Літоўскі воўк

РАЗДЗЕЛ VIII. Ліцвіны - занадта шчырыя людзі

1. Бессаромны польскі патрыятызм

Пачалася бяседа словамі гаспадара, якімі ён выказаў бясконцую ўдзячнасць Боскаму провіду, што паслаў яму, Урбановічу, у глухі і далёкі ад сталіц край гэтулькі выкшталцоных і адукаваных гасцей. У адказ кожны з прыбышаў стаў адмерваць той жа мерай - дзякаваў гаспадару за гасціннасць, прыязнае стаўленне, а ў першую чаргу хвалілі прыгажосць і маладосць гаспадыні. Тост за тостам, келіх за келіхам - і застолле пацякло гладка, без мігу прыкрага маўчання, - кожны, асабліва мужчыны, навыперадкі намагаліся паказаць сваю і выкшталцонасць, і адукаванасць. Тосты і анекдатычныя гісторыі, якія госці прывезлі з дарогі, рабіліся ўсё болей фрывольнымі. Прычынай гэтаму былі насамрэч не якасці гаваруноў, але ўласцівасць напітку, які падліваў Мондрык з пузатых, старога шкла бутэлек, - ягадная гарэлка трайнога перагону, ачышчаная свежым малаком.

Ангелец піў чарка ў чарку з жандарам і прыставам - і брывом не паводзіў, дарма што чужапанец, - хваліў гарэлку заўсёдным «о'кеем», закусваў леташнімі рыжыкамі, свежымі агуркамі і зусім непадобны на ангельца, хоць і слова не сказаў па-польску ці па-расейску.

Ягоная спадарожніца, якая назвалася паняй Валеўскай, млява пасміхалася, упэўненая ў сіле сваёй прыгажосці, хваліла (пэўна, ведала толк) і піла, і нямала, віно, якое засталося яшчэ ад вяселля Ўрбановіча. Чым болей яна піла, тым, здавалася, болей прыгажэйшая рабілася. Позіркі яе карых вачэй з-пад роўненькіх шаўкавістых бровак усё больш смялелі, рабіліся больш шчырымі і адкрытымі. Неўзабаве варшаўская госця запанавала за сталом, і ўсе мужчыны да яе толькі і звярталіся, толькі з ёю і падтрымлівалі гутарку. Прыгажосць яе рабілася проста невытрымнай - цяплей, радасней білася сэрца кожнага мужчыны, якога яна адорвала сваім позіркам. Малады Бароўскі, Людовік, то чырванеў, то бляднеў, прыстаў фанабэрыўся, спраўнік чамусьці моршчыўся - пэўна, успамінаў сваю хударлявую жонку. Праўда, ні Артур, ні ангелец, здавалася, не заўважалі сваю нядаўнюю спадарожніцу. Тым часам пані Валеўская смела загаварыла, што Варшава далёка пойдзе дзеля незалежнасці. Артур на гэтыя словы хмурнеў і пазіркваў на спраўніка і Фогеля, Бароўскі Людовік круціў шыяй, а Цэцыліны дзяўчаты аж пішчалі і падтрымлівалі кожнае патрыятычнае слова Валеўскай плясканнем у ладкі.

Пан Ежы не надта пільна слухаў балбатню гасцей, няўцешна глядзеў на спраўніка, што, як карчомнае пойла, жлукціў не гарэлку - віно - бутэлька дзесяць рублёў, - і цешыўся адной толькі думкай - хутка ўсе разыдуцца, ён застанецца сам-насам з жонкай, а тады... Тады справакаваць яе на... размову пра незалежнасць Польшчы, пра інсурэкцыю. І ён дакажа, што ён не меншы патрыёт, чым гэтыя Артуры і Людовікі, пані Валеўская з Цэцылінымі дзяўчатамі. Як дачакацца, калі гэтая зборня разыдзецца? Дачакаецца, і не гэтулькі ў жыцці даводзілася чакаць.

Слова ўзяў Артур Буевіч. Аканом ведаў, пра што ён стане гаварыць - зусім нядаўна падслухоўваў шчырасці маладога чалавека перад жонкай.

- Панове, грамадзяне, - урачыста пачаў Артур, - абуджаны ў народах дух ужо занадта выразна выступіў на сцэну: там італьянцы вызваляюцца, тут скандынавы і нават немцы, з вечнай паміж сабою грызнёй, гуртуюцца, злучаюцца пад сцягам нацыянальнасці. Розныя братнія атожылкі славян прагна адкопваюць свае родныя памяткі... Веру, у кожным з нас, народжаным у гэтым краі, гарыць сэрца прагай да вольнасці, да асноўнага, чым надарыў чалавека Бог, - гэта быць вольным у вольнай краіне.

- Не забывайцеся, малады чалавек, - прабурчэў спраўнік, але яго ніхто не пачуў, бо крыкі «брава» заглушылі ягоныя словы.

Потым, быццам падбадзёраная Артурам, загаварыла пані Валеўская. Гаварыла яна хутка, па-польску, і яе добра разумелі, але тыя, каму не паложана было разумець сэнс яе патрыятычных рэплік, і не разумелі іх.

