Выспы

Выспа Мова Эсэ

Калі мне хочацца ўзгадаць родную гаворку, я вяртаюся ў думках дадому, у сваё сцішэлае, напаўзгаслае Міжрэчча. Акунуцца наноў у бяздонныя віры спрадвечнай гармоніі прадмета і слова, вывудзіць з тых віроў залатнік першароднага, не сфальшаванага стараннямі навукоўцаў ды поступам часу гучання – што можа быць лепш? Нават цяпер, калі самога дома ўжо колькі год як няма, адметнасці маўлення землякоў, апошніх носьбітаў і сведкаў моўнай размаітасці памежнага краю, так моцна трымаюць мяне пры сабе, што калі-нікалі прыходзяць і ў сне. Часам гарклявыя ад прыпаміну нейкага собскага саромнага ўчынку, імі абнаймененага, яны, аднак, ніколі не бываюць мулкімі: гарошына згадкі адно здатная разняволіць душу ды, даўшы накірунак фантазіі, бліснуць дыяментам і зноў згубіцца ў нетрах памяці – да наступнага, што з няведама якіх схронаў вымкнецца і з нітак якой прадаўніны стчэцца, аб’яўлення.

Дзіўна, але ў паселішчы з крыху больш за дзесятак хатаў адно і тое ж слова магло мець некалькі варыянтаў: ізнова – узнова – зновака – знова; сусём – сусім – саўсім – саўсём і г. д. Усе гэтыя словы не-не ды нагадаюць пра сябе, як ні з таго ні з сяго нагадала днямі, пасля вандроўкі ў прыгарадны лес, словазлучэнне «зноданае абуванне». Зноданае (ці зблочанае) – значыць збруджанае, недагледжанае, папсаванае. І вось жа выплыла неўпрыцям у памяці праз амаль што паўвека пасля таго, як апошні раз пачуў яго ці то ад бацькоў, ці то ад каго з аднавяскоўцаў.

Адметнасць нашых гаворак – іх неймаверная насычанасць саркастызмамі. А часам і відавочнымі сэнсавымі алагізмамі. Вось, напрыклад, што значыць характэрны для паўночна-заходняй ускраіны Прыдзвіння выраз — быў памёршы? Быццам памёр чалавек, але толькі часова, каб зноў уваскрэснуць? «Паехалі да таго дзядзькі і якраз на хаўтуры трапілі: бацька быў у яго памёршы, дык паміналі». Быў памёршы, быў сказаўшы, быў прыйшоўшы… А яшчэ ёсць форма быўшы – у значэнні быў. «Раней млын тут быўшы, а цяпер пустэльня во ўсюды».

Мабыць, толькі сярод такіх цнатлівых ды несапсаваных цывілізацыяй людзей, як мае землякі, мог нарадзіцца ды, галоўнае, успрымацца без юрлівае ўсмешкі бясспрэчны рэгіянальны моўны хіт — «даць парсюку». «Ты парсюку дала?» – «Дала, анягож!» – «То і я пайду дам свайму. Уранні дала, паўднём дала – усё мала яму, вішчыць ды вішчыць. Калі ўжо нажарэцца...».

Абабіць у агульнапрынятым значэнні – значыць абгарнуць чымсьці, вагонкаю, напрыклад, ці тканінай, ці бляхай. У нас «абабіць» – значыць дзіця пабіць, пакараць за нешта. Не збіць, не спаласаваць да шнараў, а так лёгенька, так бы мовіць, любоўна, — лазінкаю там ці рэменем пахадзіць па целе – абабіць.

А вось слова міндаліны паводле тлумачальнага слоўніка – калька з рускай, няйначай. У нас было – гручолы, з выбухным «г». Міжволі асацыявалася з тым, што грувасціцца ў роце, замінае. Бывала, так распухнуць па прастудзе, што, здаецца, рады дыхнуць неўзабаве не дасі. Памятаю, як дзесьці ў 14-гадовым узросце ірвалі ў бальніцы – лыжкаю. Лыжка тупая (востраю нельга – сасуды парэжаш), а яны, гручоліны тыя, упіраюцца, не жадаюць зрушвацца з месца. Твар доктарцы скрывавіў, керхнуўшы, злуецца кабета, ажно такі нешта не так зрабіла, колькі гадзін з заціскачом у роце давялося па працэдуры ляжаць.

