Літоўскі воўк

РАЗДЗЕЛ XVI. Акцыі і контракцыі

1. Міраж

Пані Бароўская спачатку зусім не хацела пускаць Аксану да сына нават на адну хвіліну.

- Не чапалі б вы яго. Начамі плача ў падушку, - тлумачыла сваю строгасць.

- Мілая васпані, - у сваю чаргу тлумачыла Аксана, - і я сама не свая... Дазвольце толькі прывітацца.

Старая пані не стала пярэчыць, вытурваць аканомаву жонку.

Людовік быў знуджаны, маўклівы, злосны. Ён ляжаў у сваім пакойчыку з жоўтым, нездароўчым тварам. На невысокіх вокнах віселі шчыльныя куртыны, быццам гаспадар пакоя баяўся сонечнага святла. Ён сумнымі вачамі зірнуў на Аксану і ледзь шапнуў слова прывітання. Аксана выйшла.

- Пракоп раскажа, - падказала Бароўская. - Ён быў з Людовікам, з Людовікам і вярнуўся. Прывёз ледзь жывога.

Пракоп хадзіў за Людовікам з маленства і, вядома, не без клопату старога Бароўскага паехаў з ім. Аксана не стала чакаць, калі дзядзьку паклічуць, знайшла яго ў клуні, у каморцы, дзе сядзеў на зэдліку з кавалкам дратвы за губой.

- О, пані Гурбановіч! - з робленай павагай прамовіў стары. - Маё шанаванне вашай ягамосці.

Ён падхапіўся і нізка пакланіўся. Хоць служыў у Бароўскіх, хата ягоная была недалёка ад мястэчка, ад тых хутароў, дзе жылі Вабішчэвічы. Заўсёды сябраваў з Аксанай, Ганнай, бо дочкі ягоныя раслі разам з шляхцянкамі, пераймалі добрае. Перастаў калегаваць з Аксанай пасля таго, як пайшла за аканома.

- Ну, расказвай, - выдыхнула Аксана.

- А што расказваць? - развёў рукамі Пракоп. - Як скваркі елі па лясох? Мы елі скваркі, а жамяра ела нас.

- Расказвай усё па парадку. З самага пачатку...

- Ну, як выехалі мы з мястэчка?

- Як выехалі, я і сама ведаю... Што было пасля?

- А нічога. Абышлі Пінск лясамі, бо ў Пінску, жыды перадалі, поўна расейцаў было. Лясамі падаліся на Слонім. Тады і сустрэліся з казачым раз'ездам, - пасур'ёзнела вымавіў Пракоп, - мы... кінуліся на іх, усе разам, без каманды. Думалі, казакі пачнуць уцякаць. Ну, так яно і выйшла напачатку. А яны нашых смелякоў, у каго коні лепшыя, адцягнулі ад асноўных сілаў ды як далі залп з кавалерыйскіх карабінаў...

- Колькі іх было?

- Казакаў? Ды чалавек дзесяць, не болей. Але вайсковыя людзі, спрактыкаваныя, на сапраўдных кавалерыйскіх конях...

- А вы... стралялі?

- Я ж кажу, павярнулі ды як далі залп!

- Маю на ўвазе: нашыя стралялі? - Аксана ад нецярплівасці аж прытупнула нагой.

- У Людовіка хвалёны ангельскі штуцэр заела, не стрэльнуў... А хто стрэльнуў з пістонаўкі, потым доўга шкадаваў, бо казакі на тых, хто страляў, наляцелі з шаблямі...

- Пасеклі? - з жахам спыталася Аксана.

- Пытаешся... - адказаў Пракоп.

Ён перасмыкнуў дратву з аднаго кутка рота ў другі. Гэта выглядала на тое, што ён цягне час, разважае: ці варта гаварыць пані аканомавай праўду. Аксана зразумела, што нешта тут не тое.

- Далей што?

- Далей? А што далей? - скрывіўся Пракоп, быццам у яго была рана ад тых шабельных удараў. - Як убачылі, што імчаць на нас... на іх... цэлая гурма вышкаленых казакаў, - пікі тырчаць, шаблі блішчаць, - дык сталі заварочваць сваіх коней... Я ж кажу, без каманды. Зрэшты, каманда мо і была, ды хто яе слухаў. А дарога вузкая. Заднія напіралі на пярэдніх... Выйшла сумятня...

- А колькі ж вас было? Я маю на ўвазе конных.

- Колькі? Шабляў дзесяць... Нашых дзесяць, ды з дзесятак вершнікаў да нас прысталі па дарозе...

- Дзесяць? А куды падзеліся астатнія?

- Якія астатнія? Нашых конных і было з дзесятак.

- Як з дзесятак? - здзівілася і раззлавалася Аксана. - З мястэчка выехала конных сорак чалавек.

- Правільна, сорак. Але ўжо да Пінска з дзесяткаў два коней адсеялася...

- Што значыць - адсеялася? Яны што, паўцякалі?

- Паўцякалі. Самі коні паўцякалі... Можа, хто і не путаў. Сумысля, - пажаваўшы дратву, сказаў Пракоп. - Хто яго ведае... Прачынаюцца рана, ідуць шукаць каня, а каня няма.

- Ну, ваякі, - толькі і сказала Аксана.

- Па большасці коні не тыя, не кавалерысцкія. А яшчэ хворых колькі было...

- Хворых? Хворых каго: коней ці людзей?

- І коней, і людзей. І хвароба каго пабрала, і так...

- Што значыць «так»?

- Яшчэ да Пінска добры тузін людзей у новых ботах, што пані расстаралася, ногі абрэзалі.

- І што?

- А то, што босыя ішлі. Або вярталіся... Да Пінска з пяхоты добрая траціна адсеялася.

- Значыць, атрымалі новыя боты і паўцякалі?

- Не ведаю, пані Аксана. Не мучайце вы мяне...

Пракоп уздыхнуў, вынуў дратву з рота.

- Так я і кажу, што ў каго конь закаваны, у каго хвароба, жывот там, ці што. Вунь у Людовікавага Атраманта, жарэбчыка чорнага, нешта цырымбалка распухла... Давялося з кавалерыі пераходзіць у стралкі, у пяхоту, значыцца.

Пракоп змоўк.

- Гаварыце, што было далей.

- А нічога не было, - насупіўся Пракоп. - Паўцякалі, вось што я вам скажу.