- Панове, - казала Валеўская, - ці ведаеце вы, што з трох тысяч студэнтаў у Кіеўскім універсітэце - адна тысяча палякаў? У Маскве - шэсцьсот студэнтаў польскага паходжання...

- У Пецярбургу палавіна студэнтаў - выхадцы з Царства Польскага...

- Не ўсе сярод іх палякі, - уставіў рэпліку Буевіч. - З Літвы шмат, нашых...

- Але ўсе яны супраць азіяцкага дэспатызму, згадзіцеся, - бліснула чорнымі вачамі полька. - Нікчэмны расейскі ўрад, ашалелы ад супраціву мучаным праз яго ахвяры - польскім народам, - неўзабаве панясе страшэнную паразу. Бо ніколі не прабачым кроў Прагі, гвалты вуліц Варшавы, лёхі Цытадэлі...

Выпады пані Валеўскай змусілі капітана Фогеля паспрабаваць змяніць рэчышча застольнай гаворкі. Ён пастукаў нажом па краі талеркі, але гэта толькі распальвала патрыятызм варшаўскай госці.

- Нашыя прарокі мерзнуць у снягах Сібіры, а мы тут раскашуем... Лічу, што заклік да зброі, можа, і несвоечасовы, але будзіць люд і Польшчы, і Русі, і Літвы да барацьбы з расейскім барбажынствам - святая справа.

Фогель намысліў маўчаць і слухаць. Патрыятызм, як усялякая жарсць, можа таксама выходзіць за рамкі прыстойнасці. І вось што яшчэ дзівіла капітана жандармерыі - як пані Валеўская глядзіць то на ангельца, то на Артура. Мала таго, яна час ад часу наводзіла позірк на яго самога. Глядзела да таго бессаромна, як каралеўская кобра на ахвяру. Капітан не вытрымліваў яе такога пякельнага позірку, апускаў вочы, і чамусьці чырванеў і думаў: «Уга, гадзюка габонская!»

«Што ж яны там, па сталіцах, жывуць сваім, не надта каб маральным жыццём... - думаў пан аканом, ад увагі якога не прамінуў ні адзін позірк. - Госця прыгожая, яна як добрай пароды жывёліна... Звяжашся - прападзеш! Акруціць, павязе ў Варшаву, зробіць правадыром шайкі бунтаўшчыкоў...»

Пані Валеўская раптам спыталася ў аканома:

- А што гаспадар маўчыць? Ці ён не патрыёт?

2. Сёе-тое з радаводу аканома

Пан Урбановіч сціснуўся. Ведаў, што пра свой патрыятызм патрэбна заявіць, але ж момант вельмі нязручны - спраўнік з прыставам ды яшчэ і жандар сядзяць. Але ж як адмаўчацца? І тут жандарскі афіцэр прыйшоў пану аканому на дапамогу.

- Вы, шаноўны пан Ежы, - сказаў капітан, - тут гаспадар. І гэтага стала, і землеўладання, і, лічыце, гаспадар тутэйшага краю. Падазраю, што вы прыхільна ставіцеся да праблемы сапраўднага патрыятызму.

- Вядома, - крыху збянтэжана адказаў Урбановіч і падумаў: «Правакатары...»

- Я ведаю, што можа быць на сэрцы ў выхаванага чалавека, будзьце шчырымі, я не шпіён... А пана спраўніка таксама баяцца не варта, згадзіцеся, тут мы ўсе свае. Я разумею, што маладыя, - капітан паказаў позіркам на Артура, Людовіка, Зосю, - мараць пра свабоду Польшчы, але вы сталы чалавек, мусіце мець больш... правільныя ўяўленні пра сапраўдную свабоду, пра сапраўдны патрыятызм... Ці не так?

- Я чалавек цвярозы, - не без іроніі сказаў пан Ежы і падняў келіх віна, які толькі прыгубляў. - Мне матэрыяльны дабрабыт - аснова жыццядзейнасці. Каб быць вольным, незалежным, належна для пачатку быць багатым.

- Гэта праўда, - згадзіўся прыстаў.

Вусы ягоныя абвіслі, пукатыя вочы блішчэлі. Аматар піць што наліваюць, ён усё ж ацаніў смак віна і піў яго безупынку, маленечкімі глыткамі, моцна абхапіўшы келіх, быццам баяўся, што ў яго гэты келіх адбяруць.

Урбановіч абвёў паглядам прысутных, ацэньваючы іх стан. Ён зразумеў, што надарыўся зручны момант заваяваць сэрца пані Аксаны. Спраўнікам можна пагрэбаваць. Ён выбачыць усё, што ні скажаш. Жандар? Невядома, што гэта за птушка. Але можна рызыкнуць... Пан аканом намысліў не адставаць ад патрыятычнай польскай красуні. Ён наліў келіх, падняў яго і падняўся сам.

- Не ўсе ведаюць, што я не... Урбановіч... - сказаў пан Ежы. - Урбановічы - гэта прозвішча маёй шаноўнай... усынавіцелькі... - Пан аканом пакланіўся пані Цэцылі.

