Смута

ДА МАГЧЫМАГА ЧЫТАЧА (Заканчэнне)

У прадмове да адной тоўстай кнігі, выдадзенай у нашыя «бурапенныя» часы, я прачытаў такія словы: «Всякое время рождает свае отношение к добру и злу». У першы момант я не паверыў сваім вачам — не можа быць! Змяніць адносіны — гэта палюбіць зло і ўзненавідзець дабро? Свядома? Ды ніякая сіла, ніякае «время» гэтага нарадзіць не могуць! Тут ці я нешта не зразумеў, ці аўтар прадмовы памыліўся...

Я дастаў з паліцы зборнік афарызмаў, адгарнуў раздзел «Дабро і зло» і наткнуўся на першае ж выказаанне: «Представлення о добре и зле так сильно менялись от народа к народу, от века к веку, что часто прямо противоречили одно другому» (Ф. Энгельс).

У мяне ў галаве зусім усё перамяшалася. «Я напісаў і хачу выдаваць цэлую кніжку, не ведаючы такой элементаршчыны ... Якой жа атрымаецца гэтая кніжка?! Калі праўда, што час змяняе адносіны да дабра і зла, дык, выйдзе, што я, хочучы праславіць у кнізе дабро, на самай справе праслаўлю зло? За апошнія часы маглі ж адносіны памяняцца? Яшчэ і як!..»

Са мной было проста нейкае кароткае — лічаныя хвіліны — зацямненне, аж пакуль не дайшло — ды я проста не там шукаю! Ну, нараджае час свае адносіны да розных катэгорыяў — няхай нараджае на здароўе. Пытанне павінна ставіцца так: а добра гэта ці кепска? Вось як жыць і што рабіць чалавеку, калі ўчора ён лічыў злом адно, а сёння час падсоўвае яму другое — як той доктар у Мальера, што шукаў у хворага сэрца з правага боку, тлумачачы тым, што «мы цяпер усё гзта памянялі»?

У цудоўным апавяданні Тэфі «Переоценка ценностей» дзеці гуляюць у «дэмакратыю» і прыдумваюць свае правілы, адно з якіх: «Требуем переменить мораль, чтоб ее совсем не было. Дурак — это хорошо. И требуем полной свободы и равноправия для воровства и кражи, и пусть все, что считается нехорошо, считается хорошо».

У апавяданні гуляюць у гэта дзеці...

Дабро і зло — канстанты, якія не здольны змяніць ніякі час. Чалавецтва і выратавалася, і дажыло да нашых часоў толькі дзякуючы таму, шго неяк рознілі дабро ад зла, любілі адно і ненавідзелі другое. Ііншая справа — сапраўды адносіны да гэтых катэгорыяў могуць змяняцца і змяняюцца час ад часу ў цэлых народаў, але, па-першае, рэдка надоўга, пі-другое, як хутка ў грамадстве пачынае змяняцца мараль і дурань пачынае лічыцца «хорошо», так і жыццё гэтага граімадства не можа лічыцца нармальным – яно ўступае ў паласу смутных часоў.

* * *

На сваю першую кніжку «Гісторыя хваробы» я атрымаў чатыры лісты ад незнаёмых людзей. Магчыма, былі і яшчэ чытачы, але нічога новага для сябе з той кніжкі яіны не ўзялі, нічым асабліва яна іх не праняла, не ўзрушыла — так што сапраўдных чытачоў, якія прачыталі кніжку так, як хацелася мне, аўтару, якія напісалі мне пісьмы, дзякуючы, расказваючы пра сябе і задаючы розныя пытанні, было толькі чатыры. Калі ўлічыць, як апошнім часам «узрасла» цікавасць да беларускай кнігі, можна прыкладна падлічыць, колькі чалавек прачытае «Смуту» — адзін (я рабіў падлікі па тыражах, якія зменшыліся ў сярэднім у чатыры разы).

