Выспы

Цягнік жыцця Запісы

* * *

Бывае, пасля доўгага перыяду творчай зануранасці ў людзі выйдзеш і не ведаеш, як сябе паводзіць. Язык – абледзянелым глыжом у роце, сківіцы — як спалярушаныя, хоць абцугамі іх раздымай. Мітусня наўкола, беганіна, а табе не тое што акунуцца ў іх, а нават уцяміць, што тут да чаго, – рэч непасільная. Адвык за час самотніцтва ад да сябе падобных! На апісанне падобнага натыкнуўся ў расповедзе пра племя тарахумара, што ў мексіканскай пустэльні Сьера-Мадрэ-дэ-Ч’япас жыве. Людзі туляцца там у пячорах на такой адлегласці адзін ад аднаго, што тыднямі, месяцамі нікога не бачаць. А спаткаўшыся неўспадзеў з каторым з суседзяў, гэтак бянтэжацца, што не ведаюць, як распачаць размову. Здараецца, што, не даўшы рады адэкватна сябе паводзіць падчас сустрэчы, пачынаюць гаману, павярнуўшыся адзін да аднаго спінамі. Прывыкаюць такім чынам спакваля да прысутнасці побач з сабою другога чалавека, міміку-жэстыкуляцыю даводзяць да ладу. Збольшага прывыкшы, паварочваюцца ўрэшце тварамі і пачынаюць нястрымна – выдаткі нервовага напружання — рагатаць. Комплекс самоты.

У дзяцінстве і юнацтве цяжка зразумець прычыну тых ці іншых паводзінаў дарослага чалавека. Сварыцца – значыць злы, скупы на слова – значыць маўчун, ваўкаваты і г.д. Даўмецца ж, што дарослы можа пакутаваць тымі ж хваробамі характару, што і дзіця, — завялікі цяжар. К., настаўніца, выдатнейшы знаўца прадмета, за каго ні была толькі ў сваіх вучняў, якія толькі заганаў яны ёй ні прыпісвалі. А яна ўсяго толькі і мела адну – крыўдлівасць. Тую, што з адзіноты зазвычай вырастае і ёю ж, адзінотаю, ды яшчэ няпэўнасцю, ці патрэбны ты хоць каму на свеце, сілкуецца праз усё жыццё.

У «Калосьсі» – Сахарчуковы чатырохрадкоўі, аказваецца, мне прысвечаныя. Бог мой, якая неспадзянка! Нібы папрок: «Хоць пазваніў бы мне сябрук, каб не наклаў я ўрэшце рук...». Прачытаў, і ўсё неяк па-новаму высвецілася ў гісторыі Васілёвага зыходу. Было падчас апошняй саракахвіліннай тэлефоннай размовы неабачлівае слова, якім міжолі, мабыць, падліў у агонь масла ды не надаў тады – ах, ці мала што! — значэння. Цяпер – асцюк дакору.

З дзяцінства — паводле Фрэйда амаль — успамін. Ноч. Мы з бацькам упобачкі на ложку, пад кажухам: зіма, у старой, пераробленай пад жытло з нейкае стадолы хаце сцюдзёна, няўтульна. Ціснуся да бацькі, спелячы спадзеў сказаць урэшце важнае, што вярэдзіць дзіцячую душу, да чаго рыхтаваўся не адзін дзень з надзеяй сустрэць калі не разуменне, дык хоць бы элементарную зацікаўленасць маімі справамі.

— А? Што табе? Спі!

Расчараванне. Крыўда. Горыч. І ўсё, што ні было потым у стасунках з людзьмі, — з драбком гэткае памяці.

Саракагадовае даўніны ўспамін. Цётка па хлеб у краму за шэсць вёрст, дачуўшыся, што быццам прывезлі ўрэшце, пайшла. Прыцягнулася сяк-так старая, дачакалася чаргі.

— Спазніліся вы, — прадавачка кажа. – Ад раніцы гандлюю, дык усё ўжо прадала, нічагуткі не засталося.

— А вунь жа пяць боханаў ляжаць адкладзеныя, — цётка паказвае на паліцу. – То дайце хаця б адзін.

— Ага, угледзела-такі! – маладзіца зазлавала. — Гэта для чалавека аднаго з сельсавета пакінутыя. Не, не магу даць, не прасіце.

— Ну, не дык і не, я ж папыталася толькі... Другім разам тады. Толькі папыталася…

Распавёў гэтае, пра цётку і хлеб, чалавеку маладзейшаму – плячыма той неўразуменна паціснуў: што тут такога? Маўляў, ну, не пашанцавала старой, не хапіла бохана, іншым разам купіць.

Уключыш іншы раз тэлевізар і сцепанешся ажно ад выгляду дыктара альбо вядоўцы: адзін словы праз зубы цэдзіць, быццам разняць іх з-за сліны ў роце як след рады не дасць, другі страхавітасцю пагляду палохае з экрана, трэці з такою фанабэрай ды пагардай патэнтаваныя казённыя дурноты вяшчае, нібы самога Бога за бараду ўхапіў. І адкуль гэтулькі ўсяго брыдкага, калі, паводле навукоўцаў, арганізм дарослага чалавека ўтрымлівае атрутных рэчываў, дастатковых усяго толькі для знішчэння адной блыхі?

Апекаваўся-апекаваўся колькі гадоў чалавекам і не прыкмеціў, як з добрага дарадцы ў кепскую няньку ператварыўся. Ды надакучыла тое бясконцае, безвыніковае апекаванне – перарваў стасункі. А ён узяў ды і зрабіў сабе «неба ў дыяментах», памёр, у чарговы жорсткі алкагольны ступар увайшоўшы. Сумленне ела, да святара пайшоў дзеля ачышчэння душы. «Ты колькі часу ім апекаваўся? – той спытаў. – Тыдзень? Месяц? Год?» – «Гадоў з дзесяць, не меней». – «І гэтага мала табе? Ідзі і чужых грахоў больш на сябе не бяры. Кожны за стан сваіх справаў ды за жыццё сваё перад Богам найперш сам адказвае». Быццам і правільна яно, ды ўсё адно, як ні паварочвай, – смыліць.

