Літоўскі воўк

РАЗДЗЕЛ IX. Піва Гінеса

1. Ураган за тонкай сцяной

Пані Цэцыля прывыкла ў сваім маёнтку класціся рана, амаль з курамі. Застолле так стаміла яе, што яна ледзь дачакалася моманту, калі можна застацца адной, з задавальненнем выцягнуцца ва ўвесь рост і паволі патануць у сне.

Начаваць ёй прызначана ў невялікім флігелі ў глыбіні парку. У тым флігелі яна і раней адпачывала і ведала, як там лёгка, прыемна спіцца. Туды звычайна прыносілі сяннік, прасціны, падушкі.

Пані незаўважна адстала ад маладой кампаніі і стомлена патэпала да флігеля. Цяжкавата без пакаёўкі раздзецца. Пані доўга валтузілася з кручочкамі, аплікамі, матузкамі, гузічкамі. Нарэшце легла і паволі, як усе пажылыя людзі, пачала правальвацца ў сон. Трэск неабмятага свежага сена, якое аблягала пад цяжарам цела, не перашкаджаў. Вось перад вачамі ўзнікла карціна яснага сонечнага дня, пачуліся сялянскія песні, далёкія галасы.

- Гэта застанецца выключна маёй тайнай... - гучаў мужчынскі голас.

- Я буду вернай спадарожніцай вашай тайны, - адказваў яму жаночы. - Але, як да патрыёта, да рыцара свабоды, дазвольце мне мець свае ўласныя пачуцці.

- Адношуся да пачуццяў паненкі з шанаваннем...

- Толькі і ўсяго?

Пані Цэцыля разумела, што галасы, якія яна чула, - гэта праява сну, але чаму яны напоўнены такімі выразнымі інтанацыямі, якіх у сне не бывае? Мала таго, галасы, асабліва голас жанчыны, жыва напаміналі пра людзей, з якімі пані Цэцыля пазнаёмілася толькі сёння, а гэта рэдка бывае, калі толькі пазнаёмішся з чалавекам і тут яго і сасніш.

- Я ў шаленстве, калі вы не хочаце ўбачыць ува мне жанчыну!

Пані Цэцыля расплюшчыла вочы. Гэта ж голас пыхлівай варшавянкі Валеўскай!

- Маё сэрца належыць... другой.

«А мужчына - ці не ангелец? Чаму ён па-польску гаворыць... За вячэрай ані слова не сказаў», - падумала пані Цэцыля. Яе сон як рукой зняло.

- Другой жанчыне? Вы нічога не расказвалі мне пра яе. Раскажыце...

Нельга не пазнаць поўны і чысты голас Валеўскай. Пані Цэцыля зразумела, што трапіла ў нявыкрутку: флігель раздзелены на палавіны, і ў другой палавіне начавалі іншыя людзі. Тое, што рабілася між імі, цалкам іхняя справа, але быць сведкай, няхай сабе і міжвольнай, гэтай справы пані Цэцыля не хацела. Яна намерылася ўстаць, каб ціхенька апрануцца і пайсці. Сена гучна затрашчала пад ёю, галасы за драўлянай сцяной сціхлі. Заціхла, перастала варушыцца і пані Цэцыля.

- Ці можна ўведаць імя гэтай шчаслівіцы? - зноў пачуўся голас Валеўскай.

- Вы хутка пра гэта даведаецеся... - адказаў мужчына.

- О, мой каханы... Вы малады, здаровы, чысты, светлы. Ідэёвы, у рэшце рэшт...

Гэта быў не голас, але стогн. Пані Цэцыля пачырванела. Падслухоўваць чужыя размовы ой як нягжэчна! Гэта - па-першае, па-другое - яна баялася, што ў суседнім пакойчыку вось-вось што-небудзь пачнецца, які-небудзь такі ўраган пачуццяў, якога яна не вытрымае і тут, за сцяной. Яна можа, напрыклад, страціць прытомнасць... Адносіны паміж мужчынамі і жанчынамі лічыла найвялікшай святыняй, таму быць сведкай гэтых адносін, няхай сабе і выпадковай, - грэх, найвялікшы грэх. Але як пайсці адсюль, калі сена гэтак трашчыць.

