Літоўскі воўк

РАЗДЗЕЛ II. На поўдні

1. А цяпер усё правільна

Нецярплівы чытач атрымаў сякія-такія тлумачэнні, гэтак сказаць, прайшоў уводзіны пра падзеі цалкам магчымыя і цалкам, згаджуся, неверагодныя, таму можна вярнуцца і да Друскенікаў. Цяпер зразумела, што ніякі не пан, а воўк, сапраўдны дзікі лясны звер, - каля клеткі так смярдзіць, што хоць не падыходзь, сядзеў у той клетцы, і не чалавек ваўка, але воўк чалавека пакусаў. І не аднаго - дваіх паспеў цапнуць.

Высветліць прычыны здарэння браліся па-рознаму. Адныя казалі, што той пан гаварыў пры ваўку на мове хамаў, ці, калі хочаце, па-ліцвінску, словам, на гаворцы насельнікаў краю, які распасціраецца ад Прыпяцкіх балот да Дзвіны ды Віліі. Пан загаварыў па-ліцвінску, ці русінску, або, як яшчэ казалі - па-беларуску, а воўк нават прыязна прыняў чалавечую гаворку, завіляў хвастом. Тады пан і насмеліўся пагладзіць ваўка. А звер - хоп! - яго зубамі. Удружыў, называецца.

Другія казалі, што і гэта магла быць чыстая праўда, бо былі сведкі, што і воўк адкрываў пашчу, зяхаў і з ягонага горла выходзілі зыкі амаль чалавечага кшталту. Зрэшты, праверыць такое дапушчэнне няма магчымасці. Звер ёсць звер, з ім трэба мець асцярожнасць, хоць ён і за кратамі. Важней, як сябе паводзілі пакусаныя людзі, паны. Адзін, як ужо гаварылася, страціў ад выгляду крыві прытомнасць. Гэта маладзейшы, а старэйшы - нічога, цярпеў. Увогуле старэйшы салідны быў пан. Прадстаўнічы такі, хоць і не надта высокага росту. Нават і па знешнасці можна было чакаць, што будзе цярплівы і геройскі.

З'явіўся гэты пан на курорце пад ручку з харошанькай дзяўчынай. Злыя языкі казалі, што то ягоная палюбоўніца. Бо ніяк не выглядала на жонку. Нехта заўважыў, што пастрэльвала вочкамі ў бок афіцэраў, што часам з'яўляліся на праменадах. Зрэшты, тыя і самі шукалі моманту, каб зрабіць харашусе знак увагі. Вядома - курорт.

Разам з панам і ягонай маладой пані быў вышэйпамянёны малады вяртлявы пан у крацястых панталонах, а з ім - немаладая асоба нявызначаных гадоў, з далікатнымі рысамі твару і бародаўкай пад вокам. Людзі гэтыя трымаліся самі па сабе, шпацыравалі, пілі ваду, праходзілі лячэбныя працэдуры і ні з кім не заводзілі знаёмстваў.

Толькі ад гасцінічнай прыслугі за рубель падлагоды курортныя заўсёднікі даведаліся, што людзі гэтыя, і паны, і немаладая жанчына, маюць прозвішча Ўрбановіч, што прыехалі з поўдня краю, што немалады пан - аканом буйнога землеўладання, якое колісь належала адной ці то графскай, ці то баронскай фаміліі, а цяпер - дзяржаўнай казне.

Ад той жа прыслугі даведаліся, што маладая дзяўчына - законная жонка пажылога пана. Асоба з бародаўкай была ці то сястрой, ці то цёткай пана аканома, а малады пан - пазашлюбны сын падстаркаватай цёткі, бо жывуць яны ў адным нумары.

Яшчэ заўважылі, што маладую пані ніколі не пакідаюць адну. Каля яе тырчэла то цётка з бародаўкай, то круціўся вяртлявы паніч у крацястых панталонах. Сам пан Урбановіч, калі рабіў з маладой жонкай праходку, не выпускаў яе рукі са сваёй, рыхтык пані хворая і магла паваліцца ўпокат, як толькі сужэнец адпусціць яе. Аднак маладуха не выглядала хворай. Хіба крыху засмучонай.

Адна з паняў, найцікаўнейшая з заўсёдніц Друскенікаў, упільнавала маладую Ўрбановічыху каля вады. Падышла і праказала той некалькі словаў па-французску. Як гаворыцца, пра «прыроду, пагоду і французску моду». На дзіва, дзяўчына адказала па-ангельску. Ангельшчыны пані-выведніца добра не ведала і больш звыкла, па-польску, паспрабавала разгаварыць маладую пані. Уразілася не адказамі, не... Пальшчызна маладой жанчыны гучала настолькі па-кніжнаму, што належала яшчэ здагадвацца, пра што яна гаворыць. Тады пані перайшла на расейшчыну. Здавалася, гэта быў бяспройгрышны варыянт. Хто не ведае такой тутэйшай ламаніны: слова расейскае, слова польскае?! Але маладая асоба зрабіла выгляд, што не разумее пані. Такім чынам, узаемаразумення паміж панямі не адбылося. І адкуль, з якога балота, пан Урбановіч яе такую выкапаў?

Апранута дзяўчына ладна, па модзе. Праўда, такіх падбітых уверх адзаду крыналінаў даўно не насілі. Вядома, пакуль мода дойдзе з Варшавы ці з Вільні, прыпаўзе да краёвых маёнткаў... Што ні кажы, абшары, Літва, глушэча. Гэта не за колішнім часам, калі ў магнацкія палацы адмысловыя ганцы прывозілі проста з Парыжа не толькі найпярвейшыя звесткі пра шырыню падвязак ці даўжыню пальчатак, але і арыгінальныя выкрайкі... Але то быў свой час, свая эпоха...