Праўдзівыя «гручолы».

Насуперак распаўсюджанаму меркаванню аб ледзь не татальнай спольшчанасці насельнікаў колішніх «крэсаў», у нас у паваенным часе такой з’явы і блізка не назіралася. Наадварот, усё, што нагадвала пра нядаўняе «польскае» мінулае, не ўхвалялася, а то і з’яўлялася аб’ектам кпінаў: нашы выхаваныя ў крэсавых школах дзяды-прадзеды занадта добра ведалі сваё месца, каб замахвацца на большае, чым дазваляла ім іх паходжанне. Прычына гэткага феномену хаваецца не ў прыроднай сціпласці тутэйшага люду, а найперш у сацыяльнай няроўнасці карэнных жыхароў і тых іншаземцаў, каго яны цягам стагоддзяў мусілі мець за пана. Прорва паміж становішчам аўтахтонаў і тых, што іх паланілі, не дазволіла апошнім дасягнуць мэты ў справе асіміляцыі. Так ужо ўладкавана на свеце, што і прымусоваму чыну, каб стаць паспяховым, патрабуецца хоць які-кольвек складнік добраахвотнасці.

Размаўляць «з польскага» або «з рускага» на маёй малой радзіме заўсёды лічылася праяваю кепскага выхавання і фанабэрыстасці. Дастаткова было чалавеку аднойчы прадэманстраваць гэткім чынам сваю вучонасць перад вяскоўцамі, як ягоная рэпутацыя аказвалася беззваротна сапсаванай. Жыхары Міжрэчча і яго ваколіцаў у сваіх моўных прыхільнасцях былі кансерватыўнымі і ўжыванне іншамоўных словаў кшталту «папа» замест «тата» ўспрымалі не іначай, як праяву неадэкватных паводзінаў. Клішэ гэткага стаўлення да чужой мовы і па сёння жыве ў свядомасці многіх маіх землякоў. Калі пару год таму наша настаўніца матэматыкі, беларускамоўная кабета, загаварыла ў бяспамяцтве пасля інсульту «з рускага», гэта было кваліфікавана як адзнака вельмі кепскага стану вельмі хворага чалавека. Мяжа «сваё – чужое», «маё – не маё» ў дачыненні да рэчаў нематэрыяльных спаконвеку з’яўлялася ў нас гэткай жа недатыкальнай, як і мяжа пожняў для касьбы ці выпасу статку. Так што калі часам каторы з тубыльцаў дэманструе і зараз адноснае веданне чужой, да прыкладу, польскай мовы, гэта зусім не азначае факту яе наяўнасці ў моўнай яго стыхіі, а толькі сведчыць пра жаданне чалавека здавацца больш адукаваным, чым ёсць насамрэч.

Вось характэрны ўрывак з выдадзенай у 1913 годзе ў Варшаве пад рэдакцыяй польскага ксяндза Юзафата Жыскара 1-га тома працы «Nasze Kościoły». Archidiecezja Mohylowska. Witebszczyzna». Наогул зычлівыя да нашай культуры і мовы, у раздзеле «Białorus,» аўтары выдання пішуць: «Набліжаючыся да люду беларускага, цяжка не заўважыць яго дзіўнага стаўлення да роднай мовы. Заўсёды ў хатнім жыцці беларус ужывае сваю мову, але толькі не ў касцёле. Там ён і моліцца, і спавядаецца, і хоча слухаць казанне па-польску. …жадае, каб ксёндз прамаўляў да яго па-польску, іначай абражаецца».