- Выбачайце, пані Валеўска. Яшчэ ў Польшчы я зразумеў, што вы ніякая не патрыётка, не вандроўніца...

- А хто ж я?

- Вы - звычайная расейская шпіёнка.

- Што?!

Пані Цэцыля накрыла галаву адразу дзвюма падушкамі, але і пад падушкамі яна чула галасы мужчыны і жанчыны.

- Выбачайце, вы - прайдзісветка. Яны могуць быць сярод полек, расеек, беларусак...

- Не, я люблю цябе, мой любы, харошы. Як жа зваць вашу абранніцу, пане Каліноўскі?

- Беларусь, а як жа яшчэ...

- Каханы, яшчэ не нарадзіўся мужчына, які мог бы ўстаяць супраць мяне... Давай забудзем пра ўсё...

Пані Цэцыля заткнула вушы пальчыкамі. Няхай лепш гэта быў бы сон, а не ява, рэчаіснасць. Як яна зможа жыць пасля таго, што яна пачула тут, у гэтым флігелі? Тайна разбурыць яе! Хутчэй падзяліцца з кім, вызваліцца ад непасільнага цяжару.

2. Сустрэча аканома з Артурам

Пан Ежы прасачыў, каб з-пад «гарэха» ўсё прыбралі, аддаў распараджэнні па гаспадарцы і намысліў ісці паспаць, але адпачыць у тую раніцу Ўрбановічу не ўдалося. Перахапіў яго Буевіч Артур.

Ён так і сказаў:

- Нельга спаць у адказны для радзімы час.

- А што рабіць? - развёў рукамі пан аканом.

- Што рабіць? Прапаную скласці спіс асобаў нашай мясцовасці, якія дапамогуць нам.

- Дапамогуць? - яшчэ больш здзівіўся пан аканом. - У чым яны нам дапамогуць?

- Дапамогуць у заваяванні нашаму краю вольнасці.

Пан Урбановіч зразумеў, што бяседныя словы не проста словы. Няўжо яна, гэтая моладзь, усур'ёз успрымае застольныя шчырасці? Ну пагаварылі, памарылі, паразважалі... і разышліся.

- Вы маеце на ўвазе тых з тутэйшай шляхты, якія могуць зычліва паставіцца да паўстання? - каб не строіць з сябе дурня, спытаўся аканом.

- Так, пане Ўрбановічу. Шмат у чым маем патрэбу: амуніцыя, рыштунак... Аднаго пораху дзе ўзяць? А яшчэ правіянту... З кавалкам хлеба на адзін дзень у інсургенцыю не пойдзеш, згадзіцеся.

- Вядома, з голымі рукамі Расею ваяваць няможна, - згадзіўся пан аканом.

Ён успомніў, што дзень назад, учора вечарам, таксама перабіраў у памяці тутэйшых паноў, зрэшты, і не паноў. Толькі - зусім па іншых прычынах. Яму зрабілася сорамна.

- Ідземце ў мой кабінет, - прапанаваў ён.

У кабінеце пан Ежы стаў падсмыкаць да зачыненых дзвярэй камодзік. Артур вырачыў вочы.

- Што вы робіце, пан Ежы?

- Вы давяраеце жандарскаму афіцэру, няхай ён і свой, магілеўскі?

- Але ж яны - з намі.

- З намі? Пад чаркай хто не патрыёт? А заўтра, гэта значыць, сёння, яны, - аканом паказаў на акно, разумеючы пад гэтым жэстам спраўніка, прыстава і капітана Фогеля, - пашлюць дэпешу губернатару, а праз тыдзень тут будзе стаяць дзве роты маскалёў.

- Згодзен, - уздыхнуў Артур.

- Адзін неабачлівы крок - і вы, і я, і ўсе... - Пан Урбановіч абвёў рукой вакол сябе. - Будуць высланы ў Сібір. Ці не вам ведаць, што такое канспірацыя, пан Арыстокаль?!

Артур гмыкнуў.

- Гаварыць толькі шэптам, - загадным тонам вымавіў аканом. - Цяпер раскажы ўсё па парадку: што, хто, як і дзе... Ты, Арцю, шмат паспеў зрабіць, калі выдаваў сябе Дастоеўскім. Бачыў, як ты хадзіў і па мястэчку, і па вёсках, і па тутэйшых маёнтках. Раскажы, якія сілы ёсць, якая арганізацыя, хто ўдзельнічае? Словам, расказвай усё чыста.

