказала дачка.

— Валянцін,— падаў руку падпалкоўнік.

Мар'ян павагаўся, але руку прыняў і доўга не выпускаў яе, гледзячы ў твар падпалкоўніку, у вочы яму, адчуваючы, як зноў замірае, халадзее сэрца. Дачка нічога не пісала яму пра гэтага Валянціна, а была яна замужам зусім за другім чалавекам.

Стэфа, і Светка з сястрою, і Гарык чакалі, што ён скажа, як будзе паводзіць сябе. I падпалкоўнік чакаў, рукі не вызваляў і вачэй не зводзіў з яго. Гэта Мар'яну спадабалася, была цвёрдасць і характар быў у хлопца. Але ўсё роўна. У вёсцы, пэўна, ужо разабраліся, што да чаго. Усе толькі пра яго і гавораць: пры жывым чалавеку Знаўцова дачка любоўніка ў бацькаву хату прывяла і дзіцяці, сына, не саромеецца. I цяпер, пэўна, з кожнага акна, з кожнай дзіркі ў плоце пільнуюць, як ён з тым любоўнікам абыходзіцца, руку яму паціскае, але гэта бог з імі, хай глядзяць, хай гавораць і абгаворваюць. Чужыя паменцяць языкамі і сціхнуць. А яму што рабіць. Паперці з хаты, выгнаць з двара. Свет распусціўся, людзі падурэлі, дзеўкі бесяцца — гэта ён ужо чуў і ведае. Але да гэтага свету, чужых людзей і дачок няма яму справы. У яго свой свет, свая хата, свая дачка. Яна амаль што ўжо развялася са сваім чалавекам — гэта ён таксама ведае. Але толькі амаль. Не даў жа ён ёй вольную, няма ў яе адзнакі ў пашпарце, дык ці варта ж так паводзіць сябе, не сляпая ж была, калі браліся, калі замуж выходзіла і сына ж нарадзіла, дык і не забывай пра яго. Мар'ян паглядзеў на Гарыка. Той насупіўшыся стаяў убаку, круглатвары, дагледжаны, але і няшчасны. Разумеў, што да чаго, пакутаваў, і слёзы ўжо былі блізка, узміргваючы час ад часу, спадылба пазіраў то на маці, то на яго, то на Валянціна. I Мар'ян бачыў: яшчэ раз ускіне вочкі і выміргне слязу.

— Ну што ж,— сказаў ён стомлена, звяртаючыся да Стэфы,— схадзі ў магазін.

— Не трэба нікуды хадзіць, Мар'янка, у нас ужо і стол накрыты, праходзь сам.— Стэфа кінулася ў хату.

— Не перажывай, не хвалюйся, бацька,— узяла яго пад руку малодшая дачка. Гарык прыціснуўся да яе, так утраіх яны і зайшлі ў хату. А следам за імі ўжо зайшлі і Светка з Валянцінам. Зайшлі ўсе мірна, па-сваяцку, але міру ў душы Мар'яна з той мінуты не было, хаця сэрца яго адпусціла, здаецца, зусім і з твару ён зрабіўся больш светлы і малады. За доўгія гады ў хаце яго ўпершыню з'явіўся памочнік, хаця і ваенны, хірург, але вясковую работу бачыў і ведаў. Не ўслугоўваў, не высцілаўся, чаго больш за ўсё баяўся Мар'ян, а рабіў усё сумленна і гаспадарліва. Дапамог паставіць плот, што згніў ужо з вуліцы, спатрэбілася прапаліць лазню, і гэта ведаў, як рабіць.