Адзін чытач... Адсюль назва заключнай часткі — «магчымы» (можа ж і гэтага не быць) і «чытач» у адзіночным ліку.

Цяпер час адказаць на пытанні:

— Дык ці варта ўвогуле выпускаць кнігу? Ці варта на аднога чалавека траціць паперу, уцягваць у выданне столькі людзей — ад рэдактараў, карэктараў, наборшчыкаў да бібліятэкараў, прадаўцоў і інш.?

Пытанне другое — на яго я адказваў, але толькі часткова:

— Раз ужо кніга выпускаецца, дык мастацкі твор павінен сам сказаць за сябе; што хаваецца за гэтай спробаю пісаць да сябе ж тлумачэнні — прэтэнцыёзнасць, псеўда-арыгінальнасць альбо проста мастацкая слабасць твораў?

I трэцяе:

— Калі твор сапраўды складаны, наватарскі і цяжка паддаецца разуменню — дык для чаго тады крытыка, гэты мост паміж чытачом (няхай сабе і адзіным) і творам?

* * *

Скажыце: а няўжо душа чалавечая, нават настрой — не вартыя любых затратаў на любыя паперы? «Спасая одного из малых сих, спасаешь Меня» — замест «спасая» можна падставіць і «помогая», сэнс не зменіцца. Але дзе гарантыя, што кніга сапраўды ратуе, сапраўды памагае? Вось гэтае пытанне непазбежна цягне за сабой другое, на якое пісьменнікі звычайна не вельмі любяць адказваць і якое не прынята (лічыцца няветлівым) ім задаваць:

— А для чаго я ўвогуле пішу?

Адказваць не вельмі любяць, але, несумненна, кожны пісьменнік для самога сябе адказ мае. Напрыклад:

– Бо мяне чытаюць.

– Для грошай, славы.

– Гэта мая прафесіія.

– Бо партыя загадала.

— Бо трэба, каб нехта пісаў, каб было што выдаваць...

Адзін мой знаёмы малады пісьменнік адказаў: «Папытай у вераб'я, чаго ён чырыкае».

Адказы гэтыя ўсе могуць быць шчырыя, але, вядома, далёка не поўныя. Яшчэ на пачатку нашага стагоддзя Талстой казаў (пра прозу Буніна, дарэчы): «Не разумею, няўжо яшчэ нехта чытае белетрыстыку, можа чытаць? Я думаю, усё гэта павінна хутка скончыцца».

А вось некалькі цяперашніх тыповых «чытацкіх» выказванніяў пра белетрызаваную прозу:

– Літаратура сваё аджыла, непатрэбна ніякая, тым больш беларуская.

– Ну, прачытаю, ну нават спадабаецца... Што далей? Бегчы рабіць так, як герой рабіў? Ад літаратуры няма карысці, а каб забіць час, лягчэй і цікавей глядзець тэлевізію.

I ці не самае распаўсюджанае:

— Пісьменнікі — гэта дармаеды, якія нічога не «производят» матэрыяльнага. Яны жывуць з працы іншых людзей.

Добры адказ на такое ў Вайновіча; ён адказваў шахцёру: «Я таксама не ем твой вугаль». Адказ моцны, але зноў-такі не поўны, бо настырны «абвінаваўца» дабярэцца да: «Вугалем паляць грубкі, пліты і розныя іншыя ТЭЦ, дзякуючы якім можна варыць есці і сядзець у цяпле». Вось тут трэба спытаць — а шафёр, які падвозіць шахцёраў да шахты? Кухар, бухгалтар, паштальён?.. Яны ўсе маюць дачыненне да шахцёраў, у прынцыпе, такое ж, як і пісьменнікі, бо, у рэшце рэшт, на шахту можна хадзіць пехам і насіць з сабою «тармазкі». Значыць, цэлая армія, куды большая за шахцёрскую (не будзем забываць, што і шахцёры працуюць на некага, у прыватнасці на пісьменнікаў, толькі ўскосна) служыць для зручнасці, для таго, каб шахцёру было лягчэй працаваць. Яны, салдаты гэтай арміі абслугі, раўнаважныя з тымі, каго абслугоўваюць: не павазі шафёр рабочага за дваццаць, трыццаць кіламетраў — шмат ён накапае свайго вугалю?