Таямнічае панства толькі першыя дні прыцягнула да сябе ўвагу і было цікавым некалькі дзён, а далей верх узяла, шчыра скажам, абыякавасць да новых курортнікаў. Потым, праз тыдзень, прыслуга ўжо і без капейкі грошай данесла, што пан сварыцца з маладой жонкай, а жонка плача і патрабуе ехаць дахаты. Яна шляхцянка з бедных, ці не дачка аднадворца. Пан аканом узяў дзяўчыну з літасці і гэтым часта дакарае. Зрабілася таксама вядома з іхніх спрэчак, якія яны вядуць на сялянскай мове, на якой гавораць на берагах Нёмана, Свіслачы, Мухлі et cetera, што ў маладой пані быў раман, пазашлюбныя адносіны. Дзіўным было не гэта, уласна раман, але тое, што сварыліся па-халопску, на хамскай мове, бо дваранства выясняла адносіны звычайна па-польску. Карацей, цікавасць да нецікавых знікла сама па сабе.

І вось дзікае здарэнне. Малады пан застаўся з пагрызенай кісцю - косці цэлыя, мяса пакусана і скура здзёрта, а вось пажылому пану, які ратаваў маладога, не пашэнціла - мезены палец адгрызены цалкам - матляўся на скурцы, безыменец пераламаны, бясформенны, і сярэдні палец пабываў у зубах, але ў суставе быў рухомы. Дасталося і перадплеччу. Воўк літаральна прапусціў яго праз зубы... Рука як у малатарні пабывала. Кроў цуркамі цякла... Нават на другі дзень пасля здарэння адна далікатная паненка так і гэпнулася каля воўчай клеткі, самлела - кроў праступіла скрозь тырсу і пясок, якімі закідалі зямлю. Гэтулькі яе нахлюпала з пашаткаванай рукі...

Такім чынам, нам амаль усё вядома: курорт, звярынец, два паўднёвыя (у межах краю) паны з паненкай і цёткай з бародаўкай пад вокам; малады суне руку ў клетку, стары яго ратуе, воўк чык зубамі - і гатова. Што далей? Далей будзе, не турбуйся, чытач. Спачатку паглядзім на гэтыя ж падзеі вачамі яго ўдзельнікаў.

2. Маладое-неразумнае

У тую нешчаслівую раніцу манкевіцкі аканом, з тых самых славутых Манкевічаў з поўдня Менскай губерні, якая за Прыпяццю, каля ракі Гарыні, як і было заведзена штораніцы, папіў кавы, з'еў канапку і накіраваўся на неадменны ранішні шпацыр. Маладая жонка яшчэ спала. Учора звечара, як звычайна, добра насварыліся, пані скрычалася, таму сёння і спала. Накрычаўся і пан, вядома, не крыкам, а шэптам, душачыся, тоячыся ад гатэльных суседзяў, і цяпер яму карцела ціха пагаварыць з кім. Згрызоты з маладой жонкай надакучылі яму. Са сваіх з кім пагаворыш? З прышаломкаватым Станіславам - маладым панам, на якога людзі там, на далёкім Палессі, казалі, як на дзецюка, - Стасік? Аканом зразумеў, калі прыехаў сюды, што ўвесці маладую жонку ў кампанію курортных кабет, адшукаць ёй каляжанак, хоць бы адну, якая была рыхтык сястра, не ўдасца, - жонка сама не хацела гэтага.

Той раніцай выйшаў на шпацыр і Стасік. У гэтага ў галаве адно - пакруціцца, пацерціся каля маладых паненак. Якраз тады, калі цётка Цэцыля, тая самая, з бародаўкай, спіць. А спіць яна доўга, да дванаццаці, бо яна святуля - уночы не спіць, а моліцца.

Дзяўчаты акурат і стаялі каля звярынца. Прыйшлі так рана, бо хацелі паглядзець, як раніцай кормяць драпежнікаў: рысю, мядзведзя, ваўкоў.

Ваўкоў у звярынцы сядзела цэлая рознакаліберная дэлегацыя з лясоў «Северо-Западного края»... Быў здаравезны баравы ваўчуга з Налібокаў, меліся галаватыя пушчанскія ваўкі, знаходзіліся драбнацелыя інфлянцкія ваўкі, цэлая сям'я: воўк, ваўчыца і ваўчаняты. Быў яшчэ адзін воўк, які, як казалі, з'явіўся ў звярынцы нядаўна. Невялікі, сухарэбры, адно званне, што воўк. Казалі, што то быў ручны звер, але шмат рабіў шкоды, таму запраторылі ў клетку.

Пан аканом падышоў да паненак, дакрануўся да свайго касторавага кацялка ў знак вітання. Дзяўчаты стрымана хітнулі галоўкамі. Аканом паглядзеў на мядзведзя, рысю, на ваўкоў. Каля клеткі з сухарэбрым ваўком спыніўся. Звер ляжаў, паклаўшы галаву на таўставатыя пярэднія лапы. Кавалак свежай ялавічыны ляжаў у пляскатай жалезнай місе, але воўк не звяртаў на спажыву ўвагі. Словам, воўк як воўк. Тыповы шэры драпежнік, якіх на прасторах Літвы тысячы, а можа, дзесяткі тысяч... Да чаго яны падобныя адзін да аднаго!

Стасік побач круціў галавой, зазіраючы ў маладыя, сонечныя, як свежае масла з бойкі, і роўненькія, як курыныя яйцы, тварыкі маладзічак, нешта плявузгаў пра раманы Крашэўскага, з якіх ён ніводнага не дачытаў, і нават асмеліўся ўзяць адну з дзяўчат за локцік. Тая далікатна выслабаніла руку і з'едліва сказала голасам у нос, па-французску, што ў маладога пана ёсць каго браць за руку, маючы на ўвазе цётку.