Вусцішы, да якіх прамінулаю датай праз усё жыццё вяртаешся. З тых, што, і ў сне праз дзесяцігоддзі ўзгаданыя, міжволі змусяць сцепануцца. Мае чатыры з найбольш помных: нецвярозы намер «паходу» ў пару студэнцтва ў інтэрнатаўскае вакно на чацвёртым паверсе; балансаванне над прорваю з вострым каменнем падчас рыбнае лоўлі на коўзкай сцяне былой фабрыкі ва Устшэжы; уключаны ды і пакінуты на чатыры гадзіны прас праз два дні пасля пахавання маці ў хаце з заснулым, знерухомленым бядою бацькам; партманет з немалымі грашыма для закупаў да сестрынога вяселля, забыты ў краме на паліцы для кошыкаў і знойдзены там, на шчасце, праз амаль гадзіну пасля адыходу. Жудасці, асэнсаванне якіх з узростам не са сваімі тадышнімі перажываннямі, а найперш з наступствамі для блізкіх – што было б, калі б, крый Бог, горшае ўчынілася? – пачынае асацыявацца.

Не ўмею…

Не ўмею і не люблю ўрабляць зямлю, як умеў і любіў урабляць яе дзед.

Не ўмею элементарна цяслярыць, як умеў бацька.

Не дам рады распаліць печ ці выгнаць гарэлкі, як рабіла тое маці.

Не ўмею адрозніць назоваў траваў, як Панізнік.

Нічога не ўмею з вясковага, апроч як касіць ды даіць карову.

Сялянскі сын...

* * *

Веру ў Бога, як добра ўсё ў жыцці, гарманічна хоць бы збольшага, — і падтрымліваць, і мацаваць нескладана. А варта нейкай благой падзеі, прыкрасці парушыць тую гармонію, – і не тое што лёгкасць сплывае, а і вера сама быццам мізарнее, на другі ці яшчэ які план неўпрыкмет адсоўваецца. І моц трэба немалую мець, каб вярнуць усё на ранейшыя кругі. Вера – не проста «памаліўся», «паспавядаўся», «папрасіў» аб нечым. Вера — няпросты занятак. Калі мець на ўвазе сапраўдную яе, вядома, а не тую, што дзеля прыліку ці старонніх вачэй.

У заходніх раёнах старэйшыя людзі, вернікі ад маленства, кажуць не «верыць у Бога», а «верыць Богу». І больш ёмка другое, і больш шырока, бо сэнсава ўключае ў сябе першае як дадзенасць. І больш дакладна – у сэнсе выяўлення стаўлення асобы да выканання Божых запаветаў. Верыць у Яго існаванне – асабістая справа чалавека. Верыць Яму – значыць, жыць, як намаўляў, кіравацца Яго прыкладам згодна не толькі са сваімі, а і з да сябе падобнага інтарэсамі. Учынкам верыць Яго і слову і прасякнуцца імі незалежна ад таго, ці прасякнуўся яшчэ хто-небудзь побач з табою. І кіравацца імі: голаў попелам пасыпаць, укленчыўшы, перапрасіць за грэх супраць сумлення – нязручныя часам, мулкія рэчы. І «не грашы супраць Бога» – таксама ў нас з перафразам: «не грашы Богу».

Для людзей, якія не прыйшлі да Бога, вера часта асацыюецца выключна з вымольваннем нейкіх дабротаў. Канечне, вера не выключае просьбы, але і сцвярджаць, быццам яна грунтуецца толькі на просьбе, не выпадае. Бо вера — гэта найперш усё-такі ўдзячнасць. Ды, мабыць, асобаў, якія ўмеюць прасіць, а не дзякаваць, значна больш сярод людства, вось і складваецца адпаведнае меркаванне. Наогул жа, вера, то бок стасункі чалавека з Богам, як і лад жыцця, ці выбар асобаў для кантактавання, ці адданне перавагі той ці іншай манеры паводзінаў, тым або іншым маральным прыярытэтам — цесна звязаная з паняццем свабоды, унутранай і публічнай. У звязку з апошнім згадваецца міжволі падслуханая неяк размова святара з атэістам. «Ну, дык калі ёсць Бог і ён стварыў нас усіх, як вы кажаце, то чаму ж Ён не зробіць так, каб мы злога не чынілі? – чалавек запытаўся. – Каб войнаў не развязвалі, не забівалі адзін аднаго, не кралі». — «А Бог вольным стварыў кожнага, як кожны зробім сабе ці іншаму, так і будзе», — адказаў святар.

Моц веры ў значнай ступені залежыць ад наяўнасці або, наадварот, адсутнасці рэлігійнай традыцыі – у сям’і, у штодзённым атачэнні чалавека, у дзяржаве ў рэшце рэшт. Вось манашка маладзенькая ў зале падчас літаратурнага выступлення ў Браславе: наша, айчыннае гадоўлі – і такіх нямала ўжо. З аднаго боку, можа, не так і добры той зыход маладых дзяўчат у манаства і хлопцаў у капланства, калі браць пад увагу незайздросную сітуацыю дэмаграфічную. З другога – усцешна: традыцыя ахвярнасці, перарваная гадамі атэізму, хоць і паволі, але ўзнаўляецца. Высокая, паводле свядомага выбару, а не прынукі, ахвярнасць – яе ці не найбольш нам сёння ва ўсіх нашых справах, ад асабістых да дзяржаўных, не стае.