* * *

Цікавы празаік Алесь Наварыч неяк казаў:

— Кожнага пісьменніка, нават самага безнадзейнага графамана, які надрукаваў за ўсё жыццё хоць адно апавяданне, хоць адзін верш, трэба багатварыць, усяляк хваліць, паважаць, даваць да канца жыцця добрую пенсію, можа, нават ставіць помннік пры жыцці; трэба помніць, што і ў яго, безнадзейнага графамана, былі недаспаныя ночы, нейкія надзеі, спадзяванні, грызенне кончыка ручкі, і каля яго жонка хадзіла на дыбачках, баючыся патрывожыць, і ў яго былі нейкія свае адкрыцці, героі, над якімі, магчыма, ён плакаў...

Я спачатку толькі пасмяяўся, не прымаючы гэтых слоў усур'ёз, ведаючы пра схільнасць Наварыча да своеасаблівага рамантычнага гуманізму, пасмяяўся і забыў бы, каб у хуткім часе неяк выпадкова не трапіла пад руку чэхаўскае: «Праца пісьменніка павінна так аплочвацца, каб ён быў казачна багатым, каб меў магчымасць, калі захоча, аб'ехаць увесь зямны шар...»

«А чаму б і не? — падумалася. — Чым гэтыя выказванні больш абсурдныя за тое, што пісьменнікі едуць на чужых карках? Ну, графаманы ёсць, ну, пішуць шмат — і хай пішуць на здароўе! Не забіваюць, не крадуць, не аб'яўляюць вайну — хіба што ў сваіх творах, на паперы... Ну, скаргі пішуць, хамамі могуць быць — не самае гэта страшнае!»

Да мяне дайшло раптоўна, што хацеў сказаць Наварыч і што меў на ўвазе Чэхаў: праца пісьменніка, яе вынік — у прыватнасці, кнігі, гэтак сама важныя і неабходныя, як і вынікі працы шафёра, шахцёра, кухара, касіра. Пісьменнік — няважна, геніяльны, звычайны ці нават графаман — як суб' ект, як звяно ў ланцугу развіцця грамадства неабходны гэтаму грамадству як пасрэднік паміж людскімі душамі.

Пісьменнік працуе на ўсіх без выключэння — няхай сабе і ўскосна, як шахцёр.

I тыя, што называюць пісьменнікаў дармаедамі, пражылі б без гэтых «дармаедаў», самі таго не разумеючы, столькі ж, колькі шахцёры без шафёра, кухара і г. д.

Паглядзіце, колькі людзей топчуцца ў кнігарнях, каля кніжных кіёскаў, ніічога не купляючы, — проста глядзяць, бяруць кнігі ў рукі, гартаюць... «Вунь колькі кніжак — і ўсе напісаны для мяне аднаго! Значыць, нешта ж я значу ў гэтым свеце! Што ж, магу купіць — магу адкінуць...» Чалавек, думаго, павінен выходзіць з кнігарні з пачуццём рабаўладальніка, што пабываў на нявольнічым базары.

* * *

Кніга сама па сабе — няважна, якога зместу, проста як рэч — не можа быць злом. Чалавек з кніігай пад пахаю не можа асацыявацца з небяспекаю. Кніга, разгортванне яе, пагладжванне па вокладцы — гэта спакой, утульнасць, неадзінота.

Кніжны бум канца шасцідзесятых быў не толькі модаю, як многія лічаць, бо, па-першае, ён яшчэ не скончыўся, кніг па-ранейшаму скупляецца шмат, а па-другае, гэты бум якраз супаў тады са скачком тэхнічнага прагрэсу, з асваеннем космасу і г. д. — чалавек падсвядома пачаў шукаць ратунку ад наступу НТР, ад магчымай будучай бязлікай уніфікацыі, ён пачаў скупл.яць кніжкі, з якіх, можа, сапраўды ніводнае не чытаў, але на якія глядзеў, браў у рукі, гартаў і супакойваўся.