Раптам ні з таго ні з сяго сухарэбры воўк падняўся і... заскуголіў. Так голасна і так сумотна, што паненачкі і Стасік сталі з жалем глядзець на звера. Стасік аб'явіў, што воўк плача. Па волі. А сам воўк - так сабе, няма на што глядзець. І не такіх бачыў. Наглядзеўся на ваўкоў у той глухмені, у якой змушаны жыць. Не аднаго драпежніка дасягла куля, пушчаная са ствала ягонай паляўнічай дубальтоўкі. Такія экземпляры трапляліся! Бывалі - ого! Даўжынёй вунь з гэтую паркавую лаву. Лапы - што цурбалкі ў каня. А гэтыя ваўкі тут, у Друскеніках, - дробныя, не вартыя ўвагі.

- Вось, - балбатаў Стасік, - маці Ромула і Рэма... Выбітны сімвал... Плач гэтай ваўчыцы сімвалізуе плач народа па незалежнасці...

- To pies, nie samica... - перабіла пустаслоўе Стасіка адна з паненак і сарамліва заплюскала вачамі.

- Ці важна... - ганарыста адмахнуўся Стасік. - Ваўкі ў многіх народаў сімваламі... Знаёмы каўказскі афіцэр расказваў, што дзікія горцы яго на сцягу зялёным, мусульманскім, маюць... Ваўчыцу... І вось, паводле легенды...

Воўк паскуголіў і цяжка бухнуўся, упаў на жывот, паклаў морду на лапы. Калі загучаў голас Стасіка, адно вуха ваўка варухнулася і стала старчаком. Гэта падмеціў пан аканом. Голас Стасіка гучаў, а воўк нават прыўзняў галаву, нібы слухаючы бязглуздзіцу маладога пана.

- Паводле чэчэнскай легенды, ваўчыца ўратавала дзяцей, сваіх ваўчукоў, ад буры... Паслухайце, - Стасік перайшоў на шэпт, - думаеце, Расея заваявала Каўказ? Чэчня ім адрыгнецца праз сто, дзвесце гадоў. Як і наша радзіма... Так, грамадзянкі?

Зваротак «грамадзянкі» мог пацэліць у сэрца любой дзяўчыны. Гэтак жа звярталіся адзін да аднаго паўстанцы... Яшчэ летась гэтак казалі ўсе прыстойныя палякі, ды, уласна, яшчэ і ў студзені, лютым сёлета казалі. Уголас, смела. Цяпер - не. Цяпер расейскія жандары ў Вільні хапаюць жанчын у чорным і, кажуць, задзіраюць спадніцы на галовы. Каб гэтак адвабіць насіць чорнае, жалобу па задушанай інсурэкцыі. Праўда, не зусім яшчэ і задушанай. Хто ведаў, колькі яшчэ хавалася па лясох з прагай помсты за забраны край.

- Пан Станіслаў, ці варта завязваць дыскусіі? - зрабіў заўвагу аканом маладому сваяку.

Падумаў ён пры гэтым больш рэзка: «Балван дурны. Ці час гаварыць пра радзіму, пра вольнасць? Толькі што, якіх пару месяцаў таму, у віленскіх мурах павешаны Каліноўскі. Падумаць толькі, крывавы дыктатар Літвы гасцяваў у іх, там, на поўдні, у эканоміі, некалькі дзён... А потым уся гэта калатнеча з інсурэкцыяй... А гэты, ну сапраўды, ці ж не балван, распускае язык... Вакол шпегі... Сотні, калі не тысячы расстраляны, адпраўлены ў Сібір, пазбаўлены маёмасці, правоў шляхецтва, а Стасік выхваляецца, каб заваяваць прыхільнасць дэвотак, у якіх невядома што ў галаве. А раптам каторая з іх - дачка дзяржаўнага службістага?»

Стасік паслухмяна змоўк, утаропіўся ў звера. Воўк у клетцы падняўся і, не паварочваючы галавы, усім тулавам павярнуўся да паненак і слабога на язык маладзёна. Ноздры звера варухнуліся, ён пацягнуў да сябе паветра.

І раптам пан аканом збянтэжыўся. Яму падалося, што воўк у клетцы - той самы, якога колькі ўжо часу, як аддалі аднаму фактару. Ды яшчэ трыма рублямі грошай падмазалі, абы каб толькі забраў ляснога нягодніка.

- О! Ён чуе, ён разумее, што мы пра яго гаворым! - усклікнуў Стасік.

Воўк тым часам матлянуў хвастом.

- Пан Ежы! - усклікнуў маладзейшы Ўрбановіч, звяртаючыся да пана аканома. - Дык ці не ў Друскенікі наш Ёсель здаў таго нашага ваўчыдлу? Далібог, гэта наш ручны воўк. Паглядзіце, гэта ж выліты Інсургент!

Воўк тым часам яшчэ раз матлянуў хвастом, схіліў, рыхтык сабака, галаву набок. У жоўценькіх чыстых вачах засвіцілася даверлівасць. Паненкі завойкалі ад здзіўлення: люты драпежнік, пагроза лясоў, зацяты вораг чалавека, ператварыўся - ці не фантастыка - у свойскую, добрую сабачыну.

Стасік падступіўся да прэнтаў.

- Інсургент! - паклікаў ён з выглядам вопытнага сабакара. - Цю-цю, на!

Малады пан яшчэ не адважваўся працягнуць руку за прэнты, але воўк радасна забіў хвастом па баках, рыхтык свойскі сабака. У ягоных вачах мільгнула нешта накшталт радасці пазнавання. Ён глытнуў сліну, аблізаўся і засцябаў сваім махалам па баках.

- Brawo! - запляскалі паненкі ў ладкі. - Brawo panu!..

Маладыя, прыгожыя дзяўчаты, самі таго не разумеючы, пад'юдзілі паніча на непапраўнае. Як не адважыцца працягнуць да дзікага звера, ваўка, руку, выступіць гэткім утаймавальнікам, дрэсістаю, каб толькі яшчэ раз сарваць апладысменты...

