Літоўскі воўк

РАЗДЗЕЛ III. Ператрус

1. Як было папраўдзе

Калі чытач думае, што ўсё: цікаванне за пакаёўкай Ганнай, захоп яе, лупцаванне адбываліся так, як выкладзена вышэй, ён памыляецца. Такія жарсці, а галоўнае - такім чынам, могуць адбывацца толькі ў раманах. Насамрэч усё было не гэтак.

Напраўду аканом не выклікаў да сябе Мондрыка, а сам знайшоў яго каля стайні, і не загадаў, а прыніжана папрасіў прасачыць за Ганнай. Гэтак было. Мондрык зайшоў да Ганны на тую палавіну афіцыны, дзе яна мела прытулак, і вачэй з яе не спускаў. Гэта праўда, але рабіў ён так зусім з іншых прычын. Ганна была ягонай дзеўчынай. Зграбная ў постаці, рухавая, з гарачымі сухімі далонямі... Ну і вядома, як на шляхцянку - ганарыстая. Мондрык даўно на яе вока палажыў. А дзяўчына ўдавала, што цярпець не можа панскага прыслугача. Колькі за ёю Мондрык выхадзіў, колькі паўздыхаў, а дзяўчына - нуль увагі. Вядома, яна - шляхта! А ён хто? Халуёвіна, панскія міскі вылізвае. Што з таго, што правая рука самога аканома, разумны, хітры, умее з людзьмі абыходзіцца, распарадчык на ўсіх работах? Але ж і за спадніцамі валацуга добры. Нос драпежны, як у каршуна, чаго варты.

Упаляваў Мондрык Ганну на беразе Гарыні - гэта было, гэта - праўда. Яна яго на смех падняла, чаго ўслед ходзіш, як ліса ў лесе за вясковай кошкай. Ён - слова за словам, сціснуў дзяўчыну ў абдымках. І раней так рабіў. Жартам, вядома. Але атрымліваў адпор - о-го-го! Да шляхцянкі як падступішся? Праўда, апошнім часам, мо з месяц, - якраз на лета, - асабліва не адбівалася, сціхала ў ягоных руках... Карацей, намацаў, дзе была, складзеную ў чатыры столачкі паперку, спрактыкаваным жэстам выцягнуў з-пад станіка.

- Аддай! - разгневалася дзяўчына. - Што за хлопства!

Не аддаў. Гуляў, патрабаваў пацалунак. Яна і цалаваць цалавала, але не, Мондрык не дурань аддаць. Які выпадак пану дагадзіць! Не думаў, што з гэтага далей будзе.

Адабраўшы цыдулку, Мондрык, пасвістваючы, пайшоў да афіцыны. Следам плялася Ганна. Кляла яго на чым свет, бэсціла, потым плакаць пачала. Тут ужо Мондрык адчуў насалоду - паплач-паплач. Ён не гэтулькі адпакутаваў каля гэткае шляхецкае недатыкі. Яму мроілася, што ў паперцы напісана нешта такое, паводле чаго Ганну завядуць у стайню, распрануць, прывяжуць да слупа і загадаюць усыпаць ёй бізуноў. І выканае прысуд ён - Мондрык. Біцьме ашчадна, без адцяжкі, але пару разоў свісне так, што ого-го! Будзе ёй і «панскі падлізнік», будзе ёй і «ты ўсіх дзевак манкевіцкіх пералапаў, а я - не такая...».

У стайні каля ліхтара разгарнуў паперку. На табе, значкі незразумелыя, халера на іх - па-польску напісана. Ён і па-руску, кірыліцай, слаба чытаў, а польскія літары здаваліся абсалютнай абракадабрай. Хрышчаны бацюшкам, але чытаць спраўна так і не навучыўся. Ад таго і Мондрыкам празвалі, што браў кнігу дагары і чытаў абы-што. Да польскіх літар было сваё, асаблівае стаўленне. То была панская навука, панская грамата, усё польскае, звязанае з ксяндзом, якога і не любіў і баяўся, як агню, - бо, бачыце, той ксёндз жонкі не меў і не мог мець. А сваю будучыню Мондрык без жонкі не ўяўляў. Лацінскія літары проста пужалі яго сваёй чужасцю.

«Мо аддаць?» - падумаў Мондрык, выйшаў на паветра і ўбачыў, што Ганна тралюе праз кветкі да акна панскай спальні. «Ага, Вабішчэвічыху, Аксану, папярэдзіць хочаш...» Кінуўся да будынка, каб перахапіць Ганну. Паспеў адцягнуць ад акна, пачалі валтузіцца. Тут іх і застаў пан Урбановіч.

- Што такое?

Куды дзецца? Аддаў цыдулку аканому. Ну, а далей усё адбывалася так, як апісана ў папярэднім раздзеле.

2. Дарагі крышталь кахання

Валадар узорнай эканоміі аканом пан Ежы Ўрбановіч апынуўся ў няпростым становішчы. Ягоная жонка выкрыта ў сужэнскай здрадзе. Была б старэйшай, то і падгуляла б сабе, і сярод шляхты бывае. А то ж лічы - дзяўчо. Калі ў такім узросце на здраду пацягнула, то што ўжо будзе потым?

Не разумеў ён пані Аксану, хоць стрэльні. Што за дурное пакаленне нарадзілася? Ім усё на Эўропу хочацца глядзець. А чаго глядзець, як бельгійцы волю атрымалі, як італьянцы хочуць Рым аднавіць?.. Ну не ў Бельгіі, не на Апенінах жывём... Ёсць дынастыя Раманавых... Кажуць, з літоўскімі, ліцвінскімі каранямі. Вядома, не са жмудзінаў, але з рускіх, або, як яшчэ кажуць, беларусаў.

