Літоўскі воўк

РАЗДЗЕЛ X. Прапагандыстыя

1. «Цар не ад Бога!»

Артур, як прачнуўся, нідзе не мог знайсці аканома. Пахадзіў па гаспадарскіх службах - няма. Што ж, час ісці дахаты. Усё-ткі слаўная вечарына адбылася, дала гэтулькі надзей на адраджэнне велічы і славы краю, штурхнула да спадзяванняў, што гонар уласны можа быць адваёваны, абаронены. І толькі купай, разам.

Пайшоў праз мястэчка, радасна вітаўся з сустрэчнымі. Усе яны цяпер не проста мяшчане - грамадзяне, браты. Кожны з іх хутка стане свабодным, вольным ад расейскага дэспатызму чалавекам.

Выйшаў за мястэчка, уздыхнуў на поўныя грудзі. Да чаго хораша, радасна! Прырода аж зіхацела: спявалі, галасілі шпакі і валасянкі, буяла трава ўзбоч дарогі. Добра, як добра, што гэтулькі цяпер у яго прыхільнікаў ягонай святой справы. Што ўжо жандарскі афіцэр - капітан Фогель, і ў таго выявілася не проста капяліна, а цэлая бруя патрыятызму. Як не скруціць царскаму арлу абедзве галавы з такімі людзьмі?

Чым бліжэй Артур падыходзіў да роднай сядзібы, тым менеў радасны настрой. І на гэта мелася свая прычына: як зрабіць, каб ягоны бацька, Купрыян Буевіч, стаўся ягоным прыхільнікам? Не такім, скажам, як Аксана ці яе муж-аканом, але хоць бы як прыстаў Вусаціха. Дагэтуль спрабаваў гаварыць, але бацька пакручваў галавой, казаў, што любы, хто ідзе супраць улады, - дурань.

- Мы не настолькі багатыя, каб выдурняцца, Артур. Добра, як у Сібір запратораць, гэта яшчэ паўбяды, тады ты - герой. А як пазбавяць зямлі, шляхецтва ды пойдзеш з торбамі, як Лушчыкі на Неўскім ходзяць?

Жыла ў іхняй мясцовасці шляхта, якая пасля падзей 30-х гадоў паехала ўсёй немалой сям'ёй у Пецярбург дабівацца праўды, там згалелі дарэшты, палавіна памерла, рэшта, каб не пухнуць з голаду, нанялася служыць. Што ж, страта гонару на чужыне не такая балючая, як у родным краі.

Што ж прыдумаць, каб заваяваць давер і прыхільнасць бацькі?

Дома Артур памыўся, змяніў бялізну і накіраваўся ў бацькаў пакой. Настрой меў рашучы.

Купрыян Буевіч з прычыны прыезду старэйшага сына ўжо некалькі дзён жыў суцішана, прыстойна. Нават наймічку Хрысцю адаслаў да бацькоў. Увесь вольны ад гаспадарскіх клопатаў час стары Буевіч, пачапіўшы на нос акуляры, разбіраў старыя літаратурныя альманахі. Рабіў ён гэта і зараз.

Калі сын увайшоў у пакой, стары Буевіч зірнуў на яго і, пэўна, не заўважыў, што сын мае нейкія свае досыць ваяўнічыя намеры.

- У эканоміі гасцяваў? - пацікавіўся бацька.

- Гасцяваў, - адказаў сын. - Хачу, тата, пагаварыць. Тата, пэўна, чулі, што зроблена досыць важнае навуковае адкрыццё пра паходжанне чалавека.

- Не, не чуў. Раскажы...

- Ну, калі коратка, вучоныя адкрылі, што чалавек паходзіць ад малпы, - узяў і вылажыў Артур.

- А малпа ад каго? - хітра прымружыўся стары Буевіч. Выспаны, бацька меў добры настрой.

- Яшчэ ад больш дзікай малпы... - сказаў Артур, задаволены, што гутарка ўдаецца.

- А тая больш дзікая малпа ад каго?

- А тую, можа, і Бог стварыў.

- Што ты мне хочаш сказаць, не разумею? Лепш лічыць, што чалавек пайшоў ад Адама і Евы. А іх стварыў Пан Бог. Ці не прасцей, а галоўнае - прыгажэй, - зморшчыўся бацька. Не падабаліся яму такія гутаркі.

- А тое, што калі чалавек паходзіць ад малпы, то значыць, ад малпы паходзіць і расейскі цар.

- Аляксандар II паходзіць ад малпы? - весела ўскрыкнуў стары Буевіч. - Што ты вярзеш, сыне?

Выгляд у старога Буевіча зрабіўся камічна-спалоханы.

Са змоўніцкім выразам твару ён прашаптаў:

- Ці ведаў ты тую мартышку, якая жыла ў Вярэнічаў... Залезла на дуб і не злазіла. Палезлі па яе, дык яна кусаецца. Мусілі страляць. Дык, значыцца, Аляксандар II паходзіць ад сваякоў гэтай мартышкі? Ты што, у Сібір захацеў?

