Літоўскі воўк

РАЗДЗЕЛ VI. Няспраўджаны прынцып

1. Падбухторшчыкі

Калі Дамінік і Кавалец пайшлі, пан Пратасавіцкі падсунуўся да пана Кудліцкага:

- Што гэны пуляк па-французску праталалэхаў?

Кудліцкі пачухаў галаву і сказаў:

- Здэцца, абазваў цябе... Хіба васпан не чуў?

- Я пытаю ў васпана - як абазваў?

- Як? А так: падпускальнікам смердзюхоў... - з відавочным задавальненнем праказаў Кудліцкі.

- Бароўскі, жаба бязгубая... Пайду да спраўніка... - рашуча вымавіў Пратасавіцкі. - Я гэтага так не пакіну... Навучаць усялякую ахлямуздрыну французшчыне і выхваляюцца... Пшэкі фанабэрныя!

У той час калі на адным канцы кірмаша вялася такая гаворка, на другім, дзе ішоў гандаль лодкамі, нехта нешта гаварыў, і гаварыў так гучна, што на голас падцягваліся і падцягваліся людзі. Неўзабаве там сабралася цэлая гурма людзей. Гаварун даводзіў нешта сваё, яму супярэчылі ці выкрыквалі адабральнае. Часам натоўп узрываўся гучным рогатам.

- Што яны там сеймікуюць? - пацікавіўся пан Кудліцкі, становячыся на верхняе бервяно, каб угледзець, з-за чаго сабралася грамада.

- Мужыкі пра сваё лапочуць... - адказаў Пратасавіцкі. - Каб меней рабіць, каб болей на саломе спаць...

- І каб ніколі не ўмывацца! - падхапіў нехта з шляхцюкоў, і шляхта, задаволеная трапным, як ёй здавалася, жартам, зарагатала.

- Самыя... вы... па тры дні... не ўмываецеся, - прабурчэў загарынскі селянін. - Два паны - адны штаны!

- Што? - Падскочыла шляхта, але селянін пакрыўджана махнуў рукой і падаўся прэч.

Сталі разыходзіцца і іншыя, падаліся ў накірунку да купы людзей, што слухалі прамоўцу. Асобныя словы праз кірмашовы шум даляталі і сюды.

- Цар... Воля... Маніфест... Свабода...

- Цьфу ты, гэта ж прапаганду нехта рэжа... Супраць ураду, далібог, - вылупіў і без таго пукатыя вочы Пратасавіцкі. - Пайду паслухаю... Няўжо Варшава і нам спакою не дасць. Волі ёй захацелася, каб яе трасца.

Пан Пратасавіцкі разгірэчана падняўся з бервяна, каб таксама ісці туды, куды людзі ішлі. Пацягнуліся за ім і астатнія шляхцюкі.

Кавалец ніколі не чуў агітатараў. Развітаўся з Бароўскім і таксама пакіраваўся да натоўпу. Блізка не стаў падыходзіць, усё чуваць і здалёк. Прамоўцы, праўда, не відаць, стаяў, пэўне, у лодцы на вадзе.

- І цар, і паны - заадно, - разважаў гаварун. - Вольнасці нам ніхто не дасць, калі мы ўласнымі рукамі не возьмем яе. Што з тае вольнасці, якая абвешчана царом? Цар не пра селяніна дбае, ён мае клопат пра паноў...

- Не, цар пра мужыка дбае! - крыкнуў загарынскі чорнабароды селянін. Крыкнуў не дзеля праўды, а так, каб пазлаваць агітатара. А мо і дзеля смеху крыкнуў.

- Цар, можа, і думае пра мужыка, але да кожнага мужыка цар не дойдзе. На гэта ў яго ўрад ёсць. Урад з паноў, з чыноўнікаў, і гэтыя чыноўнікі і паны згавораныя з кім? Ну, не з мужыкамі, праўда!

- Праўда, праўда твая! - загулі сяляне. - Урэж ім, дай ім!

- Выходзіць, вы, рукі каторых у мазалях, - дзеля ўраду, а належыць наадварот, мужыкі. Урад дзеля нас каб быў, пра нас дбаў, мужыкі... Не Богам урад заведзены, але людзьмі...

- Вось рэжа праўду, дык рэжа... Яго павесіць мала, - сказаў селянін у новых лапцях, які стаяў побач з Ясем. - Узяць ды на першай асіне павесіць...

- Ціха, дайце паслухаць, - сыкнуў на яго Кавалец.

- Не, што гэта ён гаворыць?! - не сунімаўся селянін у новых лапцях. - Яго павесяць, ей-бо, павесяць. Сколецца...

- Сколецца, - згадзіўся чорнабароды, якога Ясь ужо бачыў каля карчмы. - Жандараў панаехала. Заезджы дом атачылі, у кожную дзірку зазіраюць. А гэты, бачыш, не баіцца, брэша, што той сабака, на вецер.

- ...урад трэба самім выбраць... Згодны?