Над сталом запанавала цішыня - усе моцна ўразіліся такім прызнаннем. Тэма ўсынаўлення была настолькі сямейнай, інтымнай, нават, можна сказаць, балючай, што ніколі ні пры якіх абставінах яе аканом не чапаў.

- Такім чынам я, Ежы Ўрбановіч, нашу не ўласнае, не родавае прозвішча. Па дзеду і бацьку я, панове, - з іншага роду. Пан прыстаў ведае, з якога...

Прыстаў згодна кіўнуў і падліў сабе віна, быццам у якасці кампенсацыі за сваю згоду.

- Род наш зусім не багаты і не знатны, - прадоўжыў сваю гаману аканом. - Прадстаўнікі гэтага роду славіліся не столькі сваім патрыятызмам ці там зборам рознай даўніны, якая б нагадвала пра былую веліч нашага краю; найбольшая слава хадзіла аб іх як аб карцёжніках, задзірыстых дуэлянтах, п'яніцах - словам, людзях шырокай душы...

Пан Ежы пазіраў па чарзе то на жандарскага афіцэра, то на пані Цэцылю, якая мела самы разняшчасны выгляд, не разумеючы прычын, па якіх ягонага выхаванца, заўсёды стрыманага, пацягнула на такую шчырасць: аканом заўсёды маўчаў, калі шляхта, нават дробная, хвалілася сваімі продкамі.

- Рэч у тым, адзін прадстаўнік гэтага роду, Казімір, быў у палку Панятоўскага падчас напалеонаўскага... нашэсця... - Урбановіч паглядзеў на жандара. Той паважліва кіўнуў галавой, быццам даючы дазвол на працяг шчырасці. - А вы ведаеце пра ролю войскаў Панятоўскага ў паходзе французаў на Маскву... Выскачка-карсіканец абяцаў нам, палякам, незалежнасць. Многія паверылі яму... Некаторыя склалі на алтар вольнасці айчыны галовы... Загінуў за волю роднага краю і той Казімір, пра якога я расказваю...

Голас пана аканома задрыжэў. Ён дастаў хустачку, выцер вочы. Цішыня перарывалася толькі лёгкім гукам сквірчэння матылькоў, якія наляталі на агонь ліхтароў...

- Дзеля Польшчы знойдуцца гарачыя сэрцы і цяпер! - падтрымала гаспадара пані Валеўская.

Голас яе прагучаў дысанансам. Нават Цэцыліны дочкі не падтрымалі варшавянку біццём у ладкі.

- Але тое было даўно, пане Ўрбановіч, - сказаў жандарскі афіцэр. - Усеміласцівейшы імператар Аляксандар, маю на ўвазе Аляксандра I, дараваў палякам усе іх заблуды, выкліканыя ілюзіямі, інспіраванымі карсіканскім д'яблам... Цар... загадаў усё забыць.

- Так, тое было даўно... Цар загадаў забыць. Але ці льга забываць уласных... продкаў?! - Голас пана Ўрбановіча памацнеў. - Казімір пайшоў ваяваць за волю радзімы, і з тых часоў сляды яго губляюцца назаўсёды... - Урбановіч уздыхнуў на поўныя грудзі, узнёсся да высокай патэтыкі. - Дык вось, панове, хачу каб ведалі, што той Казімір - мой бацька!

Наступіла хвіліна, як напісаў бы які пісацель, дамавіннай цішыні. Зрэшты, гэтая навіна не была навіной. Навіна была ў тым, што пан Урбановіч заяўляў пра свайго бацьку прылюдна, ды яшчэ пры прадстаўніках улады.

- І, пане афіцэру, трэба быць апошнім хамам, - сказаў, як бы падсумоўваючы, пан Ежы, - каб усё гэта, па словах шаноўнага Аляксандра Паўлавіча, забыць. Пэўна, выветрылася з галавы ў самога ўсяміласцівейшага самадзержца, як ягоныя афіцэры шалікам... уласнага бацьку...

Тут ужо была такая цішыня, якой і ў труне не бывае, каб хто, вядома, яе падслухаў. Усе чакалі, што жандарскі афіцэр, ці спраўнік, ці хоць бы дзеля прыліку прыстаў абурацца, ці проста запратэстуюць, ці апусцяць галовы і стануць маўчаць. Але выйшла па-іншаму.

- З вашага дазволу, васпане, - сказаў жандар, - не шалікам, але падушкамі. Падушкамі, панове... Тут ужо нікуды не падзенешся... Як кажуць, з песні слова не выкінеш.

- Азіятчына! - усклікнула пані Валеўская. - Ці могуць нашчадкі падобных тыранаў, дэспатаў кіраваць народамі...

- Ну, можа, не так рэзка, - зморшчыўся пан Бароўскі, які да гэтага не вымавіў ні слова.

- Пане... пане, - звярнулася да перасцярожніка Валеўская.

- Бароўскі, - падказала Цэцыля.

- Пане Бароўскі, дык вы не лічыце, што народамі мусіць нехта кіраваць? Што яны не ў стане самі быць вольнымі... Як бельгійцы, як італійцы?.. Не маю на ўвазе большых эўрапейскіх народаў...

