Літоўскі воўк

РАЗДЗЕЛ V. Мужычы сын

1. Карчма пры дарозе

Артур Буевіч, як расстаўся з хлопцамі, без асаблівых прыгод давёў спадарожнікаў да Лэйбавай карчмы, дзе ландара канчаткова развалілася. Успаролі гаспадара. Лэйба пачаў завіхацца, квактаць, што такім яснавяльможным панам ніякага камфорту не зробіць.

Брытанец зазірнуў у цёмную, душную карчму, спытаўся нешта ў Артура.

Буевіч ацёр стомлены твар, звярнуўся да Лэйбы:

- Як наконт скакуноў?

- Якіх, паночак, скакуноў? Зроду коні не трымалі...

- Э-э, ды не пра коні кажу, а, прашу прабачэння, пра блохі...

Карчмар на нейкі момант зніякавеў, потым шапнуў:

- А куды ж без іх, пане.

Ландарай адгарадзілі закутак, паставілі туды паненцы ложак, на другі бок ландары саставілі дзве лавы брытанцу, паклалі сеннікі, пакрылі капамі. Лэйбава жонка тым часам раскатурхала дачок напіхваць у навалачкі свежае сена...

Буевіч у карчму таксама не пайшоў - на ўласнай скуры ведаў, якія кусачыя ў Лэйбы «скакуны». Прылёг разам з фурманам на сене - ноч цёплая, ды і колькі той ночы засталося.

Раніцай, калі ўжо добра ўвіднела, Артур прачнуўся ад звону цугляў. Глянуў - каля карчмы стаялі жандарскія коні. Што такое? А вунь пан афіцэр, капітан Фогель, прэцца. Вочы чырвоныя, пэўна, не спаў ні хвіліны.

- Насмеліўся патурбаваць васпана, - ціха праказаў Фогель. - Буду шчыры і без гэтых, выбачайце, эківокаў. Дык вось: занадта цяжкі ў паненкі рыдыкюль. Як думаеце, што там?

- Можа, чырвонцы... - адказаў Артур. Гаварыў гучна, каб брытанец прачнуўся.

- Ціха, - жандар прыклаў да вуснаў палец. - Давайце адыдземся...

Яны перайшлі пясчаную дарогу, заглыбіліся ў прыдарожныя хмызнякі, дзе востра пахла маладымі маслюкамі і багуном з балота.

- Пан афіцэр, - роблена абураўся Буевіч. - З жаночым полам можа адбыцца вялікая непрыемнасць. Ну што крымінальнага можа быць у паненчыным рыдыкюлі?

- Не, - паматаў галавою жандар. - Як на рыдыкюль - сакваяжык завялікі. І зацяжкі... Ведаеце, мне абрыдла хадзіць у капітанах. Як сабака, гойсаю па балотах, ды ўсё без карысці... Калі нават рэвальверы, штукі два-тры, то і гэта, выбачайце, поспех. Прашу вас, паспрыяйце... Няўжо вам шкада гэтай полькі? А гэты ангелец...

- Што ангелец?

- Гм, падазроны... Не падабаецца мне ягоны, выбачайце, face.

- Я, пане афіцэр, прыхільна стаўлюся да вашай службовай заклапочанасці... - Артур не ведаў, што рабіць, таму цягнуў час. - Яны: і ангелец, і полька - звычайныя спадарожныя... Мяркую, падазронасць ваша залішняя...

- Ну-ну, - падціснуўшы вусны, прагаварыў жандар. - Каму залішняя, а каму і не... Давайце зробім так, каб без лішняга шуму... Дзе той сакваяжык? У карэце?

- Баюся, паненка начуе з сакваяжыкам у абдымку...

- Гм, тады выйдзе азіятчына... Вобыск па ўсёй форме, - разгарачыўся капітан.

- Ды няма там нічога! - павысіў тон і Буевіч.

- А чаму не прад'явіла да агляду? Кажаце - чырвонцы, золата? Што там такое за золата? Заўважце, мне чужога не трэба. І манеты не вазьму... Каб не ангелец, даўно разабраўся б з гэтай дэвоткай. Служба ёсць служба...

- Выбачайце, ангелец можа завярнуць аглоблі на захад, а там - усе газеты Эўропы напішуць, як афіцэр яго светласці імператарскай жандармерыі здымаў, выбачайце, майткі з падданай... Ды яшчэ прыпішуць такое... - бараніўся Артур. - Няўжо вы не баіцеся за сваю пасаду...

- За пасаду не, а вось, выбачайце, за скуру - так...

- Ну што ж, - урэшце згадзіўся Артур. - Пайду і растлумачу ўсё. Яна ж таксама чалавек.

Тым часам брытанец усхапіўся, запатрабаваў Лэйбу, той прывёў жонку і дачок... Яны пасталі з прасцінамі ў руках і за імправізаванай шырмай паненка стала апранацца. Апраналася яна сто гадоў. Урэшце выйшла пры капялюшыку і з насунутай на нос вуалькай.