- Не. Прапрадзеды першых Раманавых паходзілі ад людзей, продкі-дзікуны якіх пайшлі ад першалюдзей, а ўжо іх продкі былі сапраўднымі малпамі. Даказана ж, што паміж малпамі і людзьмі ёсць сваяцтва.

- Выходзіць, што і насамрэч Раманавы паходзяць ад... малпаў? - прашаптаў здзіўлены такім ходам думкі Буевіч-бацька. Праўда, у вачах ягоных свіцілася хітрынка. - Але ж... чалавек, душа ягоная - Боскае стварэнне. Не разумею, куды ты хіліш?

- Куды хілю? - ажывіўся Артур, не хаваючы, што яго радуе тое, што ягоная задума ідзе да паспяховага канца. - Слухай, тата. Раз вучонымі даведзена, што чалавек пайшоў ад малпы, то цар не Божы памазанік.

Выраз паблажлівасці паволі сышоў з твару старога Буевіча. Знікла і хітрынка, замест яе загарэўся злы агеньчык.

- Ну-ну, гавары, гавары... - зацікаўлена праказаў ён.

- Бог выбраў некага на цараванне абсалютна выпадкова... Царом мог вырабіцца і нехта з нашых продкаў... Урэшце, тут і Бог ні пры чым.

- Што ты кажаш?! - ужо зусім спалохаўся стары Буевіч. - Не разумею...

- Дынастыя Раманавых, менавіта цар Аляксандар II не прызначаны Богам цараваць ні над расейскім мужыком, ні ў прыватнасці над намі, ліцвінамі, беларусамі, палешукамі - называй як хочаш. Бог стварыў усіх абсалютна роўнымі... Разумееш?

- Хм. Чыста пратэстанцкая думка.

- Мы - роўныя сярод роўных, бацька. Як роўныя сярод роўных палякі, германцы, фіны, туркі... А таксама - бакасы, куры, качкі, зайцы, цецерукі... Людзі самі прыдумалі цараванне... І з пункту гледжання сучаснага ўзроўню развіцця грамадства гэтая лухта - богаабранасць цара-бацюхны - павінна быць здадзена ў архіў.

Стары Буевіч задумаўся.

- Гм... Бог стварыў... малпу... Малпа вырабілася на чалавека... - мармытаў ён. - Потым... людзі прыдумалі цараванне...

- Так, тата.

- А Адам, а Ева? Яны што, таксама пайшлі ад малпаў?

- То прыдумкі старажытных людзей, тата, легенда, літаратурны твор.

- Хто даказаў, што не Бог удыхнуў душу ў чалавека, а прырода вырабіла яго з малпы?

- Чарльз Дарвін і даказаў, тата. Ангелец. Вялікі вучоны... Раней людзі думалі, што Зямля - цэнтр сусвету. Капернік давёў адваротнае. Зямля - усяго толькі звычайная планета, якая разам з прыкладна такімі ж планетамі круціцца вакол Сонца. Гэта перавярнула свядомасць мільёнаў людзей... Усяго чалавецтва. Ангельскі вучоны Дарвін зрабіў не меншае адкрыццё, чым паляк Капернік. Ён з навуковых пазіцый абгрунтаваў, што чалавек ёсць вынік эвалюцыі жыцця, а таму ні расейскі імператар, ні які румынскі спадар, турэцкі паша ці абісінскі кароль не маюць аніякіх правоў цараваць над людзьмі: расейцамі, румынамі, туркамі ці абісінцамі... Ні над намі, ліцвінамі, ні над якім другім народам - башкірамі, грузінамі, калмыкамі там ці адыгамі - расейскі цар панаваць не мае аніякага права...

- Хм... - яшчэ больш задумаўся стары пан. Ход думак сына азадачыў яго. Увесь ягоны добразычлівы настрой прапаў.

Артур радаваўся, што змог задаць бацьку падобную ламаніну галавы. Лацвей дасць угаварыць сябе на інсурэкцыю.

- Дарвін, кажаш? Пачакай, - сказаў стары Буевіч. - Ангелец? Усе людзі пайшлі ад малпаў, так?! Дапусцім. І таму мы роўныя перад Богам, так?!

Артур уздыхнуў.

- Ангельская каралева чытала Дарвіна? - спытаўся стары Буевіч.

- У тым-то і справа, што пэўна чытала. І разумее, што яе статус - архаіка. Раней ці пазней адмовіцца ад гэтых недарэчных устанаўленняў.

- І Брытанія ператворыцца ў рэспубліку?

- Мяркую, яшчэ пры нашым жыцці. Да канца XIX стагоддзя несумненна. Галоўнае - самахоць, без рэвалюцыі. А вось дзікім расейскім царам варта дапамагчы зразумець, што гэта пыха, гардыня - лічыць сябе богаабранымі...

Стары Буевіч схапіўся за галаву.