Ёсць цар, ёсць імперыя, ёсць раз і назаўсёды пастаўленыя законы. Цар разумее, што законы час ад часу трэба мяняць. І мяняе... Вунь якую рэформу адбамберылі... Волю далі. Праўда, яшчэ невядома, як яно будзе, бо на выкупныя плацяжы адкуль у хлопаў грошы? Навошта рэвалюцыі? Навошта патрасенні? Навошта кроў, страляніна?

Эх, маладосць, адразу ўсяго хоча. Роўнасці хочацца... Адсюль і ідзе ўсё. Захацелася кахання?! Калі ласка, як у кепскім французскім рамане, - панаравіла якога пастуха ці конюха... Не, ён, Урбановіч, хутка разбярэцца з яе абраннікам... Разбярэцца так, што на ўсё жыццё закажуцца і Аксана, і той яе нейкі смаркач...

Турбаваў аканома і лёс пакрыўджанай пакаёўкі. І не столькі там таго болю, колькі абразы, знявагі, парушэння гонару. Ганну адлілі вадой, замкнулі ў лазні пад нагляд Хведаса, які мусіў супакоіць і ўлагодзіць няшчасніцу. Што далей будзе, пан Ежы толькі здагадваўся. Ну, адкупіцца ад бацькоў Ганны, бедных, як царкоўная мыш, Вабішчэвічаў. Сто рублёў дасць - і парадак. Горш будзе, калі ўнаровяцца, грошай не возьмуць. Ну і што? Пададуць у суд? Суд падмазаць даражэй, але пойдуць жабракамі і Вабішчэвічы... Чорт з імі, важней - што будзе з Аксанай, ягонай жонкай... Як далей жыць - во бяда!

Пан Ежы паслаў ганца на чоўне да пані Цэцылі, добра, жыла недалёка, праз раку, сам надумаў сачыць за паняй Аксанай... Куды пойдзе, дзе іхняе «nasza miesca»? Добра, што Мондрык паспеў перахапіць Ганну, каб не паведаміла пра раскрыццё змовы.

Пану аканому было за сорак, і ён згараў не так ад рэўнасці, як ад абразы. Душу ў маладое дзяўчо ўклаў. Выпісаў гувернанта, якія мусіў далей кшталціць пані Аксану ў французшчыне, пальшчызне... Але неяк не ладзілася ў яе вучоба. Шкада, што пакуль няма дзяцей. Пойдуць дзеці, жыццё стане іншым.

Пойдуць, пасля гэтай цыдулкі пойдуць дзеці?

За сценамі афіцыны жыла сваім жыццём лагодная жнівеньская ноч, а ў аканомавай галаве бушавала бура. Зачыніўся ў кабінеце, распрануўся, лёг, заплюшчыў вочы і загадаў сабе спаць. Думаў, што і напраўду засне, як удавалася рабіць гэта звычайна, калі яго нешта моцна хвалявала. Але сон не ішоў. Ускочыў, абуўся, адзеўся і стаў хадзіць па кабінеціку па дыяганалі, як загнаны ў клетку звер. Не, сужэнскай здрады, збэшчання шлюбу, асвечанага царквой, ён не пацерпіць.

Трэба супакоіцца, прыняць рашэнне на халодную галаву, не з гарачкі. Першае - разлучыць каханкаў. Выслаць пані Аксану ў Вільню, у Пецярбург, у Варшаву... Але ж суседзі спытаюць - чаму, чаго? Адразу скемяць, што нешта не так у сямейным ладзе. Тут належала дзейнічаць неяк іначай, тут варта знайсці іншы прэтэкст...

Ягоны позірк спыніўся на паточаным дыване, прыбітым да сцяны. На ім віселі стрэльбы, штуцэры, старадаўнія фузеі... Не, крый Божа, страляцца... Каго забіваць? Аксану? Яе каханка? Хто ён, гэты каханак?.. Якім страхалюдкам выглядацьме, калі з паляўнічай стрэльбай стане падкрадвацца да каханкаў... Не, гэта ўжо недзе адбывалася. Здаецца, у адной з баладаў Міцкевіча... Цьху ты! Ён - Ежы Ўрбановіч - герой балады. Ніякай дуэлі. Бо з кім? Мо які павятовы пісар-пархуцька? З мястэчка хто? Не, Аксана не звяжацца абы з кім. Толькі са шляхцюком...

Чым больш аканом разважаў, тым у большы шал уваходзіў. Ну, няхай і такі варыянт: ён стрэльне... І што далей? Сібір? І ў Сібіры людзі жывуць... Можа, напраўду дуэль? Усё-ткі ён, Урбановіч, мужчына, дваранін. Узяць пісталеты, (ёсць, сапраўдныя, дуэльныя) і адразу, на месцы, прапанаваць свайму саперніку двубой?! Без секундантаў, без лекара... Пані Аксана будзе і секундантам, і доктарам. Калі ён, пан Урбановіч, заб'е свайго саперніка, то ў Аксаны не будзе выбару...

Аканом дастаў скрынку са старасвецкімі дуэльнымі пісталетамі. Агледзеў інкруставаныя ствалы. Месцамі пабраліся крапінкамі ржы. Рукі самі сталі рыхтаваць набой: насыпаў пораху, пачаў паціхеньку таўчы малатком кулю ў ствол.

«Пані Аксана, - скажа ён, - выбірайце, або я, або ён...»

Калі дурніца выбера таго, невядомага?.. І тады ён, пан Ежы Ўрбановіч, скажа яе выбранніку: «Шаноўны васпане, я паважаю ваш выбар, але на гэтым свеце нам дваім няма месца. Вось пісталеты... Вы можаце адмовіцца, але тады... Тады вашага духу не павінна быць тут... Вы павінны знікнуць адсюль, з берагоў Гарыні...»

Але ж тады Аксана паедзе з ім!

Так, пісталеты зараджаны... Можна страляцца: порах сухі, крамяні цэлыя... А калі той, яе каханак... добра страляе? І што тады? Не, належыць абысціся без дуэлі. Клікнуць надзейных людзей, скруціць абаіх, пасадзіць у склеп... Якім ён будзе дурнем, калі стане страляцца немаведама з кім, страляцца ў сярэдзіне XIX, асвечанага здабыткамі цывілізацыі стагоддзя!