- Могуць, але... Але ўсяму свой час, - адказаў Бароўскі.

- І гэты час прыйшоў, - раптам гучна аб'явіў Артур, які таксама пераважна маўчаў дагэтуль.

«Зараз пачнецца...» - падумалася пану Ўрбановічу, бо Артуравы словы выклікалі замінку за сталом.

Жандарскі афіцэр пастукаў відэльцам па талерцы, падняўся з келіхам у руцэ.

3. Нашэсце вожыкаў

Напраўду пачалося. Але зусім не тое, пра што думаў пан аканом. Раптам сярод напружанай цішыні нема віскнулі Цэцыліны дзяўчаты, пахапалі сукенкі ў рукі, ускочылі на крэслы.

- Божа! Што здарылася? - ускрыкнула пані Цэцыля. - Што за нявыхаванасць...

- Яны! Зноў!

Вочы ў іх гарэлі, блішчэлі. Падцягвалі сукенкі ледзь не вышэй калень.

- Яны, яны! - крычалі дзяўчаты і паказвалі пальцам на дарожку.

- Хто яны? - буркнуў прыстаў і стаў намацваць недзе збоку рэвальвер.

Глянулі на дарожку. Па ёй спрытна бег вожык. Невялікі, а за ім - невялічкія важаняты. Адзін, другі, трэці, чацвёрты, пяты...

- Восем штук! - у захапленні выкрыкнула меншая з Цэцыліных дачок. - А вунь яшчэ сямейка.

З другога кутка парку паказаўся яшчэ адзін вожыкавы цуг. Бегалі па пяску, па падстрыжанай траве, спрытна лавілі абпаленых у агні ліхтароў кузурак, хрумсталі аслепленымі жукамі.

- А вунь яшчэ, яшчэ...

Трэці вывадак пашыбаваў, чацвёрты, пяты... Увесь парк быў у вожыках. Малых, вялікіх, сярэдніх.

- Мондрык! - строга крыкнуў пан Урбановіч. - Колькі разоў табе было загадана ачысціць парк ад гэтых стварэнняў?

- То ж, васпане, выносілі! Палавілі ўсіх да аднаго! Вынеслі... Яны ж, халера, прыбягаюць назад.

- А вы запрасіце давыд-гарадоцкіх цыганоў... Жыва вычысцяць... - параіў прыстаў, хаваючы рэвальвер. - Я думаў, на агонь нячысцік прэцца. Як у «Шляхціца Завальні...».

- Пан чытаў «Шляхціца Завальню...»? - пацікавіўся Бароўскі.

- А вы думаеце, што паліцыянт толькі ўмее гарэлку, выбачайце, глушыць?

- За рэчку перавезці, - павысіў голас пан аканом. - Збіраць зараз жа!

Здавалася, пан Урбановіч хацеў перад гасцямі паказаць свой круты нораў.

- Выбачайце, паночку. - Мондрык пачаў збіраць на сярэбраны спод маленькіх вожыкаў, добра, што рукі ў пальчатках.

Маленькія вожыкі не баяліся, а хадзілі па споду, нават звальваліся і ўцякалі.

Пані Валеўская таксама стаяла на крэсле з падабранай сукенкай. Мужчыны стаялі і, як зачараваныя, глядзелі на дзіўнае відовішча: вожыкі, дзяўчаты, сукенкі...

- Прашу прабачыць маіх дачок, - сказала пані Цэцыля. - Адэлаіду ў дзяцінстве ўкусіла адно з гэтых стварэнняў. Вось яна і баіцца... Але, выбачайце, яна баіцца толькі вожыкаў... Увогуле яна любіць жывое. Не паверыце, у нас і цяпер жыве сапраўднае ваўчаня. Дык мая цурэчка з ім, выбачайце, спаць кладзецца.

- Мамо! - усклікнула тая, якую пані Цэцыля назвала Адэлаідай.

(Вось, чытач, дарэчы, і першы напамін пра нашага шэрага героя, з якім ты знаёмы з першых старонак. Менавіта ад Цэцыліных дачок пачынаецца ўласна гісторыя пра нашага вушастага героя.)

Пан Урбановіч, каб змікшыраваць побытавую, не для выкшталцонага густу падрабязнасць - спанне з ваўчуком, - патлумачыў:

- Тут да нядаўняга часу зараснікі былі, шмат рознай нечысці развялося: вужак, вожыкаў, барсукі нават прыйшлі... Зараснікі ў парку выцерабілі, а вожыкі дагэтуль выводзяцца. Загадваю збіраць і выносіць чым далей ад парку. Усё роўна спаўзаюцца... - Пан аканом зіркнуў на белыя карункі, якія мільганулі з-пад сукенкі пані Валеўскай.

- Вось што значыць - радзімы кут, - нягучна праказаў ангелец. І праказаў ён ні па-ангельску, ні па-польску. Каб нават і па-польску, пэўна, ніхто не звярнуў бы на ягоныя словы ўвагі. Але ўся бяда была ў тым, што сказаў ангелец гэтую фразу на той мове, якая адрознівалася і ад ангельскай, і ад польскай, і нават ад расейскай.