Артур растлумачыў паненцы, што да чаго. Тая фанабэрна хмыкнула і махнула пальчаткай у бок сваіх рэчаў. Жандар кіўнуў падначаленым. Тыя кінуліся за ландару, прынеслі сакваяжык. Жандар зазірнуў, закусіў губу.

- Усё абшукалі?

- Усё...

- Сяннік перамацалі?

- Нічога няма, ваша благародзіе...

- Можа, у зямлю закапала?

- Ніяк не, ваша благародзіе... Зямля цвёрдая, нечапаная. Ды і інструманту ў палячкі няма. Чым яна капала б?

- Броха! - выгукнуў капітан. - Гэта... у Брохі!

Але Броха, Лэйбава жонка, стаяла побач, нікуды не адыходзіла. Брохіны дочкі, што прыслужвалі паненцы, былі ў тоненькіх сукенках, пад якія нічога не схаваеш.

- На ёй, ваша благародзіе... На польцы... У карсеце... - шапнуў адзін з жандаравых падначаленых, не саромеючыся Артура. - Загадаеце абшукаць?

- Балван... - ускрыкнуў капітан. - Ладненька. Ёсць у мяне смутныя падазрэнні на гэты конт... Але згодзен, не будзем смяшыць Эўропу.

2. Бунт

Артур Буевіч развітаўся з брытанцам, з паненкай, па-прыяцельску махнуў рукой жандарскаму капітану і пакіраваўся дахаты. Шукаць людзей, якія б адрамантавалі ландару. Падумаў, што прышле майстроў, каго знойдзе, ад бацькі.

Паўз балота выйшаў на палетак, а там рукой было падаць да роднай сядзібы. Галасілі валасянкі, крэкалі жабы. Мілы і родны кут. Тут прайшло дзяцінства, разам з сялянскімі дзецьмі беганы-перабеганы ўсе гэтыя палеткі, а кожнае балотца перамацана рукамі ў пошуках уюноў і карасёў...

На надворку было шматлюдна. Стаялі хто з косамі, хто з дрынам. Артур устрывожыўся, паскорыў хаду. Яго заўважылі здалёк, некаторыя сяляне пайшлі насустрач, бабы сталі прыгалошваць.

- Што, бунт? - спытаўся ў першых, хмурых і злых, мужчын.

- А панічу, а родненькі! Нарэшце з'явіўся! Бунт, панічу, бунт!

- Што?! - Артур пагрозліва нахмурыўся. - Хто бунтуе? Чаго?

- Пан бунтуе...

- Хм, а дзе пан?

- Пан спіць, будзіць нельга. Як прачнецца - пачне зноў бунтаваць.

- Хто распарадчык?

- Няма, васпане... Хто без грошай хоча працаваць?..

- А гэта хто? - Артур паказаў на Цімоха, які стаяў збоку ад сялян.

- Гэта, пане, і ёсць новы распарадчык... Вы ж яго ведаеце... Манкевіцкі ён, Цімох, што з бровара вытурылі...

Цімох, як пачуў, што пра яго гаворка, сцягнуў шапку.

- Ідзі сюды, - раззлавана сказаў Артур. - Ты чаго тут?

- А паночку, а родненькі, - кланяючыся, пачаў прасіцца Цімох. - Куды ж мне падзецца? Не праганяйце... Ваш тата дабрадзей...

- Ціха! - спыніў Артур Цімоха.

Непрыемнае пачуццё нехарошасці і нейкай жыццёвай несправядлівасці варухнулася ўсярэдзіне.

- Што, бацька п'е?

- П'е, панічу, яшчэ як... Не п'е, а трубіць... І ўночы, і днём п'е. Спасу няма.

Цімох вырачыўся на Артура і чамусьці няўцямна раскрыў рот. Нейкая раптоўная здагадка варухнулася ў яго галаве. Голас Артура рыхтык падобны на нечы такі знаёмы голас.

- Дзе тата зараз? - спытаўся паніч.

- Спіць. Не будзіце, майце ласку, васпане. Самі ведаеце.

Бацька спаў, спаў і Стасік. Артур абышоў службы. Непарадкаў вялікіх няма, але... Сама атаву касіць, рыжэць пачынае, а касіць няма каму. Сяляне ўвіхаюцца каля свайго. Увогуле з гэтай гаспадаркай нешта не так. Бацька глядзіць за ёю налётамі. Ды і ці выціснеш ты грошы з гэтай нішчымнай зямлі... Працаваць належна, рукі прыкласці да зямлі. Ды і вельмі многа той зямлі.

Пайшоў у дом - доўгую драўляную будыніну з тоўстымі калонамі-бярвеннямі пры фасадзе, які падпіралі нешта падобнае на адкрыты балкон, на якім, па задумцы архітэктара, шчаслівы гаспадар мусіў піць гарбату і пазіраць на «тучныя нівы і шчаслівых дбайствам добрага пана сялян»... На тым балконе ніхто ніколі не сядзеў: цяжка давалася капейка, цяжка вучылася...