- Не руш! - усклікнуў пан аканом, але было позна.

Ды што можа стрымаць маладую фанабэрыю і жаданне выставіцца героем перад слабейшым і такім прыгожым полам?

Стасік працягнуў руку паміж прэнтаў, дакрануўся да пукатай лабаціны звера, паспеў нават пагладзіць, і тут-то воўк яго і хапянуў.

3. Помста

Усё пачалося з аднае раніцы, калі ў ноздры ўляцеў падазроны пах. Такі пах рэдка, вельмі рэдка прыносіў сюды паўднёвы вецер... Адтуль, з-за вялікіх рэк, з-за густых лясоў, з таго краю, улюбёнага навечна і з якім навечна разлучаны двухногімі затхлякамі...

Потым азначылася - блізка і родна пахла ад двух мужчын і дзвюх жанчын. О! Які гэта быў салодкі пах - сапраўдны водар! Уканцэнтраванне ўсяго, што было мінулым, радасцю жыцця, яго трымценнем, матэрыяльным увасабленнем мілаты ўласнага колішняга існавання.

Кожны раз, як тыя людзі праходзілі міма, раздзімаў ноздры і піў пах радзімы: родных лясоў, палян, паляўнічых сцежак, а таксама пах сялянскіх хамутоў, каламазі, ранішні пах з варыўняў...

Спачатку проста радаваўся, атрымліваў насалоду ад знаёмых, мілых пахаў. Потым водар радзімы стаў выклікаць злосць, будзіў гнеў, а затым, з цягам часу, лютая нянавісць да гэтых людзей, якія прынеслі такі родны, да няўсцерпу, напамін пра радзіму, стала працінаць кожную часцінку цела. Ці ж не гэтыя людзі ўвязнілі яго, пазбавілі свабоды, закінулі далёка-далёка ад родных мясцін, прытарабанілі ў скрынцы сюды, дзе ў высокіх чырвоных берагах цячэ, быццам і блізкая і ў той жа час чужая, незнаёмая, халодная рака, ад якой вечарамі патыхае салодкай, падлаватай вільгаццю, дзе стаяць бронзавыя, аж да чырвонасці ў камлях, такія няродныя сосны... Такія ненатуральныя, такія нямілыя.

Нянавісць патрабавала выхаду, помсты... Як адпомсціць? Ухапіць, угрызці руку, якая колісь гладзіла, а потым па-здрадніцку аддала на пакуты, калі затаўклі дрынамі ў скрынку з маленькай адтулінай, потым бясконца доўга везлі на чужыну, зрэдку кідаючы кавалак хлеба ці абгрызеную костку. Вады не давалі, ледзь не здох ад смагі... Потым укінулі сюды, за гэтыя гладкія жалезныя прэнты, дзе так мала месца, што, здаецца, не хапае паветра дыхаць. Ён ужо даўно не хацеў жыць, бо ягонае жыццё засталося там, на далёкім Палессі, сярод дубоў і грабаў, у зарасніках лазы, на балотных рэчках, у густых чаратах... Кропля за кропляй жыццё выдыхалася, выточвалася з яго... І, пэўна, здох бы, каб не той пах, які зрэдку прыносіў паўднёвы вецер; нібы падманваўся, нібы дзеля большай пакуты пацверджваў, што той край ёсць, тыя мясціны, дзе быў шчаслівы і самазабыўчы, не саснёныя ў хваравітых снах-мроях, але існуюць насамрэч, напраўду ёсць. І там узыходзіць штодня сонца, і там журботліва шапочуць вершаліны дрэў, і там штораніцы ў лазе залівіста, пранізліва стракочуць сарокі... Не, не... Яму туды дарога заказана, і ўсё праз гэтых во двух паноў у кацялках і паненак у доўгіх сукнях, якія во глядзяць на яго, як на дзіўную смярдзючую падлу, калі ад саміх мёртвым мясам тхне...

І вось цяпер, калі наноў пацвердзілася, што край мілотны ўсё-ткі ёсць і, мала таго, з таго краю прыехалі, аказаліся тут гэтыя во людзі, насычаныя роднымі пахамі, якія прабіваліся праз іхныя ўласныя цялесныя воні, пакута вярнулася, запульсавала надзеяй, трывогай: а мо яшчэ воля магчымая, а мо яшчэ можна ўцячы, вызваліцца ад жалезных кратаў, пабегчы з усіх чатырох лапаў туды, да роднага, мілага, сціхотнага. І разам з надзеяй і трывогай ажылі нянавісць, прага нялюдскай, звярынай помсты.

Пах роднага і дух людзей, якія здрадзілі, бунтавалі ў ваўку кроў. Адпомсціць, укусіць, адгрызці рукі, ногі, галаву... Галоўнае - прыкінуцца добрым, падмануць, увайсці ў давер. Няхай у вачах засвіціцца зычлівасць, няхай толькі зажадаюць дакрануцца да яго (дурныя двухногія! - ім абавязкова захочацца дакрануцца да яго, пагладзіць. О! Як ён ім пагладзіць!). Трэба і хвастом пакруціць, і галавой, каб паказаць, што ён іх пазнаў, што ён рады ім. Ага - адзін з іх падыходзіць бліжэй, рука аж свярбіць, аж пачырванела, каб пагладзіць яго, але яшчэ баіцца... Так, так... Стану ледзь не пасміхацца, падманліва радавацца, хвастом па баках шлёгаць, як сабака які... Ага, працягвае руку! Бліжэй жа, яшчэ бліжэй! Ну, вось і ўсё - блізка, ёсць. Імгненна міласць на гнеў перакінуць, пашчай, як кляшчамі, - цоп ненавісныя панскія растапыркі! І трымаць, і трымаць, і шкуматаць, грызці, сціскаць - нічога, няхай б'юць, хоць рэжуць, хоць заб'юць! А ён атрымае - о слодыч! - радасць сваім сківіцам!