Адно з самых неадназначных патрабаванняў веры – уменне дараваць. Надта ж ужо, як, зрэшты, і ўменне папрасіць даравання, — няпростая рэч. Але ж і ўмець не дараваць – таксама навука, што немалых часам высілкаў каштуе. Не дараваць — не ў сэнсе помсціць, а ў сэнсе — давесці ненавязліва, што ты пра той учынак, наўмысна супраць цябе скіраваны, выдатна ведаеш. Адчужэнне, адцуранне часта – найлепшы сродак і кропкі над «і» належным чынам расставіць, і, галоўнае, магчымых новых непаразуменняў, што падчас працягу стасункаў непазбежна з’явяцца, унікнуць. Простая мудрасць, а як цяжка рэалізаваць яе ў засмечанай дробязямі і звадамі паўсядзённасці. Ды яшчэ ж і сумнеў, ці не будзе такі падыход праяваю элементарнай пыхі, не раз і не два пры нагодзе тузане.

Маючы за ўзор пабожнасць дзеда і бабы па лініі бацькі, я, згодна з традыцыяй, прыступіў да рэлігійнага навучання ў 6-гадовым узросце. Але касцёл знаходзіўся за сем вёрст ад дома, а законніцы трэба было плаціць за навучанне сякія-такія грошы, таму маці ўзялася вучыць мяне катэхізмам сама. Гэта было нялёгкая навука: па-першае, на незразумелай мове, па-польску, па-другое, без каліва валодання методыкай навучання з боку настаўніцы. Не дадавала надзеі на станоўчы зыход справы і атмасфера самой споведзі: немалады святар-паляк гаварыў занадта ціха і, падобна, недачуваў. У выніку іспыт на веданне асноўных рэлігійных пастулатаў я з трэскам праваліў. Давялося пачынаць усё спачатку. І хоць гэтым разам усё абышлося добра, страх разгубіцца, сказаць штосьці недарэчы так моцна засеў ува мне, што пераследуе па сённяшні дзень.

Нішто не здольнае так негатыўна паўплываць на справу, як аслабленне яе практычнага складніка. Мая вера трывала па першай споведзі да 15-гадовага ўзросту. Дакладней – сяк-так ліпела пад наглядам маці, зводзячыся да ўдзелу ў святкаванні Калядаў і Вялікадня. Ні пра які ўдзел у містэрыях з нагоды гэтых і іншых урачыстасцяў, як зараз, у той час пад пільным вокам піянерыі ды камсамолу і размовы быць не магло. Апошні раз ахвота пайсці ў касцёл наведала мяне і маіх суседзяў-равеснікаў дзесьці пасля сканчэння восьмага класа. Быў пік лета, мы так захапіліся на шляху да святыні збіраннем суніц абапал дарогі, што і не заўважылі, як мінуў час пачатку Імшы. Да касцёла мы ў той дзень так і не дайшлі. А ці пахваліліся пра тое старэйшым – дакладна не памятаю. Хутчэй за ўсё – так: што Бога, што бацькоў, мы, атручаныя бацыламі атэізму, ужо баяцца пакрысе пераставалі.

Што для мяне вера сёння? Як ні дзіўна, але найперш, бадай, – дарадца ў арганізацыі побыту. Чыннік той абыякавай у маладосці і ўсё больш жаданай у сталасці размеранасці жыцця, якой чым далей, тым усё болей патрабуе слабая чалавечая натура. Па-другое, безумоўна, адмысловы інструмент, так бы мовіць, рэгламентацыі ўласных учынкаў. І, канечне ж, як і для многіх, — якая-ніякая, а надзея на працяг існавання душы па фізічным сконе ды спатканне з тымі, чыёй прысутнасці (напрыклад, бацькоў) было так замала ў жыцці тутэйшым, зямным. Спадзеў на спатканне з роўнымі, чые сапраўдныя абрысы ды ўчынкі не заслоніць ад пагляду покрыва чужое ўдаванае зычлівасці, не сказіць насуперак праўдзе крывое люстэрка собскае твае легкавернасці.

* * *

Найцяжэйшае з усяго, што можна сабе ўявіць, — супакойваць безнадзейна хворага. Асабліва таго, хто не сумняваецца, што насуперак і самаму жорсткаму выраку лекара павінен і будзе жыць, а ў словах наведніка адно шукае пацверджання гэткаму свайму перакананню. І вось ён у агоніі, і ты пры ім – увасабленне хлуслівасці ды бессаромнасці. А здараецца, што супакойванне, як даводзіў Уайльд, наадварот, становіцца абавязкам хворага ў дачыненні да наведнікаў. Ды нярэдка да тых якраз, каму і сам той хворы, і ягонае здароўе, мякка кажучы, мала абыходзяць. Своеасаблівы рытуал, гульня — да часу, да хвіліны ўсведамлення сур’ёзнасці пагрозы жыццю. Да той хвіліны, ад якой паводзіны хворага рэзка мяняюцца, і ён, замкнуўшыся ў сабе, адыходзяць у лепшы свет у абсалютнай самоце. Зрэшты, не факт, што гэта таксама не гульня. У дакаранкі: мне вось блага было, памёр я нават, а вы тым часам дзе ўсе, такія-разгэткія, былі?

Псіханеўралагічная клініка, аддзяленне памежных станаў. Чалавек гадоў сарака, адукаваны, інтэлігентны. «А я вось – адыходжу, здаецца...». Яшчэ памяць пры ім, яшчэ боязь страціць повязь з рэальным жыццём дарэшты не пакінула. У вачах – адчай, што вось-вось не такім, як быў дагэтуль, інакшым (а якім – хто дасць рады падказаць?) стане – і што тады? Пагляд, што гасне-цьмянее спакваля, у сабе занурваючыся, — мяжы іншасвету, дзе да скону неўзабаве атабарыцца, прыкмета. І тут чалавек яшчэ, і ўжо не тут. І што самае жахлівае – сам гэта ўсведамляе.