Артур выйшаў на ганак, сеў. І тут зноў, у каторы раз за мінулыя суткі, пачуў звон цугляў. Глянуў - так і ёсць, да маёнтка прастуюць жандары. Капітан Фогель і двое падначаленых. Рэшта, пэўна, паехала за ландарай. Будуць сачыць за паненкай.

Артур насупіўся, падняўся і пайшоў у пакоі. Надта важныя госці - жандары. Праз прачыненае акно чуў, як капітан Фогель - ліса хітрая - гаворыць з распарадчыкам Цімохам.

- Прымайце госцяў! - гучна выклікнуў капітан, чапляючы вуздэчку за шула. - Ці можна бачыць памешчыка Буевіча?

- Пан спіць... Крыху буяніў... А цяпер спіць, - нягучна адказаў Цімох.

- Падымайце пана! Пытацьму пра бунтаўшчыкоў.

- Якія бунтаўшчыкі, ваша благародзіе, зроду не было ў нас бунтаўшчыкоў.

- А мне паведамілі, што тут бунт!

- Няпраўда, ласкавы пане, няпраўда...

Артур бачыў, што выгляд у жандара зрабіўся змоўніцкі.

Капітан падаўся да распарадчыка і як бы абыякава прамовіў:

- Па навакольных вёсках выяўлена «Мужыцкая праўда». Чулі пра такую?

- Ніякай такой мужыцкай праўды не ведаем, васпане...

- Бунтаўшчыкі яе чытаюць... Па-тутышняму пісана, польскімі літарамі...

- Чытаць, васпане, зроду не чытаем. Не навучаны... Ды яшчэ, барані нас Божа, польскімі літарамі. Куды нам... - адхрышчваўся Цімох.

- Ну добра, вядзі да пана...

«Не хачу сустракацца з гэтым суконным рылам...» - падумалася Артуру. Ён прыхапіў кайстру, з якой не расставаўся апошнія дні, пайшоў і зачыніўся ў сваім пакоі.

Але Цімох прывёў капітана Фогеля не да бацькі, а да яго. Давялося прымаць няпрошаных гасцей. Артур загадаў пусціць жандарскіх коней на поплаў, афіцэра і ягоных памагатых накарміць і пакласці ў пуню спаць на свежым сене.

- Угэ, - згадзіўся Цімох. - Людэй і конэй шкодоваты трэ, хіба воны е вінавайцы?

Жандар залыпаў вачыма, не зусім разумеючы. Артур есці разам з жандарам, якому як афіцэру сабралі стол у залі, не стаў, спаслаўся на стомленасць, кепскую ноч пад карчмой, пайшоў распарадзіцца знайсці майстроў рамантаваць ландару. Пасля зачыніўся ў пакоі, сеў за стол і на кавалачку паперы напісаў: «Jość patreba sustrecca».

3. Сядзіба Кавальца

У першую ж нядзелю пасля прыезду з Пінска Ясь Кавалец выбраўся на кірмаш у Манкевічы. Рыбаку і паляўнічаму, яму было што прадаць. Паўкідаў у човен нашыхаваныя звечара торбы з нізкамі і дубцамі сушаных грыбоў і ўюноў, дастаў з кія на печы футры баравых куніц, якія ніяк не мог збыць яшчэ з зімы, прычапіў да чоўна саж з жывой, не снулай рыбай.

- Ты ж мёду забыўся... - падказала маці.

- Ага...

Прынесла кадаўбец. Старэнькая яна, любая матулька... На што ні пайшла дзеля дзяцей пасля страшнага закалату 30-х гадоў. Завязалася яшчэ раней, калі паганы карсіканец падмануў цэлы край, абнадзеіў, што будзе адноўлена Рэч Паспалітая. Паверылі - і падмануліся... У 30-я пазбаўлены маёмасці, шляхецтва... А што казаць пра тых, хто проста склаў галовы. Матуля адна засталася з маленькім дзіцем на руках. Каб выжыць, пайшла замуж за мешчаніна, Кавальца. Усё зрабіла, каб вывесці ў людзі старэйшага, з першага шлюбу, сына. Ежы вучыўся ў Пецярбургу, у вучылішчы правазнаўства, здаваў экзамены экстэрнам, скончыў з адзнакай. Па выхадзе атрымаў чын і месца ў Міністэрстве юстыцыі. Але доўга там не праслужыў, не захацеў валачы ўсё жыццё чыноўніцкі хамут, пераходзіць з чыну ў чын. Яго не проста пацягнула на радзіму - меў свае планы. Некаторы час служыў у менскім губернскім судзе, потым, калі шляхта зрабіла дастатковую пратэкцыю, а таксама завяліся грошы, каб зрабіць куку ў руку каму належна, стаўся распарадчыкам Манкевіцкай эканоміі, якая належала казне. Пасля гэтага зводнага брата як падмянілі. Што ж, з ваўкамі жыць - па воўчы выць. Вось так і жывуць - ён сабе, яны з маці, з бацькам - сабе.