Аксана зразумела, чаму Людовік не хацеў гаварыць. Вяртаючыся дахаты, перастрэла недалёка ад мястэчка знаёмага рыбака Рыгора, з местачкоўцаў. Высокі, відны мужчына вельмі рады быў, калі ўступіў у інсургенцкае войска і атрымаў новыя давыд-гарадоцкія боты з фарсістымі халявамі. Вось і ён уцёк, дома. Аксана спыніла брычку, стала распытваць.

- А што тут, пані, расказваць, - чамусьці весела, нават неяк задзірыста сказаў Рыгор. - Не пусцілі нас.

- Хто не пусціў? Куды не пусцілі?

- Людзі не пусцілі. Ваяваць, біцца. Як пайшлі вёскамі за Пінскам, то як праваслаўныя, ваўкамі глядзяць, а як каталікі, дык і масла нясуць, бласлаўляюць. У адной вёсцы сабралася тутэйшых гурма ды кажуць: «Мы вас павяжам і паліцыю выклічам». Гары яна гарам, такая інсурэкцыя.

- Дык што, і ты за цара?

- А што мне цар кепскага зрабіў? Цар рускі, наш цар, пані Аксана, тут як ні круці. Гэтак людзі казалі. Мы рускія, цар рускі, што вам, казалі, за палякаў ваяваць.

- Але ж мы - беларусы, ліцвіны... - нецярпліва, гатовая ўзарвацца, праказала Аксана.

- Яно-то так, ліцвіны, калі дзяды ліцвінамі былі, але веры рускай. Я сам казаў ім, што мы - гэтыя во, як вы кажаце, беларусы. А яны, загародскія сяляне, за Пінскам, не, кажуць, мы рускія, рускай веры. І хоць стрэль ты ім у лоб. Ды што: вады з калодзежа не даюць выкруціць, хоць з канавы пі. Ды і пілі!

- Ды вы ж не на шпацыр пайшлі.

- Пані Аксана, вы хоць раз у жыцці начавалі ў полі? Добра, калі пагода, а калі зверху капае, га?

Аксана сціснула вусны і сцебанула каня. Мара пра незалежную Белую Русь, ці Літву; тую, колішнюю, кедышнюю* эўрапейскую дзяржаву, ператваралася ў міраж... Яна і была міражом, відмом мінуўшчыны, толькі з'явілася надзея, рамантычнае спадзяванне, што гэты міраж зробіцца рэчаіснасцю. Не зрабіўся. Пакуль.

* Кедышнюю - ад (пол.) kiedyś - калісьці (дыялект.).

2. На кручку

Прайшоў і другі месяц з моманту, калі ўзброены атрад пакінуў мястэчка. Вярнуліся за рэдкім выключэннем амаль усе так званыя паўстанцы. Не было толькі Артура і яшчэ некалькіх. На ўсе роспыты інсургенты - а да іх местачкоўцы цяпер толькі так і звярталіся - або адмоўчваліся, або пачыналі казаць лухту. Аксана ўсё ніяк не магла распытаць маладога Бароўскага - той не стаў бы выдумляць, але пані Бароўская перадала цыдулку, каб Аксана не прыязджала, бо Людовіка быццам бы павезлі ў Пінск да лекара і ён пакуль там лечыцца.

У мястэчка ўжо месяц як увайшла рота расейскіх жаўнераў. Разам з імі прыехаў са сваімі падначаленымі і капітан жандармерыі Фогель. Прыстаў Вусаціха зусім пасмялеў. Праўда, ні сялян, ні шляхту, нават самую дробную, прыстаў не чапаў.

Расейскіх жаўнераў спачатку пабойваліся, але праз некалькі дзён прыгледзеліся і прывыклі. Яны былі звычайныя, падняволеныя людзі. Шчырыя і бяскрыўдныя. Асабліва прыхільна да іх ставіліся ўдовы і меншыя з дзяцей. Як жа ж - гэта былі тыя самыя маскалі, якімі гэтулькі страшылі: «Чаму не закрыў нанач хату? Маскаль, чаго добрага, прыпрэцца...»

Неяк у эканомію завітаў капітан Фогель. Ён быў надзіва ветлівы, усё распытваў пра радзіну Налётак-Чарняўскіх. Гаварыў, што проста закаханы ў адну з дачок пана-аднадворца. У якую - не прызнаўся. У ягоных вачах аканом чытаў, што ён ведае ўсё, але проста да пары да часу не хоча раскрывацца. На развітанне пакінуў нейкую паўстанцкую інструкцыю, якую знайшлі нядаўна пры вобыску праезджых.

- Прачытайце, васпан такога яшчэ не чытаў. - Жандар падаў гаспадару эканоміі лісціну паперы.

Аканом тупа ўставіўся ў радкі.

«Пастанова Рэвалюцыйнага трыбунала з абвяшчэннем маршалка А.Дамейкі па-за законам. 25 чэрвеня 1863 года...»

- Навошта мне гэта? - спалохана прамовіў Урбановіч.

- Чытайце, чытайце... Уголас чытайце...

- «Рэвалюцыйны трыбунал Віленскага павета, зважыўшы, што грамадзянін Аляксандар Дамейка, спаўняючы пасаду маршалка Віленскага ваяводства, выказваў стала на працягу апошніх чатырох гадоў рэакцыйныя памкненні... - мармытаў Урбановіч, - што... пад націскам Масквы, з-за нікчэмнай слабасці... нягледзячы на папярэджанне пра завочны прысуд, не даў тлумачэнняў і такім чынам адкрыта адмовіўся падпарадкоўвацца законнай уладзе...» Не, не магу... Літары расплываюцца...

- Тады давай я прачытаю. - Жандар забраў паперыну, стаў чытаць: - «Што, прыняўшы зноў пасаду маршалка, імкнецца цяпер скласці ад імя шляхты незаконны вернападданніцкі адрас цару і зрабіўся праз гэта поўным адступнікам народнай справы, на моцы артыкула другога крымінальнага права ад 2 чэрвеня 1863 года аб'яўляе грамадзяніна Аляксандра Дамейку здраднікам айчыны і таму вынятым з-пад аховы закона. Дано ў Вільні 25 чэрвеня 1863 года...»

- На што вы намякаеце, спадар афіцэр? - трывожна спытаўся аканом.

- Прыйшоў час вызначыцца, - ужо ў дзвярах сказаў жандар. - Я вас не падганяю, ёсць час падумаць.

Аканом падняўся з крэсла. «Варта неяк залагодзіць гэтага службістага... Але якім чынам?»