Няроўна-такі, сапраўды, Бог дзеле. Раматус – жорсткі, неадчэпны, неадступны, а яму – сорак пяць ад сілы. Ногі пухнуць, сэрца баліць, плечы бы ільдом скаваныя. Уначы колькі разоў падымаецца, гімнастыку цішком, каб не пабудзіць каго ў палаце, робіць. Кожная хвіліна, кожнае імгненне для яго – змаганне за сябе, за больш-менш прыстойнае існаванне. А побач выпівохі, у якіх праз цэлы дзень адна турбота – выслізнуць употайкі ў паўзе паміж працэдурамі ў прылеглы да бальніцы мікрараён ды як хутчэй атаварыцца запаветным зеллем.

* * *

У нарвежкі Лайлы Сціэн у «Дрэве на ўзлеску»: «...Чалавек, які перажыў самае страшнае, нічога больш не баіцца. Быццам ужо перажыў увесь наканаваны яму страх».

Але дзе яна, мера таго самага страшнага, і дзе тыя шалі, якімі можна было б яго ўзважыць? Учора – хвароба дзіцяці нас палохала, сёння – непазбежнасць страты невылечна хворай маці поўніць вусцішам, заўтра – усведамленне нямогласці ўласнай ці нават хуткага скону спалярушыць глузды... І так — бясконца, ад аднаго страху да другога. І колькі б ні было яго адпушчана, шторазу ён будзе новы. Можна памерці ад страху, даведаўшыся кепскую навіну, а можна – і ад знячэўнага гуку, напрыклад, уначы спрасоння – ад віскату пацука ці іншай якой пачвары. Страх – нармальная рэакцыя чалавека на штукарствы-вычварэнствы жыцця, якое, на жаль ці на шчасце, у хвілю страху, хай і найжудаснага, аніяк не ўціснеш.

Аўтарка апісвае амаль паталагічны страх жанчыны, якая згубіла падчас марскіх штормаў усіх сваякоў. Найвялікшым страхам стаўся для яе страх страты нанова (бо яна працягвае чакаць яго як жывога) страчанага ўжо сына. Сын быў адзіны, а калі б іх было, напрыклад, двое? Няўжо наканаванне згубіць другога, якому паводле звыклага ладу жыцця рана ці позна давялося б таксама плысці ў мора, не выклікала б у маці гэткага ж страху, як колісь – перспектыва згубіць першага?

Такі вось роздум пад уражаннем ад пранізлівай, зыбкай, як тое мора, якое прыносіць чалавеку гэтулькі няшчасцяў, споведзі жанчыны. Што не языком нават, здаецца, прамаўляе, а самім сэрцам.

У кожнага свае прыхільнасці. Вось у Чэхава, здараецца, запар што ні твор, то фірмовы знак у выглядзе плеха на цемі ў каторага з персанажаў. Любіць Антон Паўлавіч пацвеліцца з пляшывых, можа, таму, што самога шчасцейкам гэткім, плехам, Бог не адарыў. І ў дачыненні да жанчын, асабліва да старых, празмернаю пашанотай, дасціпнік, не грашыць. «До сих пор я не знал, что на свете так много старух, иначе я давно бы уже застрелился…» – піша сястры пасля наведання аднаго богаслужэння. «… бабы с пьесами размножаются не по дням, а по часам, … одно есть средство для борьбы с этим бедствием: зазвать всех баб в магазин … и магазин сжечь» – наракае ў іншым лісце. У практычным жа плане, аднак, далей за ўсё ў апавяданні «Драма» ідзе, калі затэрарызаванага назолаю драматургесай героя да здзяйснення акта помсты за адабраныя на слуханне бязглуздага рукапісу час і нервы – тым самым рукапісам па галаве – ненавязліва, але метадычна падводзіць.

Здаровыя стасункі – здаровы гумар, нават калі часам і празмерным нам здаецца. У Селіна ў згадцы пра размовы французаў аб падрабязнасцях жыцця англічанаў: «Асабліва іх цікавіла гародніна, ці праўда, што яны яе жаруць сырою... Ці праўда, што там у жанчын даўгія зубы? Зусім як у коней? А ногі? Праўдзівае смяхоцце? А цыцкі ў іх ёсць? Усё гэта прамаўлялася з намёкамі і тысячамі грымасаў». Як бы наш айчынны філістэр успрыняў штосьці падобнае ў дачыненні, напрыклад, — ах, даруй, Божа! — да братоў расіянаў?

Творчы занятак нярэдка – форма легалізацыі. Кепскага характару, псіхічнай хваробы, маладых амбіцый, старэчага вар’яцтва. Вось рукапіс чалавек прынёс для рэцэнзіі – старонак пад шэсцьдзесят прозы пра вайну. Паперадзе – аўтарская прадмова, у якой паміж развагамі аб важнасці тэмы і такому знайшлося месца: «Калі вы прачытаеце гэты рукапіс, вам, не сумняваюся, не аднойчы па смерці аўтара захочацца прыйсці на яго магілку ды пакласці кветкі».

У Ахматавай: «Паэт – гэта чалавек, якому нічога нельга даць і ў якога нічога нельга адабраць». Можна — і тое, і тое, і яшчэ як можна. Ад разумення вартасці паняццяў «штосьці» і «нішто» ў кожным канкрэтным выпадку ўсё залежыць.