Успамініце, як цяжка бывае ў гасцях у людзей, якія не трымаюць у сябе кніг; увогуле ў любых гасцях цягнешся адразу і позіркам, і рукамі да кніжнай шафы альбо паліцы.

Талстой лічыў, «што хутка ўсё гэта павіінна скончыцца». Але ён падыходзіў да кнігі толькі як да зместу, не ўлічваючы яе неацэннай для сучаснага чалавека каштоўнасці проста як рэчы. Гэта — каштоўнасць, неабходнасць кнігі як матэрыяльнае рэчы — не можа скончыцца да тых часоў, пакуль чалаввк будзе адчуваць адзіноту і страх смерці.

Вось гэтыя разважанні, хай сабе ў нечым прымітыўныя, недасканалыя, але якія на цяперашні час мяне задавальняюць, я і ўзяў за правіла:для чаго я пішу і ці трэба выпускаць кніжку, калі яе прачытае ўсяго адзін чалавек.

* * *

Творы самі павінны сказаць за сябе... Сказаць-то павінны...

Помню, калі ў «ЛіМе» было надрукавана апавяданне «Камандзіроўка», адзін паважаны вядомы літаратар, па кнігах якога я ў свой час вучыўся ў школе, пры сустрэчы сказаў:

— Паслухайце, апавяданне недацягнута. 3 яго ледзь не вынікае, што вы супраць перабудовы. Можа, я нечага не зразумеў?

Як мог, я пачаў тлумачыць, што добра ведаю вёску, ведаю выказванні пра «новыя часы» вяскоўцаў, свайго дзядзькі, маткі, лічу, што цяперашняя дэмакратыя яшчэ больш далёкая ад сапраўднай дэмакратыі, чым колішні застой... Літаратар слухаў і змяняўся ў твары.

— Божа мой! — усклікнуў ён. — Як у маладога чалавека ў галаве можа жыць такая дзікасць! Ды пры застоі людзі пухлі з голаду, я год не мог купіць сабе туфлі... Я гатовы галадаць і цяпер, толькі б ведаць, што той кашмар скончыўся... Калі б вы не былі маладым, я напісаў бы на вас разгром!

Мне было сорамна, няёмка, я павярнуўся і пайшоў, праклінаючы і сябе, і гэтую «Камандзііроўку», думаючы, што ніякая праўда не варта быць выказанай, калі яна можа пакрыўдзіць чалавека... Тут я наткнуўся на другога літаратара, маладзейшага, які моцна паціснуў мне руку:

— Малайчына! Вось моцны, але і хітры, не лабавы, удар па застоі — вачыма антыперабудоўшчыка! Да людзей ідзе новае, а яны гатовы адгарадзіцца ад усяго свету — вясковае адвечнае дзікунства плюс камуністычныя забабоны!

Вось так літаратурны твор можа гаварыць сам за сябе.

Акрылены, заднім розумам я падумаў, што таксама мог бы адказаць першаму, вядомаму літаратару. «Добра, няхай Вы перабудаваліся да таго, што пачалі проста ненавідзець той ранейшы лад, пры якім жылі і выдавалі кнігі, не можаце нават слухаць пра яго, хочаце нават пісаць разгром(?),— але няўжо, калі Вы бегалі басанож, калі лавілі першую рыбіну, атрымлівалі ў школе першую пяцёрку, цалавалі ўпершыню дзяўчыну — няўжо Вам у тыя хвіліны думалася, што ўсё гэта атручана нейкім застоем? Няўжо ў Вас не засталося звычайнай чалавечай настальгіі — па сабе маладым, па маладой матцы, па безчарнобыльскіх часах?..”