Сяляне загулі, закрычалі, заспрачаліся. Спрачаліся зацята, аж за грудкі хапаліся. Кожны меў сваю праўду і сваю ж крыўду. Кожны адстойваў сваё.

- А зямля будзе? Зямлі дасцё? - разнесліся крыкі.

- Дзела не ў зямлі, а дзела ў вольнасці, роўнасці, - закрычаў агітатар. - Той самай вольнасці, якой вашыя дзеды ды бацькі здаўна ждалі...

- Нашто нам твая вольнасць! - зароў селянін у новых лапцях. - Ты нам зямлі адмерай.

- Кожнаму будзе адмерана так, як ён сам сабе намерыць, - крыкнуў у адказ агітатар.

- А пана куды дзець? Што з панам рабіць?

- З панамі разбярэмся. Калі пан ліхі - пана павесім, як сабаку! Мужык будзе кепскі - то і мужыка павесім...

- Во дае, - паківаў галавой селянін. - Сапраўдны падбухторшчык. Вісельня па ім плача, ой плача.

Шмат хто з сялян, пачуўшы словы «пана павесім», хрысціліся, пляваліся і ішлі прэч. Іх месца займалі новыя. Натоўп то менеў, радзеў, то гусцеў ад прыбылых сялян.

Кавальцу зрабілася нецікава - як гэта, падбухторваць вешаць паноў? Ды яшчэ як сабак. Паны - людзі. І ў паноў душа. Што дзяліць панскую зямлю, калі зямля не ім належыць - Богу. Не, пайду.

Паглядзеў на Манкевіцкі парк, на сонца. Час падавацца да мілай пані Аксаны. Хутчэй да яе, расказаць, што тут вось чуў. Ёй будзе цікава. Што яна думае пра вольнасць? Што скажа, як ацэніць тое, што казаў плявузгала-падбухторшчык. Напраўду, дзе паліцыя, дзе ўлада!

Праз мястэчка ў эканомію ісці не хацелася. Падумаў - ці не спраставаць дарогу чаўном па затоцы? Каля парку прывяжа човен да вярбіны, паднімецца на гару. Па вадзе бліжэй і зручней. Праўда, панскі парк вартуюць сабакі - даўганогія харты. Ат, не пакусаюць, ведаюць... Яго, Кавальца, яшчэ не пакусаў ніводны сабака. І не пакусае... Хіба што шалёны...

Напаследак азірнуўся і ўбачыў праз урадзелы натоўп не надта высокага, плячыстага прамоўцу - чалавека з шыракаватым валявым тварам, кароткай бародкай. Ясю падалося, што ён недзе бачыў гэтага бессаромніка, які так лёгка распараджаецца, моў сам Гасподзь, чужымі жыццямі. Ад такіх спадароў належыць трымацца як мага далей.

Ясь махнуў рукой, плюнуў, уцёрся рукавом і пайшоў да чоўна.

2. Пагоня

Як адвеславаў ад берага, далей ад людзей, надумаў уважліва разглядзець цыдулку. Толькі намерыўся зрабіць гэта, як пачуў немачны крык, потым нешта гучна ляснула. Звонкі зык адбіўся гучным рэхам ад люстранай паверхні вады. Ясь зірнуў і паспеў заўважыць над галовамі людзей на лодачным кірмашы воблачка сіняватага дыму.

«Страляюць!» - мільганула ў галаве. Схаваў цыдулку, паставіў човен проці цечы і стаў глядзець на гурму людзей. Бегаюць па беразе, мітусяцца, крычаць. Вось некага ўхапілі, валакуць, вось вырваўся, пабег. Тут яму напярэймы бягуць. Няўжо зловяць? Але каго гэта ловяць? Што за камедыя?! Пэўна, таго брахуна па беразе ганяюць. Даілгаўся!

Вось ён ускочыў у лодку, перабраўся ў другую. За ім, пералазячы з лодкі ў лодку гоніцца другі чалавек. У картузе. Ці не прыстаў? А на беразе мітусня, воклічы, гам, рогат. Як цікава! Што ж здарылася?

Вось зноў гучна бабахнула, толькі пошчак пайшоў. І дымок узвіўся. Дык гэта ж напраўдачкі страляюць! Валяць у чалавека! А божачкі!

Кавалец падняўся ў лодцы, угледзеўся. Раптам чалавек у картузе (пэўна ж, сам спраўнік), які даганяў па лодках уцекача, спатыкнуўся, узмахнуў рукамі і боўтнуўся паміж лодак. Пакуль ён выпялёхкваўся з вады, ад берега адскочыла новая вастраносая лодка. Двое людзей з усяе сілы граблі вёсламі. Адзін адмахваў сваім вяслом спрытна, з толкам, а другі хутчэй перашкаджаў рухацца, чым памагаў, бо то пляскаў лапаткай па вадзе, то занырваў ёю так, што лодка заварочвала на адзін бок.

«Ці трымаў калі ў руках гэты чалавек вясло? - падумаў Ясь. - Але што яны за такія?»