Лазня тая была яшчэ дзетдомаўскаю. Калгас яе толькі павялічыў, паставіў помпы. Але апошнім часам, з таго дня, як зачынілі школу, яна бяздзейнічала, бы пастанова нейкая выйшла: няма школы — не варта і мыцца. То не маглі знайсці, каму яе прапаліць, то ніхто не ведаў, як запусціць помпы. Абыходзіліся тым, што купаліся летам у рэчцы, а ўзімку як каму давядзецца, хто ў горад выправіцца, хто ў суседнюю вёску. А тут раптам да Мар'яна наскочыла цэлая дэлегацыя: Пятро заўтра, а ўсе нямытыя, і ў рэчку не ўлезеш, вада халодная. Мо ваенны паглядзіць помпы. Далікатнічалі вяскоўцы, не зяцем называлі Валянціна і не як-небудзь па-іншаму, а проста ваенны. I Мар'ян зразумеў, што прыйшлі яны не з-за лазні, а паглядзець на гэтага ваеннага, але віду не паказаў. Валянцін падмеўся запусціць помпы і запусціў іх. I вечарам яны ўжо мыліся з Валянцінам і Гарыкам у лазні. Мужчыны пусцілі іх на першую пару. Была яна трохі чадная, але добрыя бярозавыя венікі знялі той чад. У лазні, у парыльні, Мар'ян змог прыгледзецца і да Валянціна. Да гэтага яны амаль што не гаварылі і як бы цураліся адзін аднаго, баючыся, што гаворка можа пачацца сама сабою і, канечне ж, пра тое, пра што маўчаць: кім даводзіцца Валянцін яго дачцэ, муж ён ёй ці каханец і чым усё паміж імі скончыцца. Пабудуць месяц разам у вёсцы і раз'едуцца, разыдуцца, як у моры караблі, ці, наадварот, сыдуцца. Не выйшлі яны на тую гаворку і ў лазні. Наогул ні пра што не гаварылі, але іменна ў лазні Мар'ян убачыў, як горнецца Гарык да Валянціна, пазайздросціў нават Валянціну, пашкадаваў, што няма ў яго сына. Не ўсе родныя дзеці з такой шчырай адданасцю прыхінаюцца і да родных бацькоў. Толькі дзетдомаўцы, бадай, так безаглядна маглі пайсці за дарослым, чужым чалавекам, які па ўзросту мог быць ім бацькам, так адгукаліся на яго слова і позірк. Хадзілі за тым дарослым, як цуцыкі, гатовыя за яго ў агонь і ваду. У агонь і ваду гатовы быў за Валянціна і Гарык. Парыцца яму не вельмі падабалася, гэта Мар'ян бачыў, але Гарык цярпліва трываў на палку каля Валянціна, колькі б той ні сядзеў у парыльні. Мар'ян не ведаў, на карысць гэта малому ці не, але прагнаць Гарыка не наважваўся, разумеў, што не мае права. Правы былі ў другога, у Валянціна, якога Мар'ян бачыў дзень-два. Валянцін начыста адціснуў яго ад унука. Мар'яну дзесьці гэта было нават і даспадобы. Вока радавалася, як Валянцін мыў, парыў яго ўнука, кожны раз спачатку правяраў венік на сабе і толькі пасля гэтага ашчадна ўзмахваў ім над смуглым цельцам унука. Іменна ў гэтым яго ўвмахванні Мар'ян бачыў непадробнасць. Валянцін мог выдаваць сябе за добрага перад ім, перад Мар'янам, але не перад малым і асабліва тут, у лазні, на палку. Тут ужо не падробішся, з нялюбасцю так не схопіш на рукі малога і не пабяжыш з ім з парыльні, і само дзіця не будзе так усцешана адбівацца, дрыгацца і пішчаць, калі адчувае, што няма яму перад кім пішчаць. Гарык быў шчаслівы. Быў задаволены тым, што не паддаўся гневу, не даў волі сэрцу, калі сустрэўся першы раз з Валянцінам, і Мар'ян.

— Дзед, на рыбалку заўтра пойдзем, усе трое,— сказаў Гарык, калі яны ўжо апраналіся.

— Сукін ты кот,— размякла пасля лазні адгукнуўся яму Мар'ян,— хутка ж ты ўгрэўся. А чарвякоў накапаў?

— Поўную банку, і дзесяць штук пра запас.

— А запас на каго?

— На акуня, дзед. Я ведаю, на востраве ў вадзе каля лазы такі акунь, такі акунь жыве.

— Адкуль гэта ты ўжо ведаеш?

— А ён мне паказваўся, дзед. Во такі.— I Гарык, як было рук, развёў іх.

— Мо меншы трохі.

— Не, дзед, не меншы.

— Ну мо трохі-трохі меншы.

— Ну мо трохі-трохі... Большы! Таму што я яго ўжо цягнуў. Ён ужо ўвесь з вады вылез. Я б яго выцяг, калі б не зірнуў на яго. Зірнуў, і ногі затрымцелі. Не ўстоялі ногі.