4. Прыезд хатняга настаўніка

Ваўчаня з'явілася ў Манкевіцкай эканоміі неўзабаве пасля прыезду выпісанага з Масквы хатняга настаўніка і цэлага шэрагу прыкрых і непрыгожых, на погляд трымальнікаў шляхетнага стану, падзей.

Настаўніка, высокага, шыракаплечага, з круглявым галабародым тварам і пукам валос пад носам прывёз падсочнік Цімох, прагнаны з бровара яшчэ папярэднім гаспадаром за жарсць да «прадухта», як казаў сам Цімох. Настаўніка пасля таго, як уладкавалі ў флігель, прывялі да аканома Ўрбановіча. Малады чалавек стрымана пакланіўся і назваў сваё поўнае імя, імя па бацьку і прозвішча.

- Дастаеўскі? - здзіўлена перапытаў аканом.

- Не, васпане, - настаўнік схіліў галаву крыху на левы бок і ўперад. - Я - Арыстоклій Дастоеўскі... Дастаеўскі ў Маскве, я, паўтараю, - Дастоеўскі...

- З палякаў будзеце?

- Патомны расеец, проша пана.

Аканом разгублена перазірнуўся з маладой жонкай, якая выйшла з пакоя ў вітальню, дзе адбывалася першае знаёмства.

- А вы часам...

- Мае бацькі не былі звязаны з... польскім племенем... - сказаў настаўнік.

Па ім было відаць, што ён з цяжкасцю ўлагодзіў сваё раздражненне.

- Але, згадзіцеся, якое супадзенне! Дык вы... далібог, не сваяк таму пісажу*?

* Пісьменніку (пол.).

- Не. Я не маю ніякіх адносінаў да таго Дастаеўскага... Я - Дастоеўскі!

З гэтымі словамі настаўнік крыху заганарліва выставіў грудзі.

- Ну, - збянтэжаны аканом паціснуў плячыма, - добра. Вядома, Дастоеўскія - стары ліцвінскі род.

- Перапрашаю пана, я - рускі, як кажуць, маскавіт да мозгу касцей, і прашу мяне ніколі не ўблытваць у вырашэнне пытанняў крыві...

- Вырашана! - перабіў маладога настаўніка аканом. - Будзеце жыць да маразоў у флігелі, а потым падшукаем вам цяплейшае месца. З абавязкамі вас азнаёміць мая жонка.

Настаўнік абярнуўся. Жонка аканома коратка зірнула на яго; маладыя людзі сустрэліся позіркамі. У гэты момант і адбылося першае здарэнне, праўда, яно засталося не заўважаным ні аканомам, ні кім з прыслугі, якая прысутнічала пры гэтай сустрэчы. Мала таго, яно, гэтае здарэнне, не адклалася, выразна не зафіксавалася, цяперашняй мовай кажучы, у свядомасці і самога настаўніка, і маладой пані Ўрбановіч. Але ў гэты момант у вачах маладой жанчыны малады настаўнік убачыў перакулены свет: ненатоленую прагу шчасця, нязбытнае каханне, пагаслую радасць жыцця, якая імгненна заззяла, на кароценькі міг успыхнула і адразу, дзеля скрытасці і канспірацыі, згасла, падаўленая правіламі прыстойнасці, - пані Ўрбановіч апусціла вочы.

- Дарэчы - яна ж і ваша найпярвейшая вучаніца. Пані Ўрбановіч, займіцеся настаўнікам, - чамусьці крыху раздражнёна сказаў аканом.

Варта сказаць, што настаўніка чакалі даўно і ўсё было да яго прыезду падрыхтавана. Настаўнік, паводле кантрактнай дамовы, мусіў вучыць не толькі жонку аканома, але і яе незамужніх сясцёр; не толькі дзяцей батракоў, якія працавалі ў аканоміі, але і давучваць, падвучваць і перавучваць усіх, хто быў недавучаны, недаадукаваны і ў самой эканоміі, і ў недалёкім мястэчку, - за ўсіх плаціў з нейкіх сваіх як меркантыльных, так і ахвярных памкненняў цяперашні гаспадар багатай Манкевіцкай эканоміі - Ежы Ўрбановіч.

Ён не бачыў кароткай пераглядкі настаўніка і маладой жонкі, ён хутчэй адчуў небяспеку напярод, падсвядома быў да яе падрыхтаваны, і калі ўпершыню ўбачыў настаўніка, настрой ягоны ўпаў. Ён чакаў якога-небудзь ссівелага чыноўніка, які выйшаў у адстаўку, разарыўся, залез у даўгі і ад беднасці шукаў работу. А тут прыязджае, выбачайце, ледзь не сапернік ягоны ў пытаннях полу. Тут належна мець асаблівую пільнасць.

Настаўніка адразу празвалі, каб не блытаць з іншым Дастаеўскім, маскоўскім пісьменнікам, наш Дастаеўскі, звярталіся «пан Арыстокаль», на што ён не пярэчыў. Пасялілі яго ў флігелі - асобным ад будынка афіцыны памяшканні, і сталі хадзіць да яго на ўрокі. Праўда, паколькі яшчэ было шмат работы па гаспадарцы, асабліва ён не быў загружаны. Толькі падчас абложных ліпеньскіх дажджоў збіраў да свайго флігеля вучняў, але пакуль без асаблівага поспеху. Часцей блукаў па ваколіцы, знаёміўся з мясцовай інтэлігенцыяй - сваімі сельскімі калегамі, бацюшкамі і іх папоўнамі, павятовым чынавенствам, местачковымі жыдамі з маладзейшых, хто чытаў кнігі. Асаблівую ўвагу настаўніка прыцягвалі павятовыя пісары, што Арыстоклій тлумачыў захапленнем статыстыкай.