Ненавідзець тыя часы з такой непрымірымасцю — тое самае, што ненавідзець сваё ранейшае жыццё, сябе самога. А ненавідзець сваё ранейшае жыццё можна толькі тады, калі ў ім было нешта несумленнае, саромнае.

* * *

Твор павінна тлумачыць крытыка — калі, вядома, ёсць што тлумачыць. Ізноў адкажу: павінна-то павінна...

Пачатак будзе падобны. Пасля выхаду ў «Маладосці» аповесці «Смута» я выпадкова сустрэўся з вядомым крытыкам, якога шчыра люблю, паважаю, артыкуламі якога ў свой час зачытваўся (цяпер ён адышоў, на жаль, ад літаратуры і займаецца палітыкаю). Крытык адвесіў мне перабольшана-ветлівы паклон і голасна павітаўся:

— Здравствуйте, господин Федаренко!

Што абазначала такое «тлумачэнне крытыкі»— для мяне загадка па сённяшні дзень.

Але тут трзба зрабіць агаворку. Мне ў ніводнага пісьменніка не даводзілася чытаць, каб ён асабліва шанаваў ці нават увогуле прызнаваў крытыку як важны літаратурны працэс. Самае распаўсюджанае выказванне (яго аўтар — Чэхаў) — «крытык — гэта авадзень на спіне ў пісьменніка». Відаць, гэта проста даніна модзе, своеасаблівая традыцыя: калі не палаеш крытыку, дык быццам не можаш лічыцца сапраўдным пісьменнікам. На самай справе крытык і пісьменнік — гэта два валы ў адным ярме, якія цягнуць адзін плуг, вядуць адну баразну. I крытык нават часта «пацягвае» больш за пісьменніка — згадайце вядомыя літаратурныя артыкулы Л. Шзстава. Нашая беларуская крытыка, на маю думку, таксама вельмі моцная, асабліва цэлая плеяда маладых; іхнія артыкулы часта чытаюцца цікавей за творы аўтараў, пра якіх пішацца ў артыкулах.

Тым не менш у творчасці кожнага пісьменніка ёсць куточкі, у якія крытыку заглянуць проста немагчыма.

* * *

Наш цяперашні «дзікі рынак» быў, несумненна, зроблены не Ельцыным з Гарбачовым, не дэмакратамі альбо камуністамі — як пэўнымі рухамі, партыямі, а ў прынцыпе нейтральнымі прэсаю і тэлебачаннем. Журналістамі, якім хацелася, каб іх чыталі і слухалі.

Я пачаў пісаць «Омуту», калі зрабіў страшнае для сябе адкрыццё: тыя самыя газеты, з тымі ж самымі назвамі, з тымі самымі журналістамі пішуць зусім адваротнае таму, што пісалі яшчэ ўчора, на ўсіхняй памяці. I гэтыя людзі маглі прынесці нешта новае?! Мала таго, што яны ніяк не саромеліся адмаўляцца публічна ад саміх сябе — яны ўсё больш распаляліся, усё больш у іхніх словах гучалі заклікі да помсты некаму за нешта...

Так выдумалаея антыгазетная, антыпрэсавая аповесць.

Нядаўна Салжаніцын, якога цяжка абвінаваціць у сімпатыях да ўсяго, што прынесла яму столькі бедаў, сказаў у тэлеіінтэрв'ю: «Калі гэты клас (перакупшчыкаў, пасрэднікаў, спекулянтаў...) аб'яднаецца з мафіяй дзяржаўнаю, яны будуць піць з нас кроў не семдзесят, а семсот гадоў». Такую ж думку, як мог, я і стараўся развіць у аповесці «Смута» і ў апавяданнях, што пісаліся паралельна ці ў тым жа 1990 годзе: «Камандзіроўка», «Сіндром», «Рэдактар», «Рэкляма» і інш.