Пісталеты надавалі дзіўны супакой. Нават насалоду. Д'ябал ведае, можа, яму хочацца, каб так і завяршылася - страляцца і быць забітым. Не, дай сабе супын! Ён больш хоча ведаць, як маладая - амаль на два дзесяткі гадоў маладзейшая - жонка кахалася з некім. Тут бы хоць вокам адным глянуць, паназіраць за любошчамі грахаводнікаў. Цікава... Шэпчуцца, абдымаюцца... З ім яна не шэпчацца, не абдымаецца так, як хацелася б.

Падгледзець, а потым, заспеўшы на месцы, з аднаго ствала крамзель - аднаму, з другога - другой.

Другой? Аксане - кулю? Не! Ён не герой балады. Тут самы момант хітрэй дзейнічаць. Каб быць у яшчэ больш зручным і выгадным становішчы, нягодніцу варта справакаваць. Сказаць, што едзе ў Пінск ці ў Вільню. Тыдзень туды, тыдзень назад. Самому ж паехаць у леснічоўку да Казіка Цярушкі. Крыху пасядзець, а потым - рум! - у аканомства. Добра застаць іх у абдымках. Каб не аспрэчваліся. Тады што? Шабляй засекчы. І выклікаць спраўніка.

Урбановіч адчуў, што ў яго апухла галава. Схаваў скрынку з пісталетамі, зняў сурдут, сцягнуў адзін бот... Класціся спаць? Тут, у кабінеце, на скураной канапе, на якой яму слалі і на якой апошнія дні даводзілася праводзіць ночы аднаму?

Нешта не так... Значыць, належна рабіць не так, як напісана ў баладах. Змірыцца, сціхнуць, сціснуцца. Спакойны выгляд знішчае падазрэнні, гэта так. Але ці не заўважыць яна зменаў?

Пан аканом задумаўся з адным ботам у руках. За шафай шкробалася мыш, грызла нешта так зацята, як аканома грызлі думкі.

Ат, галадранка! Яна крадком палюбіла нейкага нягодніка. Бач ты яе! А такая хванабэрыя ў паставе, рухах, позірку. Як у баранесы! Нядаўна босая да царквы хадзіла, чаравікі праз плячо - і чэша. Перад царквой абувалася... Цяпер глянь. Пані!.. Жонка аканома. Кава з булачкамі раніцай, авохці мне! Плаці за каву і булачкі... Але не тыцнеш носам у яе беднасць. Паспрабуй тыцнуць?! Бедная, а ганаровая. Унурыць вочы ды маўчацьме... І яшчэ больш ненавідзець пачне.

Урбановіч не выпускаў бот з рук, сядзеў і думаў.

Апошнія месяцы жонка, стаў заўважаць, рабілася з нявопытнай правінцыялкі больш падобнай на свецкую жанчыну. Ён думаў, што гэта ягоная заслуга, быў задаволены гэтым... А ён тут ні пры чым... Яна была з ім разам, а думала пра таго, па якім у яе кіпела сэрца...

І тут пана аканома як абухам па галаве стукнула - настаўнік! Малады настаўнік з кусцікам валасоў пад носам! Гэта з першага разу, як убачыў яго, падумаў, што небяспечна мець у доме рыхтык пару ягонай жонцы. На выгляд рахманы, дагодлівы... Такіх жанчыны звычайна і адаруюць...

Не, гэтага немагчыма сцярпець. Арыстоклій! Дастоеўскі?! Канешне ж - ён.

Хоць за акном стаяла глыбокая ноч, пан аканом пачаў абуваць бот.

І трэба ж! А ён-то думаў, што яна гэтак хуценька смарганула рукой пад стол, а ў твары зрабілася лёгкая белата. Любоўную цыдулку хавала! Вось д'яблавыя душы жанчын.

А каб цыдулку не перахапіў? Уласна, не перахапіў, але розумам дайшоў, зразумеў, што маладая жонка здраджвае яму. Цыдулка глупства, усё і так відаць.

Тут Урбановіч успомніў, што настаўніка ў эканоміі няма - паехаў па кнігі. Аж у Вільню.

Тады - хто?

Ах, чаму па ўласнай згубнай нядбайнасці не выкрыў тыя глупоты раней. Каб спахапіўся ў свой час, не даў бы каханню крышталізавацца...

3. На паштовым тракце

За некалькі дзён да падзеі з цыдулкай старасвецкая грувасткая карэта, перавальваючыся коламі па шматлікіх выбоінах, паўзла паштовым трактам з Пінска ў Давыд-Гарадок. Такія падрысораныя экіпажы, яшчэ з колішнімі аксамітнымі заслонамі на акенцах, раней сустракаліся часта, але на 1862 год ландара выглядала архаічна.

Коні з напругай цягнулі гэты рарытэт, калёсы часта грузлі ў каляінах, налітых ад нядаўніх залеў вадою. На шчасце, паперадзе карэты, як разведчык дарогі, каціўся звычайны сялянскі вазок, упрэжаны касманогім конікам, які мераў кожную лужыну, і тады вазнічы ландары паганяў свае коні смялей.

Наўкола кепскай, прыбалочанай дарогі стаяў сыры, змрочны і маўклівы лес. Густа ўплеценыя хмелем вольхі паныла моклі ў вадзе. Праз дарогу з сытым квактаннем пералётвалі дразды. Часам коні храплі, бунтаваліся, не хочучы ісці наперад. Тады вазнічы ландары злазіў з козлаў, супакойваў коні, а з вазка саскокваў даўгашыі юнак у сурдуце, ішоў наперад і кіем праганяў з дарогі вастравухіх дзікоў, якім унаравіла зрабіць на дарозе качавіла.