Не прайшло і месяца, як адбылося і другое, іншае здарэнне, ад якога ў эканоміі паднялася цэлая буча, дайшло да ўзроўню публічнага скандалу, папаўзлі розныя неймаверныя чуткі... Але ўсё па парадку.

5. Прынцып натуры

Аднойчы вечарам аканом зайшоў да жонкі. Зайшоў без папярэджання, як рабіў звычайна, без стуку, лічы, нечакана, бо дзверы ў пакой жонкі былі расчынены - якраз выходзіла пакаёўка. Зайшоў і заўважыў, як жонка смыкнула рукі са стала пад столік, за якім сядзела пры свечцы. Пісьмовы рыштунак - асадка і бутэлечка атраманту - сведчыў, што жонка пісала. Выходзіла, тое, што яна схавала, магло быць толькі лістком паперы.

Пан Ежы не падаў выгляду, што заўважыў гэты рух, - і не ад выхавання, гжэчнасці, але ад таго, што ён яму падаўся зусім не падазроным - ці мала якія таямніцы могуць быць у жанчыны, ды яшчэ маладой, - дзённік, да прыкладу, ці ліст сяброўцы, у якім яна прызнаецца пра сваё, хацелася думаць, шчасце. Падышоў да жонкі, каб пацалаваць нанач - гэтак было заведзена. У пацалунку адчуў нязвыклую паспешлівасць і нават празмерную стараннасць.

- Аксана піша каму?

Спытаў проста так, механічна. Што ён мог тады падазраваць? Маладая жонка сядзела дома, кампаніі з чужымі мужчынамі не вадзіла. Вядома, сумна. Якая ж то радасць - стрыечныя сёстры ці балбатун Стасік? Каму ж магла ягоная жонка пісаць? Нікому. Але спытаў, а жонка адказала:

- Пані Цэцылі... Цыдулачку... Запрашаю ў госці...

Пры гэтым жончын твар крыху пацямнеў, што пры бляклым святле свечкі магло азначаць толькі адно - Аксана пачырванела. Яна заўжды чырванела, калі змушалі гаварыць няпраўду. Несапсаваная натура... Гэта не Стасік, які лжэ, як барон Мюнхгаўзен.

- Перш чым запрашаць у госці, мая ясачка, належна параіцца з чалавекам больш вопытным, - сказаў звыклым павучальным тонам аканом. - Я твой муж, а ты мне жонка. Па Закону Божаму жонка...

- Зноў, пане, мне быць адной? - перабіла яго Аксана.

Яна заўжды так звярталася да мужа. Не на «вы» і не на «ты», а толькі «пан»... Аканом ваяваў-ваяваў з гэтым звароткам і стаміўся. Сам на людзях называў жонку «пані Ўрбановіч».

- Мне здавалася, ваша цётухна заўшэ прыемны госць у вашым... у нашым доме, - сказала жонка.

- Вось так, мая красачка, у нашым доме, а не «вашым». Бо мы цэлы год жывём у нашым доме... А што да пані Цэцыліі, дык... - Твар пана Ўрбановіча перасмыкнула. - Яе гасцяванні сядзяць мне ў гардле. Ды яшчэ гэты Станіслаў... Язык, выбачай, як хвост авечы. - Аканом прыгнуў галаву, мезеным пальцам дакрануўся да кончыка носа. - Але, яскулка, калі табе сумна, запрашай і пані Цэцылю...

Аканом гаварыў, зразумела, па-польску, але ўстаўляў і тутэйшыя словы. Часам тутэйшых словаў было болей, чым польскіх, і тады польскія словы выглядалі ўласна не як польскія, а ўжо як паланізмы ў іншай мове. Узяць тую ж «яскулку», што азначала ластаўку.

Аканомава жонка занялася пасцеллю, што значыла, каб муж выйшаў, бо яна збіраецца спаць. Аканом выйшаў з пакоя (уласна, сужэнскай спальні), пайшоў на вуліцу, пастаяў на свежым, вогкім паветры, паслухаў, як шумяць старасвецкія дубы ў парку ад верхавога ветру, падумаў-падумаў і паклікаў ад стайні свайго памочніка Мондрыка. Адвёў пад дрэвы, каб ніхто не падслухаў, шэптам загадаў не спускаць вачэй з Аксанінай пакаёўкі Ганны.

Ніколі раней жонка не выклікала лістом пані Цэцылю. Ды што тут выклікаць, калі цётка штосуботы прыязджае, ды яшчэ не вылазіць з пакояў тыднямі. З аднаго боку, гэта карысна жонцы, як-ніяк пані Цэцыля бывала ў свеце, да самога губернатара колькі разоў на баль запрашалі. А з другога - ці не ўводзіць старая жаба ягоную маладую жонку ў якую-небудзь спакусу?

Шпегства дало ашаламляльны вынік. Таго ж вечара пакаёўка вельмі позна адзелася, абулася і пакінула афіцыну. Пайшла некуды, лічы, у ноч. Яе перанялі на беразе Гарыні, сілком, узяўшы за рукі, завялі ў стайню і выклікалі аканома.

- Васпане! Што дазваляюць сабе вашы слугі? - фанабэрна заявіла Ганна. - Што за феадальныя парадкі?

Казала яна так, бо сама была з шляхты, ды і чытаць умела.

- Аддай тое, што ты нясеш... - нягучна, але цвёрда сказаў аканом.

- Васпане... Нічога не маю... Што вы да мяне прычапіліся?

Пакаёўка Ганна ўдавала саму цноту, але фанабэрыя з яе памалу спадала, бо ведала, што жартаваць з ёю не будуць.

- Аддай па-добраму. Іначай... Загадаю абшукаць.