Да лодкі было сажняў трыста, яна ўбілася ў струмень ракі, і грабцы нейкі момант натужна вывяслоўвалі супраць цечы. Вось пакалываліся наўкасы па цечы да процілеглага берага. А вунь на беразе крычаць, равуць чагосьці людзі, вунь адчальвае яшчэ лодка, вялікі - у тры пары вёслаў - дубок. Няўжо пагоня? Людзі ў дубку ў шэсць рук лодку на пару вёсел дагоняць умэнт. Ды яшчэ з такім неважнецкім весляром.

З чыстае цікаўнасці Ясь пагнаў свой човен услед за вастраносай лодкай. Праз колькі часу Кавалец пазнаў у адным з уцекачоў Буевічавага Арціка.

Артур!.. І тут ён! З ім незнаёмец, з вусамі, барадой. Ясь паўзіраўся, каб пазнаць барадатага. Авохці! Дык гэта акурат пазаўчарашні ангелец. Але гэты - у простай кашулі і чорнай камізэльцы. Як цыган які.

Тым часам даганятары пагналі дубок на высцігі. Яны так размахаліся вёсламі, што дубок ляцеў, як птушка. Аж баранчыкі пены перад носам разляхотваліся. Неўзабаве Ясеў човен апынуўся паміж дубком і ўцекачамі. Вунь у дубку відаць тутэйшага прыстава ў мундуры з пурпуровым каўнерам, па мянушцы Вусаціха. Нежанаты і ходзіць да адной пакідухі, у якой пад носам вусікі. Таму і Вусаціха. І ён, прыстаў, Вусаціха, і яна - жанчына, таксама Вусаціха. Прыстаў як цвярозы - злосны, быццам цівун. Крычыць, лаецца. І на гэты раз злосны, пэўна ж - цвярозы. Адзежа цёмная - мокрая. Пэўна, гэта ён паміж лодак шуснуў.

- Бунтаўшчыкі! Дзяржаўныя злачынцы! - крычаў, ледзь не роў прыстаў. - Убок, прэч!

Гэта ён яму, Ясю, крычыць. Дубок падплывае бліжэй.

- Збоч, каму кажу!

«Гэта ён мне! - падумаў Кавалец. - Каму ж яшчэ?»

Хлопец стаў адвяслоўваць убок, але дубок чамусьці імчыць проста на Яся. І справа, і злева - мора вады, але грабцы ў лодцы ці не наўмысна прастуюць на яго.

- Гэй, ты! - равянуў прыстаў. - Збочвай!

Ясь паціснуў плячамі.

- Ты заадно з падбухторшчыкамі! - закрычаў прадстаўнік улады. - Я цябе заарыштую! У салдаты аддам... Вы - куды! - крычаў на сваіх весляроў. - І вас у кайданы закую! У Сібір адпраўлю!

Дубок налятаў на Ясеў човен. За вёсламі сядзелі сяляне, якіх прыстаў ухапіў, хто пад руку трапіў. Яны сядзяць і ўхмыляюцца. Ясеў човен рака зносіць якраз на ход дубка. Сяляне падымаюць вёслы, перастаюць грабці.

- Вы чаго прысталі?! - закрычаў Вусаціха, але і сам убачыў, што дубок вось-вось сутыкнецца з чоўнам. - Я табе зараз пыку начышчу!

«Гэта так?!» - мільганула ў галаве Яся, і ён так грабянуў, што човен яшчэ больш наблізіўся на ход дубка.

- Куды! - зароў прыстаў, але было позна.

Ясеў човен апынуўся папярок ходу дубка. Сяляне забілі вёсламі па вадзе, каб не ўрэзацца...

- Хам! Арыштую! - роў прыстаў.

- Пане прыстаў! - заявіў Кавалец. - У мяне маці - шляхцянка.

- Я на спіне выцырую тваё шляхецтва! Дубцамі! - роў прыстаў.

«Раві, раві, - думаў Ясь. - Пакуль размінёмся - не адна хвіліна пройдзе...»

І напраўду, уцекачам можа якраз хвіліны не хапіць, каб схавацца ў прыбярэжнай лазе, выпхацца дзе да берага... Па сушыні ўцякаць - не па вадзе.

Дубок аб'ехаў човен і, трэба ж, зачапіўся за вяроўчыну, за якую быў навязаны пусты рыбны саж. Зачапіўся, бо прытоплены саж падперла пад бок дубка. Човен і дубок счапіліся ў адно цэлае, закруціліся па цечы.

- Адыдзіся! Адплывай! - крычаў прыстаў, адпіхваючы нагой Ясеў човен.

Весляры зразумелі, што нешта падчапілі, сталі лавіць вяроўчыну вёсламі, каб адчапіцца ад яе. Урэшце падпхнулі саж пад ніз дубка, праслізгнулі паверх вяроўкі наперад.

- Дабяруся да тваёй нюхаўкі! - устрасянуў кулаком прыстаў, у якім заціскаў рэвальвер. - Я табе яе начышчу. Будзе як новы пятак!

- Глядзіце, каб у вашэці ў самога што не заззяла часам... - прабурчэў Кавалец.