Ясь прыгладзіў на шырокіх маладых грудзях выбеленую сонцам ляновую вышыванку, кінуў світку ў дубок, адштурхнуўся вяслом...

- Ты, сынок, на людзях будзь рахманы... - папярэдзіла маці. - Не маніся ні перад кім, што мы - шляхта. Якая ўжо мы шляхта...

Юнак кіўнуў галавой:

- Добра, мамо...

- Абяцаеш? Ну, Бог табе ў помач. Сурдут і боты ў мяху...

Сядзіба Кавальца аточвалася з трох бакоў ракой. У вялікую ваду апыналіся рыхтык на востраве. Тут зручна, хоць ворыва і няшмат, дзесяцін сем, але рэшта зямлі лічы што твая. Тут і ляску дзесяцін пятнаццаць, грудковага лугу гэтулькі. І ніхто не перамерае, не адрэжа, бо наўкола балота, старыцы. Прывыклі. Калі лета сухое, нават проса на ўзбалотку сеюць. І вырасце. Тут і сам вырас, як тое Божае проса... Быў Ясюлечкам, матчыным выпесткам, потым стаў Ясюком, далей - Яськам. Цяпер вырабіўся на Яся.

Ад вялікага палатнянага меха несла чэмерам. Кладуць карэнішчы, каб моль не паела сурдут, а жукі-кажаеды не ўсмакавалі боты. Боты ўзяў, бо пойдзе да пані Ўрбановіч. Кніжкі дае. Каб толькі яе мужа аканома, брата свайго, не сустрэць. Не любіць з ім сустракацца. Такі фанабэрны - жах. Без сурдута не паказвайся. А свой жа! Ажанчэлы вырабіўся, распешчаны раскошай. Апошнім часам увогуле на расейца наламваецца... Брат... Брат слова па-людску не вымавіць, га-ва-рыт ды гаварыт... Хоць бы ўжо пшэкаў...

На адкрытай вадзе зрабілася ветрана. Надзеў світку. Світка бацькава, новая, але ўжо з латкай на локці і вялікага зайздроства не выклікала. Але, як кажуць, мілая латка і ад роднага таткі. Хлопцу хацелася пахарашыцца, ды не перад панамі ці паненкамі - перад вясковымі дзяўчатамі.

Выплыў на вялікую ваду, убачыў блакітны купал царквы на Манкевіцкай гары - так называлі высокі бераг Гарыні, на якой стаяла мястэчка, - пагнаў човен штуршкамі вёслаў да супрацьлеглага берага. Во дзе радзіма... Рачны прастор, рака, якая з вясны яшчэ не ўвайшла ў берагі. Быць тут, жыць тут, векаваць... Толькі тут, на радзіме, жыццё можа быць поўным, насычаным, расфарбаваным. А няволя? Край забраны? Гэта яшчэ варта паглядзець, ці няволя, ці край забраны... Гэта ўсё панічам няймецца, нейкай волі хочацца. Рабіць няма чаго, ад кніжак усё то, ад нядобрых... То д'яблавы папусканні. А ты любі гэты ўквечаны бераг, сінечу неба... Уночы - россыпы густых зорак. Не, такіх зорак няма нідзе на свеце, так Сахачы - Вялікая Мядзведзіца, не ззяюць нідзе. Пабыў, пабачыў... У Маскве ўсё іначай - і людзі інакшыя, і неба высачэзнае, нямілае. Тут - мілей, бо ўсё сваё, вядомае...

Расчулены, Ясь зняў шапку і стаў маліцца свайму святому. І маліўся ён так: «О мой святы, евангелісты Іяан, паглядзі міласціва на нас, недастойных рабоў Божых, мяне і маіх крэўных і тых, хто мяне не любіць...»

Змоўк, падумаў, успамінаючы, хто яго вораг ці каго ён пакрыўдзіў, і чамусьці ўспомніўся Стасік...

«...І на Станіслава Буевіча паглядзі, і адхадайнічай нам усім жыццё ціхае і бестурботнае, і да вечнага царства шэсце няўхільнае тваім заступніцтвам... - І разам з імем і вобразам Стасіка ўсплыў вобраз і ягонага брата Артура, а разам з гэтым - скрынка, напоўненая зброяй. Зброя - гэта сур'ёзна, гэта страшна, гэта... - Не, скончу малітву... Няхай захавае нас Госпадзь Бог сваёй дабрадаццю ў спогадзі, здароўі, даўгалецці і ўсякім дабрабыце ў найдаўжэйшыя леты. Заўжды славім і бласлаўляем Бога ў Тройцы свяцей свяцімага і цяпер, і заўсёды, і ва векі вечныя. Амін...»