- Што вы, пане дабрадзею... - спалохалася дзяўчына.

Вочы выдавалі разгубленасць.

Аканом не збіраўся разводзіць цырымоній - кіўнуў прыслугачам, адвярнуўся, удыхнуў шчыплівы шкіпінарны дух конскай подсцілкі. Тут, у стайні, можна ўсё рабіць - сцены тоўстыя. Мондрык, аканомаў памочнік, і Хведас - конюх - павесілі кожны свой ліхтар на крукі. Коні і жарабцы вызіралі са станкоў, і святло ліхтаровых свечак цьмяна адблісквала ў фіялетавых вачах.

- Я буду кры-крычаць, - заявіла з заіканнем, чаго ніколі раней не здаралася, пакаёўка.

Аканом, не паварочваючыся, махнуў рукой прыслугачам - маўляў, чаго марудзіце?

Ганна крычала, раўла нема, але далонь у конюха Хведаса такая шырокая...

Пад гарсэтам у дзяўчыны і знайшлі палюбоўную цыдулку. Ганна сябравала з Аксанай з дзяцінства. Калі Аксана выйшла за аканома, папрасіла ўзяць Ганну, сваячку, руплівую, прыстойную дзеўчыну, у пакаёўкі. Ганна таксама паходзіла з роду Вабішчэвічаў, аднадворцаў, якія дзесяцігоддзямі не маглі пацвердзіць стан дваранства. З маленькіх кавалачкаў сваёй зямлі на адну гербавую паперу ды суды толькі і выдаткоўвалі. Урбановіч пашкадаваў бедную шляхцяначку... І вось цяпер - на табе! Хаўрусніца... Ну, з беднякамі, тым больш з недаказаным дваранствам Урбановіч не збіраўся чыкацца.

Калі даставалі ліст, пакаёўка ўмудрылася выкруціцца - пруткая, ядраная маладзічка - і ўкусіла Хведаса за палец, і ён нават адступіўся ў нерашучасці, але аканом падбадзёрыў яго і Мондрыка:

- Распранайце, што, бабаў ніколі не распраналі?..

Дзяўчыну зноў ухапілі, павалілі, распранулі да сарочкі. Невядома, што было б, каб у Ганны нічога не знайшлі. Магчыма, пан Ежы прапанаваў бы ёй грошы (колькі б папрасіла - дзесяць, сто рублёў) і загадаў бы маўчаць. Але цыдулка знайшла сабе прытулак у гняздзечку паміж гарсэтам і сарочкай. Хведас тоўстымі і бруднымі пальцамі залез туды і высмыкнуў паперыну, падаў аканому, паднёс ліхтар бліжэй.

Аканом разгарнуў паперку. Прачытаў, пажаваў вуснамі. Цыдулка напісана па-польску. Почырк Аксанін, гэта несумненна почырк ягонай жонкі...

«Zautra na zachodzie sonca na naszym miescy».

Падумаў: «Не, польскай мовы мая жонка не вывучыць... Літары польскія, а словы хлопскія...»

Ну што, заўтра ягоная жонка, пашлюбаваная з ім, панам Ежы Ўрбановічам перад святым алтаром, на заходзе сонца... з некім сустрэнецца. «Na naszym miescy...» Значыць, не першы раз.

У вачах пацямнела, галава закружылася. Аканом стаў хапаць паветра ротам, пахіснуўся, і верны Мондрык ухапіў яго за плячо.

Аканом выдыхнуў паветра... Сумненняў няма - ягоная жонка знаходзіцца ў палюбоўнай сувязі - яна здрадзіла яму, яна, увасабленне самой цноты! Добра, што тут, у стайні, у прыцемках, не відаць, што ён збялеў і як у яго дрыгае ніжняя губа - такія яго працялі і боль, і сорам, і крыўда. Здрада жонкі - то ж чыстай вады няслава, dyfamacja. Вось што значыць - браць сабе пару з просталюдзінак... Вабішчэвічы... Якія яны дваране? Адно званне, а так - хлопы! Па-хлопску жывуць, па-хлопску гавораць, па-хлопску мысляць, адпаведна - у іх і хлопская здрадлівая мараль.

Аканом яшчэ раз зірнуў на цыдулку. Ах, як прыго-ожа выведзены літары. Для каго гэтак старалася?! Дамавую кнігу драпае пяром, як кура лапай! Ах, нягодніца з племені хамаў, Вабішчэвічаў, балотных гадзюк, што восенню грэюцца на купінах! А яшчэ шляхецтва дамагаюцца! Быдла і ёсць быдла...

Даў сабе рады з пачуццямі. Не, гонару ў пані Аксаны аж занадта, не на адну шляхцянку хопіць. Яна і прыгожая, як гадзюка, шэравокая гадзюка, і такая ж небяспечная... Ох, як укусіла - пад самае сэрца. Забіць мала, як забіваюць гадзюк, атрутных гадзін, задушыць рагачом якім...

Аканом чмыхнуў, апамятваючыся. Пагрозліва нахіліўся над пакаёўкай, якая зняможана падцягвала спадніцу, шукала гузікаў, завязак, румзала, глытала паветра кароткімі ўдыхамі.

- Каму несла, Ганно?

Пакаёўка зірнула на пана. У яе ляскалі зубы. Але і ў збянтэжанай, падаўленай, у яе вачах разгаралася нянавісць. Здавалася, зараз плюне.

- Не бойся, табе нічога не будзе. - Аканом адхіснуўся ад яе на ўсялякі выпадак. - Адпушчу і ўсё забуду, толькі скажы, каму несла лісточак. Каму, ясачка?

Ганна даланёй выцірала слёзы, якія шчодра каціліся па выпінках шчок. Не данесла, злавілі, выкрылі. Што цяпер будзе?!

- Маўчацьмеш, будзе кепска, Ганно.