Таленавтыя маладыя прыехалі са сталіцы ў правінцыю на спатканне з чытачамі. Што апранутыя безгустоўна – хай бы сабе: можа, грошай у людзей на штосьці прыстойнае не хапае, беднасць, як вядома, не загана. А вось чаму вочы такія абыякава-вадзяністыя і чаму словамі, быццам даярка-нядбаліца спрасоння сырадоем з каровінай цыцкі па сцяне хлява, гэтак пагардліва наўкола сябе цыркаюць, нізавошта не дасі рады здагадацца.

Дзве зоркі ўпобачкі, у адным нумары часопіса – Главацкі і Кундэра. Тэматычна – пра адно і тое, брутальныя гісторыі-асэнсаванні на крутым, так бы мовіць, віражы гісторыі. У першага – адметны гумар і грубае пісьмо на тле поўнае адсутнасці сентыментальнага складніка, у другога – грубая дыялектыка на тле сентыментальнасці. Адзін занадта, як на мой, сярэднестатыстычнага чытача густ, мужны, другі, наадварот, — недастаткова. Ні аднаго, ні другога перачытаць (прынамсі, гэтыя рэчы) жадання не ўзнікла.

Да тэмы сродкаў змагання з апанентамі ў мас-медыях. У Чапэка ў «Скандальнай аферы Ёзэфа Галоўшака» ў фінале — газетнае паведамленне пра галоўнага персанажа: «... павесіўся ўчора ва ўласным доме... голы, з перарэзанымі венамі і напалову жыўцом спалены на вогнішчы, якое сам расклаў пад сабою, выпіўшы папярэдне атруты». А і ў паўсядзённым жыцці такіх прыкладаў змагання хапае.

Сумна было падчас вечаровае прагулянкі, словы Шымборскай пра тое, што дарэмна дзень прайшоў, бо не здзівіўся анічому, усплылі ў памяці. Дома – вершы Я. Дашынай, і такое ў адным: «Ваша збруя цісне на габарыты майго свету». І побач – ад зусім маладзенькай, як сведчыць рэдакцыйная прадмова, У.Дырды: «Калі скласці два цені – не станецца аднаго цела». Ці не наўмысна Бог дзевак таленавітых, каб здзіўляць старэчаў, пасылае?

І ў самай сур’ёзнай справе — як гульняў шмат наўкола, так і гульцоў, адпаведна, відавочных ды закулісных, з каптуром. «Усё на свеце – гульня», — сцвярджаем раз-пораз, ды чамусьці пры гэтым да ўласнай ролі, нават самай эпізадычнай, нязначнай, у любой з тых гульняў надта ж сур’ёзна ставімся. А тым часам, як ні кінь вокам, з усіх гульняў – вось гэткая гульня ў словы пра гульню – адзіная, мабыць, і ёсць праўдзівая. Апроч хіба яшчэ сферы мастацтва ці літаратуры, дзе спакон вякоў наяўнасць гульні фантазіі можа пры прыхільным размяшчэнні зорак важным складнікам удалага канчатковага прадукту стацца. Што, зрэшты, таксама далёка не заўсёды тымі ж зоркамі гарантавана.

У 1806 годзе імператар аўстра-венгерскі Франц выдаў загад, паводле якога ўводзілася дзяржаўнае кіраванне творчасцю раманістаў. Згодна з ім забараняліся: сентыментальныя любоўныя раманы, раманы пра геніяў, раманы пра прывідаў, разбойнікаў і рыцараў і наогул раманы як жанр. Не пашанцавала і п’есам. Так, згодна з рэкамендацыямі нейкага Хэгеліна, цэнзара з 35-гадовым стажам, у пастаноўках, дзе закранаюцца праблемы сям’і, усе шлюбныя пытанні трэба было вырашаць толькі станоўча на падставе, што «ў інтарэсах дзяржавы садзейнічаць законным шлюбам і законнаму дзетанараджэнню». Скарыстаўшы гэткую рэкамендацыю, адзін з цэнзараў, напрыклад, калі спатыкнуўся ў п’есе аб эпізод, дзе закаханая пара ўваходзіла ў дом, «дапамог» няўмеламу аўтару: уставіў у твор натарыуса, што ўвайшоў у дом разам з ёю. Такім чынам публіка мела адысці са спектакля з упэўненасцю, што ў доме тым грэхападзення не адбудзецца, а наадварот, будзе заключаны шлюб. Яшчэ далей пайшла ў 18 стагоддзі шведская цэнзура, якая патрабавала да разгляду не толькі вершы, але і лінгвістычныя працы, вясельныя ды іншыя віншаванкі, прамовы і нават надмагільныя эпітафіі. Нічога новага…

* * *

Айчынны сюжэт пра 93-гадовага Якуба Конана, удзельніка падзеяў на Монтэ-Касіна пачас Другой сусветнай, на канале «Лад» – хоць нешта ўрэшце людскае на тэлеэкране, не згвалчанае ўсюдыіснаю ідэалогіяй. Адзіны дысананс – мова вядоўцы на тле беларускай гаворкі персанажа. І не этычна, калі ўжо на тое пайшло, і канцэптуальна не вытрымана: гісторыя занадта паказальная для нас, каб дазваляць ёй (калі адказна, па-дзяржаўнаму да справы, вядома, падыходзіць) выпадаць з кантэксту агульнабеларускага шляху. Чымсьці нагадала выступ аднаго маладога навукоўца ва ўніверсітэце падчас семінару: касціў сталіншчыну за «чысткі» датычна нацыянальных кадраў, а моваю карыстаўся пры гэтым тою, на карысць якой – сведама ці ненаўмысна — усё гэнае сталінска-берыеўска-яжоўскае паскудства ў рэшце рэшт і чынілася.