Артур пачаў гаварыць. Гаварыў парывіста, горача. Стомлены быў, таму і збіваўся, блытаўся. Ён увесь час прапаноўваў пераходзіць хутчэй да канкрэтнай справы - да складання спісу шляхты, якая можа падтрымаць інсурэкцыю матэрыяльна, але пан аканом перабіваў яго, выпытваў, удакладняў... Урэшце ягоная цікавасць была задаволена і падышлі да складання спісу. Пісаў Артур. Ён выпытваў, колькі можа ахвяраваць грошай той ці іншы дваранін, а калі грошай няма, колькі коней можа даць, якая зброя можа быць, ці шмат у тутэйшай шляхты пораху, шроту, дранкулек, свінцу. Гаварылі доўга, спіс рос на вачах. І тут раптам пан Урбановіч заўважыў, што Артур неяк дзіўна піша.

- Як ты пішаш? - спытаўся аканом у Артура. - Ты не па-польску пішаш?

- А чаму гэта я павінен пісаць па-польску? Я па-нашаму пішу.

- Як гэта - «па-нашаму»?

- Як мы гаворым... Па-роднаму.

- Па-роднаму? Гэ... - Пан Урбановіч узяў аркушык паперы, паднёс да свечкі, прымружыў вока. - Тут, браце, ты не па-польску цалкавіта пішаш... Літары польскія, а вось словы... Словы мужычыя. Што гэта за мова?

- Беларуская...

- Якая такая беларуская? - здзівіўся пан аканом.

- Такая, тутэйшая... - патлумачыў Артур. - Наша. Літоўская, ліцвінская...

Пан Урбановіч яшчэ раз уважліва прачытаў спіс.

- Насамрэч па-тутэйшаму... - здзіўлена прамармытаў ён.

Напраўду, як двое тутэйшых пан аканом і Буевічаў Артур гаварылі так, як Артур і пісаў. І хораша, і зразумела. Але гэтае пісанне чамусьці моцна раздражніла пана Ўрбановіча.

- Перапішы па-польску, - прапанаваў ён.

- Чаму?

- Але ж так размаўляюць з вясковымі хлопамі.

- Эх, эх! Хлопы. Гэта людзі, - сказаў Артур. - Грамадзяне, разумееце? Дарэчы, «размаўляць» - слова-байструк. Яго зрабілі палякі з расейцамі. Бо прыстаўка «раз» ад расейскага «разговаривать», а корань ад польскага «mówić». Слова «размова» куды б яшчэ ні ішло, а вось «размаўляць» - нейкая брыда. Штучнасць...

- Дык за чыю вольнасць мы станем... ваяваць? Дазвольце ўдакладніць, - раптам спытаўся пан Ежы.

- За нашу. За вольнасць Беларусі!

- Беларусі? Якой яшчэ такой Беларусі! - зашыпеў пан аканом і ўжо ў сваю чаргу вытрашчыў вочы на Артура.

Артур з выглядам бездапаможнасці абхапіў галаву рукамі.

3. Новы народ - новая мова

- Ну, пан Урбановіч, здаецца мне, - сказаў Артур, рэзка ўстаючы, - што прыйдзецца прачытаць вам дабрэнную лекцыю...

- Ну-ну, я слухаю. - Аканом сеў у крэсла і закінуў нагу на нагу.

- Ці хіба вы не ведаеце, што ўсе гэтыя паны, - Артур патрос спіскам, - ёсць чысцейшай вады нашынская, ліцвінская, беларуская шляхта?

- Ведаеце што? Давайце без лекцый, - зашыпеў пан аканом, падскочыў з крэсла, нервова стаў хадзіць па пакоі. - Якая такая беларуская шляхта? Тут што з польскасцю рабіць? Што рабіць з Міцкевічам? З Касцюшкам? Гэта несумненна палякі... Аднаго Міцкевіча ўзяць. Класік польскай літаратуры. А мы новую мову ствараем. Навошта?! Хто падтрымае нас?