Ландара ехала здалёк - з Гдыні, вазок - з Пінска. У вазку акрамя юнака з доўгай шыяй сядзелі яшчэ двое зусім маладых людзей, таксама ў сурдутах, але гімназічных, з гузікамі, на якіх блішчэў двухгаловы царскі арол. Сурдут юнака з доўгай шыяй меў высокую талію і стаячы каўнер. Касцяныя гузікі гэтага сурдута патрэскалі, і палавінкі іх паадляталі. Крысо сурдута зрыжэла або, пэўна, было абпаленым. Па ўсім было відаць, што той, хто насіў гэты колісь чыноўніцкі сурдут, насіў яго з чужога пляча, і быў гэта Ясь Кавалец, манкевіцкі парабак, якому аканом Урбановіч даручыў сустрэць ландару з каштоўным грузам у Пінску і правесці яе да эканоміі. Ясь не меў і семнаццаці, але паспеў пабачыць свет, - год ці два вучыўся ў семінарыі, потым месяцы два пражыў у самой Маскве, але не вытрымаў, захандрыў, і яго вярнулі ў родны край. Тварам юнак быў прыемны, меў тонкія рысы, але бровы заціскаліся ад малейшага ўзрушання. На пераноссі яны стваралі разоркі маршчын, ды і ўвесь лоб рабіўся нейкі буграваты. Псавалі яшчэ юнака вялікія, як у дарослага, крыху нязграбныя рукі. Але як на парабка - не дзіва.

Гімназісты падселі да Яся ў Пінску - абое мелі пераэкзаменоўку. Стась Буевіч - хлопец з доўгім цікаўным носам - запазычыўся ў навуцы па ляноце, а другі - худы, бледнатвары Людовік Бароўскі - па хваробе.

Ад дарожнай нуды юнакоў, усіх траіх, надта цікавілі пасажыры ландары. У ёй сядзеў нейкі сярдзіты пан у наглуха зашпіленым сурдуце і кацялку, гаманлівы малады чалавек у паношанай студэнцкай куртцы і маўклівая, але пасміхастая жанчына. Хто быў надзьмуты пан у кацялку, цяжка было сказаць. Малады чалавек у студэнцкай куртцы называўся Артурам, быў братам Стася Буевіча, які ехаў у вазку. Артур вяртаўся пасля вучобы ў Пецярбургу дахаты, да бацькі. Жанчына выглядала проста жанчынай - твар яе быў прыкрыты вуалькай. Хто яна, адкуль і куды трымае шлях, таксама не знаходзілася тлумачэнняў.

Вазок, запрэжаны шустрым конікам, які ведаў дарогу і ведаў, як ступаць нагамі ў глыбокія каляіны, даўно адарваўся б ад непаваротнай карэты, - паказваць дарогу на выпадак аб'езду можа і Артур, але ў ландары сядзела прыгожая, выкшталцоная, а галоўнае - таямнічая жанчына. Як маладзёнам з першым пухам на верхняй губе не праявіць цікавасць, а магчыма, кавалерства? Таму і не спяшалі наперад.

Нейкі час гімназісты гаварылі пра хваляванні ў Варшаве, пра цара, Італію, краёвую інсурэкцыю: спрачацца на тэму вольнасці краю можна было бясконца.

- Што б ні казалі, - маракаваў Людовік Бароўскі, - любата мець пашпарт уласнага краю. Жыць, як раней, пры Вялікім княстве... Нашто нам кланяцца Маскве ці Варшаве...

- Ты што, супраць Польшчы? Без Польшчы мы нішто - нуль! - аспрэчыў Бароўскага Стасік.

Калі меншы Буевіч гаварыў, ён запальчыва размахваў рукамі, падымаючы іх вышэй галавы.

- Чаму гэта? Мы і без Варшавы зможам, - пярэчыў Людовік.

- Праз палякаў мы звязаны з Эўропай. Без Эўропы мы дзікі, адсталы край. Вам, палякам, добра...

- Не называй мяне палякам... - крыўдзіўся Людовік. - Я не паляк.

- А хто ты?

- Мы - ліцвіны. Як Міцкевіч...

- Рускія мы, - уступіў у спрэчку Кавалец, які ўсё больш маўчаў, бо не любіў пустасловіць.

- Рускія? - загарачыўся Стасік. - Мо скажы - маскавіты яшчэ... Ты мо і рускі, а я - ліцвін. Ты ў Маскве набраўся маскоўскіх блох, таму...

- А ты аднымі палякамі трызніш... Па-нашаму і гаварыць забыў як. Усё пшэцеш, пшэцеш... А ты такі паляк, як...

- Ану скажы! - пагрозліва загадаў Стасік.

Кавалец змоўк. Сонца стаяла высока ў зеніце, блішчэла на альховых лісцях, у рудой, у іншых месцах чорнай вадзе. Над балотамі, там і сям парослымі купамі лазы, стаяла шызаватая смуга.

- А па мне, - раптам азваўся Кавалец, - ці розніца, які сабака кусае, - масковец, ці поляк?!.

- Ты, Ясю, на людзей так не кажы, - ускінуў руку Людовік. - Людзі, палякі ці расейцы, - не сабакі...

- Дык і праўда, - павярнуўся да Людовіка Кавалец. - Увогуле, у царкве вучаць, што любая ўлада ад Бога. Будуць маскоўцы - добра, палякі - таксама файна. Якая розніца, хто панавацьме над намі? Няма розніцы!

- Вось табе няма розніцы, а мне ёсць, - абурыўся Людовік. - Расея нашле папоў, настаўнікаў, і, глядзіш, стануць нашы ўнукі і дзеці па-маскоўску гавендаць.

- А хоць па-кітайску. - Ясь тузануў лейцамі. - Нашы ўнукі ці там праўнукі ўсё роўна будуць прадухтам нашай зямлі. Во як... Бо сказаў Хрыстос - усё роўна, ці юдэй ты, ці элін.

- Паглядзі на мудруна! - выклікнуў Стасік. - Чуў я, што ты і вершы пішаш... Ды не абы-якія, але духоўныя...