- Што ты мармычаш, хаме?! Ты яшчэ агрызаешся?

- Не, васпане, я кажу: едзьце сабе. Я - нічога. Гладкай вам дарогі...

Добра, што прыстаў падкі на гарэлку. Любую справу можна залатвіць. І шляхта, і мужыкі смяюцца: каб браў грашыма, то даўно разбагацеў бы. У іншых месцах бяруць, а тутэйшым пашанцавала на п'яніцу.

- Вяслуйце! Чаго спыніліся? Дагнаць, хутка! - зароў трубным голасам Вусаціха. - Ну хто ж так грабе! Таўчацё ваду, як таўкачамі! Вяслуйце!

Ясь зірнуў у той бок, куды паплылі ўцекачы. Толькі галовы мільгаюць за купамі падтопленай лазы... Значыць, дапамог, выходзіць - уцяклі. Няхай людзі ўцякаюць, няхай ім добра будзе. Калі і бунтаўшчыкі, падбухторшчыкі - самі адкажуць за сваё перад Богам.

3. «Магнацкі» дом

Ясь прывязаў човен да абадранай вярбы, апрануў сурдут і боты, пераклаў гаманец у сурдут, падняўся па абрыве ўверх, з гары ўгледзеў, што і лодка, і дубок схаваліся за лазой, не відаць нікога. Уздыхнуў з палёгкай і пайшоў праз стары парк да сядзібы аканома Ўрбановіча.

Старыя высозныя дубы падстаўлялі далонькі сваіх цвёрдых лістоў пад гарачае сонца. Сонечныя касулі прабівалі вершаліны, святло стаяла слупамі паміж укарэлых ствалоў, высвечвалі леташняе сшэрхлае дубовае лісце. Месцамі дубы расступаліся, і на палянах весела глядзелі жоўтыя і цагляныя кветкі сонечных дзьмухаўцоў, якія тут, у прыцемкавым парку, толькі ў жніўні і зацвіталі.

Вось між таўсцюрных дубоў відаць і панскі дом. Архітэктар крыху перамудрыў, перарабляючы колішнюю афіцыну пад прадстаўнічы будынак. Пры фасадзе, справа і злева ганка, былі пастаўлены цагляныя і затынкаваныя пад белы мармур калоны, крытыя драўлянай стрэшкай. У астатнім дом быў афіцына афіцынай, гэта значыць доўгай нізкаватай аднапавярховай будынінай. Затое вакол дома было ажно некалькі альтанак. І драўляных, і цагляных. Матэрыялу хапала - у гушчыні парку хаваўся разбураны палац - рэшткі графскай колішнасці. Ад сцен палаца адбівалі цэглу, з пакояў выдзіралі падлогі, каб дабудаваць афіцыну, муравалі, дзе трэба і дзе не трэба, калоны, утыкалі вакол дома патрэсканыя гіпсавыя скульптуры антычных багоў ды розных наядаў.

Вонкава афіцына набыла нейкае падабенства з палацам, але ўсярэдзіне пакоі засталіся катушкамі. Вакол дома аканом разбіў роўненькія дарожкі, загадаў пасыпаць рачным пяском ці бітай цэглай, выпісаны садоўнік насадзіў кветнікі, кусты ружаў... Стараннямі і клопатамі пана Ўрбановіча гэты куток парку ператварылі ў сапраўдны батанічны сад. Пад падрэзанымі дрэвамі і па пастрыжанай па ангельскай модзе траве бегалі аблезлыя харты, хоць гаспадар ні палявання не любіў, ні сабак асабліва не мілаваў; лічыў, што лепш трымаць добрую курыцу, бо знясе за год трыста яек, а хорт з'есць харчу, як добры парсюк, а карысці з яго ніякай.

Ясь мусіў аддаць пані Аксане прачытаныя кніжкі і ўзяць новыя. І пры гэтым пажадана не сутыкнуцца з гаспадаром. Зноў аканом стане вучыць жыць: як належыць хадзіць, як гжэчна смаркацца, як правільна стаяць каля паненкі... Ты не вучы жыць, дапамажы капейчынай.

Ясь успомніў пра цыдулку, схаваную ў глыбокай кішэні сурдута. «Абавязкова перадаць Аксане. Але ж што ў ёй напісана?» - мільганула спакуслівая думка. «Нельга, ты - высакародны чалавек, - паспрабаваў змагацца са спакусай, - чужыя лісты, няхай сабе і цыдулкі, чытаць нельга...» Але рукі, вялікія, нязграбныя рукі, быццам самі па сабе палезлі ў сурдут па гаманец.

4. Я - ёсць

Ясь выцягнуў паперку, затуліўся за тоўстую сасну, разгарнуў паперку і ўважліва прачытаў літары. Ніякага сэнсу. І не па-польску, і не па-французску. Хм. Стаў чытаць уголас. Прачытаў... І тут быццам кіпнем абдало! Схапіўся за галаву. Ён не паверыў уласным вачам! Можа, ён памыліўся. Яшчэ раз прачытаў. Цяпер не ўголас, моўчкі.