- Міцкевіч, уласна, і наш класік. Толькі мы яшчэ яго не забралі... Прыйдзе час - забяром. Пра што пісаў Міцкевіч? Пра Польшчу і палякаў? Ці пра Літву... «О, Litwo, ojczyzna moja...» - патэтычна прадэкламаваў Артур. - Ды не бегайце вы... Сядзьце, супакойцеся...

Пан Урбановіч паслухмяна сеў.

- Але гэта нейкі... сепаратызм.

- Сепаратызм? Ну вось так заўсёды, - развёў рукамі Артур. - Расейцы таксама абвінавачваюць палякаў у сепаратызме... Потым, узяць ваш... бацька? Хіба не за родны край ён аддаў жыццё? Як вы не разумееце?!

- Я ўвогуле нічога не разумею... - уздыхнуў і таксама развёў рукамі пан аканом. - Я разумею толькі, што гэта ўсё работа выабражні! Нават... Нават патрыятызм майго бацькі... Ці ведаеш ты, Арце, што майму бацьку ў спадчыну перайшлі ўсе якасці «шырокай душы» продкаў? Не Польшчу ён любіў, а віно, карты, вясёлыя кампаніі. Патрыятызм яму прыпісалі пазней.

- Усе мы людзі, усе мы чалавекі... Слабасці ёсць у кожнага. Калі б не Расея, мы з году ў год заможнелі...

- ...Прагуляўся ў карты дашчэнту, разумееш? Улез у тысячныя даўгі... Ратуючыся ад крэдытораў, пайшоў за Напалеонам... Куды падзецца, вось што. Вось карані ягонага патрыятызму.

- Не ўсе такія...

- Кінуліся ў авантуру, згубілі ўсё, што можна было згубіць...

Пан аканом, адольваючы стомленасць, прыходзіў да розуму. Д'ябал ведае гэтую сучасную моладзь. Тут як ні круці, а належна падлабуньвацца да ўлады. Тады будзе ўсё добра. Гаспадарка стане мацнець. А паспрабуй бунтаваць, агітаваць супраць цара... Адразу прыпомняць польскі патрыятызм бацькі. Пан Ежы выдатна памятаў, як гадоў дзесяць назад на месцы разбуранага маёнтка на так званым Гарадзішчы сяляне знайшлі скарб - куфар з залатымі місамі, кубкамі, каштоўнымі камянямі. Паліцыя трасянула сялян, тыя аддалі знойдзенае. Як мог пан Ежы даказаць, што знойдзены скарб - ягоны? Належала даказаць, што Гарадзішчы - родавы маёнтак. Вунь Вабішчэвічы дзесяткі гадоў даказваюць, што яны шляхта, дваране, а ніякай з гэтага карысці не выходзіць, адныя выдаткі. Што ж, скарб забралі ў расейскую казну, яго спакавалі і павезлі ў паўночную сталіцу.

- Ведаеш, Арцю, давай класціся спаць, - сказаў Урбановіч. - Як кажуць хлопы, пераначуем, болей пачуем. Можаш легчы тут, у кабінеце...

- А вы?

- Я сабе месца знайду - пайду да жонкі.

Аканом сказаў гэтую фразу і ўважліва паглядзеў на Артура. Малады, прыгожы, натхнёны, хоць і моцна стомлены твар арганізатара інсурэкцыі заставаўся нерухомы. Гэта заспакоіла аканома.

- Спіс давай сюды, я схаваю ў надзейнае месца.

Артур аддаў спіс. Аканом яшчэ раз уважліва прагледзеў спіс магчымых паўстанцаў, прачытаў некалькі фразаў, зморшчыўся.

- Што пану не зразумела? - зіркнуў воўкам Артур.

- Грамада... - прачытаў аканом. - Або яшчэ: грамаднік...

- Ну, - патлумачыў Артур, - гэта грамадзянін, а грамада - панства, усе людзі...

- А Дома - гэта радзіма?

- Радзіма... - прашаптаў Артур. Вочы ў яго зліпаліся.

Пан Урбановіч прынёс падушку, коўдру. Малады Буевіч заснуў адразу, як ягоная галава дакранулася да падушкі. Аканом падаткнуў коўдру, падышоў да акна, адхінуў куртыну. За цяжкімі аксамітнымі плашчаніцамі даўно ззяла бліскучая раніца.