Дзве рэчы найбольш распаўсюджаныя сярод нашага чынавенства. Першая – неадольная прага ўласцівыя свайму асяродку правілы гульні на іншыя сферы, у тым ліку і на тыя, дзе яны няшмат разумеюць (напрыклад, на творчую), пераносіць. Другая – сверб ацэньваць (і асуджаць, адпаведна) чалавека па тым, як і што ён думае. Ведаюць: ад думкі, калі яна нават да часу і пад коўдраю хаваецца, да ўчынка – праз слова — адзін крок. І вось гэты крок і трэба нейкім чынам прадугледзець, прадухіліць. З тых, што гэта дасканала засвоілі, ва ўсе часы найлепшыя ў сэнсе выніковасці палявання на іншадумства служкі ад ідэалогіі атрымліваюцца. А калі яшчэ і медыйнае забеспячэнне на належным ўзроўні, дык і ўсе карты ім ў рукі.

Прадпрымальніца, не дурная нібыта дама, даведаўшыся, колькі газетчыкам у дзяржаўных выданнях плацяць, дзівіцца, чаму пры гэткіх заробках старонкі тых газетаў «нейкія пустыя». Быццам не ведае: адсутнасць нечага часам не меншы кошт мае, як і яго наяўнасць.

Дабрабыт заўжды чымсьці аплачаны: працаю, здароўем, часам. Часта – сумленнем, і добра яшчэ – калі толькі ўласным. Што ва ўмовах татальнае асцярогі, як у нас, згубіць і тое малое, што маеш, – звыклая рэч, можна сказаць, хрэстаматыйная.

Якая б ні была паганая справа, выканаць ролю ката ў ёй заўжды знойдзецца ахвотнік. Найчасцей з чынавенства, якое наогул часта з гэтага хлеб есць ды лічыць такія паводзіны амаль што неад’емным складнікам прафесійнага абавязку Але асабліва гідка, калі да такой ролі сякеры ў руках лёсу творца апускаецца. Апускаецца свядома, узважыўшы ўсе «за» і «супраць», галоўныя з якіх – выгода і сумленне – так прыхаматліва ў галаве ў чалавека спляліся, што і рады не дасць адрозніць адно ад другога. І адначасна як шмат наўкола з’явіцца тых, што гатовыя будуць паставіцца да гэткае ягонае (а значыць і да свае — пры нагодзе) ролі доўбні як да належнага, ледзь не Богам дадзенага.

Некаторыя літаратары-мысляры (напрыклад, француз Бернанос) схільныя бачыць вытокі ўсясветных і лакальных крызісаў не ў сацыяльных ці палітычных варунках, а найперш у праблеме індывідуальнай свядомасці. Гэта калі не нейкая там тэорыя садзейнічае з’яўленню чалавека адпаведнага кшталту мыслення, а наадварот, яна, тэорыя, абавязаная гэтаму самаму чалавеку і фактам свайго з’яўлення, і шырокім распаўсюдам сярод масаў. А што ў нас? Ціск напярэдадні выбараў – ці не гатовыя мы былі да яго, ці не прымалі яго ўнутрана a priori як належнае, пакідаючы на ўсялякі выпадак глыбока ў душы каліва надзеі на замірэнне з уласным сумленнем? «Я на працы, што вы хочаце?» – ці не найчасцей гучала ў тыя дні з нашых вуснаў у адказ на справядлівыя папрокі ў канфармізме, калі заходзіла размова пра таптанне нашае (а разам і тых, хто побач з намі) чалавечае і грамадзянскае годнасці. Так казаў выкладчык вучэльні і ішоў у аўдыторыю змушаць студэнтаў да заўчаснага галасавання, хоць гэта і не адпавядала яго ўнутранаму перакананню і ўжо аніяк не датычыла прафесійных абавязкаў. Так казала, панаракаўшы ў кулуарах на адсутнасць свабоды, якую яна каторы год марна спадзяецца атрымаць ад народа на сподачку, армада газетчыкаў з дзяржаўных СМІ і выдавала на спажыву патэнцыйнаму выбаршчыку блокі бравурных рэпартажаў на тэму татальнага «росквіту». Так разважала частка літаратараў-рэнегатаў, што з боязі страціць уежны кавалак перакінулася з больш-менш дэмакратычнага творчага саюза ў праўладную пісьменніцкую суполку і тут жа выступіла са зваротам да чытача аддаць дзевятнаццатага свой голас за Лукашэнку. Ці дзіва, што ў такой атмасферы, на тле такага згодніцтва эліты духу найкамфортней пачуваліся ў тых самых вучэбнай, чытацкай ды іншых аўдыторыях валанцёры ад улады? Улада цынічна прапанавала нам свае правілы гульні – мы цынічна прынялі іх да ведама, паставіўшы тым самым паміж сабою і ўладай знак роўнасці. І нашая індывідуальная свядомасць пры гэтым не менш цынічна маўчала. Якою тэорыяй і якімі варункамі ўсё тое апраўдаем? Канечне, ва ўмовах жорсткага таталітарызму, калі ўсё, што ні дзеецца, — заўсёды ў адных руках, знайсці апраўданне няцяжка, ды ўсё ж…

Бландзіана піша: «Як у пурытанскіх супольнасцях існуе нецярпімасць людзей маральных да тых, хто пераступае законы маралі, так у карумпаваных – нецярпімасць пароку да тых, хто яму не паддаецца». Сапраўды, заікніся сёння ў нашых родных палестынах пра маральны прыгнёт і пабачыш, як самі прыгнечаныя першымі тваімі словамі і абразяцца. Замірэнне з парокам – той жа парок, як бы мы ад яго ні дыстанцаваліся.