Камуністычная гарбастройка — яшчэ не дэмакратыя, а перакупшчык гарэлкі — не рынак. Пра застой я таксама сёе-тое ведаю: то быў час, калі людзям трэба было, сапраўды, што хочаш, хоць чорт лысы, толькі не тое, што ёсць. Але калі гэтае, што ёсць цяпер — якраз тое самае, што задумвалася, чаму трэба толькі радавацца, пра якое не трэба «своих суждениев иметь» — тады мне чамусьці хочацца ў застой.

* * *

На «Сінія кветкі» я паклаў часу і працы больш, чым на ўсё ў гэтай кніжачцы, разам узятае. Быў у ёй яшчэ адзін вялікі разідзел: Холад у Мінску, прастытуткі, валютныя бары, рабаванне касы і інш. ахінея — а канчалася аповесць так, як і ў кніжным варыянце. “Падсадная” прастытутка здавала галоўнага героя куды трэба, і раніцаю ён прачынаўся, ператвораны ў сябе ранейшага.

Аповесць пісалася знарок для часопіса «Полымя». Мне хацелася «перабіць» «акадэмічныя» палымянскія творы нечым лёгкім, без статыстычных апісанняў, каб было больш дынамікі, дзеяння, займальнасці і разам з тым — славутага рэалізму — «каб той, хто будзе чытаць, думаў, што гэта Я паказаны, што і са Мною такое ж магло б быць, і Я часта марыў змяняць аблічча». Аповесць мне вярнулі з заўвагамі, на якія я не мог пагадзіцца.

Пры ўсёй недасканаласці аповесць і цяпер здаецца мне найперш сцэнічнай, зрокавай; можа, калі б паводле яе напісаць сцэнарый — матыў двайнікоў, ператварэнні, помста — ён глядзеўся б не горш за тое, што нам круцяць па вечарах.

* * *

Адзін з герояў «Сініх кветак» (станоўчы) — яўрэй па нацыянальнасці. Гэтае таксама трэба патлумачыць, бо, упэўнены, ніякая крытыка не будзе гэтым займацца. Чамусьці.

Мудрую, старадаўнюю, таленавіцейшую, нешчаслівуго нацыю гэтую не паважаць можа альбо поўны дураінь, альбо правакатар, які «капейку мае» — як з таго, што кляне яўрэяў, так і з таго, што, дзе б ні паявіўся, найперш пачынае вынюхваць, а ці не пахне тут «антысемітызмам»?

Разам з тым трэба прызнаць — і разумныя мяне зразумеюць, — што нацыя гэтая надзвычай эмацыянальная і, як колішнія камуністы, заўсёды імкнецца быць наперадзе: ці то народніцтва, ці то рэвалюцыя, ці то перабудова, ці застой... А пярэднім заўсёды больш дастаецца, што ж тут крыўдаваць...

На такія тэмы мы калі-нікалі гаворым з маім сябрам яўрэем, прататыпам Навумава з «Сініх кветак», — і цудоўна знаходзім агульную мову.

* * *

«Вясковыя» апавяданні «Адзін летні дзень», «Начны голас», «Пеля», нават «Бляха» (яно таксама аптымістычнае) мне знарок захацелася аднесці ў канец — як нешта светлае, як пераважка смуце. Гэтыя апавяданні таксама палітычныя, хоць у іх няма ні слова пра палітыку. Палітычныя яны тым, што, калі чалавек шчаслівы альбо няшчасны, г. зн. калі пачынае арыентавацца ў адносінах «дабро — зло», ён не думае ў тыя хвіліны, пры якім ладзе ён жыве, хто ім кіруе.

Цікавая ў гэтым плане гісторыя напісання «Пелі». Апавяданне выдумалася ў Кактэбелі і запісалася за дзве гадзіны (усе іншыя апавяданні, нават кароткія гумарэскі, звычайна выношваліся мною месяцамі, а то і гадамі) 19 жніўня 1991 года, пасля аб'яваў ГКЧП. Чаму такая тэма, калі вакол было столькі беганіны, блытаніны, чутак, плётак?..