Усе як па камандзе зірнулі на чужапанца. Прамоўленыя ім словы на тутэйшай, мясцовай мове выклікалі эфект стрэлу. Цяпер і дурню было зразумела, што чалавек, які выдае сябе за замежніка, зусім гэткім не з'яўляецца. Але нечаканасць таго, што замежнік мог праказаць падобныя словы, была такой, што проста не верылася, быццам ён і казаў іх.

Ангелец, ці ва ўсякім разе чалавек, які выдаваў сябе за ангельца, парывіста схапіў келіх з віном і стаў піць, быццам гэты занятак мог згладзіць неспадзяванку. Момант быў востры, нечаканы. Шмат хто, лічы, амаль усе заўважылі, пачулі сказаныя словы, але як паводзіць сябе, як рэфлексаваць на гэтыя словы, не ведаў ніхто - усе былі збянтэжаныя.

- Вось што значыць - радзімы кут! - раптам гучна вымавіў Людовік з такім выглядам, нібы гэткую фразу толькі што казаў ён і цяпер паўтарае.

- Drink! - як бы каўтаючы склад, сказаў ангелец і зноў прыпаў да келіха.

- Пачакайце, - перапыніў чужапанца жандарскі афіцэр, зрабіўшы выгляд, што нічога не адбылося. - Пакуль дрынк, дык я скажу прамову.

4. Радавод жандара

Афіцэр падняў келіх, пастукаў нажом па шкле, хоць у гэтым не было патрэбы - усе і так маўчалі.

- Панове... Ведаеце, Прыпяць зліваецца з Дняпром. Я родам адтуль, з дняпроўскіх кручаў. Такім чынам, я - не масковец.

- А гэта адразу відаць, - сказаў Артур.

- Не перабівайце, хачу заявіць, што паколькі я не масковец...

Прыстаў зрабіў спробу запратэставаць, але жандар падняў на яго нож, маўляў, памаўчы.

- Заяўляю, што дзед майго дзеда, таксама Фогель, быў лепшым сябрам Рэйтана, наваградскага дэпутата на Варшаўскім сойме 1770 года.

- Рэйтан! - выклікнула пані Валеўская і запляскала ў ладкі. - То ж выбітны польскі патрыёт!

- Так, Рэйтан. Як і Рэйтан, мой прадзед належаў да патрыётаў краю. Укаранёны немец, не быў вуніятам ні з праваслаўных...

- Вера не вызначае патрыятызм! - крыкнуў Артур.

- Згодзен, патрыятызм да рэлігіі мае ўскосныя адносіны... Каб вы ведалі, - голас жандара дрыгнуў, - ён расказваў майму бацьку, як Рэйтан падаў у дзвярах падчас сумнавядомых падзей...

- Вы маеце на ўвазе Таргавіцкую канфедэрацыю? - удакладніў Бароўскі.

- Так. Калі Рэйтан патрыёт, мой дзед патрыёт, як вы дапускаеце, што я, іхні крэўны сваяк, не магу быць патрыётам?

- Але што вы разумееце пад патрыятызмам? - спыталася варшаўская красуня, якой, відаць, хацелася чуць і чуць пра патрыятызм тут, сярод палескай роўнядзі, далёка ад цывілізацыі...

- Тое самае, што разумелі пад ім і дзед, і бацька... - сціпла прамовіў жандар.

- То значыць - любоў да радзімы і нянавісць да ўзурпатара? - падказала пані Валеўская.

- Зрэшты, так...

- Брава пану! - крыкнула полька.

Цэцыліны дзяўчаты запляскалі ў ладкі.

- Я разумею, што мы далучаныя да расейскай кароны... Што мы - забраны край... Але - то мінуўшчына, - Фогель расчуліўся. Голас яго перарываўся. - Вы не зусім мяне правільна зразумелі... - Капітан пазіркваў то на прыстава, то на спраўніка. - Панове... хвіліначку, гэта было жыццё, гэтак тварылася гісторыя. Цяпер іншы час, іншыя абставіны... - Голас жандара асекся, ён пракаўтнуў набеглыя слёзы. - Ці варта, ці варта... Выбачайце, панове, пачуцці...

Ён яшчэ хацеў нешта сказаць, патлумачыць, але яму не далі гаварыць. Жандар сеў, дастаў насоўку, прамакнуў вочы. Сціхлі і дзяўчаты, якія больш ад усіх падымалі гвалт. Фогель высмаркаўся, пракашляўся, супакоіўся.

Цяпер яму ніхто не перашкаджаў і ён з месца гучна праказаў:

- Думаю толькі адно - мы не палякі.

Слабенькія апладысменты былі ўзнагародай Фогелю. І то пляскалі толькі спраўнік і прыстаў.

- Не палякі, так! - крыкнула адна з Цэцыліных дзяўчат. - Але і не рускія.

- Ціха, нягжэчна перабіваць... - цыкнула на дзяўчат маці. - І што за «не палякі»? А хто мы тады?