На тэлеэкране серыял «Генералиссимус» пра Сталіна – Бог мой, як соладка! Тэлевізары не пераварочваліся, інстанцыі заявамі-пратэстамі не завальваліся. Назаўтра і гаворкі іншай не было чутно ў горадзе, як пра шчодрасць на добрае для народу таго вусатага дзядзькі. І гэта пасля ўсяго, што напісана-выдадзена пра тырана. А кажуць, хто аднойчы волі паспытаў, на вякі вечныя будзе ёй адданы. Ні Грахоўскі іх не пераканае, ні Салжаніцын, ні Шаламаў, ні мільёны іншых, хто на сабе зведаў «хараство» ГУЛАГА.

Што прыезду Гілевіча студэнцкая моладзь ды інтэлігенцыя чакае – ведаў, што спатканне цёплым будзе – не сумняваўся, ды каб ажно гэтак?! Шэсцьсот чалавек бы хваляю падняло, і авацыі, авацыі, авацыі... Пасля ў абласной бібліятэцы гэтаксама: зала поўная, гэткі ж уздым, гэткая ж атмасфера роднасці-ўзаемаразумення. Расчуліўся паэт, расхваляваўся, і не дзіўна. «Уразілі вы мяне, віцябляне, вельмі ўразілі, — сказаў на развітанне. – Так уразілі, што давядзецца сёе-тое і перагледзець са сваіх меркаванняў на перспектыву беларускае справы». А тым часам на адрас гарвыканкама ліст кіраўнічкі праўладнага саюза, у якім выказвалася незадаволенасць з нагоды арганізацыі «поэтических выступлений» оппозиционных писателей Гилевича Н., Сивко Ф., Симановича Д.», хоць апошнія двое ні радка там не чыталі, паляцеў. Не ўсе, аказваецца, дарма што Народны, чакалі.

* * *

Скіраваная на іншых неўрастэнія ў маладым веку – найчасцей з амбіцый і недахопаў выхавання, у сталым — з боязі смерці. Таму як сталаму – грэх не паспачуваць, так маладому сам-насам галавой аб сцяну пабіцца – часам унікнуць спакусы даць параду цяжка.

Паводле Э. Мамфорд, малады чалавек, які ні разу не плакаў, — дзікун; стары, які не смяецца, — дурань.

Дзікуном у маладосці быць проста, дурнем у старасці не застацца – навукі і мужнасці, і немалых, патрабуе.

Не самі паняцці, а нашы ўяўленні пра іх адносныя. Вось Чэнь Цзіжу, кітайскага сярэднявечнага афарыста, сцверджанне: «Чалавека пазнаць нялёгка. Але той, каго лёгка пазнаць, не варты таго, каб з ім знацца». Ці вось такое, гэтага ж аўтара: «Вартасць мужчыны – яго талент. Адсутнасць таленту – вартасць жанчыны». І тое, і другое — як паглядзець. Пазнаваць гадамі, дзсяцігоддзямі вартага – і жыцця можа не хапіць. Дурніцу мець пры боку – занадта ж сумна. І наогул сумна: для эфекту нечаканасці, неспадзеўнай іскрай узаемнага знячэўнага прыцягнення асвечанага, пры такім падыходзе месца, падобна, не застаецца.

Дзядзька М. у нас быў у Міжрэччы — чырванатвары, руды, дзівакаваты. Піва крамнае скрынямі купляў. Накупляе і цэдзіць потым паціху, выправіўшыся да става ці да возера з вудаю рыбу лавіць. Ці слота, ці заліваха, ці сцюжа – усё яму нішто, абы ў хаце не сядзець, абы рухацца, барукацца са стыхіяй. Нават калі захварэў і скон ужо свой непазбежны адчуваў, не кінуў звычкі, не пажадаў нічога мяняць напрыканцы.

А вось дзядзька Л. наогул алкаголю не ўжываў, гэта спраўна рабіла за яго падчас застолляў цётка Т., ягоная жонка. Праз усё сваё доўгае жыццё Л. быў непітушчы нібыта з прынцыпу: ат, што яна дае, тая шамурла, апроч галаўнога болю ды раскутасці языка, пра якую заўтра ж пашкадуеш? І яшчэ, мабыць, — з пагарды да вясковага асяродку, што ўкараніўся неўпрыкмет у ягонай душы пасля таго, як раз’ехаліся па гарадах падчас прыходу другіх Саветаў найгодныя сябрукі: з кім тут піць-гаманіць, з кім цешыць душу? Адзінае, чым пагаджаўся ахвяраваць дзеля сумніўнага хаўрусу, дык гэта хвіляю-другой дарагога часу ў перапынку паміж хатнімі клопатамі, вызірнуўшы з-за перабойкі ды пасміхнуўшыся паблажліва-далікатна нібыта з п’янага чыйгосьці досціпу, а насамрэч – і з «кумпаніі» гэтай зрэбнай, і з усяго, што яна тут, пры стале, чыніць.

І цяпер, на схіле дзён (восемдзесят тры стукне дзядзьку неўзабаве), не дачакаўшыся кампаніі годнай, ягоным высокім памкненням адпаведнай, сядзіць стары на зэдлі за перабойкаю, слухае, як жонка ладзіць дзеля гасцей стол, ды шматзначна пакерхвае – удае фанабэрыю.

– То будзьма! – кажа цётка і падымае напоўненую на траціну мёдам, на дзве траціны «гарылаю» (жывуць жа людзі) шклянку. – А ты, Л., ці хочаш крыху?

– Ну, можа, кроху (трохі), — адзавецца той з нотаю ўдаванае незадаволенасці ў голасе і, выйшаўшы з-за перабойкі, сам сабе налье – «кроху»: на траціну і яшчэ на дзве гэткія з маленечкім каптурыкам — кампенсацыя за гады самаўстрымання ў чаканні годнай «кумпаніі».