4. Сварка

Ясь выплыў да лодачнага кірмашу. Новыя лодкі, чаўны, дзяўбанкі соладка пахлі свежай драўнінай. Гладкагабляваныя вёслы, чэрпанкі бялелі і жаўцелі на святле сонца. Вышэй, на схіле берага, прадаваліся цэбры, начоўкі, лапаткі-веялкі, сявенькі. Вышэй схілу, ужо на роўнядзі, стаялі вазы з гаршчкамі, збанкамі, гладышамі, макітрамі, глякамі... Новымі, чыстымі, звонкімі. Далей была ўласна гандлёвая плошча, там густа вішчалі парасяты, гагалі гусі... Паўсюль гамана, хапаюць за рукі, крычаць, лаюцца... Пахне дзёгцем, сырамяццю, з карчмы ідзе пах смажанай цыбулі. Дзеці з глінянымі свісцёлкамі бегаюць, блытаюцца ў нагах. Адным словам - кірмаш як кірмаш. Гул, шум, таўханіна.

«Людзі жывуць сабе, а недзе на разбураным млыне ляжыць скрынка, - падумаў Ясь, - поўная замежнай зброі, ніколі не бачаных вайсковых стрэльбаў... Кожная стрэльбіна можа стрэльнуць не адну сотню разоў... Гэта што? Новы закалат, вайна, паўстанне? Цьху ты, прычапілася гэтая зброя... Утапіць яе ў бучы за млыном. Ніхто не дастане...»

Ясь спыніўся паглядзець, як жыд таргуе цяля; паслухаў, як цыган хваліць кабылу; дапамог малазнаёмаму падпанку ўтаргаваць рубель у рымара за новую збрую. Тут прадаюць бітую птушку, там - жывых зайчанят, недалёка - прапануюць гарачыя блінцы, бублікі, калачы...

«Не, ну іх... Належыць свайго старацца...»

Кавалец пайшоў да будак, у якіх сядзелі жыды. Паказаў з-пад палы куніцу, і хоць лета было, далі добрую цану. На футры меў свайго кушняра, які баяўся, што Ясь стане аддаваць свой тавар другім. А гэты паскупіўся, яшчэ вясной, і Ясь прытрымаў футры. І вось - дамогся свайго.

Цяпер самы час разабрацца з жывой рыбай, якой поўны саж. І вось - радасць! Нечакана перастрэў Цімоха.

- Мо рыбка ёсць? - спытаўся Цімох.

- Ёсць, а як жа, - адказаў Ясь. - Толькі табе не прадам.

- Чаму гэта, васпане?

- Па-першае, ці дасі хоць тры капейкі за фунт? А па-другое, - Ясь хітра паглядзеў на Цімоха, - вы, дзядзьку, не хочаце мне прошчу ў Графскай пушчы паказаць...

- Вам пакажы, - раззлаваўся Цімох. - Усё выдушыце...

Тым не меней слова за слова - змовіліся і з рыбай. Цімох нават накінуў капейку на фунт - на нясплачанае фурманства. Чаго шкадаваць панскія грошы. Ясь дапамог Цімоху перанесці рыбу ў падводу. Там яго чакала неспадзяванка - Артур. Во адкуль у Цімоха грошы!

Як убачыў Артура, ледзь не млосна зрабілася - перад вачамі адразу паўстала скрынка са зброяй. Малады Буевіч паклікаў Яся да сябе, яны адышліся ўбок, і паніч падрабязна распытаў, ці надзейна схавалі скрынку. Як даведаўся, што Кавалец збіраецца ў эканомію, папрасіў зрабіць сакрэтную паслугу.

- Сакрэтную? - насцярожыўся Ясь.

- Перадай аканомавай жонцы - зразумела, каб аканом не бачыў, вось гэтую во цыдулку.

- Толькі і ўсяго? - здзівіўся Кавалец.

- Схавай... - шапнуў Артур.

Каб не дзіўнае даручэнне, Ясь ганарыўся б прыбыткам. А так патрымаў грошы ў руках, памацаў, пагладзіў, паскубаў асігнацыі - рэдка бывае такая ўдача - прадаць усё, ды яшчэ так выгадна. Запхаў свой скарб у гаманец, або, як казалі ў іх - каліту, азірнуўся, каб ніхто асабліва не бачыў, у асобную кішэньку запакаваў дадзеную Артурам цыдулку. Цікава, што ў ёй напісана? Ці не звязана гэта з той небяспечнай скрынкай?

Ат, гэта іхныя панскія справы. Ён сваю «пшаніцу» прадаў. Цяпер як сапраўднаму гаспадару можна і ў карчму зазірнуць. Не дзеля чаркі - дзеля гутаркі. Проста так гадзіну пабавіцца, паслухаць, што мужчыны кажуць. Пэўна, Урбановічы яшчэ ў царкве, да іх рана.

Жаласліва скігліла жыдоўская катрынка. Ясю прапаноўвалі хусткі з яскравага краму, папяровыя кветкі, прывезены� з Кіева алеаграфічныя друкі з выявамі царскай фаміліі. Купіў цукерак, падфарбаваных чырвоным бураком, і вялікі пернік. У карчму не стаў і заходзіць; убачыў, што шляхцюкі, з шарачковых, выйшлі цэлай галдою з карчмы, пэўна, пілі нечы магарыч, селі на бярвеннях каля прычала, абкурваюць новыя люлькі, палітыкуюць, гавораць пра цара, пра зямлю, пра Вільню - ды мала пра што можна гаварыць, калі сабрацца ў нядзелю на кірмашы...