- Пане афіцэр, спадар Фогель, - на мяжы ліслівасці праказаў Урбановіч. - Вы анёл-захавальнік маёй радзіны. Вы ўжо зрабілі нам гэтулькі ласкі...

- Во, во. Паперку я вам пакіну. У напамінак. І дайце пачытаць вашай пані.

«Ці не вымагае ён хабару, - падумаў аканом, калі жандар пайшоў. - Але як яму даць? Адкрыта не возьме, афіцэр усё-ткі... Пра Аксаніна камісарства таксама ведае.... Ой, узяў на кручок, дык узяў. І не за губу, калі можна абарваць, а ў горла ўсадзіў...»

Становішча аканома рабілася двухсэнсоўным: з аднаго боку - ягоная жонка магла быць арыштавана ў любы момант; з другога - ён, Урбановіч, мусіў падпісаць вернападданніцкі адрас, каб гэткім своеасаблівым чынам загладзіць віну жонкі. На гэта і намякаў Фогель.

- Радасць мая... Што з табой будзе? - шаптаў аканом, думаючы пра Аксану.

Часам да аканомавай заходзіў Ясь Кавалец. Памяняць кніжкі, якія браў чытаць. Прыходзіў з Інсургентам. Цяпер воўк настолькі падужэў, што не ён ад сабак, а яны ад яго ўцякалі. Праўда, Ясь пакідаў свайго ўлюбёнца за брамай эканоміі - не дай Бог улезе куды. Але перасцярога не дапамагла. Аднойчы ўскочыў у парк і задушыў ажно двух хартоў. Быццам памятаў былыя крыўды.

Выклікалі Яся. Той прызнаўся, што Інсургент уцёк і ад яго. Відаць, баіцца кары. Кавальца папярэдзілі, што будуць пільнаваць сабак са стрэльбамі. Мондрык і напраўду хадзіў да апоўначы са стрэльбай, але хартоў не ўпільнаваў - воўк загрыз двух апошніх. Праўда, сучку са шчанятамі не крануў.

3. Апантанасць

Аднойчы Аксане прынеслі цыдулку. У ёй рукой Людовіка было напісана: «Трэба пагаварыць». Пакуль ехала ў брычцы да Бароўскіх, думала пра задушаных хартоў. Выходзіла, што аблезлыя харты - то паны, а воўк-пройда - звыродак зямлі, істота ад зямлі, мужык, хлоп, селянін, які знішчае ўсё панскае, выкшталцонае, няздатнае для суворага жыцця. Гэтая думка прыгнятала Аксану. Яна бачыла, адчувала і разумела, што паўстанне згасае. Асабліва балюча было ўсведамляць, што тыя людзі, якіх яна ведала, аказаліся такімі бездапаможнымі ў вайсковай справе.

Ехала праз мястэчка і ўбачыла каля карчмы некалькі расейскіх жаўнераў. Глянула на іх проста, без ганарлівасці. Яна лавіла сябе на тым, што гэтыя людзі ёй ненавісныя, але ці былі яны вінаватыя? Ці вінаваты былі сам жандар Фогель, прыстаў, спраўнік? Калі так думаць, то не вінаваты быў і цар і ніхто не вінаваты. Такім было жыццё: мацнейшы, дужэйшы топча слабейшага.

Яна чакала сустрэць Людовіка бледным, знядужаным, як і павінна быць пасля хваробы ці ранення, але, надзіва, убачыла яго здаровым і нават вясёлым. Толькі вочы як запаліў.

- Там такая мясціна была, Гантарня называецца, - пачаў ён без прадмовы, калі яны зачыніліся ў ягоным пакоі. - Там усё і адбылося. Цяпер я ведаю, што супраць нас выступіў маёр Крэмер - пружанскі ваенны начальнік. Выступіў з сваім войскам на адшуканне паўстанцкіх атрадаў. Манюкін - галоўнакамандуючы расейскімі войскамі ў Гарадзенскай губерні - загадаў яму не цырымоніцца. Аксанка, каб ты ведала, да чаго ўсё было неарганізавана...

- Колькі вас было?

- Дванаццацёра...

- Усяго?

- Я лічу конных. Пешых было дзесяткаў тры-чатыры. З іх стралкоў дзесяткі два.

- А куды ж падзеліся астатнія?

- Куды? - Людовік зіркнуў на Аксану. - Скажам так - адсталі. У абозе шмат было. Мы выйшлі на кіраўніка інсургентаў, камісара ваяводства Гарадзенскай губерні Ануфрыя Духінскага. Ён з адстаўных. Палкоўнік, прыбыў з Парыжа. А камандзірам быў Валеры Ўрублеўскі... Сябра Каліноўскага, ягоны бліжэйшы паплечнік. Мы выставілі ў лесе конны пікет, бо ведалі, што супраць нас выступілі жаўнеры. А тут прыляцелі выведнікі, дакладваюць, што наш конны пікет разбегся. Як? А так! Казакі аднаго захапілі ў палон. Тады мы выставілі стралковы ланцуг. Некаторыя залезлі на дрэвы. Бачым, ідуць. Мы падпусцілі іх на пяцьдзесят крокаў і далі залп. Крыкі, гвалт, енкі паміраючых... Нам падалося, што расейцы адступілі. Адразу такое натхненне з'явілася... Адзін з слонімцаў, памятаю, усё крычаў: «Панове, храбрэй, іх бардзо мало, адна рота стрэльцаў. Мы іх вшысцкіх паб'ём!» Мы сядзелі ў даволі густым лесе, а тыя нападалі па рэдкаватым. Пасля першых стрэлаў бачым, напраўду адступаюць маскалі. Вось была радасць! Інсургенты без каманды кінуліся наперад. І адразу трапілі пад кулі. Пасыпаліся, як абмалочаныя снапы, сталі падаць... У іх не нашы пістонаўкі - як дзерануць залпам, дык толькі трэскі ад дрэваў адскокваюць, не ведаеш, куды хавацца. І не відаць нічога, не чуваць камандаў... Дым, лямант, неразбярыха. Расейцы, узбадзёраныя, у сваю чаргу кінуліся ў атаку, ды так раз'юшана, бягом, штыкамі размахваюць, страляюць, крычаць шалёна. Нашы, якія ў атаку пайшлі, уцякалі па тым лесе хто куды. Дабеглі да касінераў, спыніліся, але тут таксама - адкуль толькі ўзяліся? - расейцы атакуюць. З флангаў абышлі. Артур зразумеў, што настаў час самых рашучых дзеянняў. На каня і ўсіх нашых конных павёў у абход, каб ударыць расейцам у фланг, з левага боку. Але ў гэтай неразбярысе ўсё перамяшалася, пераблыталася... Пакуль Артур аб'язджаў сваіх жа, якія мітусіліся ў паніцы і вэрхале, расейцы ўмацавалі фланг. Была флангавая сутычка, якая фактычна не прынесла поспеху, бо фланг расейцаў прарваць не ўдалося. Нашыя спешыліся, сталі страляць. А расейцы па цэнтры вядуць метадычны абстрэл і падступаюцца да абозу ўсё бліжэй і бліжэй. Мы кідаліся ў атаку разоў шэсць... Не, болей... Падымаліся з крыкам: «За радзіму, за айчыну, за волю, за Бацькаўшчыну, за Беларусь, у рэшце рэшт...»