Выходзіла! Так! Цыдулка была напісана... на ягонай роднай мове. У гэтае немагчыма было паверыць! Ён чытаў і чытаў чатыры кароценькія словы, упершыню ў жыцці бачыў родную мову, напісаную лацінскімі літарамі, і ў душы нараджалася шалёная радасць, міласць, натхненне. Як проста і як цудоўна! Яся ахапіла млявасць, ён пахіснуўся, прашаптаў:

- Божа несмяротны! Я - ёсць!

Дагэтуль ён чытаў па-расейску, па-польску, крыху па-французску, але на сваёй роднай мове - ні разу. Выходзіла, што расейцы меліся, палякі былі, французы - і тыя існавалі, а яго, Яся, Іяана Кавальца, як і не было. Гэта так проста і так геніяльна - узяць пярыну, умакнуць у чарніла і напісаць па-свойму, па-роднаму, як гаворыш! Скажам, усяго два словы, шэсць літар: «Я - ёсьць!» Па-свойму, па-наску! На родненькай мове!

Ясю падалося, што адразу, у адзін міг ён атрымаў усе скарбы, якія ёсць на свеце. Быццам быў сляпы, а то стаў відушчы.

Ды што лацінка! А калі напісаць гэтыя словы рускімі, царкоўнымі, кірылічнымі літарамі?

Пісаць не было чым. Тады стаў вадзіць пальцам у паветры літары. І словы выходзілі! І гэта ж можна напісаць любое слова! Любы сказ!

Ясь аж падскочыў ад радасці. Які ж ён някемлівы, калі не дадумаўся да гэткай простай рэчы - пісаць на сваёй мове. Ён жа не француз які, і не паляк, і не масковец, каб, адпаведна, пісаць па-французску, ці па-польску, ці наламвацца на маскоўскі манер. Не, браце, у яго сваё гаварэнне ёсць, свая мова, свая душа, свае трызненні, радасці, прымхі, свае людзі, у рэшце рэшт... А галоўнае - Бог! Гэта ж і да Бога так можна звяртацца на пісьме.

Юнак адчуў сябе нечувана магутным. Радасць распірала грудзі. Але што ж гэта ён? Прачытаў чужую цыдулку, даведаўся пра сакрэт (не, не пра той, праз які ў ёй было напісана, а пра сакрэт мовы, роднай пісьмовай мовы) і ідзе з разгорнутай цыдулкай праз панскі парк да афіцыны, як апошні дурань. А як Аксана ўбачыць?!

Хуценька схаваў цыдулку, уздыхнуў... Гэта ж і Аксане не раскажаш, не падзелішся гэткай радасцю. Адразу скеміць, што цыдулку чытаў. Можа, як час пройдзе, прызнацца? Эх, які ж ён таўкач, калі не дадумаўся сам пісаць на сваёй, роднай мове.

Аксана! Калі да яе пішуць (і хто піша - свой, наскі чалавек, і не пісар павятовы які, але вайсковы лекар, чалавек, які вучыўся ў самім Пецярбургу! - Артур Буевіч), дык і яна, пэўна, піша. Хутчэй да яе, хутчэй... Яны, гэтыя людзі, пішуць на роднай мове!

Ясь прыспяшаўся да афіцыны, на хадзе, як у гарачцы, прышэптваючы:

- Мы - людзі, мы ёсць, мы - народ...

5. У Аксаны

Ні ў парку, ні каля афіцыны нікога не было. У эканоміі ўсе займаліся кожны сваёй работай. Розных прыдзвернікаў, лёкаяў, халуёў Урбановіч цярпець не мог.

Ясь агледзеў боты, атрапаў сурдут, памацаў гузікі, цыдулку ў кішэні, якую дастаў з гаманца, каб было зручней перадаваць, і пагрукаў у дзверы.

Адчыніла пакаёўка, маладая дзяўчына з румянымі выпнутымі шчочкамі і маленькім ротам. Поўныя грудзі напіналі крам сукенкі.

- Здароў, Ганно! - сказаў Ясь дзяўчыне, падміргнуў ёй і плячом хацеў праціснуцца ў вітальню.

Ганна ўхапіла Яся за плячо, каб сілай спыніць, але Ясь не паддаўся, палез напралом.

- Пачэкай... - фанабэрна, але найграна сказала пакаёўка, быццам яна гаспадыня тут. - Куды пнешся, як мядзведзь... Я паклічу...

Ясь абняў яе, пацягнуўся вуснамі да яе рота, быццам сілай хацеў пацалаваць. У вачах у дзяўчыны заблішчэў гарэзлівы агеньчык, яна стала шчыпаць Яся за бокі. Ясь мацней прыціснуў яе.

- Пусці... - сказала яна. - Барсук няўклюдны. Не злавіў, а ўжо скубеш.

Ясь выпусціў дзяўчыну. Ну і дзеўчына. Маладзіца, як агонь. Не дзіва, што Ежы ўзяў Ганну ў пакаёўкі. Местачковыя распускаюць чуткі, быццам у манкевіцкага аканома дзве маладыя жонкі. Ну, гэта лухта: Ганна не з тых, хто згодзіцца быць палюбоўніцай. Ды і Аксана ні за што не сцерпіць мужа-юрліўца.