Спрачаюцца з імі сяляне, хто з багацейшых ды смялейшых, рэжуць праўду-матку ў вочы, бо што-то за шляхта? З такой шляхтай і чарку можна ўзяць, і абняцца, і песню праспяваць. А бывае, добра выклаўшы бокі, і паваляцца разам пад плотам.

Ад бярвенняў увесь кірмаш відзен як на далоні. Гарынь уся таксама навідавоку, блішчыць, радуе вочы прасторам. Свежа, чыста, хораша. Недалёка Манкевіцкі стары парк насунуўся гарой вершалінных купаў на бераг ракі, праз рослю пракаветных дубоў ды грабаў чырванеюць цэглай разваліны старога палаца. Там колісь жыў сам граф, магнат, ды пасля падзей, якім ужо больш чым паўстагоддзя, пасля Напалеона, пасля закалату 30-х гадоў няма нікога, аджылі, адбылі. Хто ўцёк за кардон, у эміграцыю, хто прапаў у Сібіры. Зрэшты, як расказваў дзед, граф, ягоная жонка і графяняты і раней не асабліва запыняліся тут - усё па Вільнях, Нясвіжах ці ў Варшаве балявалі...

Падышоў да бярвенняў і Кавалец. Стаў пры боку, каб асабліва не лезці шляхце ў вочы. Ведаў - шляхцюкі жывы не будуць, каб не падкусіць. Надта смачна ім кусацца, бо ведаюць, якая ў жылах Кавальца кроў, але носіць сярмягу.

Якраз пан Пратасавіцкі і пан Кудліцкі, аматары памалоць языкамі, некага абмяркоўвалі.

- У яе грудзі? У яе дві сорочыны яйці... - гарачыўся пан Кудліцкі, шалоцячы на тутэйшы манер. - Як з дзяцінства кохвіем затруцілі...

«Пра каго гэта ён так?» - падумалася. І зразумеў, гутарка ішла пра дачок загарынскай пані Цэцыліі Ўрбановіч.

- А ногі? Праз яе ногі сабака праскочыць. Купалася раз, бачылі... Сарочка аблепленая была... Бачылі, якія ў яе ногі... Няма ў яе ног. Ці яна жала калі, ці снапы вязала? Не! Два крывыя дрыны, а не ногі. Вунь пані Ўрбановіч, Аксанка Вабішчэвічава, выбачайце, - Кудліцкі на паўтону знізіў голас, - тая і жала, і вязала, і касіла нават, сам бачыў... То ў яе і хвігура! Як у таго гіпсавага статуя, што ў васпана Шаламіцкага пасярод саду. І хвігура, і цыцкі, і ногі - усё як трэба.

- У Аксаны ногі е... О, Аксана. Каб не спяшалася, а васпана Штыхецкага пачакала з Мазыра, то сшлюбавалася б з сапраўдным дваранінам. А то аканом які дваранін? Пісаў, пісаў, каб даказаць дваранства, ды і, грэц яму, ні фігі не дапісаўся. Дарма што аканом... Каб не нябожчык Урбановіч...

- Цар не любіць гэткай шляхты, як вы, панове, - перабіваў шляхцюкоў нейкі загарынскі селянін з чорнай барадой. - Цару мужык любы, бо на мужыка адна спадзеўка.

Ні Кудліцкі, ні хто іншы са шляхты не звярталі на словы селяніна, ды яшчэ загарынскага, увагі. Звычайна яны, палешукі з-за ракі, былі не тое што малога росту - недаростачкі. Як дзеці, а на дзяцей у кампаніі дарослых ці звяртаюць увагу.

- Хто, васпане, яго, цара, корміць? - тым не меней надрываўся, ледзь не выкрыкваў словы, селянін. - І цара і енералаў ягоных? Мужык харчуе, ці не так? А тут раптам усе панамі захочуць быць? І я прадам зямлю, зараблю грошай, падкуплю каго трэба, і я - пан, куплю сурдут, кожны дзень буду чарку мець, нос у табацы, пра палітыку балбатаць - і я пан?!

- Ты панам станеш? - не вытрымаў Кудліцкі. - Цьху!

І адвярнуўся ад селяніна. Наўмысна працягнуў сваю гаману:

- Не... Наша Аксанка - зграбная, як яшчурка. Аканому не па губе сала дасталося. Каб не Ўрбановіч-нябожчык, то як бы ён сваё шляхецтва давёў?

- Цішэй, меншанькі Кавалец стаіць...

- Ну і што? Хай сабе стаіць... У яго свой бацька... - азваўся на гэта Пратасавіцкі - другі пан. Шляхцюкі заўжды стараліся бараніць адзін аднаго. - Я і пры ім, Ясіку, скажу, што пан Ежы Ўрбановіч - птушка невысокага палёту. Што ўжо я з фанабэрыяй, - Пратасавіцкі крыху панізіў голас, - а ён-то зусім г... напханы.