- Ну і пішу, табе дзела?

- Дык і пішы, але ж ты па-руску, па-расейску сачыняеш.

- Мне што, па-пшэцку іх пісаць? - агрызнуўся Кавалец.

- Ты хоць па-хлопску пішы, мне без розніцы, - захіхікаў Стасік, шчыпаючы кончык носа. - Але ж ты пра святое, духоўнае... Недарэмна цябе людзі свяцькам дражняць...

Кавалец са злосцю зіркнуў на малога Буевіча.

- У гімназію табе самы час, Ясю, - уздыхнуў Людовік. - А то занадта мудры. У гімназіі цябе крыху абчэшуць.

- Вас ужо добра абсклютавалі... - азваўся Ясь. - Расея вам не падабаецца...

- Ну дык пачытай нам. Пра Хрыста, фаўна і німфу... - стаў пад'юджваць хлопца малы Буевіч.

- Адкуль ты ведаеш? - Кавалец коса зірнуў на Стасіка.

- Я, братко, усё ведаю, - самазадаволена праказаў Стасік.

- Урбановічыха растрындзела? - не адставаў Кавалец. - Прызнавайся, насач!

- Ну ты! - павысіў голас Стасік. - Яна шляхетная пані, а ты - трындзець... Бядуеш, што няўдалы верш згарадзіў. Ды яшчэ, хі-хі, гекзаметр!

- Вось, асталоп, прычапіўся! - буркнуў Кавалец.

- Я асталоп? У-у, святун, свяцька, святух... - стаў дражніцца Стасік.

- Насач, насач польскі! - урэзаў Кавалец.

- Святун, святун... Семінарыст недавучаны, недапечаны, маскоўская варона, маскаль!

- Польска дупа! - крыў Кавалец.

- Ды хопіць вам, абармоты! - не вытрымаў Людовік.

- А чаго ён, грубіян гэткі... - пакрыўджана стаў апраўдвацца Стасік. - Хам ёсць хам...

Кавалец тузануў лейцы, спыніў каня і сказаў са злосцю:

- За хама - злазь.

- І злезу. - Стасік спрытна саскочыў з вазка і пайшоў пешшу.

Клунак ягоны і сакваяж усё ж заставаліся ў вазку.

Абапал дарогі пайшоў сасняк, забялелі бярозы, востра запахла жытлом: дымам, гноем. Сярод бярозак з'явіўся раптам на дарозе шэра-зялёны праваслаўны крыж, абвязаны ручнічкамі, далёка між дрэў замільгалі шэрыя стрэхі, неўзабаве з'явілася і першая хата.

Будыніну цяжка было назваць хатай - яна распаўзлася па вуглах, толькі салома наверсе свежая. Ад вуліцы хата адгароджана свежаабчэсанай альховай, а таму аранжава-чырвонай крывой жардзінай. На падворку, за жардзінай, стаяла вялікае, неахайна абстрыжанае дзіця ў адной сарочцы, на прызбе грэлася на сонейку старая жанчына. Чорненькія куркі з вялікімі чырвонымі грабянямі клявалі старэчу ў руку. Пасярод двара стаяў, шырока расставіўшы ногі, карчаваты селянін і ладзіў касу. Калі ўбачыў вазок, няўцямна заўсміхаўся, стаў ківаць галавой у знак прывітання. Дзіця ад сораму, што без штаноў, прысела і нацягнула сарочку на калені.

- Гэта і ёсць, Ясю, твой прадухт? - паказаў вачамі на селяніна Стасік. - Яму трэба пашпарт? У Вену з'ездзіць ці ў Парыж?

- А што ён там забыўся? - спытаўся Кавалец.

- Ён нам дзівіцца, а як ён рот разявіць на карэту з фрэндзлямі, га?

- Мо ён і ракам перад ёй стане, што з гэтага? - агрызнуўся Кавалец.

- Людовік! - усклікнуў Стасік. - Спыні ты гэтага хама. Праўду кажуць: калі з пана пан, то пан, а як з хама пан...

- Ды табе самому зараз у морду дам! - раптам ускіпеў Людовік. - Што ты ўсё папракаеш, што ён з мужыкоў? Вінаваты ён, што бацька мужык?

- А чаго ён...

- Маўчы! - крыкнуў Людовік. - А то зараз выкіну і клункі твае... Пойдзеш дадому пехам...

- Ён павінен быць прыстойным. У яго маці шляхцянка! - не здаваўся Стасік. - Кроў у яго наша, высакародная...

- Глупства гэта ўсё. Кроў у людзей аднаго колеру - чырвоная...

Незадаволены грубасцю, на гэты раз Бароўскага, Стасік адстаў. Праехалі ўсю вёску. Стрэчныя сяляне ў кучомках, насунутых на самыя вочы, і жанчыны, захінутыя бруднымі хусткамі, хоць было лета, сыходзілі з дарогі і згіналіся ў паклонах. У тварах у насельнікаў гэтай забытай цывілізацыяй вёскі адчувалася нейкая немарасць і зблажэнне. Усе хаты абраслі лебядой, лебяда расла нават на саламяных стрэхах. Толькі адна хата была новая, яшчэ мо і не абжытая, - на вільчыку вісела забітая сарока, - а каля хаты хадзілі чырванашчокія, з чорнымі як смоль бародамі мужчыны ў новых світках, без шапак, у вымазаных дзёгцем ботах з высокімі халявамі. Яны не звярталі ўвагі ні на вазок, ні на седакоў.

- Гэтым пашпарт трэба, - абрадаваўся Людовік. - Гэта - патэнцыйныя грамадзяне.

- Усё роўна ім далёка да пана, які ў ландары сядзіць, - адазваўся Стасік. - Па ўсім відаць, што варшавянін...

- І па чым гэта відаць? - засумняваўся Людовік. - Паненка - чыстая полька. Так сакатала ў Пінску, што ні слова не зразумець... Цікава, хто яна гэтаму пану?