- Прашу прабачыць, - даволі цвёрда праказаў капітан жандармерыі Фогель. - Уся гісторыя краю сведчыць пра тое, што мы - не зусім рускія, не расейцы.

- Гэтую дурату з галавы належна вычысціць, - абвясціў прыстаў. - Што яшчэ за «нярускія»?

- Ну цішэй вы, - змусіла яго маўчаць Аксана, якая дагэтуль трымалася ў цяні.

Нечакана загаварыў стары Бароўскі. Ён відавочна хацеў згладзіць усе рэзкасці і непрыемнасці, якія маглі ўзнікнуць ад прызнання Фогеля.

- Ці варта варушыць старое? Якая розніца, пад якой каронай жыць: аднагаловай ці двухгаловай? Прыйдуць новыя, нашыя дзеці. Што забудзецца, а што - не. Шмат новай бяды наробіцца, але ж застануцца ў сваіх рэчышчах наша родная Прыпяць і ваш родны Дняпро, адкуль вы, наколькі мне вядома, родам. Застануцца бары і лясы, застануцца хацінкі, фальваркі, маёнткі, і ў кожным - род, люд... Якога не перакруціць ні на польскі лад, ні на расейскі, маю на ўвазе, маскоўскі манер... Чалавечую натуру як ні круці... Бо прырода... Як гэтыя во... вожыкі...

І ў старога Бароўскага пайшла ў ход насоўка.

- Дык мы мусім быць незалежнымі і вольнымі. Нам не хочацца расейскага цара... - узяў раптам і сказаў сваё слова Артур. - Чым хутчэй, тым лепей...

- Крамола, панове, крамола! - толькі і змог сказаць спраўнік.

- Любоў да радзімы - не крамола! - выгукнула Аксана.

- Ціха, любачка, не гарачыся... - стрымаў жонку пан Урбановіч.

Добра, што гэтыя словы прамоўлены пад шум, плясканне ў ладкі.

- Згодзен - не крамола! - згадзіўся спраўнік, і ўсе закрычалі «віват», быццам святкуючы перамогу над апошнім апазіцыянерам за сталом.

- Мы - ліцвіны! - праказаў спраўнік. - Мы ліцвіны і занадта шчырыя людзі. Усё шчыра робім. Гасцей сустракаем - шчыра, у Бога верым - шчыра. Цару служым - таксама шчыра. Усё шчыра робім. Колісь палякаў палюбілі - вось ужо шчырасць была. Усяго свайго адракліся. Вось узяць маіх...

Спраўнік узяўся гучна расказваць жандару пра сваіх продкаў, выводзячы іх з праваслаўнай шляхты, якая жыла на Гарадзеншчыне, недзе пад Сувалкамі. Пабылі і вуніятамі, і каталікамі парабіліся.

З'явілася гітара. Ігралі па чарзе пан Бароўскі, Аксана. Узяла гітару і пані Валеўская. Гітара слаба слухалася яе пальцаў, але спявала яна выдатна і, вядома, нешта патрыятычнае. Праўда, словаў яе песні з моладзі ніхто не ведаў.

- Харошы інструмент - гітара, - сказаў Бароўскі. - Замяняе беднай шляхце арфу, лютню, мандаліну. Нават здольна імітаваць віяланчэль.

Цэцыліны дзяўчаты паспявалі дуэтам.

Было ўжо позна. Час разводзіць гасцей па пакоях, думаць, дзе пакласці ангельца, пані Валеўскую, змясціць капітана Фогеля і спраўніка, а таксама прыткнуць прыстава, бо на нагах апошні трымаўся не надта моцна.

5. Каленнае прабачэнне

Пан Ежы і пані Цэцыля распараджаліся, ганялі дваровых.

Калі засталіся сам-насам, пані Цэцыля сказала:

- Пан Ежы дарэмна ўспомніў пра бацьку. Цяпер жандары будуць ведаць, што ваш продак пайшоў супраць цара, удзельнічаў у паходзе на Маскву.

- А то яны не ведалі?

- Усё ж лішні раз напамінаць не варта. Гэта небяспечна...

- Выбачайце... - толькі і сказаў аканом.

Ну, любіла цётка вучыць людзей жыць.

- Абачлівасць не лішняя ў любым выпадку... І яшчэ: пані з Варшавы падазроная асоба. Занадта патрыятычная...

- Вы паўсюль бачыце шпіёнаў... - уздыхнуў Урбановіч. - Думаю, што Польшча здабудзе волю і незалежнасць, праўда, пані Аксана?

Аксана падыходзіла да іх і пачула апошнія словы.

- Так, Ежы.

Слова «пан» у зваротку адсутнічала. Урбановіч адчуў, як соладка заказытала ўсярэдзіне. Ці гэта не першая ластаўка таго пачуцця, якое намагаўся выклікаць цэлы год?

На развітанне дочкі Цэцылі гукнулі:

- Каго любіш?

- Люблю Беларусь! - весела адказала Аксана.

Пан Урбановіч збянтэжыўся. Што яшчэ за «Беларусь»? Не, трэба распытацца.