- Ой, што гэта са мной, - пан ускочыў на ногі. - Я вар'яцею... Чалавек пайшоў ад мартышкі... Цар - не Божы памазанік, але малпаў... Малпы памазалі Раманавых на імператарства... Ангельская каралева здае карону ў музеюм! Ха-ха-ха! Эй, дзеўка, - закрычаў Буевіч, - нясі хутчэй гарэлку, іначай згублю апошнія глузды...

2. Разуменне роўнасці

Стары Буевіч усхадзіўся. Ён падскочыў з крэсла і шырокім сягам стаў кружляць па пакоі. Як толькі сын спрабаваў яму нешта тлумачыць ці пярэчыць, Буевіч-бацька ўскідваў руку, даючы знак сыну маўчаць.

- Ты думаеш, я - адсталы чалавек? І не ведаю, што значыць роўнасць? - пагрозліва гаварыў ён. - Ты яшчэ не нарадзіўся, а я меў у бібліятэцы кнігі, якія былі забаронены, ведаеш дзе? - Бацька насунуўся на сына. - У Парыжы! У гэтым расадніку так званых ідэй вольнасці і брацтва. А ў мяне - былі, а я - чытаў.

- Тата, мы павінны адабраць у расейскага імператара права распараджацца намі, ліцвінамі, - Артур праводзіў сваю лінію, нягледзячы на бацькавы жэсты.

- Ліцвінамі! - усклікнуў бацька. - Гэта - анахранізм.

- Ну я ж не анахранізм! Я жывы чалавек. Я веру...

- Пачакай, пачакай... У што ты верыш? Ці не ў тое, што, скажам, мой новы распарадчык Цімох, у якога ў барадзе, выбачай, вошы вядуцца, калі ад гарэлкі не падохлі, мне роўня?

- Роўня, - няўпэўнена сказаў Артур. Памаўчаў і ўжо болей жвава дадаў: - Прыйдзе час, у расейскага імператара возьмуць права на свабоду, роўнасць і самі расейцы, і ўсе народы, якія насяляюць Расею. Самыя, выбачай, брудныя і вашывыя... Годзе нам маліцца на цара, як на абраз...

Стары Буевіч спыніўся пасярод пакоя, зірнуў на сына, перавёў позірк на алеадрук выявы імператара, узяты ў багетную раму, прашаптаў:

- Але ж - імператар! Якая малпа? Які Цімох?

- Імператар, імператар... - прабурчэў Артур. - Мы самі сабе імператары... Паўстаць, як вось-вось паўстануць палякі, і адваяваць сваю волю. Захочам, паставім сабе караля... Выберам з шляхты каго талковага... Не захочам караля, выберам прэзідэнта, канцлера.

Бацька маўчаў. Відаць, ён нешта думаў, бо не слухаў прапаганду Артура.

- Тут адназначна, тата, варта ўдзельнічаць у вайсковым рушанні... Разам з палякамі змагацца за волю, за нашу, краёвую волю...

- За волю... Так... - згадзіўся пачырванелы ад уражання нейкімі сваімі думкамі Буевіч-бацька.

Дзяўчына, іншая, не Хрысця, а каратканогая і крыху дуркаватая Волечка, прынесла ўжо вядомы чытачу спод.

- Яшчэ вось што, - з таямнічым выглядам прамовіў Артур. - Маю ідэю падтрымаў аканом. Манкевіцкі...

- Пан Урбановіч?

- Ён дасць грошы. На зброю...

- Пан Ежы і зброя? - здзіўлена прашаптаў Буевіч-бацька. - Гэты ціхун? Ён жа і курыцу баіцца зарэзаць. Ён на паляванне ніколі не хадзіў...

Буевіч-бацька наліў сабе і сыну гарэлкі, выпіў, скрывіўся.

- Ад нашага павета мы мусім выставіць не меней як тысячу шабляў. Думаю, разам з простымі людзьмі набярэцца... - ціха, пранікнёна гаварыў Артур. - Для пачатку захопім уладу тут... Варшава, Вільня нам дапамогуць...

- А цар?! - ускрыкнуў бясконца ўражаны такой шчырасцю сына стары Буевіч і тут жа схамянуўся: - Так, так... Цар жа пайшоў ад малпы, ён - не Боскае стварэнне.

- Ён Боскае стварэнне, - уздыхнуў Артур. - Але нагэтулькі, наколькі Боскімі стварэннямі з'яўляемся і мы. У абсалютна роўнай ступені.

- А войскі, а жандары, а спраўнік?

- Эўропа за намі. А што да спраўніка, то і ён цалкам наш чалавек, - сказаў Артур. - Жандары?! Колькі тых жандараў? Пакуль цар, каб бараніць сваё малпавае права быць царом, прышле рэгулярныя войскі, мы павінны падрыхтавацца як след, згодзен, тата?

Бацька паглядзеў на сына, прашаптаў:

- Згодзен.

- Тады я падскочу да Бароўскіх, паедзем разам з ім па шляхце. А вы тут прыкіньце, тата, хто з вашых людзей, сур'ёзных, талковых, можа быць карысным у нашай святой справе.