— Упаў?

— Не, проста сеў. Я на зямлю, а акунь — у ваду. Але галаву ўсё ж высунуў. Яшчэ раз мяне напалохаць хацеў. Галава зялёная, мохам парасла. Вось мы яго і зловім заўтра, усе трое.

— Таго акуня нельга лавіць,— сур'ёзна, без усмешкі сказаў Валянцін.— Ён няўлоўны.

— Чаму няўлоўны? Чаму няўлоўны? Я ж яго ўжо лавіў.

— Ён толькі паказаўся табе. Ён парадаваць цябе хацеў, паздароўкацца з табою, а ты напалохаўся.

— Я напалохаўся? — Гарык, сціснуўшы кулакі, падступіў да Валянціна.

— Ну-ну, я ж табе не акунь,— спыніў яго Валянцін.— Ты спачатку выслухай, а потым крычы. Таму акуню ўчора споўнілася сто гадоў, вось ён і выйшаў з вады паглядзець на цябе. У сто гадоў акуні ўсе вельмі дапытлівыя, хлебам іх не кармі, дай на рыбака паглядзець.

— А што, акуні хлеб ядуць? — падлавіў Валянціна Гарык і абрадаваўся.— Рыбак з цябе! Да рэчкі падыдзеш, рыба са смеху здохне.

— Ну і добра,— здаецца, пакрыўдзіўся Валянцін,— не пайду я з табою на рыбалку.

— Пойдзем, пойдзем, гэта я пажартаваў,— даў адбой, кінуўся ўгаворваць Валянціна Гарык.

— Ну дык кайся і прызнавай, што я самы лепшы на свеце рыбак.

— Ты самы лепшы на свеце рыбак...

— I самы лепшы на свеце грыбнік.

— I самы лепшы на свеце грыбнік...

— Добра,— сказаў Валянцін,— угаварыў, так таму і быць, пойдзем на рыбалку. Пойдзем, Мар'ян Іванавіч?

— У мяне заўтра чарга, кароў пасвіць трэба.

— Пойдзем, дзеда.

— А кароў хто будзе пасвіць? Малако любіш?

— Малако люблю, але баба з мамай малака папасуць... Угавару, яны мяне паслухаюцца, я дапамагаць ім пасля рыбалкі прыбягу.

— Ну, тады пастанавілі, заўтра на рыбалку.

Але рыбалка ў іх у той дзень не адбылася. I ніколі ўжо не суджана было ім усім разам пайсці на рыбалку. Стогадовы дапытлівы акунь застаўся плаваць у рацэ. А Мар'яну пасля той апошняй лазні хацелася ўжо злавіць яго, ды толькі ён пакінуў яго ў рацэ, унуку пакінуў.

Вечар дараваў Мар'яну яшчэ адну апошнюю радасць. Не паспелі яны з Валянцінам узяць пасля лазні свае законныя сто грамаў, толькі ўладкаваліся на верандзе, налілі — паклікалі ў школу, наказалі ісці разам з ключамі: людзі прыехалі.

— Якія людзі, шэфы, мусіць? — спытаўся Мар'ян Уладзіка, а іменна Уладзік прыбег па яго.

— Не, не шэфы, другія, салідныя. Геолагі.

— Чым жа яны салідныя? — зняў з цвіка ключы Мар'ян.

— Цвярозыя і на сваіх машынах.

— I багата машын?

— Тры, і ўсе крытыя.