Калі зрабіць нейкі прымітыўны псіхааналіз — можа, я неяк падсвядома зразумеў, адчуў, што і «дэмакратыя», і ГКЧП, і тое, што будзе следам — такая ж самая, часовая для чалавечага жыцця лухта, як і некалі «непахісны» сацыялізм?.. Пераменлівасць усяго, непастаянства — адсюль матыў балота? I, кажучы вобразна, сярод балота смуты — астравок пелі, купіны роднай травы як нешта знаёмае з дзяцінства, блізкае, увесьчаснае, за што можна схапіцца і ўратавацца?..

Не ведаю.

* * *

Герой рамана Г. Далідовіча «Свой дом» кажа нра беларусаў: «Калі і пасля гэтага (абвяшчэнвя БНР — А. Ф.), пасля прыняцця Граматаў, дзе дэкляруюцца свабоды, роўных якіім не было ніколі ва ўсёй Еўропе, народ нас не падтрымае — ён не варты звацца народам, не варты мець ні сваю дзяржаву, ні сваю гісторыю».

Словы правільныя, яны спраўджваюцца і цяапер. Але і ў іх — агульная, чамусьці заўсёдная памылка інтэлігента: чаму народ — гэта недзе, гэта нехта? А ты хто?

Пакуль, паўтаруся, будзе жыць хоць адзін не кажу ўжо добры беларускамоўны пісьменнік, — хоць бы адзін графаман, які будзе пісаць толькі для сябе, хоць бы на кепскай, зкалькаванай беларускай мове, з якога будуць насміхацца, пагарджаць ім — і тады нічога яшчэ не будзе страчана.

Бо і ён — той жа самы беларускі народ.

* * *

Канец дзевяноста другога года. На экраіне тэлеівізара, па расійскім канале: вядучы — журналіст, і вядомы паэт. Людзі, якія — я добра помню! — мацавалі ў свой час падмурак сацрэалізму, потым крушылі застой і ўводзілі сваю «дэмакратыю». Цяпер яны перажываюць трэцюю метамарфозу (колькі іх яшчэ наперадзе?). Я запісваю следам.

-- Скажите, — пытае вядучы, — вы уже не сторонник перестройки? Почему?

-- Вместо того, что мы хотели — демократии, у нас родился чудовищный урод. И только дураки или слепые могут молиться на этого калеку и хлопать в ладоши.

- Значит ли это, что «делали» ребенка не так, как нужно?

-- Можно делать ребенка по всем правнлам, но если родители были пьяны, рождается урод.

Вядучы задумаўся... Задумаемся і мы.

Ёсць анекдот: калі вам прысніцца чаланак у кепачцы, на пяньку каля шалаша — чакайце непрыемнасцяў. Так і тут: недзе ў далёкай Расіі збіраюцца перад кінакамераю некалькі чалавек — не дзяржаўных дзеячаў, увогуле, цяжка вызначыць іхні занятак, — пасядзяць, пагутараць, пап'юць кавы, пакураць, — і на Беларусі (як, зрэшты, і паўсюль) чакай новых пераменаў. Гэта ўжо як народная прыкмета.

Магчыма, калі гэтая кніжка выйдзе (калі выйдзе), перамены ўжо надыдуць. Я спадзяюся, я прымушаю сябе верыць, што для маёй маткі, вяскоўцаў, усіх беларускіх людзей, для маёй мовы гэта будуць шчаслівыя перамены.

Я прымушаю сябе верыць, што мы лепш зажывём матэрыяльна, але будзем помніць і папярэджанне паэта, што «холодильник, рыдая, за гробом твоим не пойдет».

Зусім патаемна я прымушаю сябе верыць, што мой народ — калі не ўвесь, дык хоць бы частка школьнікаў і студэнтаў — задумаецца, чаму Бог пусціў яго ў свет менавіта беларускім народам, а ніякім іншым.

Я не веру, але прымушаю сябе верыць.