Артур паехаў. Стары Буевіч задуменна сядзеў перад сподам. Каб праяснілася ў галаве нагаворанае сынам, ён наліваў і выпіваў чаркі - сваю і сынаву. Калі гарэлка скончылася, загадаў Цімоху склікаць людзей. Сабралася дворня. Буевіч выйшаў на ганак.

- Людзі, ці бачылі вы малпу? - спытаўся ён.

Людзі маўчалі.

- Ну тую мартышку, што колісь жыла ў Вярэніча?

- Помнім, пане, чаму ж не помнім, - адказаў за людзей Цімох. - Яе ў цыганоў Вярэніч купіў.

- Дык вось! Бог, аказваецца, не нас, людзей, стварыў, а спачатку гэтую мартышку, малпу. Малпа - брыдкая, гідкая, крыважэрная і памаўзлівая мартышка - перахітрыла ўсіх роўных і чэсных хрысціян і вырабілася расейскім імператарам!

- Зноў пан напіўся... - ціха прабурчэў Цімох.

- Цяпер адкажыце мне: ці можа мартышка быць імператарам?!

Сяляне паздымалі шапкі і перахрысціліся. Выдавала, што іхні пан звар'яцеў.

3. Стасік ідзе ў агітатары

Станіслаў Буевіч стаў нявольным сведкам размовы старшага брата з бацькам - слухаў з суседняга пакоя. Ідэя роўнасці, незалежнасці ад расейскай кароны цалкам натхніла і яго. Тым больш што скрынка зброі, якую разам з Людовікам і Ясем зацягнулі на стары млын, не выклікала ніякіх сумненняў у намерах Артура. Інсурэкцыя - сапраўдная мужчынская справа. Выдатная магчымасць праявіць сябе на справе. І, як казаў старэйшы брат, уся цяжкасць у падрыхтоўцы. Значыць - варта хутчэй ісці агітаваць. Чаго чакаць, калі ты намерыўся рабіць свой асабісты ўнёсак у паўстанне, у інсурэкцыю. Хутчэй падбухторваць народ! Трэба гаварыць з людзьмі, расказваць праўду, тлумачыць, што да чаго. За справу!

Ага, адзецца прасцей, каб не выклікаць недаверу. І гэта цалкам правільная думка.

Неўзабаве Стасік, апрануты, як парабак, у партках і світцы, праўда, паясок падперазаў святочны, вышываны, папраставаў на вёску. Людзі, каго ні сустракаў, кланяліся яму, віталіся, а потым здзіўлена праводзілі позіркамі.

«Браты, грамадзяне... - насілася ў галаве шчаслівая думка. - Мы - роўныя, блізкія...»

Праўда, загаварыць з вясковымі на тэму, дзеля якой і выбраўся, не хапала адвагі. Змрочнымі, недаверлівымі выглядалі сяляне з тых, каго сустракаў. Так і ўсю вёску прайшоў, спыніўся на выгане, пачухаў патыліцу.

«Пайду далей... Дзе мяне не так добра ведаюць, - намысліў юнак. - З малазнаёмымі прасцей будзе...»

Пайшоў па палявой дарозе і неўзабаве натрапіў на хату ў хмызняку. Хутар нейкі. Нават не падазраваў, што тут людзі жывуць. Адна хата і дзве-тры гаспадарчыя пабудовы. Хто ж тут жыве?

Прайшоў на неагароджаны падворак. Нізенькая хатка сляпілася акенцамі, на прызбе рос стары мухамор, дах упрыгожвалі мох і лішайнік, бо салома даўно згніла. Пуня паказвала рэбры латаў. Па надворку хадзіла курыца з перабінтаванай лапай, а ў малінніку паміж пуняй і свірнам лежма драмала сівая кабыла.

Стасік пахадзіў па надворку, пасвістаў, паглядзеў у акенцы з патрэсканымі, замазанымі глінай шыбкамі. Ён чакаў, што гаспадар выйдзе сам. Ніхто не выйшаў. Тады Стасік зірнуў праз цалейшае, з большай шыбкай акенца ў хату. Нікога. Пагрукаў у дзверы. У хаце пачуўся кашаль. Стасік загрукаў мацней. Урэшце з хаты на белы свет вылез старэча з кіем.

- Уставай, дзядуля, за волю змагацца, - сказаў Стасік.

- За што, за што? - спытаўся дзядок.

У яго ўсё было сівое, аж жоўтае: вусы, барада, валасы. Толькі бровы русявыя. З-пад іх на Стася глядзелі мокрыя, але ўсё яшчэ ясна-блакітныя вочы.

- За волю. За нашу і вашу. Ведаеце, што такое свабода?

- Свабода? - перапытаў дзед, вінавата міргнуў, ацэньваючы прыхадня: хто ён такі - гэты далікатны малады чалавек у світцы, падпаясаны каляровам паяском.