4. На пастаялым двары

На другі дзень пасля абеду ў карчму пры пастаялым двары заявілася тройца: капітан жандармерыі Фогель, спраўнік і прыстаў Вусаціха. Карчмар паставіў гліняныя кубкі, наліў са жбана піва. Жандарскі афіцэр пакаштаваў напою, скрывіўся.

- Лепшага няма?

- Лепшае - гарэлка, - адгукнуўся прыстаў.

- Не, гарэлка пачакае... - зморшчыўся капітан. - Тут у мяне сякія-такія справы. Эй, гаспадар, ці смачны ў цябе расол?

Занепакоены карчмар, лісліва ўсміхаючыся, прыгладжваючы пэйсы, падышоў да важных гасцей.

- Ёсць расол, паночкі, ёсць... Усё ёсць. І расол, і гарэлка, і віно - якое толькі пан пажадае: рэйнскае, да прыкладу...

- Прынясі, жыдзе, гарэлкі... - праказаў Вусаціха.

Фогель не стаў пярэчыць. Пасля ўчарашняга ён займеў вэрхал у галаве. Гэта ж трэба - зрабіцца непасрэдным не толькі сведкам, але і ўдзельнікам страшэннай крамолы. Належала нешта рабіць, некага арыштоўваць, словам, дзейнічаць. Але каго арыштоўваць? Спраўніка? Прыстава? Мо самога сябе?

Павярнуўся да прыстава, пацікавіўся:

- А што, пан Урбановіч напраўду гэткі бязбацькавіч, як прызнаваўся?

- А то не, - матлянуў галавой прыстаў. - Маці ягоная, народжаная Буевіч, каб выгадаваць ды вывучыць яго, мусіла выдаткаваць пасажныя грошы. Згалела... Шукала па суседзях капейчыну ўзяць дзеля вучобы сына. Надакучыла сваімі просьбамі... То тады змушана была пашлюбавацца з Кавальцом.

- Халопам?! - здзівіўся жандар.

- Кавалец са збяднелых аднадворцаў. Падчас чарговага складання рэвізскіх спісаў, не помню ўжо, у якім годзе, прыпісаны да мяшчан. Гэта і вывела яго са шляхотнага стану. Ну і шляхцянка, якая пабралася з недваранінам, адпаведна пазбаўляецца дваранства.

- Выходзіць, што Ўрбановіч бязродны-беспародны? - зіркнуў на прыстава Фогель.

- Уга. Толькі якраз тады Ўрбановічыха, пані Цэцыля, аўдавела. Ад гора ці ад якой іншай прымхі ўзяла і ўсынавіла Ежы. Не, і квас дрэнь, і гарэлка дрэнь... Што яны толькі падмешваюць у яе?

- А маці, Буевічыха? - распытваў Фогель. - Так і засталася сялянкай?

Распытваў Фогель не ад цікаўнасці. Належала рабіць хоць нешта, каб і спраўнік, і прыстаў не падумалі, што ўчарашняе - ісціна і ён насамрэч гатовы замахнуцца на святыню - імператарскі прастол.

- Гэта цёмная гісторыя. Кажуць, - стаў гаварыць прыстаў, - пані Цэцыля хацела ўзяць яе ў таварышкі, каб яна ў каталіцтва перайшла. Буевічыха не згадзілася...

- Пахвальна, пахвальна, - адгукнуўся спраўнік. - Ведаеце, панове, шмат будуць гаварыць пра рэлігійную талерантнасць у нашым краі, а калі глянуць гісторыю - то яна прасякнута рэлігійнай барацьбой. Тут Захад скрыжаваў мячы з Усходам. Хрысціянства ўнутры сябе ваявала...

Спраўнік таксама не ведаў, што рабіць. Выглядаў, быццам нічога асаблівага не адбылося. Пасядзелі, пагаварылі ўчора і забыліся, бо прыйшоў новы дзень з новымі клопатамі.

- Старэнькая маці Ежы Ўрбановіча жыва і дагэтуль, - працягваў свой расповед прыстаў. - У свой час яна нарадзіла новаму мужу дзіця, Ясіка Кавальца. Вось даўся гэты малец мне ў знакі.

- Выходзіць, Ясь - зводны брат пана аканома? - здзівіўся Фогель.

- Так. Задзірысты, скажу я вам, свет не бачыў. У пушчы гаспадаром сябе адчувае.