Незычлівыя да беларушчыны дзеячы часта закідаюць нашай мове нейкую прыроджаную нястойкасць да асіміляцыі. Але вось што піша ў згаданым выданні «Nasze Kościoły» аўтар нататкі «Zamosze», характарызуючы побытавыя і моўныя ўзаемадачыненні нашых продкаў і, да прыкладу, латышоў на беларуска-латгальскім памежжы: «Латыш мае і сваю літаратуру[¹⁶] і казанні ў сваёй мове, а бедны беларус усяго таго пазбаўлены, а аднак перавагу мае беларус, і часта і мова яго і тая перавага клінам уціскаюцца з Беларусі ў Латвію. [...] Беларускія дзяўчаты прыгажэйшыя і лепей выхаваныя. Латышы ахвотна бяруць іх у жонкі, і тады ўжо ў хату ўваходзіць мова беларуская, а латышская чэзне. Тое самае можна сказаць і пра хлопцаў…». Прычыну гэткай перавагі аўтары тлумачаць наяўнасцю ў беларусаў больш значнага гістарычнага досведу (няйначай, маючы на ўвазе часы ВКЛ) і, адпаведна, гістарычнай культуры, якая не толькі надае ім значнасці ва ўласных вачах, але і дазваляе часам без асаблівых высілкаў займаць годнае мясца ў атачэнні суседзяў.

У стаўленні да ўсяго, што ні вазьмі – ці то вера, ці то побыт, ці то святы-прысвяткі, ці то простая дзіцячая гульня — у значнай ступені прычыняецца традыцыя. І стаўленне да мовы ў гэтым сэнсе – не выключэнне. Паўтара дзесятка гадоў мінула, як стала яна галоўнаю ў касцёле, і, хоць далёка не ўсе католікі ведаюць яе належным чынам, а ўжо якую іншую прапануй ім падчас набажэнстваў — і неахвотна прымуць. Гэтак у Шуміліне, у санктуарыі Маці Божай Фацімскай пару год таму здарылася падчас богаслужэння. Пачалі з ласкі цэлебрантаў літургіі спеў гімна «Хвала на вышынях Богу» па-польску ды і міжволі перайшлі пасля хвіліны няўцямнасці, што запанавала ў святыні, на беларускую пад ціскам магутнай хвалі нязгодных. Гэтаксама адназначна няўхвальна і рускамоўная велікодная містэрыя братоў па веры з Баранавічаў у віцебскім касцёле святой Барбары была крыху раней віцебскімі католікамі, да службаў па-беларуску цягам апошніх гадоў прызвычаенымі, успрынятая.

Стаўленне да мовы – не паказчык узроўню самапавагі ў чыстым выглядзе, яно – хутчэй сведчанне наяўнасці ці, наадварот, адсутнасці ў нас пачуцця самадастатковасці. У пэўным сэнсе наша стаўленне да мовы можна параўнаць са стаўленнем да веры. Чалавек, схільны тлумачыць сваё адступніцтва ад мовы прашчураў выключна нейкімі суб’ектыўнымі чыннікамі (дрэнны настаўнік у школе, негатыўны ўплыў асяроддзя, кепікі знаёмых і інш.), нагадвае верніка, што адвярнуўся ад Бога з-за таго, што яго калісьці пакрыўдзіў святар. І ў адным, і ў другім выпадку маем справу з адсутнасцю глыбіннага разумення сутнасці прадмета, стаўленнем да яго выключна на ўзроўні эмоцыі. А дзе эмоцыі буяюць, там, вядома, розум спіць.

Так уладкавана ў свеце: усё, што адмаўляе, куды лягчэй апаноўвае намі, чым тое, што мае сцвярджаць. Гэта зразумела: сцвярджэнне, у адрозненне ад адмаўлення, грунтуецца на ведах, а здабываць іх – няпростая справа. Бо і фізічных высілкаў часам каштуе даволі значных, і адэкватнага прыняцця прынукі, без якой наогул, падобна, ніякае навучанне, асабліва ў маленстве, немагчымае. Чалавек, які адчувае незапатрабаванасць сцвярджальнага пачатку ў нейкай справе, лёгка і хутка знаходзіць апраўданне ўласнаму ў ёй няўдзелу. Так і з моваю.