Ганна, Аксана... З гэтымі дзяўчатамі гэтулькі бавіў час, як былі меншымі. У ягады хадзілі ў пушчу, на вячорках сядзелі... А колькі работы разам перароблена! Эх, дзяўчаты, дзяўчаты... Мілыя, каханыя... У паненкі выбіліся, пазаможнелі, счужанелі да яго, мужычага сына... Не, трэба сціснуць пачуцці ў кулак, не расслабляцца, не даваць нават знаку, што ў яго на сэрцы... Прыйдзе час, і ён у людзі выб'ецца.

У вітальні Ясь нечакана (ну не хацелася яму яго бачыць!) угледзеў аканома. У роце адразу стала сохнуць. Без ламентацый не абыдзецца. Пан аканом такі правільны, што ажно аскоміна забірае. А тут яшчэ Артураву цыдулку ўхітрыцца перадаць Аксане. Ад адчування строгасці і віны перад братам Ясь нават падумаў, ці не аддаць брату тую цыдулку?!

Пан Ежы сядзеў у глыбокім фатэлі і чытаў «Кур'ер віленскі». Ага, свежы нумар прыйшоў. Аканом суха павітаўся не паварочваючыся. Што за навіна? Куды падзелася ягоная прыкрая гжэчнасць? Нешта здарылася? Не глянуў нат, быццам Ясь не тое што не брат, не чалавек нават. Зрэшты, чалавек, але - шэрая костка, можа і пры парозе пастаяць.

- Ясік! - пачуўся чысты, напоўнены радасцю голас.

Гэта Аксана, цяпер пані Аксана. Выйшла ў вітальню вяльможнай паненкай: у ранішняй сукенцы, на нагах не якія вышываныя лапцікі-коты, а чаравічкі. Прывыкла тут і да чаравікаў. Штодня ходзіць... І не ціснуць яны ёй.

Селі, пагаварылі пра прачытаныя кнігі. Ясь расказаў пра здарэнне на кірмашы. Расказваў і пазіраў на Ўрбановіча, які быццам не слухаў, а сядзеў, унураны ў газету. І навіна, што на кірмашы лавілі падбухторшчыка, агітатара, яго ані не ўзрушыла, не падняла з крэсла.

- Прыстаў страляў са сваёй пукаўкі! - гучна паўтарыў Ясь. - У агітатара. Ніколі такога не было...

- Падбухторшчыкі, канечне, шляхцічы? - спытала Аксана.

«Прызнавацца, хто яны?» - мільганула думка ў Кавальца.

- А як правільней казаць, - спытаўся Ясь, - шляхціч ці шляхціц?

Гэтым пытаннем паспрабаваў перабіць Аксаніну цікаўнасць. Не хацелася расказваць, што ўцекачамі, а значыць, падбухторшчыкамі былі, уласна, Артур і прыезджы ангелец. Калі расказаць гэта, тады належна расказваць і пра зброю. Ці не звязана з імі сама Аксана, раз Артур ёй цыдулку перадае?

- Дык як правільна: шляхціч ці шляхціц?

Ганна і Аксана перазірнуліся. Не ведаюць. Урбановіч шалясцеў газетай, не адзываўся.

- Вось бы з'ездзіць на возера Свіцязь... Сустрэцца з Верашчакамі... - сказаў Ясь.

- Якое наіўнае хлапчо, - скрывілася Ганна. - Верашчакі - магнацкі род, а мы - шарачковыя.

- Такі ўжо і магнацкі... - нечакана, амаль знянацку адгукнуўся пан Ежы. - Верашчакі проста моцна апалячаныя. Як і Міцкевічы. Зроду не былі палякамі... А правільней казаць - шляхціч. На «ц» толькі мазуры пшэкаюць... Шляхціч болей па-наску.

- Дык што? Верашчакі нас і блізка не падпусцяць? - насцярожыўся Ясь. Яму карцела распытаць пра радзіну Міцкевіча, творы якога нядаўна прачытаў.

- Гэта па-першае... - У сваю чаргу не звярнуў увагі на словы меншага брата пан аканом. - Па-другое, у краі неспакойна... Па дарогах жандары... А яны не чыкаюцца з рознага роду асобамі, якія туды-сюды швэндаюцца. Ганна, будзь ласкава, прынясі кавы.

Пакуль Ганна гатавала каву, маўчалі. Слова «швэндаюцца» было адрасавана Ясю, ён гэта адчуў, зразумеў, на што намякаў аканом, таму адразу насупіўся. Ясь не згаджаўся ісці працаваць у эканомію.

Пакаёўка ўрачыста ўнесла тацру, трымала яе высока, на ўзроўні грудзей, удыхала пару ад філіжанак і ўдавала, быццам зараз страціць прытомнасць ад водару кавы. Аксана прыняла з яе рук каву... Яны, Ганна і Аксана, роўныя ростам, вабныя з твару, як з карцінкі. Толькі Ганна ў хустцы, як просталюдзінка.