- Не абгаворвайце брата, - рэкнуў Кавалец. Яму было непрыемна, што гаварылі пра аканома і ягоную жонку.

- О тах-тах! Брата абразілі... Якое тваё дзела?! Ты - мужык, свінячае вуха...

Шляхта загыгыкала. Ясь сціснуў вусны. Тросся жывот у пана Таўкача, што сядзеў за Столінскім борам, падрыгвала казліная барада ў пана Заціркі, што меў шмат лесу.

- Так, я мужык, але... Але... - Кавалец выступіў з-за штабеля дошак. - Але і я чалавек, і пан Урбановіч таксама чалавек. Што ж яго абражаць?

- Чалавек? Паляшук ты, а не чалавек, - рагатнуў пан Пратасавіцкі. - Як усе гэтыя, - паказаў на мужчыну з чорнай барадой.

Кавалец зачмыхаў ад гневу. Гатовы быў біцца. Але ж грэх і смех звязвацца з засцянковымі панамі.

- Яны спяць покатам на саломе... Мужчыны і бабы іхныя! Ты, Яська, скажы, мужык ты ці не?

Належала вытрымаць і гэтую абразу. Ці варта агрызацца, паказваць зубы.

- То ніц, што твая маці шляхцянка, - патлумачыў Пратасавіцкі. - Якая з яе шляхта, калі выйшла за мужыка. А як твой бацька мужык, хлоп, то і ты - хлоп. Таму стой і маўчы. Стой і не адзывайся.

Паны з шляхты самаўпэўнена ўсміхаліся. Добра Пратасавіцкі дае выспятка мужычаму сыну. Ясь збялеў, потым чырвоная, ледзь не малінавая барва пачала заліваць яму шыю, шчокі. Ён адчуў, што шалее. Яшчэ міг - кіне біцца. Яго абазвалі хлопам. Каб яшчэ селянінам - паўбяды, а то - хлопам.

- Ну, паны-браточкі, - сказаў пан Зацірка, якога стары Кавалец не раз браў высочваць барсукі. - Кавалец з даўніх баяр, скажу я вам... Колішнія дзяды іхнія біліся збройна з палком Валконскага, што з маскалёў першы на Прыпяць прыйшоў. Ім пажалавана было баярства...

- А дзе гэта напісана? - насупіўся Пратасавіцкі.

- Шукаць трэба...

- Шукаць? Дык адзін з Кавальцоў паехаў жа ў Пецярбург шукаць сваё баярства... І гужаедам стаў...

Гужаеды - была мянушка Кавальцоў. Адзін з Ясевых дзядзькоў - бацькаў брат Сцяпан - і напраўду паехаў у паўночную сталіцу імперыі, але ніякай праўды - без грошай, без падтрымкі - не дабіўся. Пазнаў ліха. Мусіў быць гарадскім фурманам, якіх на той час дражнілі гужаедамі. Пабедаваў там, пакуль на капейку ўзбіўся - назад вярнуцца. Прыехаў і каб маўчаў, то ніц не было б, а то стаў хваліцца, што цара самога бачыў. Ад зайздрасці людзі і прыляпілі гужаеда.

За Ўрбановіча можна сцярпець, але за дзядзьку Сцяпана - не. Нельга было змаўчаць, тут ужо мацуйся не мацуйся.

Ясь падышоў да Пратасавіцкага. Немалады, тоўсты, з абвіслымі вусамі, тлустым носам і тонкімі вуснамі шляхцюк фанабэрна пазіраў на хлопца. А Яся аж калаціла ад гневу.

- Ну што, гужаед?! - з выклікам сказаў Пратасавіцкі. - Біцца надумаў? Давай, атрымаеш пэндаля пад сракоўе!

Ён не раз браў чарку з тутэйшым спраўнікам, таму нічога не баяўся. Што было далей, Ясь не памятае: кроў закіпела ў ім, у вушах зашумела, і ён кінуўся на Пратасавіцкага з кулакамі.

5. Пан Дамінік

Ясь, пэўне, дастаў бы морды гэтага плюгкага шляхціца, калі б яго не ўхапіла за плячо нечая моцная рука. Азірнуўся - і адразу не пазнаў адзетага ў чорны, зашпілены на ўсе гузікі сурдут высокага пана. Хто такі?

Пан ціха, але цвёрдым голасам прамовіў, сціскаючы юнакова плячо:

- Дай сабе, хлопча, спокуй!

Ясь адступіўся, скіргітнуў зубамі, ледзь спыніўся - у вачах усё яшчэ было цёмна.

Пан звярнуўся да шляхты:

- А вам, панове, не сорамна абражаць паветра брыдкімі словамі?

Шляхта маўчала, казубілася, адварочвалася.

- У святую нядзельку параспускалі языкі? Гжэчныя людзі толькі з касцёла, з царквы ідуць, а панове, выбачайце, ужо ў карчму паспелі зазірнуць...