- Так і крычалі?

- Але, крычалі. Ды расейскі кулявы агонь быў такі шчыльны, што нашыя падалі адзін за адным. Сапраўдная бойня. Кроў хлішча...

- Але і вы стралялі? І некага забілі?

- Канечне! Да вечара столькі трупаў валялася, і нашых, і расейцаў, па ўсім лесе... Пад ногі глядзелі, каб не наступіць на чалавека. Карацей, як сонца добра схілілася, гляджу, інсургенты па два-тры чалавекі сталі пакідаць пазіцыі... Прасцей кажучы, разбягацца.

- Разбягацца?

- Так, разбягацца. Кідалі зброю, зрывалі камандзірскія адзнакі і ўцякалі. І ніхто не мог стрымаць іх... Што ты хочаш, цывільныя людзі... Аднаго натхнення, каб ваяваць, мала. Разумееш, ваяваць - гэта забіваць людзей. А гэтаму трэба ву-чыц-ца!

Аксана зіркнула на Людовіка, нічога не сказала.

- Як сонца схілілася яшчэ ніжэй, стала зразумела, што расейцам удалося зрабіць флангавыя абхваты - справа і злева. Узнікла пагроза акружэння. Сітуацыя вырабілася на панічную. Ды што тут гаварыць, гэта і была самая сапраўдная паніка. Пабеглі і мы... І зброю давялося кінуць, і ў дрыгву лезці, каб у палон не трапіць. А там возера такое, далей вёска Ласосна... Усе туды ўцякалі. А расейцы ўжо і не атакуюць, толькі зрэдку пастрэльваюць. Казалі потым палонныя, што расейцы сваіх параненых і забітых збіралі. Потым адышлі ў Ружаны, пахавалі. Усё больш ніжніх чыноў.

- А колькі нашых загінула?

- Многа, Аксана. Больш сотні. А ў палон колькі трапіла! Адразу ўхапілі Рафаіла Карыцкага. Ён з Беластока аднекуль... Былі чыноўнікі, мяшчане, шмат леснікоў... Такія, як я, гімназісты з Беластока, Гародні, Свіслачы. Адстаўныя салдаты былі. Сялян крыху, з дзяржаўных... Добры натоўп. - Людовік прыклаў хустачку да вачэй, на хвіліну змоўк. - Так, натоўп, не войска.

- Дык, выходзіць, вы такім натоўпам і ваявалі?

- Не, мы зрабілі правільную арганізацыю, пабіліся на роты - плутоны.

Людовік зноў змоўк, нешта думаў пра сваё.

- Дык пра што ты пыталася? - ачомаўся ён. - Пра загінулых? Цяжка сказаць... Маёр Крэмер данёс у рапарце, што пабітых было больш, чым дзве сотні. А цяпер вядома, што застрэленых усяго сорак чалавек.

- Ну а вы?

- Каб не трапіць у палон, сядзелі ў дрыгве. Потым выбіліся да маёнтка ў той Ласосне, схаваліся ў стозе саломы. Чуем, пад'ехалі казакі, сталі пратыкаць пікамі і шаблямі салому. Тут мяне і зачапіла.

- Дык ты паранены? - ускрыкнула Аксана, бялеючы. - А казалі, з каня ўпаў і рабрыну зламаў.

- Было і такое. А ў тым стозе зачапіла. Убілі шаблі ў нагу, ледзь не зароў ад болю. Але каб закрычаў, то забралі б. Бачыш, я перад табой... - Людовік вінавата пасміхнуўся.

- А што Артур?!

- Я што, я паранены. Куды мне падзецца? - Людовік усё расказваў пра сябе. - Далучацца да якога атрада, каб змагацца зноў, немагчыма... Артур давёў мяне да Пінска, перадаў знаёмым людзям, а сам вярнуўся.

- Дык ён з табой быў. І дзе цяпер ён?

- Хаваецца. Па лясох. Разам з такімі, як сам. А на тых, якія паўцякалі раней, злы, як сабака. Цяпер разумееш, чаму тыя, як вярнуліся, не надта ахвочыя паказвацца на вочы. Баяцца не столькі расейцаў, колькі сваіх, у першую чаргу Артура. Э-э, ды ці вінаватыя яны?! Ці ведаеш, што цар кінуў 200 тысяч войска на адну толькі Беларусь. А нас колькі было? А дзе агульнае кіраванне, дзе наш Касцюшка?

- А што зараз думаеш рабіць? - прамовіла Аксана, не хаваючы свайго расчаравання.

- Страшная сіла - расейцы, - працягваў сваё Людовік. - Што нашыя паляўнічыя стрэльбачкі супраць іхніх ружжаў. І гэта яшчэ ў лесе ваявалі, а каб дзе ў чыстым полі, ды супраць гармат?

- Дык вы ж... мужчыны.

- Ну, скажы яшчэ, што голымі рукамі падушыла б іх... Тут варта ўжыць іншыя спосабы...

Вочы ў Людовіка гарэлі. Было зразумела, што склаўшы рукі ён сядзець не будзе.

4. Першая вылазка

Партызанскай акцыі не задоўжыліся чакаць. Літаральна праз пару дзён па лініі паштовага тракту Пінск - Мазыр невядомыя напалі на канвойны абоз, які гнаў этапам з Царства Польскага палонных паўстанцаў ці арыштаваных варшаўскіх падпольшчыкаў.