«Чаму я не закахаўся ў адну з іх, - падумаў Кавалец. - Гора не ведаў бы... А то гэтая Налётка... Фанабэрыстая, з мухамі ў носе. Прысох. І грэшна, і так соладка...»

- Што, братка, - сказаў пан аканом, звяртаючыся да Яся, - каву рэдка п'еш?

- Ну чаму? - паціснуў плячыма Ясь. - Бывае... Але дорага, халера.

- Давай без халераў... - зрабіў заўвагу аканом. - Гэта вядома, што дорага. Яна нам дарагая. А рэч у паўднёвых краінах звычайная. Слухай, Ганна, чаму толькі тры кавы? - сурова глянуў на Ганну. - Дзе чацвёртая?

- Каму, васпане?

- Табе! Што за плябейшчына? Колькі разоў казаць: ты не пакаёўкай сюды ўзята. Ты - Аксаніна каляжанка. Разумееш?

- Я... Я не хачу кавы, пан Ежы, - сказала Ганна. - Яна горкая...

- У семінарыі давялося папіць той кавы... Ды паесці «германцаў» - падсмажанага хлеба, - сказаў Ясь, каб перайначыць гутарку. - Толькі хале... гэта, яна нам рабілася з жалудоў. Тамтэйшыя жыды мелюць жалуды і падмешваюць у тую каву...

- Як падсвінакам... - пырснула Ганна.

Аканом сурова глянуў на Ганну, і дзяўчына закрыла рот ражком хусткі.

- Кава з жалудоў - выдатная рэч, - сказаў аканом. - Ачышчае печань. Па мне, я б піў каву толькі з цыкорыі ды жалудоў і не плаціў бы данцыгскім жыдам золатам.

«Як перадаць цыдулку? - падумаў Ясь. - З рукі ў руку? Каб не заўважыў Урбановіч. Муж усё-ткі...»

Пан аканом выпіў каву, далікатна прамакнуў вусны хустачкай, зноў заняўся газетай... Ну, шалясці, шалясці...

Ясь падняўся, каб узяць кнігі, і ў гэты момант, трымаючы палец на вуснах, перадаў і цыдулку.

6. Згрызоты абражанай душы

Увечары аканом Манкевіцкага землеўладання пайшоў развітвацца з жонкай нанач, а тады і заўважыў, як сужэніца сморгнула рукой пад столік.

Яшчэ момант: перад гэтым пакаёўка Ганна стала адпрошвацца адведаць родных. Апошнім часам бегала дахаты рэдка, а то была на мінулым тыдні, і раптам зноў закарцела. Чаго?

Аканом сказаў, што калі пані Аксана адпускае, то Ганна можа ісці. Тады адпрошванне не падалося падазроным. Ну якія падазрэнні могуць быць?! Ганна і Аксана раслі разам, жылі душа ў душу. Зразумела, былі ў іх свае сакрэты. Скажам, падлогі мылі разам, памагаючы старой наймічцы. Або разам вучыліся ў аканомавага кухара Гаўрыка гатаваць. І ўсё гэта было ў выглядзе гульні, хаваліся ад яго, аканома, таіліся, баяліся, што будзе сварыцца.

Змест знойдзенай у Ганны цыдулкі не гульня. Да гэтага не паставішся несур'ёзна. Здрада - гэта яшчэ што паробіш, а калі проста распуста, жаданне балаўства?

Прадчуванні былі кепскімі. Успомніўся сон пра лісіцу. Быццам едзе санна з абозам рыбы. А вакол саней бегае ліса, чырвоная, з чорнымі лапкамі... Хаваецца па кусточках, нюшкуе паветра - рыбу чуе... Мужыкі прасілі застрэліць, - якраз і стрэльба была. Адмовіў, сказаў, што лісіца - то частка Божае прыроды, страляць няможна. Мужыкі шчэрыліся ад панскага дзівацтва. Па-іхняму, ліса для таго і ліса, каб застрэліць пані на каўнер.

Папытаў раніцай у фурмана Мондрыка, што значыць, калі сасніш лісу.

- Падман, васпане, - адказаў прыслугач. - Падман і здрада.

Сказаў і непрыгожа ашчэрыўся. Калі аканом пайшоў да пані Аксаны развітацца нанач і заўважыў, як жонка смыкнула рукой, адразу ўспомнілася лісіца. Прыгожая і здрадлівая...

Як падман выкрыўся - Ганну злавілі з цыдулкай, - Урбановічу палегчала. Так бывае заўжды, калі нядобрыя прадчуванні спраўджваюцца. Палегчала, але потым схапіўся за галаву! Што рабіць з маладой, прывабнай, хутчэй пыхлівай, чым ганарлівай шляхцянкай са збяднелага роду? Можа, ён памыліўся, калі выбраў занадта маладую? Але каго браць тады? Са старых дзевак засталіся толькі няўклюды, бо ўсе добрыя даўно пабраныя. Калі іншыя жаніліся, ён вучыўся, служыў, дабіваўся пасадаў. Што яму заставалася рабіць, на добры розум, у сорак пяць гадоў? Не жаніцца зусім? Але пра сям'ю толькі і марылася, дзеля яе будавалася кар'ера, дзеля яе прыніжаўся, цярпеў...