- Хлопцы, а калі гэта... любоўная пара? Падарожнічае інкогніта? Га? - спытаў Стасік і наблізіўся да вазка. Вёрз ён лухту, бо хацеў паддобрыцца і залезці ў вазок.

- Я пашпарт ягоны бачыў, - адзначыў Кавалец. - Ён не расейскае кароны падданы - вось што.

- Ён на шведа падобны, - заявіў Стасік.

- А ты шведа жывога хоць бачыў? - кусліва спытаўся Кавалец.

- Вось маскоўская варона, - абразіўся Стасік. - Я так кажу. Адным словам - чужапанец. Але ж паненка, халера ясна, і прыгожая.

- А ты яе бачыў? - не змаўчаў, падпусціў шпільку і Людовік. - Яна ж вуалькай закрыта. Бровы толькі і відаць. Ды густыя, як прыклееныя...

- Дапусцім, броўкі ў яе загустыя, але ж гэта так пікантна...

Вёску праехалі, за вазком накульгваў кудлаты чорны сабака. Ён, відаць, нечым правініўся і цяпер шукаў новых гаспадароў. Ясь крыкнуў на сабаку, каб ішоў прэч. Сабака спыніўся, пакрыўджана апусціў галаву.

- Ясь, - запытаўся Стасік, з відавочным жаданнем паддобрыцца, - ці то праўда, што пан аканом выпісаў з Галандыі індыка незвычайнай пароды?

- Праўда... - лагодна, прымаючы Стасікава прымірэнне, адказаў Кавалец. - Вунь у клетцы... Такі ж больбат, як і ты. Ну што глядзіш, як жаба з цэбра, сядай!

Стасік толькі і чакаў гэтага - гэпнуўся ў вазок. Абразу прапусціў міма вушэй.

Насамрэч, да ландары паверх дарожных куфраў была прывязана клетка, у якой сядзеў белы надзьмуты індык. Сярдзіты пан проста тросся над гэтым індыком. Калі карэта запынялася, ён вылазіў і карміў птушку нечым з мяшэчка.

Лес парадзеў, пачалося балота, выехалі на гаць. Колы застукалі па бярвенцах.

- Тут ландара і сядзе, - адзначыў Ясь, азіраючыся. - Тут, браткі, і я, як сюды ехаў, памучыўся...

Ландара ўгрузла адразу, як толькі коні сталі перабіраць нагамі, нібы па клавіятуры, па бярвенцах. Фурман свіснуў пугай. Коні рванулі. Крэк!

Мужчыны выйшлі з карэты, падцягнуліся да яе і хлопцы.

- Адвязвай рыштунак! - скамандаваў Артур Буевіч. - Бярыце скрынкі, валізы і куфэркі ў вазок, перавозьце на грудок, а мы паглядзім, што з ландарай.

Чужапанец панёс на сухое клетку з індыком. Потым разам з Буевічам-старэйшым вынеслі на руках і паставілі на ногі жанчыну, якая божкала і рассыпалася ў падзяках.

Хлопцы пацягнулі з ландары ў вазок дзве доўгія скрыні. Адна - нязвыкла цяжкая, другая - лягчэйшая.

- Ну і ценжар! - крактаў Стасік. - І што тут можа быць? Цвікі, вагі якія?

- Табе справа? - адказаў Людовік і, каб канчаткова замірыць юнакоў, прапанаваў: - Ты ў Кавальца спытай...

Кавалец, які нёс на плячы валізу, і сам сказаў:

- Гэта аканом прычындалле заморскае выпісвае... То плугі мудрыя, летась арху ракой прывезлі... Жыта веяць...

Аблегчаную ландару коні вырвалі з багны, яна пакацілася спраўней, толькі весела падрыгвалі фрэндзлі на заслонах акенец.

Калі ўрэшце перабраліся праз гаць, увязалі па-новаму куфэркі і валізы, сонца навісла над забалотным лесам.

Далей дарога была гразкаватая, колы ландары грузлі па самыя ступіцы, ад коней валіла пара. А вось вазок, у якім пакінулі скрынкі, засеў у першай лужыне. Давялося злезці, цягаць скрынкі. Карэта аб'ехала вазок, але недзе далёка паперадзе раптам дзіка загігатаў жарабец. Потым запялёхала гразь, бразнулі цуглі, пачуліся незнаёмыя галасы.

- Што робіцца? - Стасік падняўся ў вазку на ногі. - Хлопцы, верхавыя... А браткі мае - жандары!

Юнакі прыгледзеліся.

- На ўсіх святых! Гэтыя - новыя! - прашаптаў Стасік. - Не пазнаю, раней не бачыў...

4. Жандары

Некалькі чалавек жандараў конна напраўду перапынілі ландару. Стасік, ад прыроды да немагчымасці цікаўны, пакінуў Людовіка і Кавальца змагацца з вазком і патрусіў да ландары. Яшчэ здалёк убачыў, як жандарскі афіцэр у чыне капітана, у заляпаных балотам нагавіцах, саскочыў са свайго агера, казырнуў, пэўна, прадставіўся. Калі Стасік падбег да ландары, змрочны пан у кацялку паказваў жандарскаму афіцэру паперы.

Жандар разгарнуў пашпарт, прысвіснуў:

- Гм, пашпарт падданага яе вялікасці каралевы Вялікабрытаніі. Ніколі ў руках не трымаў... Так, так... Гандлёвы агент кампаніі «Усямірная сельскагаспадарчая выстава» Джон Лобстэр. Сэр, прашу вашы рэчы да агляду...

Ангелец закапыліў ніжнюю губу і адмоўна пахітаў галавой, даючы знак, што не разумее.

Стасік ад цікаўнасці аж рот раскрыў. Вобыск!

- Гм, гм. У Варшаве, панове, неспакойна... - уздыхнуў жандар, каб патлумачыць свае дзеянні.