- Пан Ежы... Я - дачка Вабішчэвіча... - прамармытала яна.

- Сабачага хваста ты дачка! - ціха праказаў аканом.

Ганна глянула на Ўрбановіча. Глядзела са здзіўленнем - як пан можа гаварыць такія словы. Рот у яе быў раскрыты, і сліна перацягвалася ніткамі паміж зубамі.

- Пан Ежы не можа так са мной абыходзіцца... Я - шляхцянка.

- Ну дык і што з таго? Бізун прыстае і да шляхецкай ср... - аканом паправіўся, - скуры.

- Не дазволю... Нельга... Я - дзяўчына... Пан не асмеліцца... Я... Мы... маршалку Лапу*, губернатару... Самому імператару, цару...

* Аляксандар Лапа (1802-1869), памешчык Бабруйскага павета, з 1859 года менскі губернскі маршалак шляхты; за дэманстрацыйную адмову ад пасады ў 1863 годзе арыштаваны і высланы ў Пермскую губерню.

- Цару? Ох, як ты, зязюлька, закувала... Ды я і не з такою шляхтаю безмаянтковай разбіраўся. Без парткоў бацька ходзіць - у даматканай світцы! - а яна тарочыць: «Я - шляхцянка!!!» Кажу ж, я і з сапраўднай шляхтай упраўляўся... - Пан аканом падаў дзяўчыне насоўку. - Вазьмі хустачку і не мажся, як дурная хлопка. Не хацеў браць цябе ў дом, бо ты... з гэткімі жывёльнымі замашкамі... Вы без мыла прывыклі мыцца, усё лугам... З нажа ясьцё... Я пусціў цябе ў дом, абмыў, адзеў, у чаравікі абуў, навучыў відэлкай карыстацца, больш-менш прыстойна каля людзей абыходзіцца...

- Пляваць, пляваць я хацела на вашыя відэлкі, на ваша панскае абыходжанне... - выціснула з сябе Ганна.

Яе забіралі словы аканома, але аканом не слухаў яе:

- Ды што казаць... Ва ўласную сям'ю пусціў... А ты? О, літасць Боская, дзе твая, дзеўчыно, удзячнасць?.. Каму ты несла гэтае пасланне?

Аканом тыцнуў цыдулку пад нос пакаёўкі, на канцы якога блішчэла сляза.

Пакаёўка не магла гаварыць... Яна да канца не авалодала сабой, і хоць яшчэ слёзы каціліся ў яе ад нядаўняга прыніжэння, а больш ад перапуду, што ўсё так выйшла і знянацку, і гвалтам, - цяпер яна ведала, чаго ад яе патрабуюць, і скеміла, што належала рабіць.

- Што маўчыш?! Кажы! Бізуна хочаш?

- Бо... Бог бачыць, - сказала Ганна. - Пану перад Богам адказваць...

- Перад Богам? Ты ведаеш, што жонкі даюць клятву Пану Богу, што... што... - аканом не дагаварыў, бо не мог вымавіць слова «здрада». Як яму хацелася ўдарыць гэтую хітрую таўстагрудую дзеўку! Апанаваўся, падумаў, сказаў: - Гэта ваш хлопскі Бог такі... Яго і падмануць можна?

- Пан Ежы... Пане... - ужо больш спакойна, выразна праказала дзяўчына. - Тут нічога няма... кепскага... Я не вінаватая, пан Ежы...

- Я сорак пяць гадоў, як пан Ежы, любачка, - прашаптаў пан аканом. - Ты выдатна разумееш, што робіш нягжэчна. Якія таямніцы могуць быць у жонкі ад мужа? Каму яна пісала?

Гэтая «яна», а не «пані Аксана» было Ганне як удар пугаю. Яна - значыць блудніца, лярва і г. д. Заўжды выхаваны і прыстойны пан Урбановіч дайшоў да крайнасці, пераступіў мяжу гжэчнасці. І пойдзе яшчэ далей. Будзе і бізун.

Ад пярэпалаху і хвалявання ў пакаёўкі адняло мову. Яна збялела, а вочы сталі закочвацца пад лоб.

- Вады! - загадаў аканом.

Няўжо давядзецца «прыціснуць», каб прызналася? Хто не прызнаецца, калі прывязаць да слупа ў аборы, насунуць мех на галаву, каб не было чуваць енкаў, і свіснуць пару разоў бізуном?

Але Ганна была сапраўднай шляхцянкай - не дапамог і бізун. Яе прывялі да прытомнасці вадой з драўлянага вядра, якім Хведас паіў коні. Прывязаная да слупа, на якім віселі ўздэчкі, яна не вымавіла ні слова і толькі стагнала, калі бізун некалькі разоў упіўся ў скуру.

Дзёр бізуном яе аканомаў памочнік Мондрык, бо конюх, ён жа і аканомаў фурман Хведас, які ўдзельнічаў у хаўрусе, біць шляхцянку адмовіўся - баяўся помсты Вабішчэвічаў.

Дзяўчына так і не прызналася, каму несла палюбоўнае пасланне. Пабітую, зняважаную, яе замкнулі-схавалі ў лазні. Да выяснення далейшых абставін.

Аканом узорнай гаспадаркі пан Ежы Ўрбановіч перад тым, як легчы спаць, адзначыў, што мае на заўтрашні дзень два клопаты: вышэйзгаданую жончыну цыдулку ў кішэні і зняважаную (адлупцаваную на самы азіяцкі манер бізунамі) безмаянтковую дзяўчыну-шляхцянку ў лазні. Які з гэтых клопатаў большы, горшы - не ведаў. Аканом прывык арыентавацца ў рознага роду кантрактах, прадажных дамовах, рэестрах, гаспадарчых рахунках, а тут належала вырашаць іншае. Загадаў сабе спаць. Такую чалавек меў калі не натуру, дык прынцып: пераначуем, болей пачуем.