Пан Урбановіч пакутліва перабіраў у памяці ўсіх ваколічных маладых людзей, хто мог быць выбраннікам Аксаны. Першы, хто прыйшоў на розум, - дзіўны настаўнік, выпісаны з Расеі, - Арыстоклій Дастоеўскі... Хм. Адно імя чаго варта. Але настаўнік адпрасіўся ў Вільню купляць падручнікі, а таму Аксана не магла яму пісаць палюбоўную цыдулку. Далей чамусьці прыляпіўся Ясь Кавалец, брат па матцы. Часцей ад усіх бываў тут. Грамату ведае, шрайбае вершы. Па-расейску... Яму не паказваў, але вось Аксане даверыўся... Ці магла Аксана закахацца ў мужычага сына, хоць ён хлопец відны, плячысты, румяны. Нахапаўся французскіх фразаў, кнігі чытае і па-польску, і па-расейску. Сябруюць, бо разам выраслі, у адной вадзе купаны, па адных лужках бегалі... Хм, хм... У адных копах качаліся. Не, Кавалец смаркач яшчэ. Ну які з Кавальца каханак пані Аксаны? Па-першае, на братаву не паквапіцца, не адважыцца, па-другое - замалады, на гады чатыры маладзейшы. Куды яму... Ды і бесталковы... З семінарыі выгналі, у Маскве не змог быць... У семінарыю не ўзялі назад, дарэмна толькі грошы ўпаліў, падмазваючы каго трэба. О, братка, тут жыццё пражыві, каб у людзі выбіцца, даслужыцца. Не любіш кланяцца, жыццё прымусіць.

Належна перабраць усіх маладых (ды і немаладых, хто іх, жанчын, ведае) мужчын. Улічыць нават фурманаў, лёкаяў, работнікаў... Не, не... Не шляхту - выключыць. Аксана не такая, каб з простымі...

Местачковыя... Уласна абываталяў, мяшчан мала, адныя жыды. У іх - вера іншая. Яны ўсе добрыя сямейнікі... Ці Аксане заманецца на жыда? Хіба... Хто ведае, гэтую сучасную моладзь... Няўжо і жыдоў перабіраць? А яны што, не людзі? Пачаць з багацейшых? Іцэкаў Шмуйла? Выпісалі з Пецярбурга фартэпіяна, Іцэк трэнчыць за мілую душу. Хадзіла з Ганнай да яго не раз. Але ж невысокі, маленькі. Не, на такога сэрца не загарыцца. Хаімаў Ёсель? Чым мог спакусіць Аксану? Нічым... Чорны, дробны, у акулярах, пэйсы гадуе, Тору пад пашкай цягае... Ягоны брат Бэрка ладнейшы: плячысты, самавіты. Якраз на ролю палюбоўніка пацягне. Што за глупства. У Бэркі дзіця, ажаніўся нядаўна...

Усё, больш з юдэяў ніхто на Аксанінага каханка не пацягне... А з хрысціян? Ну, з каталікоў надта ўсе набожныя, на распусту не пойдуць. А праваслаўныя? Ды і тыя ж такія сур'ёзныя, богапачцівыя. Не, мястэчка выкрэсліваецца.

Хто з бліжэйшых паноў? Бароўскія... У яго сыны. Старэйшы недзе вучыцца, а меншы, Людовік, хваравіты. Ды і замалы. Яны нават мала і сустракаліся. Хіба некалькі разоў на вячорках - Аксана сама расказвала. Малы, далікатны занадта, сарамлівы... Не... Не падыходзіць. Далей, Пратасавіцкія... У старога ажно чатыры сыны. Два, лічы, малыя, самы старэйшы жанаты. Другі хлопец таксама пад Аксанін узрост... Казалі, вучоны надта, у Пецярбург збіраецца...

Да раніцы пан аканом не спаў, варочаўся на сваёй канапе, сіліўся заснуць, - прынцып ніколі не перамолваць у галаве тое, што раніцай можа аказацца глупствам, не дзейнічаў. Ды і як тут заснеш? Ускокваў, хадзіў, як ходзіць у сутарэнні асуджаны на смерць. Калі яго ўсё ж змарыў сон, то сасніў, як ягоная жонка, узяўшыся за рукі з тоўстым панам Таўкачом, круціцца ў скоках.

Аканом пракінуўся ад сну. Адчуў - увесь у кроплях халоднага поту... Ну, сапраўдную вакханалію сасніў, што часам ладавалі цёмныя сяляне ў лесе на Столінскіх хутарах, дзе была Лысая гара - яе яшчэ называлі Белая гара - і на якой на Святога Яна запальваўся паганскі агонь. Перажагнаўся. Што за нячысцік яго душыць?