- Ну і што, спадар афіцэр? - сказаў Буевіч-старэйшы. - То Варшава, а тут... Ці ў гэтых балотах магчымы, так сказаць, нейкі падкоп пад асновы?

- Гм, прашу паперы, - звярнуўся і да яго жандар. - Гм, так-так, - памыркаў ён, пазіраючы ў дакументы.

Усе адзначылі, што ледзь не кожную фразу капітан пачынаў з гмыкання.

- Гм, ці не тутэйшага памешчыка Буевіча вы сваяк? - паглядзеў ён на Буевіча-старэйшага.

- Сваяк, - весела адказаў Буевіч, - найроднейшы сын. А гэты гімназіст, - паказаў на Стасіка, - другі сын, малодшы. Закрый, браточак, рот, зубы выпадуць.

Стасік ад злосці аж клацнуў зубамі, сашчэмліваючы сківіцы.

- Гм, бачу, што малодшы, - сказаў з іроніяй жандар. - Адкуль васпан едзе?

- Адкуль? З Пецярбурга. Скончыў медыка-хірургічную акадэмію, маю прызначэнне на палкавога лекара. У Закаўказзе, спадар афіцэр. Вось гэтая папера... Пакуль на службу, хачу пабачыцца з бацькам.

- Чые гэта рэчы? Вы, пане Буевіч, суправаджаеце груз? А гэта хто? - сыпаў пытаннямі жандар, паказваючы вачамі на паненку.

- Наколькі мне вядома, рэчы належаць пану Ўрбановічу.

- Урбановічу? - перапытаў жандар. - Прашу карэту да агляду.

- А вы маеце права? - роблена здзівіўся Артур.

- Прашу мне не ўказваць мае правы, - абрэзаў яго афіцэр. - Гм, звычайная праверка не павінна вас турбаваць.

Буевіч-старэйшы адышоўся да Стасіка.

- Растлумачце містэру... - больш лагодна сказаў жандар і зірнуў у паперыну: - Містэру Лобстэру, каб дазволіў паглядзець і ягоныя рэчы. Ведаеце, мая ангельская з часоў гімназіі, выбачайце, пакрылася пылам...

- Ну, замежнікаў абшукваць, гэта, выбачайце... - развёў рукамі Буевіч-старэйшы.

- А чаго вы, пане Буевіч, лезеце не ў сваё дзела? - хітра зірнуў жандар. - А раптам у гэтых куфэрках зброя?

Буевіч сказаў некалькі словаў ангельцу па-ангельску. Падданы яе вялікасці каралевы Вялікабрытаніі яшчэ больш насупіўся, адвязаў клетку з індыком, паставіў яе каля ног, залажыў руку за руку. Жандары пачалі тузаць рамяні, якімі былі прывязаны дарожныя куфэркі.

У гэты момант, зусім нечакана, Стасік пачуў шэпт брата:

- Вярніся і скажы хлопцам, каб утапілі ў твань цяжэйшую скрынку.

Стасік агаломшана зірнуў на Артура.

- Мілы браточак, - не мяняючыся ў твары, працадзіў скрозь зубы Артур, - здымі з твару ідыёцкую міну і рабі тое, што я сказаў...

5. Жаноцкія таямніцы-драбніцы

Жандары ператрэслі куфэркі, прывязаныя да запятак карэты. Іх нічога не зацікавіла. Расчынілі саму карэту. Паненка пасунулася наперад, каб выйсці з карэты, адхінула фрэндзлі заслоны, паглядзела ўніз, куды ёй можна ступіць. Да яе жвава падскочыў жандарскі капітан з выстаўленай рукой, але жанчына пашукала вачамі ангельца, той няспешна падышоў, яна абаперлася на ягоную руку і апынулася зне карэты. Ад няёмкасці капітан стаў пашчыпваць свае раўнютка падстрыжаныя вусікі.

Правяральшчыкі зазірнулі ў карэту, выцягнулі з яе невялікі дарожны куфэрак, папрасілі адкрыць яго. Ангелец шчоўкнуў ключыкам, падняў вечка. Сярэдзіна абшыта зялёным сукном. У гнёздах стаялі бутэлькі, віднеліся прышпіленыя лыжкі, відэльцы...

Жандарскі афіцэр гмыкнуў, чым прачысціў горла, загадаў рабіць вобыск далей. Ангелец тым часам зрабіў знак фурману, які быў і за лёкая, і той хуценька перацягнуў куфэрак на невялікую палянку ўзбоч дарогі, распрастаў на траве абрус, вылажыў шынку, хлеб. З бутэлькі ангелец наліў у сярэбраную чарачку паненцы, сабе, нешта сказаў Буевічу.

Буевіч гасцінна махнуў рукой, звяртаючыся да афіцэра:

- Прашу пана...

Жандар павесялеў. Ром забулькатаў у чарачку.

- Гм, здароўе паноў, - сказаў жандар, перакуліў чарку, пасмакаваў у роце, глынуў. - Я думаю, - жандар прадыхнуў, - што тут не павінна быць крыўды за ператрус. Прыйшла дэпеша - пад Рэйтанавам затрымалі чалавека з падрыўной літаратурай. Герцэн і ўсялякае такое. Вы разумееце, што гэта значыць? А ром харошы. З водарам.

Жандар панюхаў пустую чарачку. Яму налілі яшчэ.

Буевіч прапанаваў:

- Падмацуйцеся, спадар афіцэр, ангелец просіць...

Жандар не стаў грэбаваць. Пэўна, выгаладаўся.

- Дык што, ангелец па-расейску ні бум-бум? - спытаў ён і далікатна ўзяў нейкі крэкер.

- Ні слова, - адказаў Буевіч.

- Гм, навучыцца, - сказаў, пражоўваючы, жандар. - Пацягнула ж яго ў такі час у дарогу.

- Які час, пане капітан?