- Ежы, - сказала Аксана, - я не хачу спаць. Пайду з Цэцыліхамі сустракаць сонца. Яно вось-вось паднімецца за ракой.

- Ідзі, любачка.

Зрэшты, гэта было не так і важна, што такім сустраканнем будзе парушаны спакойны, размераны лад жыцця. Пан аканом падумаў, што спазнаў самую шчаслівую ноч, якую можа спазнаць жанаты і яшчэ закаханы ў жонку мужчына.

І тут пан Урбановіч успомніў пра Ганну, Зосіну сяброўку. Пакуль ён прымаў гасцей, піў з імі рознае смачнае віно, мянціў языком пра вольнасць Польшчы, словам - сядзелі дружнай, шчаслівай, вясёлай кампаніяй «пад гарэхам», бедная дзяўчына плакала ў вязніцы... Гэта было вычварна. Што ж ён вытварыў, ён, сучасны, адукаваны чалавек?! Учыніў расправу, як дзікі які, старасвецкі, нялюдскі феадал.

Ці ж не хрысціянін ён, ці не мае ў жыцці маральных правілаў? Не, хутчэй бегчы да лазні, выслабаняць Ганну, прасіць прабачэння, пакуль не позна... На каленях поўзаць, каб даравала, не расказала жонцы.

Насамрэч пакуль Аксана і Цэцыліны дзяўчаты сустракаюць сонца, самы час разабрацца з Ганнай. Клікнуў Мондрыка, пайшлі ў лазню.

Пабудавалі яе каля вады ў куточку, атуленым вербамі. Палілі лазню не так каб часта. Можна сказаць, нават зусім не палілі. Панства звычайна мылася ў пакоях, а дворня не была прывучаная да лазняў... Палешуку лазня як пекла, а мыцца ён летам і на вадзе памыецца. Не было лазняў на Палессі. Калі і пыталіся ў людзей, ці мыюцца яны зімой, чуўся звычайны адказ: а колькі той зімы?

Лазню Ўрбановіч загадаў пабудаваць не так даўно, але палілі яе толькі на святы, а большай часткай выкарыстоўвалі пад вязніцу.

Калі адамкнулі дзверы, Ганна паспела прахапіцца, убачыла аканома, перапалохана прыціснула рукі да грудзей і зняможана прысела на лаўку, на якой ляжала. Пэўна, чакала далейшай расправы.

«Біў Мондрык. Можа, няхай ён... Таго... Падлагоджваецца...» - падумаў аканом.

- Ідзі да яе, - шапнуў ён прыслугачу, адступіўшыся за дзверы.

Мондрык хмыкнуў:

- Васпане, выбачайце, але... Яна вочы мне выдрапае...

Пан Урбановіч уздыхнуў, падышоў, нахіліўся над дзяўчынай.

- Ганно, выбач мне. Выйшла памылка.

Дзяўчына заплакала.

- Любачка, злітуйся... Я памыліўся... Ручкі-ножкі буду цалаваць, толькі прабач, не расказвай пані...

Ганна заплакала яшчэ больш, гарчэй, безвыходней, з надрывам.

- Бачыш, Ганначка, і я плачу. Гэта я, такі смехалюднік, вось што вырабіў... Роднай жоначцы не паверыў....

Плач Ганны ўзмацніўся.

- Табе падзякую грашыма...

- Грашыма? - усхліпнула дзяўчына.

- Не пашкадую... - горача шаптаў аканом. - Толькі не расказвай пані Аксане... Богам прашу цябе. Хочаш, на калені ўпаду...

Дзяўчына стала падвываць, пераходзячы на высокія, амаль пранізлівыя ноты. Яна проста выла ад абразы, ад няшчасця, якое з ёю здарылася.

Пан Урбановіч гэпнуўся на калені - у яго не было выйсця.

- Выбач, злітуйся... Больш ніколі, ні з кім такога не будзе... Слова гонару... Ты ж ведаеш, які з мяне пан... Я нікога не караў, я заўсёды ласкай, словам ушчуваў...

Ганна голасна загаласіла. З ёю такое вырабілі, умаралі ў такую няславу, а вось зараз просяць прабачэння, і мала таго, яна будзе змушана дараваць пану аканому, бо ёй проста няма куды падзецца. Праўда, галасіла яна хутчэй больш механічна, ужо без таго пачуцця безвыходнасці. Пэўна, сэнс аканомавых словаў даходзіў да яе, таму яна плакала, а сама кеміла, што ёй рабіць, як больш выгадна выкарыстаць становішча.

- Цішэй, любачка, ну перастань.

Урбановіч нахіліўся над дзяўчынай, паспрабаваў абняць яе, прытуліць, але яна рэзка адхілілася ад пана, плечы яе затрэсліся... Яна плакала нястрымным плачам.

«Істэрыка, - падумаў пан Урбановіч. - Гэта - істэрыка. Што рабіць?!»

Выйшаў з лазні, прычыніў дзверы - крый Божа, пачуюць дзяўчаты, Аксана. Ужо развіднела, але сонца яшчэ не ўзышло.