Як і многія ксяндзы ды законныя сёстры польскага паходжання, сястра Ніколя з касцёла Езуса Міласэрнага ў Віцебску беларускую мову ведае няблага: абавязак вымагае. «Можна было б і лепш вывучыць, ды вось — практыкі замала», — скардзіцца шторазу, тэлефануючы, каб спраўдзіць напісанне ці гучанне таго або іншага слова. — «Ну, як жа гэта — замала? – пажартаваў неяк. – Гэтулькі беларусаў-католікаў наўкола вас, з кожнага па слову ў размове – і вунь колькі новых набярэцца». – «А гэта тады так было б, калі б з іх таксама, як з мяне, абавязак вымагаў», — адказала.

З ксяндзом Пётрам, палякам, не сказаць каб надта да беларушчыны прыхільным, колькі часу моваю займаліся. Сякія-такія і поспехі ўжо былі. А тут — у Піцер у яго, на канферэнцыю нейкую камандзіроўка. Вярнуўся чалавек з Піцера сумны дахаты, раздражнёны:

— Усё, не буду больш вучыць тваю мову!

І распавёў такое. У кулуарах канферэнцыі звярнуўся на мове да беларускіх журналістаў, якіх шмат там было, — пасмяяліся, бы з блазна.

Неўзабаве з’ехаў мой «вучань» на радзіму ў Польшчу. «Хочаце, каб штосьці добрае ў вас атрымалася, — вучыце людзей сваёй мове», — сказаў на развітанне.

Поспех у авалоданні моваю ў немалой ступені грунтуецца на арганічнай яе прысутнасці ў штодзённым жыцці ад нараджэння. Засвойваць мову адмалку паводле ўзораў маўлення бацькоў ці старэйшых братоў і сёстраў і засвойваць яе выключна паводле падручнікаў, як зараз у нас, – вялікая розніца. Бо нават пры наяўнасці самых дасканалых методык ды найвопытных настаўнікаў навучыць мове можна далёка не кожнага, таму што не кожнаму моўная інтуіцыя, то бок здольнасць да вывучэння мовы, Богам дадзеная. Так што як бы ні манулася нам удаваць аптымізм адносна вяртання мовы, падставаў для яго ў нас штодня меней. Той выпадак, калі дарэчы сказаць: прамаруджанне смерці падобна. Вось прапанаваў студэнтам-першакурснікам тэму для выказвання – «Мой любімы занятак». Падымаецца хлопец: »Мой любімы занятак – хадзіць улетку да рэчкі і гвалціць дзяўчат». На тварах аднагрупнікаў не тое што абурэння — няўцямнасці не з’явілася. Аказваецца, ніводзін з дваццаці пяці асобаў не ведае значэння слова «гвалціць». Толькі да слоўніка адаслаўшы, удалося давесці, што яно, гэтае слова, не крык ці галёканне абазначае, як яны думалі, а штосьці зусім іншае.

— Дык як жа будзе па-беларуску жилет, пиджак, лицо?» – бывае, запытаешся ў студэнта.

— Ой, знаете, не в курсе,— адкажа, уздыхнуўшы. — У меня, видите ли, с детства напряг с белорусским языком был.

Возьмеш сшытак ягоны з запісамі па-руску, а там – і насамрэч ён, напряг: желет, педжак, лецо, іншыя не меней красамоўныя «пярліны».

Ісці з моваю дзеля яе прапаганды ў людзі без каліва пазітыву – марная справа. Канечне, і пазітыў сцяну нігілістычнага стаўлення далёка не заўжды здольны разбурыць, ды ўсё ж… З гэтай нагоды згадваюцца два выпадкі рознага ўспрыняцця людзьмі мовы на падставе розных падыходаў да яе падачы.