Налёт не зусім каб удаўся: на выручку канвою паспяшаўся конны раз'езд жандараў пад кіраўніцтвам капітана Фогеля. Жандары кучнымі залпамі рассеялі нападнікаў, дапамаглі вярнуць уцекачоў, якія і хадзіць добра не маглі, не тое што разбягацца. Хто і ўцёк, схаваўся ў лазу, у багну, праз дзень-другі вылезлі, абгрызеныя машкарэчай, каб самахоць здацца ўладам.

Фогель ламаў галаву: хто арганізаваў напад? З камунікатаў ён ведаў, што ў ваколіцах залётных бандаў наўрад ці было. Тутэйшыя сяляне, большасцю праваслаўныя, у сімпатыях да польскага закалату не былі заўважаны. Наадварот, знайшліся і памочнікі, якія лавілі «польскіх бандытаў» па лесе з тых, каму ўдалося ўцячы. Шляхта, асабліва шарачковая, не вызначалася мяцежніцтвам. Але ж знайшоўся нехта, відаць, з апалячанай шляхты, хто адважыўся пагуляць у Гарыбальдзі. Напад на канвой быў мясцовай самадзейнасцю, капітан жандармерыі не сумняваўся.

Фогель выклікаў спраўніка, прыстава. Яны лепей ведаюць тутэйшых. Пагаварылі пра кожнага з памешчыкаў, пра іх дзяцей. Правялі адпаведнае следства з сялянамі. І гэта дало нечаканы вынік. Знайшоўся адзін, які мог пацвердзіць удзел у збройным нападзе, як мінімум, аднаго чалавека.

Фогель намысліў, што язву трэба выразаць, і выразаць з коранем. Запрасіў і атрымаў адпаведную падтрымку - пяхотную роту рэгулярнага расейскага войска, якая спынілася на пастой у Манкевічах.

Не прайшло і тыдня пасля нападу, як да сядзібы пана Бароўскага скрытна, тройкамі, пяцёркамі падышлі жаўнеры. Фогель з некалькімі сваімі падначаленымі, таксама са спраўнікам у якасці цывільнага следчага і селянінам-сведкам паехалі дарогай не хаваючыся.

Стаяла гарачыня, задуха. У спякотным мроіве плавілася паветра, аблокі высіліся вычапурыстымі слупамі. Мясцовасць абапал дарогі выглядала бязлюднай, цішыня рэзала вушы. Там-сям пракідаліся стажэчкі «майскага», яшчэ незрудзелага сена з пачарнелым лісцем маладога шчаўюху.

Селянін, які ішоў пешшу, ледзь паспяваў за коннымі. Вязнуў у сыпкім дарожным пяску ў скураных перасохлых поршнях, абутых «дзеля людзей» - у такую пагоду ён хадзіў босы, і раз ад разу бажыўся, што Людовіка Бароўскага пазнае і за вярсту, бо ведаў яго змалку.

Гойдаліся на конях гадзіны дзве, пакуль урэшце паказалася доўгая драўляная будыніна пад умшэлай і пазелянелай гонтай, акружаная старымі каржакаватымі ліпамі. Людзей, панскіх работнікаў, нідзе не відаць. І дом Бароўскага, і фальварак выглядалі запушчанымі.

Бароўскі, а менавіта да яго сядзібы і выехалі следчыя, выскачыў насустрач нечаканым гасцям без шапкі, у незашпіленай камізэльцы.

- Рады бачыць высокія персоны на маім забытым Богам хутары... - разгублена загаварыў, вінавата пасміхаўся.

- Мы не ў госці, па справе, пане Бароўскі, - таксама вінаватым, але цвёрдым голасам праказаў спраўнік. - І па справе не зусім вясёлай.

- Што здарылася, панове? - па-жаночаму ўспляснуў рукамі Бароўскі.

- Пэўна, вы ведаеце, што робіцца ў суседніх губернях, - сказаў спраўнік. - Бунт паспяхова падаўляецца. Самыя адчайныя галовы, я маю на ўвазе Серакоўскага...

- Серакоўскі?! - усклікнуў гаспадар. У вачах ягоных мільганула трывога.

- Ён павешаны, не турбуйцеся... Дык вось. Вы чулі пра збройны напад... - сказаў спраўнік.

Бароўскі подняў бровы, забожкаў.

- Ёсць звесткі, што ваш сын Людовік... - спраўнік змоўк, каб падшукаць больш далікатныя словы. - Быў сярод... грабежнікаў.

- Сярод польскіх бандытаў, - удакладніў Фогель і зняў з блакітнага кіцеля смяцінку.

Бароўскі збялеў. Рукі перасталі зашпільваць камізэльку. Урэшце апанаваўся.

- Панове, вы што, панове, выбачайце, блёкату аб'еліся? Я скардзіцца буду, губернатару...

- Пане Бароўскі, - спакойна сказаў Фогель. - Па-першае, выбірайце словы. Перад вамі афіцэр. А па-другое, вашага сына там бачылі.

- Гэта няпраўда. Мой сын ніколі... - заабураўся Бароўскі, але жандар абарваў яго:

- Перастаньце. Ёсць сведка.

Фогель паказаў нагайкай на селяніна, які стаяў з кучомкай у руках і глядзеў убок. У селяніне Бароўскі пазнаў старасту тутэйшай царквы Максіма Дзеркача.

- Хто мог падумаць, што каталікі могуць схавацца ў праваслаўнай царкве? Гэты чалавек - стараста той царквы, кцітар. Ён іх і хаваў. Але... пачуццё вернападданасці перамагло. Нам належыць бачыць вашага сына, пане Бароўскі.

- Гэта не ўласціва майму сыну - нападаць на дзяржаўныя канвоі... - разгублена мармытаў гаспадар маёнтачка.

- У сувязі з нападам на канвой мушу ўчыніць дазнанне вашага сына, - дзелавіта заявіў спраўнік.

- Яго... няма дома. Паехаў... Паехаў у Пінск... - замітусіўся пан Бароўскі, але па вачах, позірк якіх хаваў, адчувалася, што ён гаворыць няпраўду.

Фогель неўпрыкмет кіўнуў спраўніку: маўляў, паглядзі, што з панам Бароўскім зрабілася - пабялеў; рукі, каб не трэсліся, адну за камізэльку засунуў, другой увішна расціраў твар. Ясна, што сын Бароўскага Людовік удома, і справа часу, каб яго арыштаваць. Без гвалту, далікатна.

- Няма? - разгублена праказаў спраўнік, але Фогелю міргнуў, маўляў, разумею, што да чаго. - Ці не запросіце на філіжанку кавы?