Мондрык стаяў недалёка, жаваў травіну, крыва пасміхаўся.

- Чаго яна?! - спытаўся Ўрбановіч.

- А таго... - Мондрык перакінуў травіну з аднаго кутка вуснаў у другі.

- Схадзі ты да яе...

- Я?! - Мондрык меў спуджаны выгляд.

- Ты. Цяпер - ты.

Мондрык патаптаўся пад дзвярыма, насмеліўся, наважыўся, пайшоў. Пан Урбановіч шчыльна зачыніў дзверы, стаў прыслухоўвацца. Усё можа быць. Раўці нема пачне... Крычаць «ратуйце»... Не спрычынілася б якая хвароба... Што ёй звар'яцець?! Гэта не халопка, не з сялян. Даліктуся. Пару разоў бізуном палучыла і... Не, халера, шляхта ёсць шляхта. Ад крыўды можа і памерці, усё-ткі кроў паказвае сваё.

Тое, што чакаў пан аканом, і адбылося. Ганна, калі ўбачыла крыўдзіцеля, нема раўнула. Ды так дзіка, што пан Урбановіч кінуўся да дзвярэй, быццам хацеў прыкрыць іх уласным целам, каб не было чуваць знадворку. Але енк нечакана сціх. І так стала ціха, што пан Ежы таксама спалохаўся. Прыклаў вуха да дзвярэй. Нічога не чуваць. Прыслухаўся, ледзь расчуў, як Ганна выдыхнула:

- Ты... Ты ж казаў, што любіш мяне...

Тут пачуўся гучны пляск. Такі гук можа быць, калі чалавека пляскаюць у твар наводліў. Мондрык біць дзяўчыну не мог. Выходзіць, Ганна ўдарыла Мондрыка. З усяе сілы. Урбановіч пацёр лоб. Ясна, што біць павінна была яго, аканома. Яму прызначаны гэты ўдар. Калі па справядлівасці.

Тым часам фурман грукнуўся каленкамі на падлогу.

- Ганначко!

Пачуўся гучны пляск. З адцяжкай.

- Ты ведаеш, хаме, што я... штаны ўмачыла. Як ты бізуном ударыў... - праказала Ганна.

- Выбач, Ганулько! Я ж не вінаваты, што ў шляхцянак заведзена ў штанах летам хадзіць... - не адчуваючы за сабой віны, балбатаў Мондрык. У ягоным голасе чулася нават іронія, лёгкі прыхаваны здзек.

- На табе... Хам!

Аканом аж уздрыгнуў ад гуку ўдару.

- Мілая... - прастагнаў Мондрык.

«Мілая» яшчэ раз ляснула Мондрыка. Але не наводліў, лягчэй.

- Хочаш, прынясу бізун... Вернеш спаўна, што я табе даў...

«Умачылася, але не прызналася... Вось што значыць парода! - думаў пан Ежы з пачуццём невымернай віны. Каленкі ў яго трэсліся. - Гэта шляхта! Недарэмна стары Вабішчэвіч дамагаецца свайго... Эх, не даможацца... З торбамі пойдуць... Не надумала б яна і мяне таго... Пару разоў свіснуць...»

Аканом прыслухаўся. Нічога не чуваць. Яму карцела паглядзець, што ж там адбываецца за дзвярыма. Пачуў толькі цмоканне, усхліпванне, лёгкую валтузню.

«Мірацца... Слава табе, Усявышні», - аблегчана ўздыхнуў аканом, павярнуўся і пайшоў прэч.

«Пойдуць з торбамі, але гонару не страцяць... Гэта як у Дастаеўскага... Во адкуль ногі растуць у гэтага маскоўскага гардзякі... Ад тутэйшай шляхты...»

У тую раніцу, калі ў лазні аканомаў прыслугач Мондрык абдымаў і цалаваў знявечаную і абражаную дзяўчыну, на беразе Гарыні млявелі ад шчасця чыстай і незаплямленай маладосці маладыя людзі. Далёка адсюль, недзе ў марослівым Пецярбургу цар Аляксандар II ламаў галаву, як быць з чарговай палюбоўніцай. У другім жа баку свету, далёка на поўдзень і на ўсход, пад Каўказ, на чэчэнскіх пагорках пільна сачылі маладыя, з цёмнымі-цёмнымі няскоранымі вачамі чэчэны за сівавусымі расейскімі жаўнерамі... Там, над тымі чэчэнскімі пагоркамі, сонца даўно ўстала, а тут, над Гарынню, толькі-толькі паднімалася. Але святло ягонае бачылі ўсе: і цар-бацюхна ў Пецярбургу, і маладыя чэчэны, і сівавусыя расейскія жаўнеры, і нашы маладыя героі над ракой. І свет, і святло былі, жылі...

Зрэшты, ці мала што дзе па свеце рабілася, а дзяўчына Ганна шляхотнага стану з Заходняга Палесся была адзінай жанчынай на свеце, перад якой у адну раніцу поўзалі ракам і прасілі прабачэння ажно двое мужчын.

Напраўду, ліцвіны - шчырыя людзі.