Першы – з часу пачатку адраджэнскіх 90-х гадоў выпадак, калі асноўнымі агітатарамі за пашырэнне сферы яе выкарыстання выступілі пісьменнікі. У адным з райцэнтраў тое адбывалася. Сабралі надвячоркам у клубе ПМК з паўсотні мужыкоў, вось сядзяць галодныя (канец працоўнага дня) людзі, чакаюць выступу літаратара. Уваходзіць госць (ад Бога паэт, дарэчы) ды з парога: «Ага, седзіцё тут, добра вам, утульна, а там дзесьці — мова гіне!»

Другі – з нядаўняга часу прыклад. Стары ўвайшоў у аўтобус, а тут – засцярога ад кішэнных крадзяжоў — на мове, праз дынамік, у выкананні прафесійнага актора. «Вот хоть в одном месте да не врут, — сказаў дзед гучна і дадаў на мове пад адыход аўтобуса з прыпынку: — Дзякуй вам!»

«Кумпячок» – так да нядаўняга часу называлася крамка мясных далікатэсаў у цэнтры Віцебска. Так прыжылася ў горадзе за гады існавання тая сакавітая беларуская назва, так уелася ў памяць гараджанаў, што своеасабліваю кропкаю адліку — арыенцірам пры росшуку іншых крамаў ды ўстановаў у наваколлі з часам зрабілася. І раптам нядаўна – новая шыльда з’яўляецца на ўваходзе з новаю назвай: «Мяско Вит». Так і просіцца на язык цяпер — «московит». Асабліва, калі ўлічыць, што крама тая не абы-дзе — на Маскоўскім праспекце (д’ябал так паспрыяў, ці што?) месціцца.

У размове датычна мовы: «Не мае значэння, размаўляе чалавек на ёй ці не, абы погляды былі правільныя!». Ды што за карысць з той «правільнасці» для справы, якую, як і любую іншую, калісьці ж трэба некаму пачынаць увасабляць у жыццё? Сёння ён (яна) не пачне, заўтра – сын (дачка) яго (яе) не палічаць патрэбным абцяжарыцца, паслязаўтра — унукі... Яшчэ добра, калі тымі поглядамі наогул прасякнуцца нашчадкі, а як не? Слова не прамоўленае — таксама ж мана.

Пачаў пісаць артыкул па-руску для рускамоўнага выдання – не рушыцца справа з месца, хоць плач. Усё, што ні з’явіцца на экране кампутара, — натужліва, ненатуральна, як праз сілу – тандэт дый годзе. А галоўнае – духу прадмета, што след выкласці ў тым артыкуле, не адпавядае. Перайшоў на беларускую – тое самае. Зноў да рускай вярнуўся – і, дзіва, штосьці пачало ўрэшце больш-менш прыстойнае вымалёўвацца. Дапісаў артыкул, перачытаў – нібыта няблага атрымалася. Ды пазнаку «пераклад з беларускай» не ўтрываў-такі, дадаў понізу насуперак праўдзе — прадэманстраваў, так бы мовіць, непрабівальны патрыятызм ды разам козыр з рук кпліўцаў нібыта a priori выбіў. Маўляў, хай вось цяпер плявузгне хто: глядзіце, за мову агітуе, а сам, сякі-такі пярэварацень, — на чужой піша!

Індус Рэдзі Шрынівасулу жыве ў Віцебску па сканчэнні медуніверсітэта, вучыцца ў ардынатуры. Неяк падчас сустрэчы ў кулуарах адной канферэнцыі зайшла гамонка пра мову. Распавёў яму пра студэнта са сваёй вучэльні, яго суайчынніка, якога нябедныя бацькі на радзіме ў Індыі адмалку толькі ангельскай вучылі і які толькі ёю, прыехаўшы да нас на вучобу, і валодаў. Ні хіндзі, ні урду, ні бенгалі, ні іншымі якімі, у Індыі існымі, – навошта, маўляў, калі ёсць такая шырока распаўсюджаная ў свеце ангельская?