I Мар'ян пашыбаваў да школы. Дачакалася, дачакалася яго школа людзей. Спатрэбілася людзям. Ён думаў, што пра яе ніхто не ўспомніць, нікому яна не трэба, як і ён. I вось спатрэбілася. Мо яшчэ і ён спатрэбіцца. Надыдзе дзень, вось так прыбягуць і да яго. Геолагі сапраўды прыбылі на трох машынах, дарэмна ён не хацеў верыць Уладзіку, сумняваўся, што якая-небудзь машына можа прабіцца да іх у вёску. Машыны ў геолагаў былі што трэба, амаль як у ваенных, на якое б там ні было бездарожжа. А вось пра саміх геолагаў ён не сказаў бы, што яны людзі салідныя. Было іх чалавек з дваццаць. Мужчыны ўсе барадатыя. Такія, якімі і павінны быць геолагі, жанчыны, што пра жанчын гаварыць, калі яны ў штанах. Па знешнім выглядзе, здаецца, жанчыны, а ў астатнім разбірайся, як ведаеш. Але не вельмі самавіта пачалі паводзіць сябе якраз мужчыны і іх начальнік, хлапчук, лічы, добра, калі яму споўнілася ўжо трыццаць. Аніякай паважнасці ні ў паставе, ні ў голасе, а асабліва няўдалы ён ростам. Танклявы, відно адразу, хаця і апрануты, як запарожац, усё мяшком на ім, бялявы, аніколькі не загарэлы, геолаг яшчэ называецца. I голас тонкі, ломкі. Стражыцца, але ўвесь час зрываецца на піск.

— Што ж шукаць будзеце? — радасна спытаўся ў яго Мар'ян.

— Што разведваць будзем, тое не ўсе павінны ведаць. Ці мала чаго мы разведваем.

— Вялікі сакрэт.

— Вялікі не вялікі, а сакрэт,— геолаг адвярнуўся ад яго.

— Добра,— прабурчаў Мар'ян.— Прыйду заўтра на нарадную ці да магазіна падскочу, мне там ваш сакрэт кожная баба адкрые. Па сакрэты трэба за мяжу, у Амерыку ехаць, а ў нас тут сакрэтаў няма. Дык ты хоць прыдумай што-небудзь, схлусі, каб паверылі, а то ж з раніцы ўсе будуць ведаць, чаго вы сюды прыехалі.

I задаволены тым, што абсёк смаркача, пайшоў адмыкаць дзверы, гадаючы сам сабе, што прывяло сюды геолагаў, што тоіцца ў яго зямлі, і радуючыся, што тоіцца, ёсць нешта. А праз гэтае нешта ажыве і вёска. Зноў напоўніцца галасамі школа. Не памрэ хата. Хаце ж што трэба — жыццё, каб хтосьці жыў у ёй, дыхаў, хадзіў па ёй, спяваў песні ці нават лаяўся, тады і яна будзе жыць, убіраць у сябе жывое дыханне, а не адну толькі зімовую сцюжу, асеннюю сырасць, не будзе рассыхацца і парахнець пад спякотным сонцам. Будзе раўнавага — звонку холадна і сыра, усярэдзіне — цёпла і суха. Хата пры чалавеку — гэта як чалавек добра апрануты. I кожная хата мае сваё сэрца, свой голас, свае вушы, вочы свае. Усё гэта — сэрца, голас, зрок і слых чалавека, які жыве ў ёй. I ў кожнай вёсцы ёсць, павінна быць свая галоўная хата, калі гэта, канечне, сапраўдная вёска, сяленне, а не проста зборышча людзей, хата, на якую азіраюцца, як на царкву некалі, якой вераць. I так не толькі з хатаю, кожная вёска мае аднаго ці некалькі чалавек, якія вяршэнствуюць, якім давяраюць і па якіх судзяць аб іншых. Гэта можа быць старшыня калгаса ці брыгадзір, і добра, калі ў адной асобе сыходзяцца ўсе — і чалавек, і ўлада. Яго вёсцы не пашанцавала на ўладу, і доўгі час дзетдом і школа, выхавацелі і настаўнікі не давалі тут патухнуць жыццю, а цяпер прыйшлі геолагі. Іх, іменна іх, ён і чакаў.

— Дык будзьце ж шчаслівыя. На новым месце прысніся жаніх нявесце,— блаславіў Мар'ян геолагаў, аддаўшы ім ключы і пакідаючы іх.— Даўно не палена, трохі сыра, дажджы ідуць. Але прапаліце, абжывяце. Пакоі вашы вокнамі на сонца і самыя цёплыя. Лепшых не бывае.