- Трэба паўставаць супраць цара! - натхнёна праказаў Стась, дзівуючыся ўласнай смеласці. Такіх словаў ён раней не гаварыў. Нават думаць пра такое было страшнавата.

- Га? - падставіў вуха старэча. - Вы чые будзеце? Не Буевічавага пана сын? Арцік?

- Буевіча... - нецярпліва прагаварыў Стасік. - Толькі не Артур, а Стасік.

- Во-во, я і кажу, што Артур, бо меншага, дурнаватага Стася, я добра ведаю. Гады два, мусіць, прайшло, як паварочаў людзям копы. Нашто яму былі тыя копы? Гарцаваў перад дзеўкамі на кані, боўдзіла.

Стасік пачырванеў. Ну, дурнем быў, ну, пашалеў на грамадскім лузе. Сяляне прыходзілі скардзіцца на свавольства. Але стары прымае яго за Артура. Ну і няхай прымае.

- А дзе ўсе? - Стасік прайшоўся па надворку. - Належыць хутчэй збірацца на паўстанне, разумееце?! Свабоду ваяваць, незалежнасць. Супраць маскалёў...

- Слухайце, панічок. - Стары збіў кіем з прызбы мухамор і з крэхтам сеў. - Куды нам тая свабода? Трое сыноў у мяне. А зямлі з жабіны прыгаршчы. За работай свету белага не бачаць. Нам бы зямелькі, а не свабоды той.

- Зямля ўся - у цара. У расейскай дзяржавы... Цяпер самы час зваліць імперыю...

- Так-так. Лесу казённага валокі тры-чатыры нам бы не пашкодзіла.

- Усе народы роўныя, і людзі ўсе роўныя, мы - грамадзяне... - натхнёна гаварыў Стасік.

Чырвань ад сораму ў яго прайшла.

- Уга, - ківаў галавой дзед, - акурат хапіла б. Каб, як колісь, ляда высечы, выпаліць, выкапанічыць, засеяць, калі Бог паспрыяе з пагодай, дачакацца ўраджаю...

- Хопіць нам расейскага дэспатызму, - узмахнуў рукой Стасік, каб падкрэсліць важкасць словаў.

- ...потым сабраць, змалаціць, прадаць, узяць капейчыну, во сюды, у шабету, - стары паляпаў па поясе, дзе, між іншым, ніякай шабеты не меў, - і тады ты сва-бод-ны!

- Звергнуць ненавіснае іга, тыранію, выйсці з рабства... - тарочыў малады пан.

- ...і тады ты сва-бод-ны! Хочаш - ідзі ў карчму, хочаш - купляй каня, - казаў пра сваё дзядулька. - А то вунь кабыла ляжыць хворая...

- Годзе цярпець маскалёў...

- Ці лесу на новую хату. Праўду, праўду, пане Арцю, кажаце... Свабода вялікая рэч.

- І калі мы заваюем незалежнасць, будзем жыць у сваёй дзяржаве, то ў нас будзе ўсё - нашымі будуць усе лясы, палеткі, усе дубы і закоты. Усё будзе наша: і свае суды, і сваё войска, і свае грошы.

- Можа, і ваша, паночку, - згадзіўся дзядуля. Ён абапёрся на кій. - Вашымі будуць суды, войскі, грошы. Грошы рыхтык вашымі будуць. І зямля ваша, і лес, і луг, а нашымі застануцца граблі, вілы, рыдлёўкі.

Стасік разгубіўся перад такім паваротам справы. Стары яўна перайграваў яго. Спачатку з усім згаджаўся, а цяпер вось як павярнуў.

- У нас мова будзе свая... - выдыхнуў Стасік. - Мова, універсітэт, газета...

- Дык яна, мова, у нас і так свая, - здзівіўся стары. - У вас - польская, свая, а ў нас свая, мужычая, сялянская.

Стасік збянтэжыўся.

- Пасудзіце самі, пане Артуру, ці хочацца нам такой свабоды?

- Дзівак чалавек, - не сунімаўся Стасік, не зважаючы на тое, што стары ўпарта называе яго Артурам, - гэта яму было выгадна. - Калі вашыя сыны будуць свабодныя, вольныя, то возьмуць тое зямлі, колькі захочацца.

- Дык узяць усім захочацца. Рабіць хто будзе? - паглядзеў дзядулька на Стася. - Калі паглядзець проста, панам і цяпер свабода. А за нашым братам мужыком належна глядзець. Дурню дай волю, гэта ж разбой, грабежніцтва, гульба... Ды і над вашым панам-братам наглядчык трэба, ой трэба. Калі не цар, то нашыя брухачы на карак так сядуць, што заездзяць, не раўнуючы, як заездзілі вунь гэтую кабылу, - стары паказаў кіем на маліннік.

Кабыла ў малінніку прачнулася і павярнула галаву да людзей з такім выразам, нібы чакала, што ёй вельмі цікава, што людзі скажуць далей. Курыца з выскубанай каршуном спінай падышла да Стасевага чаравіка і наўдачу клюнула праўзук.