Бароўскі разгублена пасміхнуўся. Яму нічога не заставалася рабіць, як паказаць рукой на ганак:

- Проша.

Бароўскі правёў гасцей у вітальню, выйшаў распарадзіцца прынесці кавы.

Максім Дзяркач застаўся на вуліцы.

5. Кроў на шаблі

Палавіну вітальні на адно акно, у якой апынуліся Фогель і спраўнік, займалі абдзёртая канапа, адно крэсла і некалькі этажэрак з кнігамі. Пад столлю вісела сплеценая з тонкіх лазовых дубчыкаў клетка з птушкай. На нефарбаванай падлозе ляжаў даматканы ходнік. Сцены густа ўлеплены карцінкамі ў рамках і рамачках, дагератыпамі вусатых і невусатых асобаў. З багетнай, узелянелай ад часу рамы адрачона і неяк зусім рахмана пазіраў вусаты продак роду Бароўскіх. Вусы на партрэце былі так прамалёваны, што здаваліся наклеенымі на палатно. Пад партрэтам на невялічкім дыванку вісела шабелька. Паветра ў вітальні было густое, пахла нечым незразумелым і нават нясвежым, як пахне ў пакоях старасвецкіх людзей.

Фогель глянуў на клетку, падчэпленую пад столь. У клетцы сядзела птушачка. Яна насцярожана глядзела на чалавека.

- І што то за птушка? - пацікавіўся жандар, адрасуючы пытанне спраўніку.

Спраўнік падышоў да клеткі, пашкробаў яе пазногцем, прыгледзеўся.

- Шчыгел нейкі. Але, выбачайце, і духавіта тут.

- Гэта ёдаформ, васпане. Так што віншую - канцэрт удаўся.

- Каб толькі без шуму, толькі без гэтых енкаў, гвалтаў, - перахрысціўся спраўнік. - Ведаеце, я не вайсковы чалавек. На службе апошні труп бачыў тры гады назад, і то тапельца.

Дзверы прачыніліся, у іх праслізгнула беленькая котка з чорнай плямай на воку. Яна закруціла хвосцік пытальнікам, зірнула на чужых людзей.

Фогель пакіцікаў, прывабліваючы котку. Котка падбегла да жандаравых рук, панюхала, пакрыўджана адвярнулася.

- Шляхта, у іх каты і тыя з гонарам, - праказаў спраўнік. - Наглядзеўся я гэтых так званых дваран. Слухайце, пан Фогель. Што будзем рабіць са старастам?

Фогель запытальна зірнуў на спраўніка.

- Вы абяцалі яму грошы?!

Жандар пацёр коратка падстрыжаныя вусікі, задумліва вымавіў:

- У гэтага, выбачайце, сына балота язык развязаўся толькі тады, калі я намякнуў на грошы... Але толькі намякнуў...

- Нядобрыя грошы атрымліваюцца, як Юдавы сярэбранікі...

Гаспадара ўсё не было. Фогель выскубваў з кіцеля асцюкі.

Спраўнік выціраў насоўкай спацелы твар і корпаўся ў кнігах на паліцах, буркочучы:

- Польшча, усё Польшча... Хоць бы адна кніжачка па-расейску. Ага, ёсць... Яшчэ адна, а вось і яшчэ...

Падышоў да партрэта, дакрануўся да шаблі, зацікавіўся ёю, зняў са сцяны, высунуў з похвы. І раптам прысвіснуў:

- Уга, капітан, паглядзіце.

Фогель зірнуў на шаблю.

- Гэта ржа... - няўпэўнена вымавіў.

- Гэта засохлая кроў, капітан, - ціха праказаў спраўнік. - Не думаю, каб дзедаўскімі шаблямі тут, на сядзібе, секлі пеўняў.

6. У пастцы

Калі ў пакой уляцеў устрывожаны бацька, Людовік прыўзняўся на ложку, апёрся на локці.

- Сыне, ты падмануў нас, ты сказаў няпраўду, - гарачым шэптам разліўся стары Бароўскі. - Прызнайся, ты адбіваў у жандараў паўстанцаў?

Людовік падціснуў вусны, вінавата кіўнуў.

- Яны арыштуюць цябе, сыне, што рабіць? - разгублена прамовіў бацька.

- Колькі іх, хто яны?

- Жандар... Той Фогель, капітан і пан спраўнік... Скачы, сыне, праз акно, уцякай, родны. Не, яны падстрэляць цябе...

- На вуліцы жаўнеры ёсць?

- Ёсць, сыне, пэўна ёсць... Максім Дзяркач, стараста буевіцкай царквы, прывёў іх... О Матка Найсвентша, дажылі, дзіця мусіць уцякаць з роднага дому праз вокны.

- Пад Расеяй, татусь, нас яшчэ і не такое чакае, - праказаў Людовік, узводзячыся. Твар яго перасмыкнула ад болю, але ён асіліў яго, падняўся.

- Ты паранены! Ты казаў - звіхнуў нагу. Ды ты ж паранены! А я думаю, чаго гэта так ёдаформам смярдзіць!

- Дробязь, тата. Я магу хадзіць.

- Тады хуценька, сыне, хуценька, - шаптаў бацька. - Іначай - шыбеніца. Я паспрабую затрымаць іх, адцягнуць увагу, наколькі змагу. Іначай Сібір, іркуцкія капальні, о Матка Найсвентша, змілуйся над намі. Глядзі толькі, сыне, дом, пэўна, акружаны. Можа, і казакі на дарогах... Глядзі, сынку... О! Не, лепей здацца... На ўсё воля Боская... Я прывяду іх сюды...

- Не, тата. Ёсць шанец. Не адбірай яго ў мяне.

Бацька разгублена развёў рукамі, выйшаў. Людовік прайшоў да стала, сабраў паперы, засунуў за пазуху. Ён кульгаў, рана была напраўду неглыбокай, але балючай. Дастаў з-пад ложка скрынку, з яе - зараджаны рэвальвер. Адхінуў фіранку і рэзка адхіліўся сам - пад акном стаяў расейскі жаўнер. Праз дзірачкі фіранкі стаў сачыць за жаўнерам. Упэўнены, што яго ніхто не бачыць, маскаль збіў штыком яблык-цукроўку, амаль што завязь, зусім не зваблівы на выгляд. Укусіў, скрывіўся, выплюнуў.