I гэта была праўда. Ён размясціў геолагаў у самых лепшых пакоях, якія ў дзетдомаўскі час заўсёды займала малодшая група, па традыцыі, пры школе ўжо, яны былі пераданы пачатковым класам, левае крыло было пагранічнай казармай, што складзена з бярвення бацькоўскай хаты, бярвення, угрэтага яго ўласным дыханнем, пад дыханне якога ён быў зачаты, нарадзіўся і рос. I ранкам наступнага дня яго як хто за каўнер узяў і павёў да гэтай бацькоўскай хаты. Ён падняўся яшчэ на золку разам са Стэфай. Стэфа падаіла карову, і ён выпіў добры кубак сырадою, піў, адганяючы дыханнем пену, як некалі ў дзяцінстве, абпэцкаўся пенаю, аблізаў яе языком. Усміхнуўся Стэфе, зноў жа як усміхаўся толькі маці, падміргнуў Стэфе:

— А ты нічога яшчэ ў мяне, жонка.

Стэфа, як маладая, пульхнымі пасля сну вуснамі таксама ўсміхнулася яму:

— I ты, Мар'ян, яшчэ нечага варты ў мяне... Усё будзе добра, усё будзе добра.

I на гэтых яе словах ён адчуў сябе не вельмі добра. Радасна страпянулася насустрач усмешцы Стэфы душа, страпянуўся і асколак, што сядзеў у грудзях, балюча, як нажом, разанула ў галаве, і пры барвовым святле гэтага болю ён упершыню ўбачыў перад сабою той асколак, што скрануўся, пракраўся амаль да сэрца. Быў ён злосна-сіні, вызублены па краях, бачаны ім у хвоі вясною сорак чацвёртага, калі ён, скончыўшы сваю вайну, вяртаўся дамоў, таксама храска сядзеў ён у мякаці яго цела, толькі памерам меншы, з кулю велічынёю. I цяжка было зразумець, як ён не растаў за ўсе гэтыя гады, чаму не растварыўся, не саржавеў. I няўжо ад такой малечы і праз трыццаць з лішнім гадоў можна памерці. Твар Стэфы як малаком забяліўся, хітнуўся ў яго вачах і пачаў расплывацца, бы гэта яна адыходзіла ад яго, а не наадварот. I ён застагнаў, але не ад болю, шкадуючы Стэфу. Што гэта яна прыдумала, чаму яна кідае яго. Як жа ён будзе без яе, яны ж пражылі амаль сорак гадоў разам. Сорак гадоў разам. I вось цяпер ён застаецца адзін. А яны ж знітаваліся, зрасліся за гэтыя сорак гадоў. Сякера патрэбна, каб разлучыць іх, па жывому трэба секчы. Хіба Стэфа не разумее гэтага, яна не мае права, не мае права адыходзіць адна, а калі ўжо надумалася, калі ўжо ёй так трэба, так наканавана, то тое ж наканавана і яму. Разам, разам яны пойдуць, ён пойдзе следам за ёю. I Мар'ян, амаль губляючы прытомнасць, не памятаючы сябе ад болю, думаючы, што гэты боль не ў ім, а ў жонцы, абняў Стэфу, як абнімаў у маладосці, калі яшчэ не насіў пад сэрцам асколка. Абняў, прыціснуўся да яе ўсім целам, утапіўшы твар у валасах, удыхаючы іх пах, пах бяроз, восені трыццаць дзевятага года, крыху гаркавай іх кары, пах яшчэ не астылай ад пораху зямлі. I боль нібы спалохаўся гэтай яго абуджанай памяці, аціх, адпусціў яго.

— Ты што, ты што, Мар'ян,— пачуў ён голас Стэфы, далёкі той яе голас, пра які ён ужо амаль забыўся. I ён не разумеў, да каго яна звяртаецца з гэтым яе: «ты што, ты што», да таго колішняга, да іх абаіх у тым колішнім, калі між імі яшчэ нічога не стаяла, не стаяла вайны, ці яна адчула яго сённяшні боль. Ён жа, здаецца, нічым не выкрыў сябе, не застагнаў, не хітнуўся. I не трэба, каб яна адчула, не трэба.

— А ты яшчэ ў мяне, жонка, на ўсе сто,— сказаў Мар'ян, адсланяючыся ўжо ад Стэфы, але трымаючы яе за плечы.

— Вой, Мар'янка, нешта ты мне не падабаешся,— адчула, мусіць, нешта ўсё ж Стэфа.

— А калі быў малады, падабаўся?

Стэфа, не верачы яму, не зводзячы вачэй, пазірала на яго.