Кавалец прыйшоў да памяці, агледзеўся. Дык жа пан - бацька Людовіка, пан Бароўскі. Раней Ясю кніжкі даваў чытаць, а Ясь яму, вялікаму заўзятару прыроды, лавіў снегуроў, шчыглоў.

- Эх, панове, панове... І мужыку недаравальна, а вы - шляхта! Ці даўно сяляне вас дручылі за языкі? Ці даўно спраўнік кару накладваў? Не языкі, а джалы пчаліныя, стрыклы асіныя...

Ясь пачырванеў, засароміўся і ад таго, што не пазнаў адразу пана Дамініка, і ад таго, што ён, пан Дамінік, пра яго гэтак сказаў - «мужыку недаравальна». Усё ж не, Бароўскі пан з прыстойных, хоць і не такі заможны. Добра, што ў час ён тут апынуўся.

- Падстрэліць на паляванні ён цябе, ой падстрэліць, пане Пратасавіцкі, - сказаў Бароўскі. - Цюкне проста ў адтуліну ў носе... І ведаць не будуць, ад чаго сканаў... Пэўна, васпан не ў курсе, што гэты хлопец здымае качку за сто сажняў? Не? Ну дык ведай...

- Ой, злякаўся! - рэкнуў Пратасавіцкі.

- А ты, Ясю? Што надумаў? - пан Дамінік звярнуўся да Кавальца. - Ідзі за мной...

З гэтымі словамі пан Дамінік узяў Яся за руку, як дзіця, як цацунка* якога.

* Цацунок - выпестак, распешчанае дзіця.

- Яны мяне... абразілі... - усё яшчэ задыхаючыся ад гневу, вымавіў Ясь. - Мужыком, хлопам абазвалі... А я ж... Вы ж ведаеце...

- Entre nous, c'est un homme perdu*, - сказаў Бароўскі, не выпускаючы Ясеву руку, быццам хлопец папускаўся біцца.

* Паміж намі, гэта згублены чалавек (фр.).

- Паўтараю: entre nous, c'est un homme perdu, - зноў сказаў Бароўскі і моцна тузануў Яся за рукаў.

Ясь глядзеў на гладка паголены твар пана Дамініка, чмыхаў носам, варушыў пялёсткамі ноздраў, астываў.

- Зразумеў? - не адставаў Бароўскі. - Ты ж вучыў французскую мову...

Ясь кіўнуў, паддаўся, адышлі ўбок.

- Схамяніся, чалавеча, - сказаў пан Бароўскі. - З кім намерыўся біцца? Адно смеху было б. Я ж кажу - гэта не высакародныя людзі, гэта чэрнь. Горшыя за мужыкоў.

То была праўда - акрамя смеху, нічога не выйшла б. Натаўкла б шляхта яго за мілую душу. Ці заступіўся б хто з мужыкоў.

- Ганарысты, як правадыр чырванаскурых... А фанабэрыя, браце, загана. Слухай, Людовік прывёз новую кніжку... Пра амерыканскіх індзейцаў... Цікавая, братка, кніга, на пачытай...

Ясь утаперыўся ў кніжку.

- Ніколі не звязвайся з імі, - павучаў пан Дамінік. - У цябе свая дарога ў жыцці, у іх - свая. Ты ганарыся, што ў цябе бацька мужык. Увогуле, усё гэта глупства, саслоўныя забабоны. Злаві мне лепей...

- Не буду я вам нічога лавіць...

- Бачыш, які ты нявыхаваны... - Пан Дамінік павярнуў Яся тварам да сябе. - Ты павінен падзякаваць мне, што ад бяды адвёў, а ты колешся, як ёрш.

- Я... Я дзякую пану...

- Во, так весялей, - Бароўскі абрадаваўся. - Я з табой даўно шукаю сустрэчы. Ты як выдатны птушкалоў маніўся злавіць мне...

- Я вам, васпане, усё, што можна было, палавіў...

- Не перабівай старэйшых, Ясю. Я вось што прашу. Кажуць, недзе ў Графскай пушчы, на балотах, ёсць востраў, на якім зверына хаваецца... Вось што мяне цікавіць...

- А я гэтага не ведаю, васпане, дзе тая прошча.

- Гэтага быць не можа. - Бароўскі строга і адначасова ўмольна паглядзеў на Яся. - Знайдзі...

- Цімох, каторага з Манкевіцкага бровара прагналі, кажуць, ведае... А я - не.

- Калі ўбачыш у той прошчы невядомую, незвычайную птушку - злаві. Богам прашу... І табе, і Цімоху птушка даецца. Ад прыроды, ад натуры... Ну, слова? Добра?

Ясь даў слова, згадзіўся, але з чым, толкам не разумеў. Усе птушкі, якія насялялі навакольныя лясы, балоты і лугі, - ад самай малой да самай вялікай, - здаецца, ужо злоўлены і вызначаны. Хіба ў прошчы недзе на балотах за Графскай пушчай можна было што ўбачыць цікавага. Але дарогі туды Ясь не ведаў.