В. недаспадобы абы-як бавіць час, таму ён імкнецца запоўніць свой абмежаваны кампутарам, школьным класам і дваром свет цікавымі ды змястоўнымі людзьмі. В. усяго шаснаццаць, і ён поўны спадзеву, што ўсё ў жыцці, у тым ліку і якасць атачэння чалавека залежыць толькі ад яго самога, што як парупішся на гэты конт, так і будзе надалей. В. няблага ўяўляе рознасць паміж добрым і кепскім учынкамі, таму ён, хоць і гатовы, як і кожны адкрыты свету чалавек, слухаць усіх і ўся, для сяброўства будзе (так ён вырашыў) выбіраць асобаў надзейных, зычлівых і нездрадлівых. Ён яшчэ не ведае, колькі разоў ягоная датклівая шчырасць апячэцца аб той бездакорны выбар. І гэта цудоўна, бо што пальчыкам у неба, што ў яблычак – якая розніца, калі табе ўсяго шаснаццаць і спазнанне непрадказальнасці звіхаў жыцця і людскога вераломства хоць і не так далёка, але ўсё-такі пакуль што — наперадзе.

З сябрам дзяцінства Юзікам ва Устшэжы пад пругкімі струмянямі вадаспада грахі застарэлыя, за паўстагоддзя на целы начапляныя, змываем. Побач чалавек дзесяць немаведама скуль прыезджых: галёкаюць-плёскаюцца — хмыз прыбярэжны гнецца. І толькі мы, двое абарыгенаў, – маўчым. Нам, звыклай да вольніцы вясковай мурзатай малечы, тут, у гэтым сціснутым з усіх бакоў мурамі колішняе кардоннае фабрыкі ды кустоўем куце, купацца і ў голаў ніколі не прыходзіла. Іншых мясцінаў дзеля гэтай мэты ў наваколлі хапала. Сюды ж, бы паганцы да каменнай глыбы, сведчання Божае прысутнасці, наведваліся сцішана ( не парушыць бы хараства!) падзівіцца. Тады – паганства было, цяпер – пагана.

Закадычны сябар, закляты вораг. Ненавідзяць адзін аднаго, пішуць адзін на аднаго пасквілі, паслухаць каторага, дык няма ў свеце горшага чалавека за таго, другога. Але – усюды разам, упобачкі, быццам ланцугом нябачным скутыя, так ужо, відаць, і пойдуць па жыцці сіямскімі блізнятамі. Закадычны вораг? Закляты сябар?

«Што значыць – захоўваць пазітыў?» Год дваццаць таму і не знайшоў, што чалавеку адказаць на такое ягонае пытанне. Сёння, па сталым роздуме, так бы адказаў: захоўваць пазітыў — значыць узяць за звычку злаваць (наракаць) найперш на асобныя рэчы, а не на жыццё наогул.

З алкаголікам суіснаванне часта – жорсткая дылема з жыццём на коне. Сам не памрэ – іншага, таго, хто побач, угоніць у магілу. Адыдзе той другі, – і сам ці засіліцца, ці згарыць, ці атруціць сябе дарэшты зеллем. Адзіны паратунак для цвярозага другога – адпрэчыць учасна, адцурацца. Жорстка, ды такая дылема – з жыццём на коне. І не асудзіш: кожнаму найперш уласнае здароўе ды жыццё абыходзіць.

Этымалагічна неадназначнае паняцце – інтымная здрада. Здраджваюць, не маючы пачуцця — але ці можна тое называць здрадаю? Здраджваюць, здараецца, наўмысна — з роспачы ці са злосці. Ды ў любым выпадку рабіць што з першае, што з другое здрады праблему — гэткі ж нонсенс, як усхваляць прымусовую адданасць.

* * *

Ад жахлівага да высокага – адзін крок. Попел Пампеі, што чэпіцца падчас вандроўкі да ног, надзіва, не толькі не прыгнечвае, наадварот, – дадае ахвоты ачысціцца ад бруду. Жадання пасыпаць голаў тым вольным, бы вецер пазавуголлю паўразбураных камяніцаў, прысакам і паслаць куды падалей усё пустое, нікчэмнае, неістотнае. Адзін крок – даўжынёю ў стагоддзі, дзіўная метамарфоза на мяжы сёння і ўчора, сну і явы.

* * *

Што ў кадры, што па-за кадрам – біятланістцы Туры Бергер залішні, ды, відаць, і збольшага памяркоўны гламур падчас спаборніцтваў не пагражае. Лоб і шчокі ў кропельках поту, абсівераныя вусны з камяком прымерзлае сліны понізу, няправільныя абрысы твару – ці ж пра такое марыць спешчаны размаітасцю праяваў жаночага хараства топ-менеджэр «Плэйбоя»? Зацятаю ўпартасцю ды несучаснасцю хады на трасе Тура Бергер нагадвае мне колішнюю суседку, вясковую дзеўку Тарэсу Ц.. Гарт, узрослы на глебе сялянскай рупнасці – хараство будзённага.

* * *

«Як мы можам вось гэтак разлучыцца?» – сказала абражаная часовым ад’ездам каханага гераіня фільма «Цягнік Чжоў Ю» і ступіла насустрач здрадзе. Скуль было ёй, аслепленай першым у жыцці пачуццём, ведаць, што няўменне стачыць у адно сёння і заўтра немінуча прывядзе яе да згубы. Што заўтра, якім бы яно ні выдавала далёкім-недасяжным, непазбежна становіцца сёння і што быць здатным стрываць павольнасць гэткае метамарфозы можа толькі той, у каго ёсць хоць які-кольвек, хай сабе і найкуртаты, досвед ад учора. Хто дасканала ведае і прымае як належнае, што быць сёння – гэта таксама і быць заўтра з валізаю ад учора. Цягнік жыцця, хісткі спадзеў на мяжы явы і ўяўлення.