— О, хіба гэта чалавек! – рэзюмуе Рэдзі і, азірнуўшыся ды панізіўшы голас з увагі на двухсэнсоўнасць сітуацыі, бо наўкола шмат нашых, беларусаў, было, дадае: — Не, не, хоць рэжце мяне – не чалавек гэта...

Зрэшты, дарэмна маладзён і суцішваўся: з тых нашых, што чулі ягоны пасаж, не толькі не абразіўся ніводзін, а нават не схамянуўся. Адно паглядзелі перасцярожліва: што ён такое чаўпе, гэты іншаземец? А між тым не менш за само пачуццё нацыянальнае прыналежнасці нармальных людзей можа яднаць факт яго абразы. Той, што датычыць нібыта ўсіх, а ўспрымаецца, як у нас адвеку, далёка не кожным на свой адрас. Няма адэкватнага рэагавання на абразу, знявагу – няма годнасці. Няма годнасці супольнай – няма нацыі.

Год дваццаць таму ў Сігулдзе, гарадку паблізу Рыгі, на аўтастанцыі да латыша сталага веку па-расейску — спраўдзіць час— звярнуўся. Залапатаў стары штосьці злосна па-свойму ў адказ, ажно сліна з роту пырснула.

— Не так нешта? — пытаюся, агаломшаны няветласцю.

— Ну, прабачце... — А как ты ко мне, так и я к тебе,— ідзе ў наступ.— Учи язык!

— Вучу,— паказваю руска-латышскі размоўнік.— Нетутэйшы я.

— А-а, тогда ладно,— мякчэе.— Извини тогда, извини…

Безумоўна, узровень валодання сучасным беларусам роднаю мовай, у тым ліку асаблівасцямі яе словаўжывання, высокім не назавеш: усё неяк прыблізна, збольшага, праз пень-калоду. Ды здараецца, што недакладнасць кімсьці ўжытага слова і слых палашчыць. Як у такім, да прыкладу, выпадку: «Шмат сёння робіцца ў нас для аматараў роднай літаратуры: кніжкі пісьменнікі выдаюць, рэжысёры фільмы паводле кніжак ствараюць, а галоўнае – усё новыя і новыя пісьменнікі ў нас вынаходзяцца». Апошняе — няйначай, літаратурных тэлеперадач, кшталту «Слово писателя», наглядзеўшыся, чалавек ужыў.

Швагравай цётцы, бабе Тэсьцы, падчас нашага апошняга спаткання пад дзевяноста гадоў было. Мужык даўно памёр, сын адзіны, тэхнар-ракетчык, у бліжнім замежжы, у Падмаскоўі дзесьці на сталае жыццё па сканчэнні інстытута з сям’ёй атабарыўся. Вось сядзім са старой у чысцюткай кухні яе, размаўляем. Кабета дасведчаная: радыё, сваё і замежнае, слухае, кніжкі чытае — Колас на стале, Талстой, Прус, Ажэшка, яшчэ штосьці. Пра беларускія гурткі, што ў вёсках Якужы і Шальціны на Мёршчыне перад вайною існавалі, пра пастаноўку «Паўлінкі», польскімі паліцыянтамі ў дзень прэм’еры забароненую, апавядае. Кніжачка невялічкая на стале – у чорнай вокладцы, з паўстлелымі ад часу старонкамі. Разгортваю: «Голас душы» — лацінкаю, 1937-га года выданне. «Адкуль?» — пытаюся. – «Язэп Малецкі[¹⁷], сябрук школьны, — кажа, — прэзентаваў. З надпісам была, ды надпіс выдзерці, як другія Саветы прыйшлі, давялося: ці мала што? Хочаш – вазьмі сабе на памяць». І зноў апавядае пра далёкае-перажытае – паважна, без каліва наракання на крыўды ды непамысноты лёсу. Пра беларускае — ані слова. Быццам намякае: што языком дарма мянціць, мы адрабілі сваё, адбылі, ваша цяпер чарга, а нас больш неадкладная справа чакае.

Усё мінае… Усё вяртаецца… Дай жа Бог, каб так яно сталася.