— Калі здарыцца што з табою, не будзе жыцця і мне.

— Канечне, па дрэвах, што вавёрка, скакала, мяне выглядвала. А цяпер на дуб ужо не ўзлезеш.

— Вой, Мар'янка, вой, пра што ты ўспамінаеш. Ды я за табою і зараз на які хочаш дуб. Няма такога дуба, па які б я за табою не ўзлезла.

— Гэта ты намякаеш на тое, што я ўжо стары і на вялікі дуб не палезу? — Зноў калола сэрца, але ўжо, пэўна, не ад болю, а ад горычы, адлазіў ён ужо сваё па дубах, праўду кажа Стэфа. I Стэфа зноў як падслухала яго:

— Не паганю я сёння кароў, не, чуе сэрца, трэба мне каля цябе быць.

I Мар'ян зразумеў, што яна сапраўды гатова застацца, і застацца пры ім.

— Ну, тады я спраўлю чаргу,— сказаў ён, не жадаючы, каб яна заставалася і бачыла яго боль,— давай мне гумовікі, плашч...— Плашч вісеў перад ім на вешалцы, іМар'ян пацягнуўся ўжо да яго.

— Вой, не, не, я ўжо сама.

— Ну, давай тады хутчэй, уся вёска кароў ужо выгнала і на нашу хату пазірае.

Разам са Стэфай ён выйшаў з двара, дапамог ёй сабраць кароў, дапамог прагнаць іх па вуліцы. На выгане, за вёскай, яны развіталіся. Ён зноў абняў Стэфу, яна нават і слязу пусціла:

— Нешта ты як навекі развітваешся са мною. Чорт яе бяры, гэтую чаргу, хай перадохнуць усе каровы. Неспакойна ў мяне на сэрцы.

— Гані, гані,— загадаў ён ёй і пакрочыў да вёскі. Разы з два крадком азірнуўся, згледзеў, што і Стэфа ўвесь час азіраецца. А на высокім бугры перад рэчкаю, дзе пачыналіся ўжо кусты, яна і зусім спынілася, павярнулася да яго тварам. I ўсё глядзела, глядзела ўслед яму, пакуль ён не схаваўся за першаю вясковаю хатаю. Схаваўся, вытыркнуў толькі галаву з-за вугла, як хлопчык, што гуляе ў хованкі. Доўга глядзеў на Стэфу, яна стаяла, акружаная каровамі каля рэчкі, што выйшла з берагоў і затапіла кусты. I хто яго ведае, колькі б ён так падглядваў за ёй, каб яго не спудзіла Зулька:

— Ды ты ніяк у жмуркі, Мар'ян, гуляеш, хаваешся ад каго?

— Ад жонкі хаваюся,— прабурчаў Мар'ян.

— Ад жонкі ўсе мужыкі хаваюцца... Ад мяне вось мой узяў і на ўсё жыццё схаваўся... А да нас геолагі прыехалі. Золата, гавораць, у нас тут што гразі. Больш мужчыны ўсё, і пажылыя сярод іх ёсць.