- Ну, не вельмі мой бацька на сялянах наездзіў, - незадаволена праказаў Стасік.

- А я не кажу пра вашага бацьку, - не сунімаўся старэча. - Вазьмі вунь пана Налётку. Дачок, што называецца, у чорным целе трымае, не шкадуе ні сябе, ні іх. Праўда. Сам, як вол, цягне ярмо і ўдзень, і ўночы, а як парабка возьме - прадыхнуць не дае, пане Арце...

- Я не Артур... Я - Станіслаў, - нарэшце запярэчыў Буевіч, разумеючы, што агітацыя ў яго выйшла на пшык.

- ...пане Артуру, - не слухаў паніча старэча. - Воля для тых, хто ведае, нашто яму тая воля. А нам нашто воля? З ласкі Божай сена на балоце нарабіў, вазоў пару прадаў, вось табе і воля. Дзе якую рыбіну на кірмаш занясеш ці качку ўпалюеш, жыду аддасі - усё грош, усё капейка. Вось і воля, так і жывеш...

- Ды вы не жывеце, вы марнееце! Не ведаеце, не бачыце свету... Не разумееце, што ёсць Парыж, Вена, Варшава...

- Нашто мне ваш Парыж і ваша Варшава? Я жыву дзеля сябе. Жыву ціха і спакойна, і слава Богу. Якой яшчэ трасцы?

Стасік пачухаў патыліцу. Нібыта і праўду кажа стары. Не, гэта - не матэрыял для агітацыі. Юнак нечакана развітаўся, павярнуўся і пашыбаваў прэч.

«Пашукаю каго з маладых, - надумаў Стасік. - Са старымі лепей не звязвацца...»

Яму было прыкра, бо даводзілася прызнаць, што ён не разумнейшы ад гэтага дзядка. Наадварот - дурань дурнем.

4. Нечаканы паварот справы

Але і з маладымі выйшла нявыкрутка. Ішоў па дарозе і натрапіў на маладзёнаў, якія секлі жардзіны. Сярод іх пазнаў сына царкоўнага старасты Максіма Дзеркача, Яўхіма. Той таксама адразу прызнаў панскага сына і стаў вітацца першым. Стась зрабіў змоўніцкі выгляд, паклікаў хлопцаў да сябе і стаў гаварыць пра незалежную рэспубліку, уласную дзяржаву, свой урад, свае грошы.

Дзяркач-меншы не вытрымаў і сказаў:

- Як хочаце, а я раскажу бацьку.

Стасік вылупіў на хлопца вочы.

- Вы - польскі звадыяш і падбухторшчык... Я раскажу бацьку, а ён данясе спраўніку...

Стася кінула ў чырвань. З цяжкасцю апанаваў сябе.

- Вось што, - роблена пасміхнуўся ён. - Многа ты ведаеш, я пагляджу. А мо і спраўнік - наш чалавек?

- Усё роўна раскажу, - стаяў на сваім Яўхім. - Знойдзецца і на спраўніка ўправа. Адзін спраўнік у губерні? Раскажу...

- Калі ласка, - уздыхнуў Стасік. - Кажы...

Крутнуўся - і пайшоў. Зразумеў, што ў агітатары яму яшчэ рана. Няма таленту пераконваць іншых людзей. Не паспеў адысціся, як пачуў крык:

- Панічу!

Абярнуўся. Да яго бег Яўхім.

- Калі ў паніча ёсць тытунь, то нічога не раскажу... - задыханы, праказаў, падбягаючы, маладзён.

- Што? - перапытаў Стасік.

- Мо, кажу, у паніча тытунь ёсць. Ніц не раскажу, як дасцё засмылець.

- Каб на табе шэрсць смылела, - агрызнуўся Стасік. - Гэта я бацьку твайму раскажу, што тытунь паліце...

Яўхім зніякавеў і пайшоў прэч.

Вечарам таго ж дня на сядзібу Буевічаў завітаў Максім Дзяркач. Стасік адразу зразумеў, з якой мэтай прыйшоў царкоўны стараста. Бацька спаў, а Артур, які мог дапамагчы, ездзіў з агітацыяй па шляхце. Будзіць бацьку пабаяліся, і Дзяркач сказаў Стасіку:

- Тое, панічу, што вы гаварылі майму сыну, - бунт, польскае пад'юджванне. Выбачайце, мушу далажыць, каму належна.

- Дачакайцеся, калі бацька прачнецца, - стаў прасіцца Стасік. - У нас будзе свая дзяржава, свае грошы, свая мова...

- І гэта вы, паны, загаворыце па-мужычаму? - Дзяркач паціснуў плячыма. - Не ведаю, па каго ехаць - ці па дохтура, ці ў паліцыю.

Хутка ўжо Дзеркача бачылі на кані - паехаў у мястэчка дакладваць прыставу ці спраўніку - у гэтым можна не сумнявацца.