- Пагляджу, яны тут усе задзірлівыя... Учора той Артур, таксама Буевічавага роду, чаго толькі не казаў... - задуменна праказаў капітан Фогель. - Гэта ж гатовы польскі падбухторшчык. Вяжы - і наўпрост у Сібір.

- Мала таго, - казаў Вусаціха, - я ўпэўнены, што гэта ён на прычале агітацыю зладаваў.

- Дык чаго ж пан не арыштаваў яго? - глянуў на прыстава спраўнік.

- Вельмі яго арыштуеш. Уцёк... - скрывіўся прыстаў. - Каб мне хацелася, даўно яго арыштаваў бы... Ды тады са старым Буевічам разбірацца. Трэба мне гэта?

- Стары Буевіч надта страшны? - пацікавіўся Фогель.

- Ён у мяне ў прыяцелях ходзіць. Тут, у гэтым краі, служба такая. Рыхтык, як на Каўказе. Там кунакоў заводзяць, і тут куміцца належыць, - расшчыраваўся прыстаў. - Перад аднымі робім выгляд, што за цара-бацюхну паліцэйскую справу пільнуем, і сумленне не мучыць, што сваіх жа ў Сібір запраторваем, а перад другімі - па-людску жывём. Тут, васпане, вам не Расея, не.

- Мудрая палітыка, - згадзіўся жандар. - Так ты сто гадоў пражывеш.

- І вам раю...

Дзверы рыпнулі, і ў карчму зайшоў ангелец. Той самы, учарашні. Ён агледзеўся, убачыў спраўніка і жандара, стрымана кіўнуў, сеў за незаняты стол. Карчмар спытаўся спачатку па-польску, потым - па-нямецку. Ангелец круціў галавой, нешта тлумачыў.

- Ды прынясі ты яму піва... - параіў карчмару спраўнік. - Ты што, не разумееш: бір - ён усюды бір! Ён біра хоча, а не тваёй гарэлкі... У Англіі піва найлепшае. Расказвалі, ёсць такое піва - Гінеса... На пене трэсачкай напішуць слова, піва выпіваюць, а надпіс застаецца... Во якое піва... Нам такое не піць.

Жандар і спраўнік асалавелі. Ангелец нават не пазіркваў на прадстаўнікоў улады, цморкаў піва, рыхтык для яго нічога больш не існавала.

- Бачыш, півахлёб, - незадаволена сказаў прыстаў. - Быццам і не ведае нас.

5. «Kastuś»

На вуліцы пачуліся крыкі фурманоў. Да пастаялага двара з аднаго боку пад'ехала карэта, а з другога брычка. Хутка ў карчму ўвайшлі маладыя, багата апранутыя людзі. Адзін высокі, голабароды, а другі нізенькі, з пушыстымі бакенбардамі. Высокі быў апрануты як студэнт - у сурдуце і высокіх ботах, невысокі - у пыльніку паверх адзення і франтаватым кацялку набакір.

Гаварылі яны па-польску і не звярталі ўвагі на прысутных. Яны нават не паздароўкаліся, як рабіў гэта кожны, хто заходзіў у карчму, - такі быў звычай. Прыезджыя ўсю сваю ўвагу накіравалі на ўласныя персоны. Праўда, у карчме было досыць цёмна, каб прыбышы маглі з яснага надворка ўгледзець тут за сталамі зусім не апошніх людзей.

- Адкуль ты? - спытаўся высокі ў невысокага.

- Проста з Парыжа, - неспадзявана адказаў невысокі. Але адказ ягоны прагучаў хутчэй стомлена, чым з фанабэрыяй.

- Чаго? Што ты там рабіў? - здзівіўся высокі.

- Чаго? Прабіў час скідаць з радзімы кайданы. А ты куды?

- Я? У Пінск... Ёсць пільная справа.

- Фамільная? - спытаўся невысокі і скінуў пыльнік. Пад ім аказаўся фрак гранатавага колеру. Шыю закрываў ясна-блакітны гальштук.

- Фамільныя? - перапытаўся высокі. - Якой халеры! Душыць хутчэй гэтую гадзіну. Колькі можна цярпець? Але і камізэлька ў цябе ганаровая. У Парыжы купляў?