Людовік прайшоў у іншы пакой - бацькоўскую спальню... І там жаўнер пад акном тырчыць. Людовік перайшоў у матчын пакой. Маці з выразам жаху і адчаю замахала на яго рукамі: сюды нельга. На мігах паказала, што на ганку ажно два жандары. Уцячы, выскачыць з дому не было ніякай магчымасці. Хіба што падацца на гарышча, а адтуль саскочыць праз слыхавое акно ў сад? Там якраз глухая сцяна, вокны з залы закрыты аканіцамі і жаўнераў не павінна быць.

Людовік прайшоў у свой пакой, сеў на ложак, абхапіў рукамі галаву. Чаму не пайшоў у лес раней? Чаго чакаў? Шкадаваў матку? Выходзіць, што сам палез у кіпцюры жандараў. Няўжо, як і тысячам паўстанцам, Сібір? А можа, і напраўду шыбеніца, як кажа бацька. Тады лепш паспрабаваць уцячы, прабівацца да інсургентаў, паваяваць яшчэ.

7. Хобі пана Бароўскага

Бароўскі выскачыў ад сына і ўбег у адзін з пакояў. З фатэля паднялася ўстрывожаная жанчына.

- Якія ў іх намеры? - спыталася яна. - Што яны кажуць?

- Дамісю, родная, бяда, - прашаптаў Бароўскі. - То прыехалі забіраць нашага Людовіка. Паспрабую затрымаць, забалбатаць жандара і спраўніка. Лёдзя ў варыўні? Няхай нясе наліўкі. Я стану частаваць гасцей кавай, паспрабую падпаіць, буду цягнуць час, як можна...

Жонка спуджана кіўнула, Бароўскі пабег шукаць пакаёўку Лёдзю.

А тым часам у вітальні ўстрывожаныя Фогель і спраўнік пачапілі шаблю на месца і з нецярпеннем чакалі гаспадара. Бароўскага ўсё не было. Спраўнік пазіркваў на партрэт. Яму здавалася, што вусаты ягамосць не зводзіць з яго пільных вачэй.

- Стары род, - адзначыў ён. - Стары і прыгожы. Шкада, што ўсе палякамі парабіліся.

- Яны такія палякі, - адказаў яму на гэта Фогель, - як і мы з вамі. Яны тутэйшыя, ліцвінамі ўсё жыццё сябе лічылі. Толькі што каталікі. Паслухайце, а ці зручна тую каву нам тут піць, - стаў сумнявацца Фогель. - Вып'ем каву і арыштуем сына?!

- Хм, сапраўды нядобра... - хмыкнуў спраўнік. - А нападаць на канвой добра?! Гэтак званая польская гжэчнасць. Да ўсяго - абавязак ёсць абавязак, пане Фогель. Калі дбаць пра гжэчнасць, то трэба выводзіць з гэтага краю войска, даваць тутэйшай шляхце канстытуцыю ці свайго караля няхай выбіраюць. Можа, вас і сумленне яшчэ будзе мучыць, што вы адправіце бунтаўшчыка, крушыцеля дзяржаўнага парадку, ворага імперыі ў Сібір?!

- Не, - варухнуў плячом Фогель, памацаў гузік. - Я прысягаў цару, але непрыгожа, згадзіцеся: гаспадар вас частуе ад шчырага сэрца, а вы ягонага сына за шкірку ды ў каталажку.

- Вы, капітан, малады чалавек... Вас мучыць пачуццё абавязку... Не думайце, што вы ліцвін ці нейкі там кімсьці выдуманы беларус. Думайце, што вы рускі. Нават не расеец, але рускі. Вы ж рускага веравызнання, так?

- Так, - згадзіўся жандар.

- Калі думаць, што вы рускі, то гэта значыць Расея - ваша... наша айчына. Адчуйце, як соладка гэта гучыць - Расейская імперыя. Ад Варшавы да Японскага мора. Шостая частка Зямлі. Такіх імперый не было і ніколі не будзе.

Фогель недаверліва зірнуў на спраўніка.

- Дапусцім, - сказаў ён, - я стану думаць, што я рускі, маральна мне будзе лягчэй піць чужую каву, а потым арыштоўваць сына гасціннага гаспадара?

Спраўнік быццам не слухаў яго.

- Імперыю збіралі таксама і выхадцы з нашага краю, з Літвы. Збіралі кавалак да кавалка, цагліна да цагліны, служылі Раманавым як мае быць. Усе служылі і служаць: і ліцвіны, і палякі. Каўказ, Азія, Далёкі Ўсход - усё заваявана нашымі, падкрэсліваю, нашымі продкамі: і ліцвінамі, і палякамі ў тым ліку. А гэта, выбачайце за ўтылітарызм, гэтулькі паліцэйскіх акалоткаў нашым нашчадкам...

- Бачу, у вас сапраўднае імперскае мысленне... А наконт нашчадкаў... Выбачайце, баюся, каб на тым жа Далёкім Усходзе так званыя нашы нашчадкі па-кітайску не загаварылі.

Увайшоў Бароўскі са сподам, над якім з філіжанак кулдыячкамі вілася пара.

- Што гэта, пане Бароўскі, у вас такая за птушка, - каб не маўчаць, спытаўся Фогель і даў лёгенькую пстрычку ў дно клеткі.

- Ціха вы, ціха, не стукайце, - замітусіўся Бароўскі. - Шчыглы баяцца стукату. Асабліва вучоныя...

- Вучоныя? - здзівіўся спраўнік.

- Дзёндзік, - ласкава паклікаў Бароўскі, - ану пакажы, як ты ўмееш насіць ваду.

Гаспадар прасунуў паміж прутамі клеткі маленькае, з напарстак, сярэбранае вядзерца, якое вісела дагэтуль збоку клеткі, падліў з бутэлькі, якая стаяла пад этажэркай, вады ў адно з карытцаў у клетцы.

Шчыгол паглядзеў адным вокам на гаспадара, ухапіў дзюбай дужку вядзерца, набраў вады з карытца і, высока падымаючы вядзерца, перанёс яго ў другое карытца.

- Брава! - ціха паляскаў у далоні Фогель.

- Я адсадзіў сюды гэтага шчыгла, бо ён у мяне са здольнасцямі. У вялікай, панове, залі ў мяне шмат яшчэ птушак, але малінаўкі задзірлівыя. Ведаеце малінавак, панове? Мусіць, ведаеце, хто не ведае спеваў малінаўкі вясною, калі пасля дзённай утомы сядзеш спачыць, а бярозавыя пупіхі толькі што здымаюць з сябе смалістыя каптурыкі...