Стасік замкнуўся ў сваім пакоі і абхапіў галаву рукамі - што ён нарабіў!

5. Хваробу прасцей папярэдзіць

Спраўніку было даложана. Ён перастрэў Фогеля і паведаміў яму, што так і так, панскі сын бунтуе народ. Жандар пажаваў губамі, махнуў рукой. Нешта належала рабіць, ён гэта адчуваў, але арыштоўваць гімназістаў занадта. Асабліва пасля сядзення пад «гарэхам», пасля такой пышнай пачосткі ад Урбановіча. Не, з тутэйшай шляхтай лепей жыць мірна. Ніякіх такіх асабліва варожых настрояў супраць уладаў не заўважалася.

- Думаю, гэтага маладзёна варта напужаць так, каб дзесятаму заказаў, - ці то параіў, ці то проста паразважаў спраўнік.

- Згодзен, - адказаў Фогель. - Хваробу прасцей папярэдзіць... Але, выбачайце, ці не справакуем мы дваран да, скажам, непрыязнасці ў наш бок? Тады горай будзе.

Спраўнік спаслаўся на занятасць, сказаў, што ў яго пільная справа ў Менску, губернскім горадзе. Фогель зразумеў - вельмі не хацелася спраўніку звязвацца з сям'ёй Буевічаў.

Назаўтра, пад абед, капітан Фогель ехаў да маёнтка памешчыка Буевіча.

Стаяла сярэдзіна жніўня, было яшчэ горача, і нават надта горача. У вершалінах бярэзін пракідаліся жоўтыя галінкі - першыя вястункі блізкай восені. Ад гарачыні, ад золкіх раніц трава на лужках сохла, рыжэла, але ў ёй яшчэ па-ранейшаму раз'ятрана стракаталі разнамаітыя кузуркі. У лясах і хмызняках пераклікаліся сытыя дразды, а пад вечар у полі можна яшчэ было пачуць перапёлку.

Капітан Фогель пусціў жарабца па дарозе з мэтай завярнуць да бліжэйшага жытла - ад гарачыні, а болей ад смачнага снядання, якім начаставала гаспадыня дома, дзе ён стаяў, яго мучыла смага. Наступаць, наскокваць і арыштоўваць некага ў сонечны, шчаслівы, такі мірны дзень, ды яшчэ на поўны страўнік, жандару не хацелася. Зрэшты, усё роўна лепей абдумаць любыя дзеянні. Хваробу, у тым ліку і грамадскую, палітычную, прасцей папярэдзіць, чым лячыць.

6. Жандар просіць квасу

Праз вярсты дзве дарогі капітан убачыў пад старымі вузлаватымі яблынямі вялізную хату з павапнаванымі аканіцамі. На вільчыку вецер ледзь варушыць забітую сароку. Пад вокнамі хаты зацвітаюць вяргіні. Недалёка ад хаты воз, высока накіданы гноем, а босы шыракаплечы вусач скідае гной на граду.

«Багатая сядзіба, добры квас будзе», - падумаў жандар і гучна праказаў:

- Мужык, ці не будзе квасу?

Селянін не звярнуў на жандара аніякае ўвагі.

«Глухаваты, ці што?» - падумаў Фогель і гукнуў:

- Гаспадар, ці ёсць квас?

Вусаты і вухам не паводзіў - працаваў сабе. Фогель папрыглядаўся і надумаў пад'ехаць бліжэй. Для гэтага належала аб'ехаць равок, на дне якога блішчэла вада. Жандар паехаў уздоўж раўка, завярнуў за купу алешын і выехаў да мастка. На мастку яго чакала неспадзяванка. Зрэшты, сам масток быў дзіўнай пабудовай - у выглядзе аркі, са свежымі, а галоўнае - пафарбаванымі парэнчамі. Акрамя гэтага, на мастку, карцінна абапёршыся на парэнчы, стаяла самая сапраўдная паненка. Светлая прыталеная сукенка, жакецік, чаравікі, кніжка ў руцэ, задумёная міна на твары. А твар які прыгожы: чысты, ясны. Жандар нават вочы працёр, ці не мярэсціцца яму ад спёкі. Не, паненка існавала наяве. Яна стаяла і глядзела ў равок, як плыве раска. Вакол дзяўчыны гулялі стракозы. Каб не спужаць яе, Фогель скочыў з каня і, пакуль выводзіў яго да мастка, не ўбачыў, прыкрыты канём, куды паненка знікла. Адвёў вочы ўбок - а яе няма. Фогель хмыкнуў, прывязаў каня да парэнчы мастка, пайшоў да селяніна.

- Мужык, квас ёсць напіцца?

Нуль увагі. Толькі працаваў селянін ужо неяк шалёна. Замахваўся скапачом з-за вуха і з усяе сілы ўбіваў прыладу ў гной, рыўком сцягваў пласт, зноў узмахваў і апускаў скапач.

Раззлаваны, Фогель вярнуўся да каня, сеў на яго і пад'ехаў на кані. Жарабец пад жандарам, сціснуты каленямі, нервова заперабіраў нагамі.