- У Парыжы, - згадзіўся невысокі і расшпіліў некалькі жоўтых гузікаў, каб паказаць франтаватую камізэльку канарэйкавага колеру з бурштынавымі гузікамі.

Спраўнік нахіліўся да жандара, шапнуў:

- Чуеце, што кажуць? Разумееце?

- Няхай сабе кажуць, - адмахнуўся жандарскі афіцэр. Ад выпітага памякчэла на душы і лезці ў чужое жыццё не хацелася.

- Крамола, васпане, - шапнуў спраўнік. - Баюся я, загарыцца ўвесь край...

- Ну і няхай. Ці мала бунтаў па Расеі было?

- Дык яны, гэта, у польскі бок цягнуць. Што вы, васпане, на гэта скажаце?

- Ніводзін з іх не падобны на Каліноўскага... - вымавіў жандар. - А мне толькі гэты і патрэбен. Вось хто небяспечны.

- Як вы кажаце? Каліноўскі? - гучна перапытаў спраўнік.

Абое маладых, і высокі, і нізкі, зірнулі на спраўніка. Іхныя вочы прывыклі да карчомнага прыцемку, і цяпер яны бачылі ўсю кампанію.

- Kalinowski? - здзівіўся маладзейшы. - Pan wie Kalinowskiego?

- Не, - шчыра адказаў спраўнік. - Можа, вы, спадар капітан, ведаеце?

- Каб жа ведаў! - махнуў рукой жандар. - Маладыя людзі, лепей спытайце ў гэтага ангельскамоўнага ёлупня, які сядзіць вунь у тым кутку, як яму наша піва...

- Але з якой нагоды? - перапытаўся малады.

- Мы лічым, што тутэйшае піва не горшае ад ангельскага... У нас пятак ляжыць на пене...

- На пятаку арол цяжкі, як курыца... - хітра ўвярнуў адзін з прыбышаў.

- Перастаньце, маладыя людзі... - сказаў капітан крыху злосным голасам. - Курыца то ці арол, не наша справа. Не мы гэтага двухгалоўца выдумалі. Кажуць, такі арол мела сімвалам Галіцкая зямля... Хто вінаваты, што Масковія зрабілася цэнтрам славяншчыны? Што тут палітыкаваць?! Давайце жыць, жаніцца, нараджаць дзяцей. Можа, дзеці разблытаюцца з гэтым.

- Калі не мы, то і нашыя дзеці не вырашаць, - пачулася ў адказ.

- Во, зноў палітыка, - чмыхнуў спраўнік, які зразумеў настрой капітана Фогеля. - Перастаньце ўкручваць на кожнае слова палітыку.

- Няхай палітыкуюць, - махнуў рукой прыстаў Вусаціха. - Іхнія бацькі і дзяды зараблялі грошы, а ўнукі ўсё палітыкуюць... Была Рэч Паспалітая - няма яе. Дзе яна? Прапа-лі-ты-ка-валі...

Капітан Фогель здзівіўся словам прыстава.

- Самі сабе здрадзілі, круцілі хвастом, а потым яшчэ і крычаць: нас захапілі, нас згвалтавалі! - бубніў тым часам прыстаў. - Тут жыві пад царом ці пад польскім каралём, а жыві, службу ведай...

Маладыя людзі перасталі звяртаць на прыстава ўвагу, заняліся сваім. Капітану Фогелю хацелася спаць. Ён адкінуўся на спінку крэсла, заплюшчыў вочы, на секунду, як яму падалося, драмануў... Пракінуўся, нікога няма: франтавата апранутых палячкоў няма, ангелец знік, спраўнік з прыставам таксама некуды падзеліся. Фогель цяжка падняўся. На стале, за якім сядзеў ангелец, стаяў гліняны кубак, з якога ён піў. Нешта пад'юджыла жандарскага афіцэра зазірнуць у гэты кубак.

На дне, на аселай пене было напісана - «Kastuś». Сон як рукой зняло, рэшткі хмелю імгненна выскачылі з галавы. Вось яно што! Адкуль ангелец ведае імя Каліноўскага? Што ён за такі ангелец? Зрэшты, дзе ён?

Капітан Фогель куляй выскачыў з карчмы.