- Ну... з палякамі, - адказаў жандар. - Але і твар у яго, у гэтага вашага ангельца, - паказаў ён на замежніка. - Нахаба. Быццам мы - не людзі.

- Ды ну, пане афіцэр, - здзівіўся Буевіч, паглядзеў на ангельца.

Той таксама паглядзеў на жандара і на Буевіча. Глядзеў і не міргаў нават.

- Гэта ж тыповая ангельская, выбачайце, морда, - сказаў Буевіч. - Яны толькі авёс, выбачайце, спажываюць... Слухайце, спадар афіцэр. Вось мой сакваяж з правізіяй. Давайце падсілкуемся па-сапраўднаму. У мяне і фляжка ёсць з цудоўным напіткам. Гэта, канечне, не ром, але рэч выдатная...

- Паглядзіце, майце ласку, вось гэтае апісанне, - сказаў жандар, прымаючы наступную поўненькую чарачку і падаючы Артуру складзены ў чатыры столкі ліст паперы. - Параўнайце апісанне з фізіяй гэтага аматара аўса.

Буевіч пачытаў, пажаваў вуснамі, скрывіўся.

- Абсалютна выпадковае супадзенне, - сказаў ён.

- Э, не, - пахітаў галавой жандар. - Не выпадковае. Я, выбачайце, хадзіў у свой час на публічныя лекцыі... Ведаем, што англы - арыйцы, індаэўрапейцы. Славяне - таксама... Чаму б, выбачайце за грубасць, мордамі не быць падобнымі?

- А гэта хто? - Буевіч падняў паперку.

- Крымінальны злачынец. Крымінальнік... Абрабавалі паштовы абоз.

Буевіч неадабральна пахітаў галавой, аддаў паперыну, наліў чарачкі.

- Ці ведаеце, спадар афіцэр, што, уласна кажучы, англасаксы пайшлі на астравы Брытаніі з вусця Лабы...

- Як? - здзівіўся капітан. - Гэта ж недалёка адсюль... Зрэшты, ці не намякаеце вы на Германію? І разам з тым на маё прозвішча.

- Выбачайце, я ўжо і забыў ваша прозвішча, хоць вы і прадстаўляліся... Фогель?

- Так точна, капітан жандармерыі Фогель... Думаю, у нас будуць прыязныя адносіны...

Мужчыны перакулілі чарачкі.

- Вось я і кажу, - адзначыў Буевіч, - што англасаксы перасяліліся недзе яшчэ ў VIII ці IX стагоддзі на Брытанскія астравы.

- Гм, дзівосы, панове, на зямлі бываюць, - пахітаў галавой жандар. - Вось адкуль інтарэс Англіі да бунту ў Польшчы. Голас крыві, выбачайце, хоць і далёкі, але чуюць... І вось што самае смешнае, там, у Варшаве, заклікаюць да крыві, а сама польская шляхта на барыкады не вельмі спяшаецца... Гэтых бунтуюць, якія тут. Прашу прабачэння, вас, значыць, праваслаўных.

- Нас? Каго вы маеце на ўвазе?

- Тутэйшае, спрадвечна рускае насельніцтва... Нават з тых, якіх гвалтам апалячылі.

Чарговая чарачка кульнулася ў ружовы равок паміж шэрымі, абкуранымі вусамі і ніжняй губой.

- Не апалячаны, але пераведзены ў каталіцтва. Ды і не гвалтам, самахоць... - сказаў Буевіч і на гэты раз не выпіў.

- Згодзен, хоць не цалкам. Тутэйшае насельніцтва, маю на ўвазе Паўночна-Заходні край, богабаязнае і да падбухторванняў абыякавае, ці не так, пане Буевіч?!

- Так, пане афіцэр, - згадзіўся Буевіч і падаў жандару добры кус шынкі і кавалак хлеба.

- Вось я і кажу. Магнатам добра. Магнатам, увогуле памешчыкам, землеўласнікам царскія войскі ой як патрэбны, каб мужык ціха сядзеў. Вось калі мужыка зачэпяць, то гэта ўжо бяда. Гэта вам не польскі фанатызм, а нешта больш, гэтак сказаць, энергетычнае...

Жандарскі афіцэр перастаў сачыць, як ягоныя падначаленыя робяць вобыск. Яму хацелася пагаварыць.

- Яму, мужыку, няма чаго губляць. На некалькіх дзесяцінах сядзяць, з голаду пухнуць, бо ў кожнай сям'і шасцёра-сямёра дзяцей. Добра, калі ў каго дзесяцін тых за дваццаць, ды лугу-сенакосу яшчэ валока. Тады сядзі ды гора не ведай.

- Спадар афіцэр, прашу прабачэння, пан родам адкуль? - пацікавіўся Буевіч.

- Магілеўскі я. Ну, вядома, прозвішча паказвае нямецкі корань. Але мы сто гадоў, як абрушаныя. Ах, халера, хвайны ў ангельца ром. Калі можна, яшчэ чарачку.

Але наступную чарачку афіцэр не выпіў. Здарылася непрыемнасць. Жандары пачалі распакоўваць чарговы куфэрак і выцягнулі жаночае адзенне. Паненка прамовіла гучны санорны гук, падбегла да куфэрка і, моцна выгаворваючы жандарам па-польску, паспрабавала прыкрыць вечка.

- Так, хм... - насупіўся жандарскі афіцэр, даў каманду падначаленым, падышоў да куфэрка сам.

- Jak tak? - крычала паненка. - U kobiety mogą być sekrety?! Panie oficerze?!

Паненка дастала з куфэрка прыгожанька аздоблены сакваяжык. Нельга было не заўважыць, што ён быў цяжкаваты. Настолькі, што паненка з напружаннем трымала яго ў руках. А каб гэтага не было відаць, яна прыціскала сакваяжык да грудзей.

- Jestem kobietą. Panowie nie rozumie?

Ангелец паціху абураўся, раззлавана сакатала паненка. Капітан Фогель махнуў рукой падначаленым, што азначала адбой ператрусу.