Ані знаку. Гэта была яўная дэманстрацыя няўвагі.

- Ці ёсць напіцца? - крыкнуў раз'юшаны жандар.

Калі б селянін быў нават глухі, то не заўважыць чужынца проста не мог. Тады капітан Фогель дастаў з саквы рэвальвер, дэманстратыўна падзьмухаў на яго, узвёў курок, падцягнуў повад, каб ад стрэлу не апудзіўся конь, і стрэльнуў у паветра.

Селянін уздрыгнуў. Кабылка ў возе, нагружаным гноем, аж прысела ад гуку стрэлу. Селянін павярнуў галаву, абгладзіў павіслыя вусы. Вочы ягоныя свіціліся нядобра. Здавалася, толькі стрэл змусіў яго зірнуць на жандара.

- Прынясі, кажу табе, напіцца! - цяпер спакойна, з цяжкасцю стрымліваючыся, каб не аблаяць хлопа, сказаў Фогель.

Чалавек кінуў скапач, не зірнуўшы на жандара, пашыбаваў у хату. Фогель ужо не спадзяваўся, што нап'ецца квасу, хапіла б і вады, але ён памыліўся. З хаты выйшаў... той самы селянін, але ў... блакітным кунтушы, аперазаны рамянём, на якім блыталася шабля. На галаве высілася баранчыкавая шапка з чырвонай, праўда, зашмальцаванай, атласнай лентай.

«Хм, - падумаў Фогель, - што за маскарад?!»

Тым часам гэтак дзіўна ўвабраны чалавек падышоў пад жандара, выкаціў грудзі бочкай і гучна, басам, прамовіў:

- Панцырны баярын роду Налётак, шляхціц Рыгор Налётка-Чарняўскі. Маю гонар, васпане афіцэру, прапанаваць зайсці ў мае сціплыя апартаменты!

І наваяўлены шляхціц галантна схіліў галаву. Ад уражання Фогель аж прысвіснуў.

«Адкуль з'явіўся? - падумаў ён. - Гэта ж той самы чалавек, што раскідаў гной, вунь яшчэ і босы?!»

Жандар скочыў з сядла, угледзеўся. Сумненняў не было, перад ім стаяў той самы селянін, які толькі што скапачваў гной з воза. Але цяпер ягоная рука трымалася за эфес шаблі, вочы глядзелі напружана, недаверліва, шалёныя і злосныя.

- Капітан Фогель, - адрэкамендаваўся жандар і слаба прышчоўкнуў абцасамі.

Некалькі секундаў яны стаялі адзін супраць другога, не ведаючы, што рабіць. Адзін - царскі жандар, у прапацелых кіцелі і фуражцы, запыленых ботах; другі - босы, у старадаўніх трантах, пры халоднай зброі. Сонца грала на дробненькіх смарагдавых пацерках на похве шаблі.

Шляхціц чакаў, пэўна, хоць якой сатысфакцыі за тое, што яго абразілі «мужыком». Жандар не ведаў: ці прасіць прабачэння, ці проста нічога не гаварыць, абысці гэтае тонкае пытанне. Рыгор Налётка выглядаў цалкам аперэтачна. Нават на кунтушы моль патраціла куніцавую апушку. Але шляхціц быў босы, і гэта ніяк не падыходзіла да аперэтачнасці. Гэта было праўдай, рэальнасцю. Акрамя таго, рука шляхціца Налёткі ўсё яшчэ моцна сціскала рукаяць шаблі, і гэта, адзначыў сабе жандарскі афіцэр, было даволі небяспечна. Ён ужо добра начуты пра пыху тутэйшага дваранства, якое ледзь што кідалася бараніць свой гонар. Фогель ведаў, што такое абражаны гонар беднякоў. Такі секане па галаве, а потым даказвай, што ты яго не называў мужыком.

- Горача сёння, - сказаў жандар, здымаючы фуражку. - Сонца галаву напякло. Аж млосна. А пот, перапрашаю, вочы выеў... Так што прабачце, калі што...

Прамова жандара была не простым прабачэннем, але з загагулінай. Маўляў, абазнаўся, не ўбачыў. І з галавою ад гарачыні не тое.

- Зрабіце гонар зайсці ў дом, родавое, так сказаць, гняздо. Бэндон бясконца шчаслівы! - прагучэла прапанова. У вачах шляхціца Налёткі свіцілася ўжо ліслівасць, якая бывае ў ганарыстых, але бедных дваран.

Жандар надумаў нікуды не йсці, папіць вады ці чаго дадуць на надворку і адразу ехаць далей. Але тут убачыў, як па надворку, падымаючы край сукенкі, хутка прайшла... тая самая паненка, якую нядаўна бачыў на арачным мосціку. Што за галюцынацыі! Дзяўчына, апусціўшы галаву, шмыгнула ў хату. Жандарскі афіцэр аддаў вуздэчку гаспадару і пакіраваўся да дома.