Мар'ян не стаў слухаць Зульку, пайшоў дамоў. Сэрца сэрцам, а трэба было спраўляць работу і па хаце, па гаспадарцы. I першая справа — укінуць што курам. Даць курам зерня — гэта ён помніў, выходзячы са Стэфай яшчэ з дому. Яны сляпіцаю лезлі пад ногі. Не забыўся пра гэта ён і цяпер і злаваўся, зусім не хацелася яму займацца тымі курамі, што магнітам, цягнула да сябе школа: як яна там, як прыняла геолагаў. I яшчэ, няёмка неяк нават прызнавацца, але вельмі хацелася паспытаць яблыка. Вялікага, чырванабокага. I ў абедзве рукі. I за абедзве шчакі, каб сківіцы зводзіла. I сківіцы зводзіла ад аднаго толькі жадання пасмакаваць яблыка, ад успаміну аб ім. Ён жа не спытаў яблыка з дзяцінства. З таго дня, як ледзь не пайшоў з яблыкам у дрыгву, калі дзедка вызваліў яго. Здавалася, пара ўжо забыцца і пра смак тых яблык, і што за смак у іх, што можа быць горка яблык, яго рвала, перакручвала, касабочыла ад адной толькі думкі пра іх. Праўда, ён садзіў сады, усё жыццё садзіў, і ў дзетдоме, і каля сваёй хаты. Але што з гэтай праўды, не з-за яблык ён іх садзіў, а з-за яблынь, з-за самога дрэва, падабалася яму гэтае дрэва, яблыня. А сам яблык ён ненавідзеў, і на дух яму не трэба яго. А вось цяпер пацягнула на яблык, і ён дзівіўся сам з сябе, усё роўна як цяжарную бабу пацягнула, стаяў уваччу, зманьваў яблык, і Мар'ян гадаў, чаго гэта і чаму б. Мо таму, што ў гэтым годзе ўпершыню пачала цвісці яго яблыня, тая самая, якую ён садзіў разам з дзетдомаўцамі. Расла яна цяжка, марудна, не паспела яшчэ і першую сваю зіму перазімаваць, як яе нехта пакалечыў, зламаў макаўку. Яна доўга хварэла, жыццё ў ёй то патухала, то брала сваё, яблынька ажывала, і ў самым канцы ўжо лета выкідвала ліст, калі яго трэба было ўжо скідваць, але ўсё ў яе ішло неяк не па часе. I паршывела яна, і ўсе мурашкі, усе вусені яе былі. Але потым яна ўсё ж выправілася, кінулася ў рост, разы з два спрабавала нават зацвісці, але зноў жа ў неўраджайныя на яблыкі пустацветныя гады, і нясмела так, адна-другая кветка на галінку, бы хто прывязваў да той галінкі гэтую кветку. Ён разам з Якубам Салілам і Сідарам Місцюком таксама дадалі ёй хваробы. Такую яміну пад каранямі выкапалі, калі помнік хавалі, мо і карані пашкодзілі. Не мо, а так яно і ёсць, пашкодзілі. Вось таму, пэўна, і прастаяла яна ўсю сваю маладосць бясплодна, і толькі гэтаю вясною, калі ўжо ўсім іншым дрэвам, што ў дзетдомаўскія часы садзіў ён, час паміраць, абнаўляць іх, яна раптам спахапілася і дачала цвісці. I так густа і ружова ўкрылася квеценню, што аж у вачах ззянне, і такія буйныя, такія вялізныя пялёсткі, што пчала губляецца ў іх. Нельга сказаць, каб гэтая запозненая квецень асабліва ўзрадавала Мар'яна. Прыемна, канечне, зайсці ў сад, дзе цвіце твая яблыня, але яму ад гэтага якая карысць, усё роўна што якому-небудзь афрыканцу кажух ці дублёнка: рэч, здаецца б, і дарагая, патрэбная, а што з яе ў Афрыцы, дзе вечнае сонца. А цяпер яго ўжо сама гэтая марнасць, непатрэбнасць вабіла і прыцягвала да сябе.

Ды сёння ж яшчэ і Пятро, успомніў ён, а яблыня яго, па-мясцоваму, пятроўкай завецца. Якраз час ірваць і есці яблыкі. I Мар'ян, не скончыўшы карміць курэй, кінуў ім зерня разам з міскай, можаце, дык ешце і міску, метал, ён вось з'еў, і нічога. Мар'ян прыслухаўся да сябе, здаецца, і на самай справе нічога, маўчыць сэрца, не варушыцца ў ім асколак. А дзень дык наогул што па заказу, першы сярод лета, адзіны на ўсё гэтае лета. Неба як вылізалі і падсінілі. I сонца ў ім купаецца, як у моры. Каля нараднай Мар'яна трохі затрымалі, пераказалі ўсё тую ж старую навіну: геолагі прыехалі. Гулі цяпер ужо мужыкі і разам з імі Вовік-алкаголік, які чакаў, пэўна, сто грамаў ці шклянку чарніл з нагоды такіх прыемных падзей.

— Уран, уран хлопцы шукаюць,— давяральна паведамляў ён кожнаму, хто прыходзіў ці праходзіў міма нараднай.— Калі не гавораць, значыць, сакрэтна. А сакрэтна што — уран. Я срок матаў, я знаю, пала, усё. Цяпер зажывём. Гарэлку ў цыстэрнах вазіць будуць, як бензін.