6. Новыя згрызоты аканома

Ежы Ўрбановіч прачнуўся а дванаццатай. Успомніў учарашняе, соладка пацягнуўся. Як усё добра вырашылася з Аксанай. Але тут пан Ежы ўспомніў і Артура, патрыятычныя гутаркі, мяцежніцкі настрой, урэшце, спіс патрыётаў. Настрой адразу сапсаваўся.

Аканом падняўся, пахадзіў па пакоі. Чым больш ён успамінаў учарашні дзень, вечар, ноч, тым болей хмурнеў. Лепш бы жонка здрадзіла яму. Гэта лягчэй зразумець. Але дзеля Айчыны рызыкаваць дабрабытам - ці не занадта? Што надумалі! Дурні... Дурніца і дурань. Няхай бы яны цалаваліся, абдымаліся, жмякаліся - гэта натуральней выглядала б. Дзве маладыя закаханыя жывёліны. Але яны думаюць пра Бацькаўшчыну, пра незалежнасць краю, пра свабоду, пра волю... Хто, хто ўвёў ім у вушы такія крамольныя ідэі?!

Божа! Дзе той спіс шляхты, якая можа ўдзельнічаць у паўстанні? Ага, схаваў, нічога лепшага не прыдумаўшы, у старую паляўнічую кайстру, якая вісела без ужытку на сцяне паміж сякіх-такіх трафеяў. Тэрмінова перахаваць, крый Божа, знойдуць... Уварвецца жандар, той самы «патрыятычны» Фогель з вобыскам, знойдуць спіс, арыштуюць і яго самога, і людзей па спісе... Бязвінных, непасвячоных...

Што рабіць? Пацягнуў яго чорт за язык прызнавацца ў тым, што ён, аканом манкевіцкага землеўладання Ежы Ўрбановіч, наўпросты нашчадак франдзёра і напалеонаўскага прыслугача. Не, распаўсюджваць гэтую навіну не з рукі, а ўзяў ды і ляпнуў. Так вось неасцярожна. Неасцярожны, як бацька... Бацька рабіў неасцярожна, а цяпер невядома, дзе ягоныя костачкі. Каб жыў ціхамірна, меў бы цяпер восемдзесят гадоў, быў бы мудрым дзедам... Зрэшты, дзедам пакуль не, бо няма ўнукаў...

Успамін пра тое, што ў яго пакуль няма дзяцей, зусім засмуціў пана аканома. Ну, прапаў бацька. А цяпер вось гэтая неўтаймоўная моладзь лезе на расейскія багнеты. Сама лезе і падпіхвае яго, Ежы Ўрбановіча. Глупства, неапраўданае рызыканства. А ў яго ёсць усе шанцы прадоўжыць род, аднавіць яго. Будзе, будзе ў яго зямля, мноства зямлі, цэлы край можна, калі разумна дзейнічаць, прыбраць да рук. Капейка да капейкі, рубель да рубля, а там, глядзіш, і маёнтачак цішком прыкупіць. А тут нечая фантазія, закардоннае падбухторванне, што жывіцца няўрымслівай памяццю пра колішнія часы, якія навек спрахлі, ламаюць ягоныя планы. Наспела інсурэкцыя? Навошта? Дзеля чаго, калі ўсё і так само плыве ў рукі!

Што рабіць? Мо пані Цэцыля дасць рады?

Не, у яе нічога не спытаеш. Яна, як добрая старая паляўнічая гончая, пачула паляўнічы рог, хоць і без сілы, але стане рвацца ў бой. Для яе Польшча - гэта ў першую чаргу Міцкевіч, пельгрымства, збавенне ад пакутаў. Вось утахтурыў у галаву нехта ідэю, што польскі народ мусіць выпакутаваць сваю волю. Ды якая яна полька, калі зроду тут сядзіць. І прозвішча нават ніякае яе не Ўрбановіч, але Гурбановіч. Ці не з тых, колішніх літоўскіх татараў, Гурбановічаў? Спачатку «іч» прыляпілася, потым лацінскае «h» адпала. Бо так на польскіх Урбанаў падобна. Таксама ці не ад лацінскагага - «urbis». Хто яго ведае, не адукаваны як след, бо на медныя грошы вучаны. Колькі матка ўхадзіла, каб з гімназіі не выперлі...

«Нешта будзе», - заключыў аканом, уздыхнуў і пайшоў даваць распараджэнні па гаспадарцы.