Спраўнік і жандар пабралі філіжанкі, пілі каву і пасміхаліся. Бароўскі заўважыў усмешкі.

- Вы, панове, выбачайце, тут такі пах, бо птушак шмат у мяне, я зараз пакажу, - стаў апраўдвацца пан Бароўскі. - Вунь фортку прачыню.

Спраўнік незаўважна падміргнуў Фогелю - сапраўды Бароўскі хоча ўтаіць, што ў доме пахне ёдаформам.

Гаспадар адчыніў фортку, і адразу на яе села маленькая птушачка з іржава-чырвонай грудкай, з чорным горлечкам і белым лобікам.

- Рудахвостка, - ціха і замілавана сказаў Бароўскі. Дастаў з кішэні пушачку, адкрыў яе, узяў шчопаць нечага белага, рассыпістага. - Гэта мурашыныя яйкі, панове, - патлумачыў ён і працягнуў руку да птушачкі.

Тая нейкі час недаверліва глядзела на руку, потым скокнула на яе і пачала хапаць і прагна глытаць яйкі.

- Рудахвосткі, панове, распаўсюджаныя птушкі, але скрытныя. Яны перасмешнікі, тэк-тэкаюць, пасвістваюць, хвастом не ўзмахваюць, а патрэсваюць. Яйкі ў іх бледна-блакітна-зялёныя...

- Дык злавіце яе, - прашаптаў спраўнік, каб не апудзіць птушку, - ды ў клетку.

- У клетках рудахвостак трымаюць мала, бо надакучваюць сваім «фьюць». Ліцвіны яе яшчэ лысушкай называюць.

- Ліцвіны?! - з выклікам перапытаў спраўнік. - Рускія цяпер тут усе, раней былі ліцвіны, а цяпер рускія. Ліцвіны - гэта з лексікі мінулых стагоддзяў. Калі былі маскавіты, былі і ліцвіны, згодзен. А цяпер - усе рускага роду-племені. Ці не спаконвечная тут Русь была? Станеце спрачацца, што Полацак, Тураў, Пінск - рускія гарады, калі яны і ў летапісах рускімі названы?

Бароўскі маўчаў.

- І птушкі ў нас аднолькава называюцца. Варона - і па-тутэйшаму варона, і па-руску варона, - каб змякчыць рэзкасць, з жартам падтрымаў спраўніка Фогель.

- Вазьміце таксама сароку, - дадаў спраўнік. - Яна і па-расейску сарока. Або верабей. Вялікая хіба розніца - «воробей» ці «верабей».

І Фогель, і спраўнік ледзь не ў адкрытую кпілі з гаспадара.

- Не скажыце, - праказаў нарэшце Бароўскі. - На вераб'я ліцвіны кажуць яшчэ і шворабель.

- Гэта дыялекты... - адзначыў спраўнік. - У кожнай губерні Расеі на адну і тую ж птушку могуць казаць па-рознаму.

- А скажыце, - прымружыўся Бароўскі, - як па-нямецку будзе шчыгол? Не ведаеце? Дык я вам напомню, калі забыліся на нямецкую мову, - Stigliz. Гучыць амаль аднолькава. Германія даволі далёка ад расейскіх губерняў. Або, скажам, у рускіх, расейцаў значыць, ёсць птушка варакушка, а ў нас яна называецца кралька, або бохаўка.

- Варакэшка? - здзіўлена прамовіў жандар.

- Варбкушка, - паправіў націск Бароўскі. - Яны, праўда, рэдка сустракаюцца... А птушка разумная, бадзёрая, спявае цэлы дзень. А ўзяць славак? - Бароўскі зрабіў энергічны жэст. - Яны ў нас і валасянкамі называюцца, і таксама завірушкамі. У расейцаў завірушкай называюць іншую птушку... Цікава, што птушаняты валасянак не вытрымліваюць позірку чалавека і выкідваюцца на зямлю.

- Гм, - падаў гук жандар. - А як яна спявае?

- Ды чулі вы яе песню. Пераліўчатая, спачатку ціхая, а скончваецца гучным каленам. Валасянкі пераймаюць салаўя, ды так, што можна зблытаць. Валасянка спявае нават у дождж. Цікава, панове, за імі назіраць. Ці ведаеце вы, што пакуль самка не выбрала месца пад гняздо, самец будуе пробныя. Сядзіць такі спявак у недабудаваным гняздзечку і свішча.

Рыпнулі дзверы, увайшла Лёдзя, дзяўчына, што называецца, кроў з малаком. Хіба што босая. Трымала нагружаны рознакалібернымі бутэлькамі спод, значна большы, чым той, на якім прынёс каву гаспадар.

Дзяўчына крыху апусціла вочы, капітан Фогель зашчыпаў вусікі.

- Я, панове, вялікі аматар птушак. Гэта маё хобі. Прашу, панове, адведаць наліўкі, - прапанаваў Бароўскі.

Фогель з запытаннем зірнуў на спраўніка, той ледзь заўважна хітнуў галавой, маўляў, можна, чаго там саромецца.

Лёдзя выставіла на стол бутэлькі і чаркі, загадкава і з выклікам зірнула на капітана і выйшла.

- Вось, панове, рэкамендую смародзінавую... - Гаспадар спрытна наліў па малюсенькіх чарачках наліўкі. - Дарэчы, панове, сярод валасянак ёсць таксама смародзінкі. Так іх і называюць. Ведаеце, панове, птушаняты гэтага віду птушак любяць сядзець на галінах шчыльна адно каля аднаго. Выгляд дружнай сямейкі сярод прасветленай на сонцы лістоты ёсць надзвычай мілае відовішча, панове...

Пан Бароўскі перапыніў сваю гаворку, уважліва прасачыў, як госці выпілі.

- Панове, яшчэ налівачкі? Бжасквінявай.

- Якой? Абрыкосавай? - перапытаў спраўнік.

- Так, уласнай гадоўлі бжасквіні. Хоць клімат не спрыяе, але ўдаецца ратаваць ад марозу...

- Не, - жандар рашуча падняўся. - Ці не пакажаце нам свае пакоі? Цікава, як вы тут уладкаваліся?

- Чаму не пакажу, - з радасцю і разам з тым з трывогай сказаў Бароўскі і расчыніў дзверы, якія вялі ў вялікую залу. - Калі ласка, панове, проша сюды, у халодную.