— А бензін у чым, Вовік, будуць вазіць? — пацвельвалі яго мужчыны.

— Бензін? А навошта нам бензін? На цермаядзернае гаручае пярэйдзем.

— Дык на цермаядзерным чарніле ты і так, Вовік, усё жыццё едзеш.

— А цяпер, пала, толькі чыстую гарэлку піць буду, як вучоны інцелігент. Вось дзядзька Мар'ян не дасць схлусіць...

— Я не п'ю, Вовік,— сказаў Мар'ян.— Я толькі па святах і пасля лазні.

— Дык і я толькі пасля лазні. Вось учора ў лазні быў, а вас там не бачыў. Шкада...

— А яблыкі ты ясі? — перабіў яго Мар'ян.— Пойдзем са мной, я табе яблык дам.

— Што я, жабрак,— хоць ужо трохі і на падпітку, але сур'ёзна пакрыўдзіўся Вовік.— Калі б ты шклянку «Яблычнага» паднёс...

Мужыкі рагаталі так, што іх чулі, пэўна, і геолагі ў дзетдомаўскім садзе. Мар'ян не скіраваў да сваёй яблыні, паглядзеў спачатку грады. Памідоры толькі завязваліся. А гуркі можна было ўжо і выбіраць. Ён вырваў два ці тры з іх, але есці не стаў, хаця гэта былі і першыя ў гэтым годзе гуркі, паклаў іх у кішэню. Рот яго быў поўны вязкай сліны, яблыка, яблыка хацелася яму. Ён адчуваў ужо яго водар, лета пенілася, спявала ў тым водары, ранак дыхаў ім, аб ім сумавалі конікі, што пачыналі ўжо сакатаць у траве. А самі яблыкі, хаця быў ужо і Пятро, яшчэ не паспелі. Не хапіла ім сонца, не наліліся яны яшчэ як трэба сокам, толькі-толькі пачалі паказваць гэты сок пад шорсткай яшчэ скуркай. Але Мар'ян, аслеплены памяццю, не змеціў, што яблыкі зялёныя, яны бачыліся яму белымі і ружовымі. Нецярпліваю рукой пацягнуўся да галіны, угнуў яе і стрымаў руку, сарваў яблык беражна, ашчадна і акуратна. I хаця быў ён яшчэ зусім маленькі, толькі абяцаў у будучым зрабіцца сапраўдным яблыкам, яму ж здаўся вялізным-вялізным, бы далонь яго раптам паменела, дзіцячай зрабілася рука. Але сам ён не адчуваў аніякай несуразмернасці паміж рукой і яблыкам. Наадварот, яму здалося, што яго рука раптам пачала імкліва расці. Яна навісла над зямлёю, закрыла зямлю, геолагаў, якіх ён да гэтага бачыў на дзетдомаўскім падворку, а цяпер перастаў бачыць. Над усім светам распасцерлася яго далонь, а на далоні яблык. Яму дзіўна было і ўявіць сабе, што гэта яго далонь і яго яблык, ён зараз будзе есці гэты яблык, возьме і адкусіць добрую трэць, а то і палавіну. Возьме і адкусіць.

Яблык ён толькі надкусіў, праклюнуў, як мыш, зубам да соку і пачуў над сабою нейкае гарачае спякотнае гудзенне. Ляцелі на яблык ці то пчала, ці то чмель, а мо гэта былі галасы яго дзетдомаўцаў. Мар'ян не паспеў зразумець, таму што ў тым спякотным гудзенні было яшчэ штосьці ад посвісту кулі, снарада. Не выпускаючы з рук яблык, сам не ўсведамляючы, што гэта з ім адбываецца, ён пачаў паціху асядаць, завальвацца на сваю яблыню, ствол яе трохі падтрымаў яго да таго імгнення, калі перастала гудзець увушшу і пачуліся гукі хору, і ўсё ўкруга зрабілася блакітным, блакітны тунель паўстаў перад ім, ён убачыў сябе, як ён ідзе па гэтым тунелі. Хлопчык ішоў па тунелі, голы, і трымаў на выцягнутай руцэ наліўны чырванабокі яблык, і хтосьці рухаўся яму насустрач. Не, не чалавек, штосьці вялізнае, кудлатае і добрае.